Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Әхмәтзәки Вәлиди Туған 0 2013 1308656 1295217 2026-11-06T05:51:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308656 wikitext text/x-wiki {{Политик | Имя = Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов | Оригинал имени = | Изображение = Валиди.jpg | Ширина = 200 px | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 10.12.1890 | Место рождения = [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән ауылы]], Илсек-Тимер улусы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], {{ТыуыуУрыны|Өфө губернаһы}}(хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТыуыуУрыны|Ишембай районы|Ишембай районында}}) | Дата смерти = 26.07.1970 | Место смерти = {{Флагификация|Төркиә}}, {{ВафатБулыуУрыны|Истанбул|Истанбулда}} | Гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} →<br />[[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан автономияһы]] →<br />{{Флагификация|Төркиә}} | Образование = Вена университеты | Вероисповедание = [[ислам]] | Партия = | Основные идеи = | Род деятельности = сәйәсмән, шәрҡиәтсе | Награды = | Автограф = Zeki Velidi Togan signature.svg | Ширина автографа = 170px | Сайт = |Commons = Zeki Velidi Togan }} {{Фамилиялаш|Вәлидов}} '''Әхмәтзәки Вәлиди Туған''', '''Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов''' ({{lang-tr|Ahmed Zeki Velidi Togan}}, [[10 декабрь|10 (22) декабрь]] [[1890 йыл]] — [[26 июль]] [[1970 йыл]]) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967). == Биографияһы == === Сығышы һәм ғаиләһе === Әхмәтзәки Вәлиди 1890 йылдың 10 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Илсек-Тимер улусының, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылында тыуған. Әхмәтзәки сығышы менән дин эшмәкәрҙәре [[Вәлидовтар]] — Суҡлыҡай ырыуы башҡорттары нәҫеленән була. Әхмәтзәки Вәлиди үҙе иҫкә алғандарҙан билдәле иң элекке ата-бабалары ''Иштуған'' булған<ref>{{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 11 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«Наш предок Иштуган, в генеалогическом древе находившийся на пятом колене после «сыновей Кузеня», погиб в войне против русских на реке Камалек, находящейся очень далеко от нас (моя фамилия Тоган восходит к имени этого предка).»</blockquote></ref>. Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт тарихи архивында һаҡланған мәғлүммәттәр буйынса, беҙгә уның ҡарт-ҡарт-ҡартатаһының ''Тайып Иштуған'' (1750—1837) һәм ҡарт-ҡарт-өләсәһе ''Гөләндән Мортазина'' булыуы билдәле, улар икеһе лә типтәр ҡатламынан сыҡҡандар тип яҙылған. Тайыптың өс улы булыуы билдәле — Әйүп, Хәлит һәм ''Вәлит'' (Әхмәтзәкиҙең ҡарт-ҡартатаһы). Вәлиттең өс ҡатыны һәм ун бер улы булыуы билдәле, улар араһында Әхмәтзәкиҙең ҡартатаһы — Әхмәтйән дә була. Документтар буйынса ''Әхмәтйән Вәлидов''тың башҡорт булыуы һәм уның ҡатыны ''Мөхөбъямал Уйылданова'' булыуы билдәле<ref>{{книга | автор = Калимуллина Г. Т. | заглавие = Генеалогия рода Валидовых // А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 392 | страницы = 364—368 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }}</ref>. [[Файл:Шежере.png|thumb|350px|Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың [[шәжәрә]]һе]] Әхмәтзәкиҙең атаһы — [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (19.07.1860, Көҙән ауылы — 20.07.1937, Өфө ҡалаһы) — имам-хатип, мөҙәрис. Милләте буйынса башҡорт. [[Стәрлетамаҡ]] мәҙрәсәһен тамамлай. Көҙән ауылының 2-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була. 1890-се йылдар башында мәсет янында мәҙрәсә аса, унда 200-гә яҡын шәкерт белем ала<ref>[http://www.vm.bashnl.ru/about.html Биография А.-З. Валиди.//Виртуальный музей А.-З. Валиди. Национальная библиотека Республики Башкортостан имени Ахмет-Заки Валиди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016095223/http://www.vm.bashnl.ru/about.html |date=2014-10-16 }}</ref>. [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың мөриды була, унан 1907 йылда шәйех дәрәжәһен ала<ref>{{статья |автор = [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы|Ямаева Л. А.]] |заглавие = Суфийские братства на территории исторического Башкортостана |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1657 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 7 |страницы = 162—181 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына һәм 20 июлендә атыла<ref>[http://lists.memo.ru/index3.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. А—В.//Ред. кол.: Ишмуратов Х. Х., Аралбаев К. А., и др. — Уфа: Китап. 1997. Т.1. 464 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423121757/http://lists.memo.ru/index3.htm |date=2015-04-23 }} (в формате PDF: [http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf с.501—502.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131916/http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf |date=2012-01-31 }})</ref>. Әхмәтзәкиҙең әсәһе — ''[[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәммәткафи ҡыҙы Вәлидова]]'' (1873—1946) Көҙән ауылы мәҙрәсәһенең ҡыҙҙар синыфтарында мөғәллимә булған. Үтәк мәҙрәсәһен тамамлаған. Ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрен белгән<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4397-v-lidovtar ''Ҡотошов Р. Н., Хөсәйенов Ғ. Б., Шәйәхмәтов К. Ф.'' Вәлидовтар. Башҡорт энциклопедияһы / Баш мөх. М. Ә. Илһамов — Өфө: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. —] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826120047/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4397-v-lidovtar |date=2014-08-26 }} ISBN 978-5-88185-143-9.</ref>. «Иҫтәлектәрендә» Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең ырыуы Суҡлы-ҡай булыуын яҙа<ref>{{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 13 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«Основной наш род Суклы-Кай, а также близкие нам роды Санаклы-Кай, Юрактау-Кай, Таулы-Кай входят составной частью в род Кай или Кайлы. Часто говорили о том, что этот род до прихода на нынешние земли жил на восточном Урале по Ирендыку. Большинство из рода Кай (Кайлы), ведущее кочевой образ жизни, населяет западный Башкортостан.»</blockquote></ref> һәм һәр ваҡыт [[Башҡортлоҡ|башҡортлоғон]] һыҙыҡ өҫтөнә ала. VII Бөтә Рәсәй Советтар съезының (1919) анкетаһында ла Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең милләте башҡорт булыуын күрһәткән<ref>ГАРФ. Ф. Р-1235. Оп. 6. Д. 70. Л. 4, 4 об.</ref><ref>{{книга | автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]] | заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 364 | страницы = 54 | isbn = 5-295-02542-X | ref = }}</ref>. Әхмәтзәки Вәлидинең ике ҡатыны булған. Тәүге ҡатыны [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил]] ауылында тыуған [[Зәйнулла Рәсүлев]]тың ейәнсәре<ref>{{книга | автор = | заглавие = Зайнулла Расулев — выдающийся башкирский мыслитель-философ, теолог и педагог-просветитель мусульманского мира: Материалы международной научно-практической конференции (5—7 июня 2008 г., г.Уфа) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = РИЦ БашГУ | год = 2008 | том = | страниц = 392 | страницы = 369 | isbn = 978-5-7477-1936-1 | ref = }}</ref> — ''Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы Яҡшымбәтова'' менән 1919 йылдың авгусында никахлаша<ref>{{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 14 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}<blockquote>«Когда мне было всего четырнадцать лет, по желанию отца состоялась моя помолвка с дочерью Якшимбета Хажимахмута, башкира из рода [[Түңгәүер|Тангаур]], жившего по реке Яик.»</blockquote></ref>. Уларҙың Ырыҫмөхәммәт исемле улдары 1920 йылда Хиуала бер йәшлек сағында тапма ауырыуынан вафат була. Вәлиди эмиграцияға киткәндән һуң, Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы ауырыу сәбәпле [[СССР]]-ҙа тороп ҡала<ref>{{книга | автор = | заглавие = Ахмет-Заки Валиди. / сост. Г. А. Хисамов, Т. Н. Сагитов, Г. Г. Галимова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 200 | страницы = 191 | isbn = 978-5-295-05210-1 | ref = }}</ref>. Икенсе ҡатыны ''Нәзмиә Туған (Унгар)'' менән 1940 йылда никахлаша. Уларҙың ике балалары була — ҡыҙы ''[[Иҫәнбикә Туған|Иҫәнбикә]]'' (1940 йылғы, тарихсы, фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995)) һәм улы ''[[Сүбиҙәй Туған|Сүбиҙәй]]'' (1943 йылғы, тарихсы, фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986)). === Үҫеш йылдары === 1898—1902 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылы [[мәҙрәсә]]һендә башланғыс синыфтарҙа атаһы Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовтан һабаҡ ала, ә әсәһе Өммөлхаяттан [[фарсы теле]]н өйрәнә. 1902—1908 йылдарҙа [[Үтәк]] ауылында бабаһы (әсәһенең ағаһы) [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәткафи улы|Хәбибназар Мөхәммәткафи улы Һатлыҡов]] (1862—1921) мәҙрәсәһендә белем алыуын дауам итә. [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|200px|thumb|[[Башҡортостан автономияһы]]ның дәүләт флагы]] 1908—1909 йылдарҙа [[Ҡазан]]да «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1909—1911 йылдарҙа — шул уҡ мәҙрәсәлә төрөк тарихы һәм ғәрәп әҙәбиәте тарихын уҡыта. Шул уҡ ваҡытта 1910 йылдан алып Ҡазан университетында В. А. Богородский һəм Н. Ф. Катановтың тарих һəм лингвистика буйынса лекцияларын тыңлай. 1912 йылда Ҡазандағы «Милләт» типографияһында уның ''«Төрк вә татар тарихы»'' исемле тәүге ҙур хеҙмәте баҫылып сыға. Тәүҙә автор уны «Төрк тарихы» тип атай, әммә [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ғ. Ибраһимов]] һәм баҫып сығарыусылар икенсе исем тәҡдим итәләр: «Татар тарихы», «Төрк-татарҙар тарихы». Ләкин Вәлиди уларҙы үҙ итмәй һәм һөҙөмтәлә компромисс вариантҡа киләләр — «Төрк һәм татар тарихы». Структураһы менән [[Морат Рәмзи]]нең «Тәлфик әл-әхбәр...» тулыһынса тиерлек тап килә<ref>{{cite web |url=http://www.islam.ru/content/person/42050|author= [[Насиров Илшат Рәшит улы|Насыров И. Р.]]|title=Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа|date=2014-11-06|publisher=Islam.ru|accessdate=2015-09-28}}</ref>. 1913 йылда Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана һәм шул уҡ йылды профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Төркөстандың Фирғәнә өлкәһенә ғилми командировкаға ебәрелә. Ә 1914 йылда академик В. В. Бартольд тәҡдиме буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан шундай уҡ маҡсат менән Бохара ханлығына командировкаға бара һәм шул уҡ йылды [[Санкт-Петербург]]та Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә Төркөстанға ғилми сәйәхәттәре тураһында доклад менән сығыш яһай. 1914—1915 йылдарҙа [[Өфө]]лә [[Ғосмания мәҙрәсәһе|«Ғосмания» мәҙрәсәһендә]] төрөк тарихын һәм әҙәбиәтен уҡыта. 1915 йылда Рәсәй империяһының Дәүләт Думаһының мосолмандар фракцияһына Өфө губернаһы мосолмандарынан вәкил итеп һайланып, [[Санкт-Петербург|Петроградҡа]] бара һәм унда ул консультант эшен башҡара. 1916 йылда мосолман фракцияһы эргəһендə сəйəси эшмəкəрлеген башлай. === Милли хәрәкәттә === [[Файл:Big Bashkiriya - ru.svg|300px|thumb|left|Әхмәтзәки Вәлиди төҙөгән Башкортостандың картаһы (репродукция)]] 1917 йылда социал-революционерҙар (эсерҙар) партияһына инә. Шул уҡ йылдың март — апрелендә Рəсəй мосолмандарының ваҡытлы үҙəк бюроһы ағзаһы була, 1917 йылдың апрелендә [[Ташкент]] ҡалаһында Мосолман советын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм унда шул уҡ йылдың майында [[Мәскәү]]ҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолман съезына Төркөстандан делегат итеп һайлана. Был съезда Әхмәтзәки Вәлиди Рəсəйҙең федератив республикаһының ҡоролошо һəм мосолман халыҡтарының милли-территориаль автономияһы идеяһын яҡлап сыға һәм Бөтə Рəсəй мосолман шураһының башҡарма комитеты һәм [[Башҡорт өлкә бюроһы]] ағзаһы булып китә. [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитенең тәүге һанында Вәлидиҙең Башҡортостан үҙаллығы тураһында мәҡәләһе баҫылып сыға<ref>{{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }}</ref>. 1917 йылдың 20—27 июлендә [[Ырымбур]]ҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша һәм унда президиумы ағзаһы һәм [[Башҡорт мәркәз шураһы]] рəйесе урынбаҫары итеп һайлана. Дəүлəт ҡоролошо (милли-территориаль автономия нигеҙендə) һəм «Ер мәсьәләләре» буйынса докладтар менән сығыш яһай. Икенсе докладында, ул XVII—XX быуаттар араһында юғалтылған башҡорт ерҙəрен ҡайтарып биреү зарурлығын билдəлəп үтә. 1917 йылдың 22—29 авгусында [[Өфө]]лә уҙған [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша. Бында ул «[[Оло Башҡортостан]]дың», «[[Бәләкәй Башҡортостан]]дың» һəм «Көнсығыш Рəсəйҙең Мосолман автономлы дəүлəттəре федерацияһының» карталарын төҙөй. [[Башҡорт хөкүмәте]] төҙөлгәс, Вәлидигә Хәрби һәм эске эштәр бүлектәре тапшырыла. 1917 йылдың ноябрендә Өфө губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса [[Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы]]на делегат итеп һайлана. Башҡорт мəркəз шураһының беренсе фармандарын төҙөүҙə һәм уларға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша. Был фармандарҙа башҡорттарҙың сəйəси көрəштə позицияһы һəм федератив Рəсəй составында [[Башҡортостан автономияһы]] иғлан ителә. 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Башҡорт ҡоролтайында]] ҡатнаша һәм унда президиумы рәйесе һәм [[Кесе Ҡоролтай]] ағзаһы итеп һайлана, [[Башҡорт хөкүмәте]] рəйесе урынбаҫары һəм Хəрби бүлек мөдире итеп раҫлана. 1918 йылдың ғинуарында Эске Рəсəй һəм Себер төрки-татар мосолмандарының милли йыйылышы депутаты булараҡ, «берҙəм төрки-татар миллəте» идеяһын тəнҡитләй һәм «Урал-Волга штаты»н ойоштороуға ҡаршы сыға. Ырымбур казак ғəскəре хөкүмəте менән хеҙмəттəшлек итеүҙə ғəйеплəнеп, Ырымбур губерна хəрби-революцион комитеты рəйесе [[Цвиллинг Самуил Моисеевич|С. М. Цвиллинг]] бойороғо буйынса 1918 йылдың февралендә большевиктар тарафынан Башҡорт хөкүмәте ағзалары, шул иҫәптән Әхмәтзәки Вәлиди, ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1918 йылдың апрелендә Ырымбур казактарының һәм [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы|Әмир Ҡарамышев]] етәкселегендәге башҡорт отрядтарының һөжүме ваҡытында Башҡорт хөкүмәте ағзалары төрмәнән сығарыла. 1918 йылдың июненән алып 1919 йылдың февраленә тиклем [[Башҡорт хəрби шураһы]] рəйесе, [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәре]] командующийы була. Башҡорт хөкүмəтенең [[Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты|Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты]] (КОМУЧ) һəм ''Ваҡытлы Себер хөкүмəте'' менән үҙ-ара бəйлəнешен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙғарылған [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе|Дәүләт кәңәшмәһендә]] ҡатнаша, унда [[Өфө директорияһы]] исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй хөкүмәте ойошторола. 1918 йылдың ноябрендә [[А. В. Колчак]]тың хəрби диктатураһын урынлаштырыуға һəм уның унитар Рəсəйҙе тергеҙеүгə, өлкə хөкүмəттəрен һəм милли ҡораллы формированиеларҙы бөтөрөүгə йүнəлтелгəн курсына ҡаршы сыға. [[Файл:БашкортГазета.jpg|250px|thumb|[[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитенең титул бите]] Башҡортостан автономияһының РСФСР составына инеүе тураһында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һəм [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] менән һөйлəшеүҙəрҙе ойоштора. 1919 йылдың февралендә Әхмәтзәки Вәлиди Башҡорт ғəскəрҙəренең Ҡыҙыл Армия яғына сығыуына етəкселек итə һәм 1‑се [[Бөтə башҡорт хəрби съезы]]нда ойошторолған [[Башҡортостан хəрби-революцион комитеты]]ның Рəйес урынбаҫары һəм республикаһының Хəрби эштəре буйынса халыҡ комиссары итеп һайлана. 1919 йылдың 20 мартындағы «[[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү]]» тексын төҙөүҙə ҡатнаша һәм Мәскәүҙә [[В. И. Ленин]] һәм [[И. В. Сталин]] менән осраша. 1919 йылдың апреленән алып [[Башҡорт АССР-ы]]ның Хəрби комиссары итеп тәғәйенләнә. Яҙын-көҙөн [[Һамар]], [[Саранск]] һəм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларында Ҡыҙыл Армияла башҡорт ғəскəри частарын ойоштороу менән шөғөллəнə. «Ирек» башҡорт социал партияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1919—1920 йылдарының ҡышында Башҡортостан хəрби-революцион комитеты менән [[РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкə комитеты]] араһындағы бәхәс арҡаһында автономияла килеп тыуған сəйəси көрсөк ваҡытында Мəскəүҙə була, бында Әхмәтзәки Вәлиди ''Татар-Башҡорт Совет Республикаһын'' тергеҙеү идеяһына ҡаршы сыға, В. И. Ленинға [[Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһы]] проектын тəҡдим итə. [[Ғинуар конфликты (1920)|Ғинуар конфликтынан]] һуң, 1920 йылдың февралендә Башҡортостан хəрби-революцион комитеты рəйесе итеп тəғəйенлəнə. 1920 йылдың 10 марты төнөндә Башревком рәйесе Әхмәтзәки Вәлиди йортона ҡораллы һөжүм яһала, әммә атышыу барышында һаҡсылар һөжүмде кире ҡаға{{sfn|Кульшарипов|2000|страницы=259}}. Шул уҡ йылдың апрелендә Бөтə Рəсəй ғəҙəттəн тыш комиссияһы рəйесе [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинский]] талабы буйынса Мəскəүгə РКП(б)-ның Үҙәк комитетына саҡырыла. 1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында]]» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендə тәүҙә [[Баҡы]]ға, ә артабан Урта Азияға юл тота. Шул уҡ йылдың сентяберендә Вәлиди Рәсәй хөкүмәте етəкселəре В. И. Ленин, И. В. Сталин, [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] һəм [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыковҡа]] большевиктарҙың бөйөк державасылыҡ сəйəсəтен фашлаған хат ебəрə. Урта Азияла ул баҫмасылыҡ хәрәкәтенең идеологтарының береһенə əүерелə, 1921 йылда июлендə Төркөстан милли федерацияһы үҙәк комитетының рəйесе итеп һайлана. 1923 йылдың февралендә атаҡлы «В. И. Ленинға хаты» һәм «Башҡорт халҡына хушлашыу хаты» яҙа. {{Викикитапхана|Башҡорт халҡына хушлашыу хаты|Әхмәтзәки Вәлидинең «Башҡорт халҡына хушлашыу хаты»}} === Эмиграцияла === 1923 йылдың 21 февралендә көрәштәше [[Абдулҡадир Инан]] менән бергә [[Ашхабад]] ҡалаһынан [[Иран]]ға юллана. Шул уҡ йылдың марттында [[Мәшһәд]] ҡалаһында [[СССР]] консуллығында яҡташы дипломат [[Кәрим Хәкимов]] менән осраша, ҡала китапханаһында урта быуаттағы ғәрәп сәйәхәтселәре [[Ибн Фаҙлан]] һәм Әбү Дулаф, географ Ибн әл-Фаҡиһ ҡулъяҙмаларына юлыға. Апрелдә — [[Афғанстан]]ға бара, уның етәксеһе Аманулла хан үтенесе буйынса мәғариф һәм ғилми тәшкиләт мәсьәләләренә бәйләнешле рапорт яҙа, [[Ҡабул]] университетын ойоштороу проектын төҙөй; сентябрҙә — [[Һиндостан]]ға юл тота. 1923 йылдың ноябрендә тәүге тапҡыр [[Төркиә]]гə килә, шул уҡ йылдың декабрендә — [[Франция]]ла була һәм [[Париж]]да шәрҡиәтсе француз ғалимдары (Поль Пеллио, Габриэль Фрад, Е. Блоше һәм башҡалар) менән осраша. 1924 йылдың февраленән башлап [[Германия]]ла йəшəй һәм [[Берлин]]да күп кенә ғалимдар (Э. Захау, Т. Нельдеке, А. Мордман, Ф. Мюллер, Фон Ленок, И. Маркверт һәм башҡалар) менән таныша. 1925 йылдың июнендә Төркиə гражданлығын ҡабул итә һәм [[Анкара]]ла ''Төркиə Мəғариф министрлығы''нда авторлыҡ һәм тәржемәләр комитетында эшлəй башлай. 1925 йылдың 31 июлендә Вәлидиҙы Төркиә республикаһы Президенты [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] ҡабул итә. 1927 йылда ''«Яңы Төркөстан»'' исемле журнал ойоштора. 1927—1932 йылдарҙа [[Истанбул]] университетында уҡыта, башта әҙәбиәт факультетында тарих буйынса дәрестәр бирә. Профессор исемен ала. Ғилми мәсьәләләрҙә Ататөрк доктринаһы менән риза булмау сәбәпле 1932 йылдың 8 июлендә Төркиәнән сығып китергә мәжбүр була. [[Файл:Валиди,Инан,Таган.png|thumb|300px|Ә. Вәлиди, [[Әбделҡадир Инан|Ә. Инан]], [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Таған]]. Будапешт, 1925.]] 1932—1935 йылдарҙа [[Австрия]]ла [[Вена]] университетында уҡый, докторлыҡ диссертацияһын әҙерләй. 1934 йылда Истанбулда ''«Ҡомға күмелгән ун ете ҡала һәм Саҙри Маҡсуди бей»'' исемле китабы сыға. 1935 йылдың 7 июлендә Вена университеты ғилми советында ''«Ибн Фаҙландың юл яҙмалары»'' темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1935 йылғы Төркиәнең фамилиялар тураһындағы яңы законына ярашлы үҙенә псевдоним-фамилия итеп ''Туған''ды ала, был уның ата-бабаларының береһе Иштуғандың ҡыҫҡартылған варианты була<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 414 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. 1935—1937 йылдарҙа Әхмәтзәки Вәлиди Германияның Бонн, 1938—1939 йылдарҙа [[Гёттинген университеты|Гёттинген]] университеттарында ислам тарихы буйынса профессорлыҡ итә. 1937 йылда ''Фин-уғыр йəмғиəте'' ([[Финляндия]]), 1938 йылдан алып ''Көнсығыш илдəрен өйрəнеү буйынса немец йəмғиəте'' ағзалары була. 1923 йылда [[Мәшһәд]] ҡалаһы китапханаһының ҡулъяҙмалары араһында табылған [[Ибн Фаҙлан]]дың ''«Сəйəхəтнамə»''һен, [[немец теле]]нә тәржемә итеп һәм уға аңлатмалар биреп, 1939 йылда [[Лейпциг]] ҡалаһында баҫтырып сығара. 1939—1944 һəм 1948—1970 йылдарҙа [[Истанбул университеты]]нда уҡыта. 1940 йылда ''«Бөгөнгө Төркөстан һәм уның яҡын тарихы»'' (төрөк телендә), ''«Бируниҙың донъяға ҡарашы»'' (инглиз телендә) донъя күрә. 1944 йылдың 15 майында Төркиә хөкүмәте уны пантөркилек эшмәкәрлегендә ғәйепләй һәм 10 йылға төрмәгә яба. Әммә хәрби-кассацион суд был хөкөмдө үҙгәртә, һәм 17 айҙан һуң Вәлиди төрмәнән азат ителә<ref>{{книга |автор= |заглавие= Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период. (1917-1991)|ответственный= Я. В. Васильков, Сорокина М. Ю.|ссылка= http://vostokoved.academic.ru/135/%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%94%D0%9E%D0%92_%28%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%29%2C_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8|место= Санкт-Петербург|издательство= Петербургское Востоковедение|год= 2003|том= |страниц= |страницы= 496|isbn=5-85803-225-7}}</ref><ref>{{книга |автор = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. |заглавие = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность |ссылка = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf |ответственный = |место = Уфа |издательство = ГРИ «Башкортостан» |год = 2005 |том = |страниц = 304 |страницы = 40—41 |isbn = 5-8258-0203-7 }}</ref>. 1946 йылда ''«Төрки тарихына инеш»'' исемле китабы баҫылып сыға. 1947 йылдың 27 июлендә Истанбул университеты профессоры вазифаһына кире ҡайтарыла. 1950 йылда ''«Тарихта методология»'' китабы, ә 1951 йылда ''«Мөҡәддимәт әл-әдәптең хорезмса тәржемәһе»'' тигән хеҙмәте нәшер ителә. 1951 йылдың июлендә Истанбулда уҙғарылған ''XXII халыҡ-ара шәрҡиәтселәр конгресы''нда рәйеслек итә. 1953 йылда Әхмәтзәки Вәлиди Истанбул университетында ''Ислам тикшеренеүҙәре институты''н ойоштороуға ирешә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була. 1954 йылда [[Бөйөк Британия]]ның ''Манчестер университеты''ның арҙаҡлы профессоры итеп һайлана. ''И. Хаммер-Пуршталь исемендәге Австрия фəнни йəмғиəте'' ағзаһы була. 1957 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда лекциялар уҡый. Шул уҡ йылда Төрөк шəрҡиəтселəре ассоциацияһына нигеҙ һала. 1958 йылда [[Иран]], [[Һиндостан]] һәм [[Пакистан]]ға сәйәхәт ҡыла. Һиндостан милли конгрессы етәксеһе [[Джавахарлал Неру]], Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] менән осраша. Иран Мəғариф министрлығының ''1‑се дəрəжə алтын миҙалы'' менән бүлəклəнә. 1968—1970 йылдарҙа ''«Уғыҙ дастаны»'' китабы өҫтөндә эшләй, ә 1969 йылда Истанбулда [[Хәтирәләр (Әхмәтзәки Вәлиди)|«Хәтирәләр»]] китабы баҫылып сыға. Әхмәтзәки Вәлиди Туған 1970 йылдың 26 июлендә Төркиәнең Истанбул ҡалаһында вафат була. 28 июлдә ''Ҡаражаәхмәт зыяраты''нда ерләнә. Һуңыраҡ ғаилә кәшәнәһенең таҡтаташына шундай һүҙҙәр яҙыла: ''«Kөҙән башҡорто Әхмәтша улы ординар профессор доктор Әхмәтзәки Вәлиди Туған рухына фатиха 1890—1970»'' ({{lang-tr|«Kuzenli Başkurt ili Ahmetşah oglu Ord. Prof. Dr. A. Zeki Velidi Togan’m Ruhuna Fatiha 1890—1970»}})<ref>{{книга | автор = | заглавие = Ахмет-Заки Валиди. / сост. Г. А. Хисамов, Т. Н. Сагитов, Г. Г. Галимова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 200 | страницы = 198 | isbn = 978-5-295-05210-1 | ref = }}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың фəнни тикшеренеүҙəре иран, монгол, [[Төрки телле халыҡтар|төрки]] халыҡтарының тарихына һəм мəҙəниəтенə, Көнсығышта милли-азатлыҡ хəрəкəте проблемаларына, археографияға, сығанаҡтар өйрəнеүгə, этнографияға, тарихи тикшеренеүҙəр методологияһына арналған<ref name="ReferenceA">{{БЭ2013|read/8-statya/5612-v-lidov-khm-tz-ki-khm-tsha-uly}}</ref>. 1923 йылда Мəшхəд ҡалаһы китапханаһының ҡулъяҙмалары араһында табылған [[Ибн Фаҙлан]]дың «Сəйəхəтнамə»һен нимес теленә тәржемә итеп һәм уға аңлатмалар биреп, 1939 йылда [[Лейпциг]] ҡалаһында уны баҫтырып сығара. 400‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт авторы, шул иҫәптән «Төркиҙəрҙең дөйөм тарихына инеш» (1946), «Тарихи тикшеренеү методологияһы» (1950) һәм башҡалар. 1969 йылда Истанбулда «Хəтирəлəр» (рус телендə 1994 йылда, 1997 йылда һəм 1998 йылда, башҡорт телендə 1996 йылда баҫылып сыға). Был хеҙмəт ХХ быуаттың 1‑се сирегендə Рəсəй империяһы һəм СССР-ҙың мосолман халыҡтарының милли-азатлыҡ хəрəкəте, [[Башҡортостан автономияһы]] төҙөү тарихтары буйынса ҡиммəтле сығанаҡ булып тора<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Восточная литература |год = 2010 |том = VI |страниц = 374 |страницы = 305 |isbn = 978-5-02-036494-3 }}</ref>. === Хеҙмәттәре === ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә ижади мираҫы * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-21#Resource-1646 Труды Ахмет-Заки Валиди (Валидова)] {{Викитека|Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың «Шура» журналы биттәрендәге публицистикаһы|«Шура» журналында публицистика}} {{Hider|title = ''Хеҙмәттәре''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Төрөк вә татар тарихы. Ҡазан. 1912.<ref>Төрки телендә, башҡорт телендә 1992, 2005 йылдарҙа нәшер ителә</ref> * Восточные рукописи в Ферганской области. //Записки Восточного Отделения Императорского Русского Археологического общества. Т.XXII. СПб., 1915. * О собраниях рукописей в Бухарском ханстве //Записки Восточного Отделения Императорского Археологического общества. Т.XXIII. СПб., 1916. * Ibn ul-Fakihin yeni nushasi. Turk Yurdu, 1924. № 4. {{ref-tr}} * Мешхедская рукопись Ибн ал-Факиха //Известия Российской Академии наук. Сер.6, Т.18. Л., 1924. * Die gegenwartige Lage der Mohammedaner Russlands. Budapest, 1930. {{ref-de}} * Biruni’s Picture of the World. Delhi, 1937. {{ref-en}} * lbn Fadlan’s Reisebericht // Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes, Leipzig. 1939. В. 24. № 3. {{ref-de}} * Ibn Fadlans Reisebericht. Leipzig, 1939. {{ref-de}} * Völkerschaften des Chazarenreiches im neunten Jahrhundert // Korosi Csoma Archivum. 1940 Bd. 3. {{ref-de}} * Bugunku Turkili (Turkistan) ve Jakin Tarihi. Istanbul, 1942-47. {{ref-tr}} * Umumi türk tarihine giriş. Istanbul, 1946. {{ref-tr}} * Tuyuhunlar ve Baskurtlar. Istanbul, 1968. {{ref-tr}} * Hatiralar: Turkistan ve diger Musulman Dogu Turklerinin milli varlik ve kultur mucadeleleri. Istanbul, 1969. {{ref-tr}} * Turklugun mukadderati uzerine. Istanbul, 1970. {{ref-tr}} * Kuran ve Turkler. Istanbul, 1971. {{ref-tr}} * Umumi Turk tarihine giris. 3. baski. Istanbul, 1981. {{ref-tr}} * Tarihte usul. 4. baski. Istanbul, 1985. {{ref-tr}} * Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры: в 2 кн. Уфа, 1994—1998. * Әҫәрҙәр: 1917 йылға ҡәҙәр яҙылған әҫәрҙәре: [иҫке төрки теленән тәрж.] / [тәрж., аңлатма биреүсе, төҙ. һәм инеш һүҙ авторы Ә. Сәлихов]. — Өфө: Китап, 1996. * Хəтирəлəр. Төркөстан һəм башҡа Көнсығыш төркиҙəрҙең милли булмыш һəм культура өсөн көрəше. Өфө, 1996. * Воспоминания. Борьба мусульман Туркестана и других восточных тюрок за национальное существование и культуру. М., 1997. * {{книга | автор = | заглавие = Ахметзаки Валиди Тоган. Не сочтите за пророчество: письма, обращения, выступления. / Сост. А. Юлдашбаев | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 1998 | том = | страниц = 192 | страницы = | isbn = 5-295-02244-7 | ref = }} * Из истории российской эмиграции: письма А. З. Валидова и М. Чокаева: 1924—1932 гг. М., 1999. * Baskuritlarin Tarihi. Istanbul, 2003. {{ref-tr}} * {{книга | автор = | заглавие = Башҡорттар тарихы: (Ә. М. Юлдашбаевтың төрөк теленән тәрж.) / Әхмәтзәки Вәлиди Туған. — Тулыл. 2-се баҫ. | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 304 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = История башкир: (перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]]) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 352 | страницы = | isbn = 978-5-295-05000-8 | ref = }} * Бөгөнгө төркиле Төркөстан һәм яҡын тарихы. 2-се бүлек. — Өфө: Китап, 2015<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/802122/ Өфөлә Әхмәтзәки Вәлидиҙең «Бөгөнгө төркиле Төркөстан һәм яҡын тарихы» китабының икенсе бүлеге донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]</ref>. }} == Хәтер == [[Файл:Zeki Velidi Togan monument SPb.jpg|thumb|250px|Әхмәтзәки Вәлидигә [[Санкт-Петербург]]та ҡуйылған һәйкәл. 2021 йылда урынынан алына]] [[File:З. Вәлиди ҡәбере. Төркиә.jpg|thumb|слева|"Көҙәнле башҡорт Зәки Вәлиди Туған". Ҡәбер ташында шундай яҙма. [[Төркиә]]. Бынан бер ваҡытта ла сәскәләр өҙөлмәй. ]] * 1990 йылдың декабрендә [[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы ғилми конференция уҙғарыла. * 1992 йылда Башҡортостан Республикаһының [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Милли китапханаһына]] һәм [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты|2-се Башҡорт гимназия-интернатына]] Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелə. Шул уҡ йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда Вəлиди уҡыуҙары үткəрелə. * 1992 йылда «Башкортостан» кинокомпанияһында төшөрөлгән «Зәки Вәлиди Туған» исемле документаль фильм-биографияһы сыға (сцен. [[Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы|Ғ. Ғ. Шафиҡов]], реж. [[Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы|Ә. Ғ. Абдраҙаҡов]], опер. [[Ғәлиуллин Илдус Һаҙый улы|И. Һ. Ғәлиуллин]]). * 1993 йылда Көҙəн ауылында [[Әхмәтзәки Вәлиди музейы‎]] асыла<ref>[http://museumrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=51:muzej-axmetzaki-validi-&catid=13:filialy&Itemid=115 Әхмәтзәки Вәлиди музейы]</ref>. * Башҡортостан Республикаһында уның хөрмəтенə ике премия, йəмəғəт фонды булдырылған. * [[Баймаҡ]], [[Ишембай]], [[Нефтекама]], [[Сибай]], [[Өфө]], [[Ташкент|Ташҡәнт]] ([[Үзбәкстан]]), [[Тарсус]] ([[Төркиә]]) һәм башҡа ҡала һәм ауылдарҙың урамдарына Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелгəн. * Әхмәтзәки Вәлидигә Баймаҡта, [[Санкт-Петербург|С.‑Петербургта]], Сибайҙа, Көҙəндə һəм Темəстə һəйкəлдəр; Өфөлə (Милли китапхана корпустарының береһендə һəм элекке [[Ғосмания мәҙрәсәһе|«Ғосмания» мəҙрəсəһе]] бинаһында) мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. * 2008 йылда [[Санкт-Петербург дəүлəт университеты]]ның шəреҡ факультетында «Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Төрки халыҡтарҙы өйрəнеү үҙəге» асыла<ref name="ReferenceA"/>. * Тыуыуына 120-йыл тулыу айҡанлы ТӨРКСОЙ халыҡ-ара ойошмаһы менән 2010 йыл Әхмәтзәки Вәлиди йылы тип иғлан ителгән<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/242913/|title=''Аглиуллина А.'' 2010 год объявлен ТЮРКСОЙ годом Ахмет-Заки Валиди|date=2010-02-02|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-02}}</ref>. * 2010 йылда Төркиә баш ҡалаһы Анкарала Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге парк асылған<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/296727/|title=''Захаров С.'' Городскому парку Анкары присвоено имя Ахмет-Заки Валиди.|date=2010-08-27|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-02}}</ref>, шул уҡ йылда [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]] менән «Әхмәт-Зәки Вәлиди Туған» исемендәге хәтер миҙалы булдырылған<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/340717/|title=''Аглиуллина А.'' Генеральный секретарь Международной организации тюркской культуры (ТЮРКСОЙ) Дюсен Касеинов награждён медалью «Ахмет-Заки Валиди Тоган» Академии наук Республики Башкортостан|date=2011-02-15|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-02-02}}</ref>. * [[Йылайыр районы]] [[Ҡаҙырша]] ауылында гражданлар һуғышы йылдарында булыуы тураһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[https://vk.com/feed?w=wall-64201306_6229 БАШҠОРТОСТАН ТАРИХЫ - ИСТОРИЯ БАШКОРТОСТАНА төркөмөндә белдереү]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Иҫәнбикә Туған]] * [[Сүбәҙәй Туған]] * [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] * [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга | автор = | заглавие = Ахмет-Заки Валиди. / сост. Г. А. Хисамов, Т. Н. Сагитов, Г. Г. Галимова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2010 | том = | страниц = 200 | страницы = | isbn = 978-5-295-05210-1 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = | isbn = 5-295-03702-9 | ref = }} * Ахметзаки Валиди Тоган (ученый, политик, личность). //Судьба и наследие башкирских ученых-эмигрантов. Уфа, 1995. * {{книга | автор = Байкара Т. | заглавие = Заки Валиди Тоган | ссылка = | ответственный = сост., пер., доп., указ. Р. М. Булгакова, А. М. Юлдашбаева | место = Уфа | издательство = Китап | год = 1998 | том = | страниц = 328 | страницы = | isbn = 975-17-0367-0 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Башкирское национальное движение 1917—1920 гг. и А. Валиди: Зарубежные исследования./ Составление и вступительная статья И. В. Кучумова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 1997 | том = | страниц = 250 | страницы = | isbn = 5-7501-0092-8 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Из истории российской эмиграции: письма А.-З. Валидова и M. Чокаева (1924—1932 гг.) | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = РАН | год = 1999 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 411—415 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }} * ''Кульшарипов М. М., Юлдашбаев А. М.'' [http://www.history-library.com/books/drevniy-mir/kulsharipov-mm/2010/files/ucheniyvostokoved2010.pdf Заки Валиди как политик и ученый-востоковед]. — Уфа, 2010. * {{книга | автор = Салихов А. Г. | заглавие = Научная деятельность А. Валидова в России | ссылка = http://vk.com/doc704697_293146088?hash=b5c980bdd566fdd74e&dl=a296a3c0332065df86 | ответственный = | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2001 | том = | страниц = 164 | страницы = | isbn = 5-7501-0241-6 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Служение: сборник / А.-З. Валиди Тоган, А. Инан, Г. Таган; сост. и пер. А. М. Юлдашбаев | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2007 | том = | страниц = 207 | страницы = | isbn = 978-5-295-04119-8 | ref = }} * {{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Әхмәтзәки Вәлиди Туған. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте | год = 2000 | том = | страниц = 384 | страницы = | isbn = 5-88185-014-9 | ref = }} * {{книга | автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р.]] | заглавие = Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 376 | страницы = | isbn = 5-295-02098-3 | ref = }} * {{книга | автор = [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|Юлдашбаев А. М.]] | заглавие = Валидов (Валиди) Ахметзаки Ахметшахович.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 200 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Zeki Velidi Togan}} * {{БЭ2013|82710|автор=[[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|Юлдашбаев Ә. М.]]}} * [http://www.vm.bashnl.ru/ Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың виртуаль музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024022252/http://vm.bashnl.ru/ |date=2015-10-24 }} * [http://www.bashinform.ru/bash/802122/ Өфөлә Әхмәтзәки Вәлидиҙең «Бөгөнгө төркиле Төркөстан һәм яҡын тарихы» китабының икенсе бүлеге донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 декабрь]{{V|30|12|2015}} * [https://web.archive.org/web/20190724082837/https://mkset.ru/news/politics/04-05-2010/glava-ufsb-po-rb-ne-podtverzhdaet-sotrudnichestvo-zaki-validi-s-fashistami?id=glava-ufsb-po-rb-ne-podtverzhdaet-sotrudnichestvo-zaki-validi-s-fashistami&published_date=04-05-2010&rubric=politics&type=NewsItem Глава УФСБ по РБ не подтверждает сотрудничество Заки Валиди с фашистами. Сайт mkset.ru. 4 мая 2010 года]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|BsYPJDB4D9k|logo=1|''А.-З. Валиди: человек пера и сабли. Документальный фильм. Режиссёр: Айрат Уметбаев. Автор сценария: Салават Хамидуллин. ГУП ТРК «Башкортостан», 2010 ''}} * {{YouTube|kqEpjQ_-ndU|logo=1|''Личность в башкирской истории: Ахмет-Заки Валиди Тоган''}} {{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}} {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре|Ғалим|Хәрби хеҙмәткәр}} [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Философия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди]] [[Категория:Вәлидовтар]] [[Категория:Мәҙрәсә мөғәллимдәре]] [[Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары]] [[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]] [[Категория:Шәрҡиәтселәр]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр‎]] [[Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Милли-азатлыҡ хәрәкәттәре лидерҙары]] [[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары]] [[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Үлтерергә маташыу ҡорбандары]] khouf4scn2obmeveeg4t8dqa9asyxpv Һиндостан 0 2441 1308607 1283977 2026-11-06T02:39:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308607 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме=Һиндостан Республикаһы |Төп исеме=भारत गणराज्य<br>Bhārat Gaṇarājya |Төп килеш=Һиндостан |Герб=Emblem_of_India.svg |Герб урынына=Эмблема |Девиз=Satyameva Jayate |Гимн исеме=Jana-Gana-Mana |Аудио=Janaganamana.ogg |Идара итеү формаһы=[[Республика]] |Картала=India (orthographic projection).svg |Телдәр=[[Һинди]], [[Инглиз теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=[[15 август]] [[1947]] |Бойондороҡһоҙ=[[Бөйөк Британия]] |Башҡала=[[Нью-Дели]] |Иң ҙур ҡалалары=[[Мумбаи]] |Етәкселәр вазифалары=Президент<br><br>Премьер-министр |Етәкселәр=[[Рам Натһ Ковинд]]<br>(Ram Nath Kovind)<br>[[Нарендра Моди]]<br>(Narendra Modi) |Территория буйынса урын=7 |Территория=3 287 590 |Һыу %=9,5 |Халыҡ буйынса урыны=2 |Халыҡ=1 131 191 071 |Иҫәп йылы=2007 |Халыҡ тығыҙлығы=329 |ЭТП=4 042 000 млн. |ЭТП иҫәпләү йылы=2006 |ЭТП буйынса урын=4 |Кеше башына ЭТП=3737 |Валюта=Һинд рупиһы<br>([[ISO 4217|INR, код 67]]) |Домендар=[[.in]] |Телефон коды=91 |Ваҡыт бүлкәте= +5:30 }} {{Һиндостан тарихы}} '''Һиндостан''' ({{Lang-hi|भारत (Bhārat)}}; {{Lang-en|India}}), рәсми атамаһы '''Һиндостан Республикаһы''' ({{Lang-hi|भारत गणराज्य (Bhārat Gaṇarājya)}}; {{Lang-en|Republic of India}}) — Көньяҡ [[Азия]]лағы дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла етенсе, [[халыҡ]] һаны буйынса икенсе ил, шулай уҡ ул либераль демократия [[дәүләт]]тәре араһында иң ҙуры. Һиндостандың диңгеҙ ярҙары ете мең саҡрымдан күберәк. Һиндостан көнбайышта [[Пакистан]] менән, [[төньяҡ]]-[[көнсығыш]]та [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Непал]] һәм [[Бутан]] менән, [[көнсығыш]]та [[Бангладеш]] һәм [[Мьянма]] менән сиктәш. == Тарихы == === Веды дәүере (беҙҙен эраға тиклем XIV—VI быуаттар) === Арий тамырлы ырыуҙар халҡы менән һуғыша -?. 4 каста төҙөлә (варна) — брахмандар (дин хеҙмәтселәр); кшатрии (етәкселәр, һуғышсылар, яугирҙар); вайшьи (ер эшкәртеүселәр, һатыусылар); шудры (хеҙмәтселәр, ябай эшселәр)). Хоҡуҡ сығанағы — Изге Ведалар — «Ригведа» (гимндар йыйылмағы); Атхарваведа" (өшкөрөү доғалар йыйылмаһы); упанишады (дин-фәлсәфә трактаттар). === Буддизм тыуыу. Сидхартха Гаутама (Шакья Муни) (беҙҙен эраға тиклем 563—483) === === Индуизм === Индуизм — яңыртылған Буддизм. Индуизм власҡа оппозицияла булманы. Дәүләт идеалы — «Артхашастра» трактатта яҙыла . == Халҡы һәм теле == Һиндостан [[Ҡытай]]ҙан ҡала иң күп кеше йәшәгән дәүләт. Халҡының ҙур өлөшө ауылда көн итә. Ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда ир-ат күберәк. Был иртә никахтарға (ҡыҙҙарҙы 15 — 17 йәштә үк кейәүгә бирәләр) һәм күп балалар тыуыуына (табыуы­на) бәйле ҡатын-ҡыҙ араһында үлем кимәленең юғары булыуы менән аңлатыла. Майҙаны, халҡының һаны буйынса тәүге урындарҙа торһа ла, һиндтарҙың күбеһе ярлылыҡтан интегә һәм белемһеҙ. Хәҙерге көндә былар иң киҫкен мәсьәләләрҙән һанала. Белемле кешеләргә кемдәр инә, ти­һегеҙме? Кем тексты уҡый һәм бер нисә һөйләмде аңлайышлы итеп яҙа белә — шулар. Һиндостан — күп милләтле ил. Унда йәшәгән халыҡтар бер-береһенән тышҡы йөҙө, теле һәм ғөрөф-ғәҙәттәре менән дә айырыла. Һиндттарҙың 70 проценттан ашыуы [[һинд-арий телдәре]] төркөмөнә ингән­гә күрә, бында күпселек кеше [[һинд теле]]ндә аралаша. Уға дәүләт статусы ла бирелгән. Ярҙамсы рәсми тел булған [[инглиз теле]] башлыса эшҡыуар­лыҡта һәм хакимиәттә киң ҡулланыла. Шулай уҡ мәғариф өлкәһендә, айырыуса урта һәм юғары белем биреүҙә ҙур урын алып тора. Дөйөм алғанда, ил конституцияһында халҡының күпселек өлөшө һөйләшкән 21 рәсми тел билдәләнгән. == Административ ҡоролошо == Һиндостан — федератив республика, 28 штат, 6 союз биләмә һәм Дели баш ҡала милли округынан тора. Барлыҡ штаттарҙа, Джама һәм Кашмир, Пондичерри союз биләмәләрендә, Дели баш ҡала милли округында өлөшләтә дәүләтселек, үҙ аллы ҡанун ҡабул итеү һәм идара итеү мөмкинлеге бар. Башҡа биш союз биләмәһендә Һиндостан Президенты тәғәйенләнгән хакимиәт идара итә. Һиндостан штаттары 1956 йылда тел ҡулланыу буйынса төҙөлә. Шул ваҡыттан алып, Һиндостандың административ структураһы үҙгәрмәгән тиерлек. Һиндостан штаттары: Андһра Прадейш, Аруначал Прадейш, Ассам, Биһар, Гоа, Гуджарат, Джамму һәм Кашмир, Джаркэнд, Көнбайыш Бенгал, Карнатака, Керала, Мадһья Прадейш, Манипур, Маһараштра, Мекһалия, Мизурәм, Нагалэнд, Орисса, Пенджаб, Раджестан, Сикким, Тамиладу, Телингана, Трипура, Уттаркэнд, Уттар Прадейш, Һарьяна, Һимачал Прадейш, Чһаттисгарһ. Һиндостан союздаш биләмәләре: Андаман һәм Никобар утрауҙары, Дадра һәм Нагар Һәвели, Даман һәм Диу, Лакшадвип, Пондичерри, Чандигарһ. Һиндостан милли округтары: Дели баш ҡала милли окгругы. Штаттар, союз биләмәләре 642 округка, улар үҙ сиратында төрлө округтарҙа «талуҡ», «техсил», «мандал» тип аталған ваҡ административ берәмектәргә бүленә. {|- class="standard" ! № ! Штат<br>(башҡортса атамаһы) ! Штат<br>(ерле атамаһы) ! Баш ҡалаһы ! Майҙаны,<br>кв. км ! Халыҡ һаны,<br> кеше. (2011) ! Тығыҙлыҡ,<br>кеше./кв. км ! Картала |- ! colspan="8" | Штаттар |- | 1 || Андһра Прадейш ||{{lang-en|Andhra Pradesh}}<br>{{lang-hi|आन्ध्र प्रदेश}}<br>{{lang-te|ఆంధ్ర ప్రదేశ్}}<br>{{lang-ur|آندھرا پردیش}}||[[Хәйҙәрабад]]|| 160 205 || 49 665 533 || 307,80 || [[Файл:India_Seemandhra_locator_map.svg|center|180px]] |- | 2 || Аруначал Прадейш ||{{lang-en|Arunachal Pradesh}}<br>{{lang-hi|अरुणाचल प्रदेश}}|| [[Итанагар]] || 83 743 || 1 382 611 || 16,51 || [[Файл:India Arunachal Pradesh locator map.svg|center|180px]] |- | 3 || Ассам ||{{lang-en|Assam}}<br>{{lang-hi|असम}}<br>{{lang-as|অসম}}|| [[Диспур]] || 78 438 || 31 169 272 || 397,37 || [[Файл:India Assam locator map.svg|center|180px]] |- | 4 || Биһар ||{{lang-en|Bihar}}<br>{{lang-hi|बिहार}} || [[Патна]] || 94 163 || 103 804 637 || 1102,43 || [[Файл:India Bihar locator map.svg|center|180px]] |- | 5 || Гоа ||{{lang-en|Goa}}<br>{{lang-hi|गोवा}}<br>{{lang-kok|गोंय}}<br>{{lang-mr|गोवा}}|| [[Панаджи]] || 3702 || 1 457 723 || 393,77 || [[Файл:India Goa locator map.svg|center|180px]] |- | 6 || Гуджарат ||{{lang-en|Gujarat}}<br>{{lang-hi|गुजरात}}<br>{{lang-gu|ગુજરાત}}|| [[Гандинагар]] || 196 024 || 60 383 628 || 308,04 || [[Файл:India Gujarat locator map.svg|center|180px]] |- | 7 || Джамму һәм Кашмир ||{{lang-en|Jammu and Kashmir}}<br>{{lang-hi|जम्मू और कश्मीर}}<br>{{lang-ur|جموں و کشمیر}}<br>{{lang-ks|جۄم تٕ کٔشېر}}|| [[Сринагар]] || 222 236 || 12 548 926 || 56,47 || [[Файл:India Jammu and Kashmir locator map.svg|center|180px]] |- | 8 || Джаркэнд ||{{lang-en|Jharkhand}}<br>{{lang-hi|झारखंड}}|| [[Ранчи]] || 79 714 || 32 966 238 || 413,56 || [[Файл:India Jharkhand locator map.svg|center|180px]] |- | 9 ||Көнбайыш Бенгал ||{{lang-en|West Bengal}}<br>{{lang-hi|पश्चिम बंगाल}}<br>{{lang-bn|পশ্চিমবঙ্গ}}|| [[Колката]] || 88 752 || 91 347 736 || 1029,25 || [[Файл:India West Bengal locator map.svg|center|180px]] |- | 10 || Карнатака ||{{lang-en|Karnataka}}<br>{{lang-hi|कर्नाटक}}<br>{{lang-kn|ಕರ್ನಾಟಕ}}|| [[Бангалор]] || 191 791 || 61 130 704 || 318,74 || [[Файл:India Karnataka locator map.svg|center|180px]] |- | 11 || Керала ||{{lang-en|Kerala}}<br>{{lang-hi|केरल}}<br>{{lang-ml|കേരളം}}|| [[Тируванантапурам]] || 38 863 || 33 387 677 || 859,11 || [[Файл:India Kerala locator map.svg|center|180px]] |- | 12 || Мадһья Прадейш ||{{lang-en|Madhya Pradesh}}<br>{{lang-hi|मध्य प्रदेश}}|| [[Бхопал]] || 308 000 || 72 597 565 || 235,71 || [[Файл:India Madhya Pradesh locator map.svg|center|180px]] |- | 13 || Манипур ||{{lang-en|Manipur}}<br>{{lang-hi|मणिपुर}}<br>{{lang-mni|মনিপুর}}|| [[Импхал]] || 22 327 || 2 721 756 || 121,90 || [[Файл:India Manipur locator map.svg|center|180px]] |- | 14 || Маһараштра ||{{lang-en|Maharashtra}}<br>{{lang-hi|महाराष्ट्र}}<br>{{lang-mr|महाराष्ट्र}}|| [[Мумбаи]] || 307 713 || 112 372 972 || 365,19 || [[Файл:India Maharashtra locator map.svg|center|180px]] |- | 15 || Мекһалия ||{{lang-en|Meghalaya}}<br>{{lang-hi|मेघालय}} || [[Шиллонг]] || 22 429 || 2 964 007 || 132,15 || [[Файл:India Meghalaya locator map.svg|center|180px]] |- | 16 || Мизурәм ||{{lang-en|Mizoram}}<br>{{lang-hi|मिज़ोरम}} || [[Аиджал]] || 21 081 || 1 091 014 || 51,75 || [[Файл:India Mizoram locator map.svg|center|180px]] |- | 17 || Нагалэнд ||{{lang-en|Nagaland}}<br>{{lang-hi|नागालैंड}} || [[Кохима]] || 16 579 || 1 980 602 || 119,46 || [[Файл:India Nagaland locator map.svg|center|180px]] |- | 18 || Орисса ||{{lang-en|Orissa}}<br>{{lang-hi|उड़ीसा}}<br>{{lang-or|ଓଡ଼ିଶା}}|| [[Бхубанешвар]] || 155 707 || 41 947 358 || 269,40 || [[Файл:India Orissa locator map.svg|center|180px]] |- | 19 || Пенджаб ||{{lang-en|Punjab}}<br>{{lang-hi|पंजाब}}<br>{{lang-pa|ਪੰਜਾਬ}}|| [[Чандигарх]] || 50 362 || 27 704 236 || 550,10 || [[Файл:India Punjab locator map.svg|center|180px]] |- | 20 || Раджестан ||{{lang-en|Rajasthan}}<br>{{lang-hi|राजस्थान}}|| [[Джайпур]] || 342 239 || 68 621 012 || 200,51 || [[Файл:India Rajasthan locator map.svg|center|180px]] |- | 21 || Сикким ||{{lang-en|Sikkim}}<br>{{lang-hi|सिक्किम}}<br>{{lang-ne|सिक्किम}}|| [[Гангток]] || 7096 || 607 688 || 85,64 || [[Файл:India Sikkim locator map.svg|center|180px]] |- | 22 || Тамиладу ||{{lang-en|Tamil Nadu}}<br>{{lang-hi|तमिलनाडु}}<br>{{lang-ta|தமிழ்நாடு}}|| [[Ченнаи]] || 130 058 || 72 138 958 || 554,67 || [[Файл:India Tamil Nadu locator map.svg|center|180px]] |- | 23 || Телингана ||{{lang-en|Telangana}}<br>{{lang-hi|तेलंगाना}}<br>{{lang-te|తెలంగాణ}}|| [[Хайдарабад (Индия)|Хайдарабад]] || 114 840 || 35 286 757 || 310 ||[[Файл:India_Telangana_locator_map.svg|center|180px]] |- | 24 || Трипура ||{{lang-en|Tripura}}<br>{{lang-hi|त्रिपुरा}}<br>{{lang-bn|ত্রিপুরা}}|| [[Агартала]] || 10 492 || 3 671 032 || 349,89 || [[Файл:India Tripura locator map.svg|center|180px]] |- | 25 || Уттаркэнд ||{{lang-en|Uttarakhand}}<br>{{lang-hi|उत्तराखंड}}|| [[Дехрадун]] || 53 484 || 10 116 752 || 189,15 || [[Файл:India_Uttaranchal_locator_map.svg|center|180px]] |- | 26 || Уттар Прадейш ||{{lang-en|Uttar Pradesh}}<br>{{lang-hi|उत्तर प्रदेश}}<br>{{lang-ur|اتر پردیش}}|| [[Лакхнау]] || 240 928 || 199 581 477 || 828,14 || [[Файл:India Uttar Pradesh locator map.svg|center|180px]] |- | 27 || Һарьяна ||{{lang-en|Haryana}}<br>{{lang-hi|हरियाणा}}<br>{{lang-pa|ਹਰਿਆਣਾ}}|| [[Чандигарх]] || 44 212 || 25 353 081 || 573,44 || [[Файл:India Haryana locator map.svg|center|180px]] |- | 28 || Һимачал Прадейш ||{{lang-en|Himachal Pradesh}}<br>{{lang-hi|हिमाचल प्रदेश}}|| [[Шимла]] || 55 673 || 6 856 509 || 123,16 || [[Файл:India Himachal Pradesh locator map.svg|center|180px]] |- | 29 || Чһаттисгарһ ||{{lang-en|Chhattisgarh}}<br>{{lang-hi|छत्तीसगढ}}|| [[Райпур]] || 136 034 || 25 540 196 || 187,75 || [[Файл:India Chhattisgarh locator map.svg|center|180px]] |- ! colspan="8" | Союз биләмәләре |- | 1 || Андаман һәм Никобар утрауҙары ||{{lang-en|Andaman and Nicobar Islands}}<br>{{lang-hi|अंडमान और निकोबार द्वीप समूह}}|| [[Порт-Блэр]] || 8249 || 379 944 || 46,06 || [[Файл:India Andaman and Nicobar Islands locator map.svg|center|180px]] |- | 2 || Дадра һәм Нагар Һәвели ||{{lang-en|Dadra and Nagar Haveli}}<br>{{lang-hi|दादरा और नगर हवेली}}<br>{{lang-gu|દાદરા અને નગર હવેલી}}|| [[Силвасса]] || 491 || 342 853 || 698,27 || [[Файл:India Dadra and Nagar Haveli locator map.svg|center|180px]] |- | 3 || Даман һәм Диу ||{{lang-en|Daman and Diu}}<br>{{lang-hi|दमन और दीव}}<br>{{lang-gu|દમણ અને દિય}}|| [[Даман (город)|Даман]] || 112 || 242 911 || 2168,85 || [[Файл:India Daman and Diu locator map.svg|center|180px]] |- | 4 || Лакшадвип ||{{lang-en|Lakshadweep}}<br>{{lang-hi|लक्षद्वीप}}<br>{{lang-ml|ലക്ഷദ്വീപ}}|| [[Каваратти]] || 32 || 64 429 || 2013,41 || [[Файл:India Lakshadweep locator map.svg|center|180px]] |- | 5 || Пондичерри ||{{lang-en|Pondicherry}}<br>{{lang-hi|पांडिचेरी}}<br>{{lang-fr|Pondichéry}}<br>{{lang-ml|പുതുച്ചേരി}}<br>{{lang-ta|புதுச்சேரி}}<br>{{lang-te|పుదుచ్చేర}}|| Пондичерри || 492 || 1 244 464 || 2529,40 || [[Файл:India Puducherry locator map.svg|center|180px]] |- | 6 || Чандигарһ ||{{lang-en|Chandigarh}}<br>{{lang-hi|चंडीगढ़}}<br>{{lang-pa|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}} || Чандигарһ || 114 || 1 054 686 || 9251,63 || [[Файл:India Chandigarh locator map.svg|center|180px]] |- ! colspan="8" | Баш ҡала милли округы |- | 1 || Дели баш ҡала милли окгругы ||{{lang-en|Delhi}}<br>{{lang-hi|दिल्ली}}<br>{{lang-ur|دلی}}<br>{{lang-pa|ਦਿੱਲੀ}}|| [[Дели]] || 1483 || 16 753 235 || 11296,85 || [[Файл:India Delhi locator map.svg|center|180px]] |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы|| || || 3 287 882 || 1 210 193 422 || 368,07 || |} == Мәғариф == Һиндостанда мәктәп тормошо бик иртә башлана. 3 йәш ярымда уҡ бала форма кейеп, сумка аҫып, әсәһе менән тәүге дәрескә килә. Унда беҙҙәге ке­үек балалар баҡсаһы юҡ. Бер мәктәп ҡыйығы аҫтында кескәйҙәр ҙә, бәләкәй һәм өлкән төркөм уҡыусылары ла белем ала. Иң бәләкәстәр 2-4 сәғәт уҡый: инглиз алфавитын, иҫәп-хисапты һәм яҙыр­ға өйрәнәләр, шиғыр ятлайҙар. Беренсе синыфҡа 6-7 йәштә баралар. Мәктәпкә йөрөүселәрҙең күптәре был ваҡытта инде уҡый белә. Һинд балаһы X синыф белемле булырға тейеш. XI һәм XII синыфтарҙы йә мәктәптә, йә колледжда тамамлай ала. Колледжда тәүге ике йылда дөйөм фәндәрҙе өйрәнәләр, шунан ғына йәштәр белгеслеген билдәләй ала. Һәр мәктәптең — үҙ формаһы: уға күлдәк, юбка, жакет һәм салбар ғына түгел, шулай уҡ ойоҡ, галстук, ботинка ла инә. Иң бәләкәйҙәр мотлаҡ исеме һәм йәшәгән адресы яҙылған бейджик йөрөтә. Бындай һаҡлыҡ сараһы күреү уҡыусы мәктәп ихатаһынан сығып тайғанда йә ул аҙашҡанда табыуҙа ныҡ ярҙам итә. Шулай уҡ үҙен ихтирам иткән һәр белем усағының үҙ транспорты бар — билдәле бер хаҡҡа уҡыусы уның менән файҙалана ала. Автобустар ҙурлығы, сыҡ­ҡан йылы буйынса айырылырға мөмкин, әммә мотлаҡ һары төҫтә булырға тейеш. Уларҙы шулай ҡала маршруттарындағы ҡыҙыл автобустарҙан айырыр­ға була. Мәктәптә ниндәй дәреслектәр өйрәнәләрме? Рәсәйҙәге уҡыусылар кеүек тарихты, географияны, хоҡуҡ нигеҙҙәрен, химияны, физиканы, биологияны, математиканы һәм информатиканы. Шулай уҡ инг­лиз, һинд һәм шул штаттың урындағы теле, рәсем инә уҡытыу программаһына. Әҙәбиәтте айырым дәреслек булараҡ түгел, ә инглиз телен өйрәнгәндә генә үтәләр. Беҙҙәге ке­үек физкультура ла дәрестәр теҙмәһендә юҡ, ләкин «быуын­дарҙы яҙып алырға», форманы спорт кейеменә алыштырып, йүгереү, күнекмәләр яһау, ярат­ҡан крикет уйынын уйнау өсөн махсус ваҡыт бүленә. Сәйер тойолһа ла, хеҙмәт дәресе лә ҡаралмаған. Был да һинд йәм­ғиәтенең үҙенсәлеге: касталар­ға бүлеп ҡарау әллә ҡасан ҡанун менән тыйылһа ла, әле бул­һа күптәр ҡулына эш ҡоралы алыуҙы дәрәжәһен кәмһетеү тип ҡарай. Өйгә эштәрҙе башҡарыу өсөн ата-әсә репетитор яллай. Берҙән, балаға үҙаллы эшләргә ауыр, икенсенән, тел ҡаршылығы арҡаһында уға ғаилә лә ярҙам итә алмайҙар. Мәктәптә бит күберәк инглиз телендә уҡыталар, ә өйҙәгеләр башҡа телдәрҙә һөйләшә. Уҡыусының белемен баһалау иһә беҙҙекенән айырыла. Телдән яуаптарға билдә ҡуйылмай, бер уҡытыусы 60 — 70 баланан нисек һорап өлгөрһөн инде. Иң абруйлы мәктәптәрҙә лә һәр синыфта шунсама уҡыусы булыуы ғәҙәти хәл һанала. Шу­ға күрә һәр теманан һуң үткәрелгән яҙма контроль эштәргә генә билдә ҡуйыла. Семестр аҙағында имтихандар ҙа тапшыралар. Шуныһы ла ҡыҙыҡ: иң юғары балл йыйған сығарылыш синыфы уҡыусыларының портреттарын махсус реклама таҡталарына, метро туҡталыштарына, шулай уҡ ҡала транспортына эләләр<ref>[http://yanshishma.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4105:2014-09-15-12-21-24&catid=3:2011-03-30-09-43-10&Itemid=74 Йәншишмә. 12.09.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716080705/http://yanshishma.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4105:2014-09-15-12-21-24&catid=3:2011-03-30-09-43-10&Itemid=74 |date=2019-07-16 }}</ref>. == Илдең бөгөнгө тормошо == === [[Башҡортостан]] менән бәйләнештәр === * Һиндостандың республика тышҡы сауҙа тауар әйләнешендәге өлөшө 3 процент (етенсе урын) тәшкил итә. 2014 йылдың 11 айында сауҙа итеү күләме 397,6 миллион доллар тәшкил итте, шуның менән бергә ошо сумманың 95 проценттан ашыуы экспортҡа тура килә. [[Башҡортостан]]дан Һиндостанға ебәрелгән төп тауарҙар иҫәбендә машиналар һәм ҡорамалдар, шул иҫәптән авиация двигателдәре һәм уларҙың өлөштәре, химия һәм металлургия сәнәғәте продукцияһы бар. Республикаға машиналар төҙөү продукцияһы, органик булмаған химия продукттары, металл изделиелары һәм фармацевтика продукттары индерелә. [[Башҡортостан]] биләмәһендә Һиндостан капиталы ҡатнашлығында 10 берлектәге предприятие эшләй. * [[Советтар Союзы]] осоронда илебеҙҙең һәр республикаһы, крайы һәм өлкәһендә «Совет — һинд дуҫлығы» Бөтөн союз ирекле йәмғиәтенең бүлексәләре эшләп килә. Ул 1973 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә лә ойошторола. Был йәмғиәткә айырым шәхестәр менән бер рәттән төрлө предприятие, ойошма һәм учреждениелар ҙа коллектив ағза булып инә. 1973—1985 йылдарҙа "Совет — һинд дуҫлығы йәмғиәте"нең [[Башҡортостан]] бүлексәһе рәйесе вазифаһын күренекле тарихсы-ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре [[Рәил Кузеев]] (1929—2005) башҡара. * [[СССР]] тарҡалғандан һуң, [[Рәсәй]] территорияһында барлығы ете филиал тороп ҡала, уларҙың алтыһы Һиндостандың [[Рәсәй]]ҙәге илселеге тарафынан финанслана. Тик беҙҙең республикала ғына ул, «Башҡортостан — Һиндостан» дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте тип үҙгәртелеп, үҙ аллы эшләүен дауам итә. Уның президенты — академик Әсғәт Ғәлимйән улы Ғүмәров. * 2015 йылдың 1-3 февралендә [[Өфө]]лә Һиндостандың [[Рәсәй Федерацияһы]]ндағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван етәкселегендәге Һиндостан Республикаһы делегацияһы булып китте. Илсе [[Башҡортостан]] Башлығы [[Рөстәм Хәмитов]] менән осрашты. Һөйләшеү барышында яҡтар сәнәғәт һәм сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен тикшерҙе. 2015 йылдың июлендә [[Өфө]]лә үтәсәк [[ШОС һәм БРИКС саммиттары]] [[Башҡортостан]] менән Һиндостан араһындағы партнерлыҡ мөнәсәбәттәрен нығытыуға булышлыҡ итәсәк тип билдәләнде. Пунди Шринивасан Рагхаван иҡтисади хеҙмәттәшлекте ил кимәлендә генә түгел, төбәктәргә ҡағылышлы ла киңәйтергә кәрәк, тине. — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Һиндостандағы Харьяна штаты менән туғандарса мөнәсәбәт ойошотороға теләүен беләм. Беҙ ошо бәйләнештәрҙе булдырыу һәм нығытыу өсөн барыһын да эшләйәсәкбеҙ, — тип айырып әйтте илсе. * Ике республика араһында хеҙмәттәшлек итеү сиктәрендә [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] XXVIII «Сурадж Кунд Мела» халыҡ-ара фестивалендә ҡатнашты. Халыҡ кәсептәре һәм фольклоры фестивале 2015 йылдың 1 февралдән 15-нә тиклем Дели ҡалаһында үтте. Гастролдәрҙә 14 артист һәм 30-ҙан ашыу ҡурсаҡ ҡатнашты. Ике аҙна дауамында өфөләр тамашасыларҙы «Һинд легендаһы», «Панчатантра» һәм «Урал батыр» спектаклдәре менән ҡыуандырҙы. * Төбәктә Һиндостан менән хеҙмәттәшлекте һәм сауҙа әйләнешен үҫтерергә ниәтләйҙәр. Башҡортостандың Иҡтисади үҫеш министрлығы Нью-Дели ҡалаһында үткән Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумының күсмә сессияһында төбәктең инвестиция ҡеүәте менән таныштырҙы, хеҙмәттәшлектең перспективалы йүнәлештәрен билдәләне. Был — фармацевтика, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә нанотехнологиялар, күн тауарҙар етештереү, мәғлүмәт технологиялары. 2015 йылдың туғыҙ айында Һиндостан менән Башҡортостан араһындағы тауар әйләнеше 194 миллион долларҙан ашыу тәшкил иткән. Быйыл был күрһәткесте арттырыу планлаштырыла<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/811187/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 1 февраль]{{V|2|02|2016}}</ref>. <gallery> Bombay Stock Exchange 3.jpg|thumb|200px|Мумбаи ҡалаһындағы Бомбей фонд биржаһы бинаһы Pfau imponierend.jpg|thumb|right|Тауис — Һиндостандың милли ҡошо Puvar 20080220-1.jpg|thumb|right|Һиндостандың Керала штатында, яр буйында India north.jpg|thumb|right|[[Ладакх]]тағы тауҙар New Delhi government block 03-2016 img3.jpg|thumb|right|Һиндостан Парламенты бинаһы Рельеф Индии.png|Һиндостан рельефы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20190922125451/http://ufa2015.ru/brics/members/?ELEMENT_ID=71/ Сайт Офис-группы «ШОС БРИКС» Уфа 2015]; == Һылтанмалар == * [http://www.ufaras.ru/?part_id=340,359 Кузеев Раил Гумерович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080213/http://www.ufaras.ru/?part_id=340,359 |date=2016-03-04 }}; * [http://www.agidel.ru/?param1=4321&tab=2 СОТРУДНИЧЕСТВО Башкортостан — Индия Дружеские связи прошли проверку временем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234510/http://www.agidel.ru/?param1=4321&tab=2 |date=2016-03-04 }}; * [http://tol-nabat.info/main/15414-obi-obshhestvo-bashkortostan-indiya.html Марат Назиров. ОБИ — Общество Башкортостан — Индия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; * [http://vk.com/event55257610 II Всероссийский СЕМИНАР индийского танца. Уфа]; * [http://www.bashinform.ru/bash/695729/ Башҡортостанға Һиндостандың Рәсәйҙәге дипломатик миссия башлығы килә]; * [http://www.bashinform.ru/bash/696453/ Рөстәм Хәмитов Һиндостандың Рәсәйҙәге илсеһе Пунди Шринивасан Рагхаван менән осрашты]. * [http://www.bashinform.ru/bash/701961/ Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры Һиндостандағы халыҡ-ара фестивалдә өс спектакль күрһәтте]. == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;Дөйөм мәғлүмәт * {{книга |автор=[[Ивашенцов, Глеб Александрович (географ)|Ивашенцов Г. А.]] |заглавие=Индия |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |страниц=160 |серия=[[У карты мира]] |isbn=5-244-00318-6 |тираж=100000 }} * {{книга |автор=Неру Дж. |заглавие=Открытие Индии |ответственный=[[Джавахарлал Неру]] / Пер. с англ.; Переводчики: В.В. Исакович, Д.Э. Кунина, И.С. Кливанская, В.Ч. Павлов; Ред. перевода В.Н. Мачавариани. |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |год=1955 |страниц=652, [24] }} ;Тарих * [[Антонова, Кока Александровна|Антонова К. А.]], [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], [[Котовский, Григорий Григорьевич|Котовский Г. Г.]] — История Индии. М.: Изд. центр А3, МСК, 1999 * [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]] Индия эпохи Маурьев /Бонгард-Левин Г. М.; АН СССР. Ин-т востоковедения. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1973. * [[Гусева, Наталья Романовна|Гусева Н. Р.]] Индия в зеркале веков. — М.: Вече, 2002 * [[Дьяков, Алексей Михайлович|Дьяков А. М.]] Индия во время и после Второй мировой войны: (1939—1949 гг.) / Дьяков А. М.; Ред. И. М. Рейснер; АН СССР. Ин-т востоковедения. М.: [[Издательство АН СССР]], 1952 * Индия в древности: Сборник статей / АН СССР. Ин-т народов Азии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1964 * {{книга |автор=[[Сафронова, Александра Львовна|Сафронова А. Л.]] |часть=Глава 4. Государства Южной Азии во второй половине XX в. |заглавие=Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. Часть 2: 1945—2000 |ответственный=Под ред. [[Родригес-Фернандес, Александр Мануэльевич|А. М. Родригеса]] |место=М. |издательство=Гуманитарный издательский центр Владос |год=2001 |страницы=221—315 |страниц=320 |isbn=5-691-00644-4, ISBN 5-691-00820-X(II) |ref=Сафронова }} * Спейт О. Х. К. Индия и Пакистан: Пер. с англ./ Ред. А. М. Рябчиков. М.: [[Иностранная литература (издательство)|Иностранная литература]], 1957 * [http://memoirs.ru/texts/PlanRS1876T15N1.htm План похода в Индию в том виде, как он был договорен между Бонапартом и Павлом I] / Сообщ. Ю. В. Толстой // [[Русская старина]], 1876. — Т. 15. — № 1. — С. 216—217. * [http://memoirs.ru/texts/PrIndiaRS1872T7N9.htm Проект русско-французской экспедиции в Индию. 1800 г.] // [[Русская старина]], 1872. — Т. 7. — №. 9. — С. 401—409. * {{Citation |last1=Brown |first1=Judith M. |year=1994 |title=Modern India: The Origins of an Asian Democracy |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. xiii, 474 |isbn=0198731132 |url=http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003054156/http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139 |date=2008-10-03 }} * {{Citation |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |year=2004 |title=A History of India |publisher=4th edition. [[Routledge]], Pp. xii, 448 |isbn=0415329205 |url=https://www.amazon.com/History-India-Hermann-Kulke/dp/0415329205/ }} * {{Citation |last1=Metcalf |first1=Barbara |last2=Metcalf |first2=Thomas R. |year=2006 |title=A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories) |publisher=Cambridge and New York: [[Cambridge University Press]]. Pp. xxxiii, 372 |isbn=0521682258 |url=https://www.amazon.com/Concise-History-Modern-Cambridge-Histories/dp/0521682258/ }} * {{Citation |last1=Spear |first1=Percival |year=1990 |title=A History of India, Volume 2 |publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 298 |isbn=0140138366 |url=https://www.amazon.com/History-India-Vol-2/dp/0140138366/ref=pd_ybh_a_6/104-7029728-9591925 }} * {{Citation |last1=Stein |first1=Burton |year=2001 |title=A History of India |publisher=New Delhi and Oxford: [[Oxford University Press]]. Pp. xiv, 432 |isbn=0195654463 |url=https://www.amazon.com/History-India-World/dp/0631205462/ref=pd_ybh_a_7/104-7029728-9591925 }} * {{Citation |last1=Thapar |first1=Romila |authorlink=Ромила Тхапар |year=1990 |title=A History of India, Volume 1 |publisher=New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 384 |isbn=0140138358 |url=https://www.amazon.com/History-India-Penguin/dp/0140138358/ }} * {{Citation |last1=Wolpert |first1=Stanley |year=2003 |title=A New History of India |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. 544 |isbn=0195166787 |url=https://www.amazon.com/New-History-India-Stanley-Wolpert/dp/0195166787/ }} ;География * {{Citation |last1=Ali |first1=Jason R. |last2=Aitchison |first2=Jonathan C. |title=Greater India |journal=Earth-Science Reviews |volume=72 |issue=3—4 |year=2005 |pages=169—188 |doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 }} * {{книга |заглавие=[[Британская энциклопедия|Encyclopædia Britannica]] |год=2007 |страницы=1—29 |часть=India: The Land |ссылка часть=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India |ref=dikshit |автор=Dikshit, K.R.; Joseph E. Schwartzberg }} * {{книга |год=2007 |заглавие=India Yearbook 2007 |издательство=Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting |isbn=81-230-1423-6 |ref=Government of India |автор=Government of India }} * {{Citation |last1=Government of India |year=2007 |title=India Yearbook 2007 |publisher=Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting |isbn=81-230-1423-6 }}. * {{Citation |last1=Heitzman |given1=J |last2=Worden |given2=RL |year=1996 |title=India: A Country Study |publisher=Library of Congress (Area Handbook Series) |isbn=0-8444-0833-6 }}. * {{citation |last1=Kumar |first1=V. Sanil |last2=Pathak |first2=K. C. |last3=Pednekar |first3=P. |last4=Raju |first4=N. S. N. |title=Coastal processes along the Indian coastline |journal=Current Science |volume=91 |issue=4 |year=2006 |pages=530—536 |url=http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090908141613/http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf |archivedate=2009-09-08 |access-date=2008-07-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908141613/http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf |date=2009-09-08 }} * {{Citation |last1=Posey |given1=CA |year=1994 |title=The Living Earth Book of Wind and Weather |publisher=Reader's Digest Association |ID=ISBN 0-8957-7625-1 }}. * {{Citation |last1=Prakash |first1=B. |last2=Kumar |first2=Sudhir |last3=Rao |first3=M. Someshwar |last4=Giri |first4=S. C. |title=Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains |journal=Current Science |volume=79 |issue=4 |year=2000 |pages=438—449 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf }} ;Флора һәм фауна * {{Citation |last1=Ali |first1=Salim |last2=Ripley |first2=S. Dillon |year=1995 |title=A Pictorial Guide to the Birds of the Indian Subcontinent |publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. 183, 106 colour plates by John Henry Dick |isbn=0195637321 }} * {{Citation |last1=Blatter |first1=E. |last2=Millard |first2=Walter S. |year=1997 |title=Some Beautiful Indian Trees |publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. ''xvii'', 165, 30 colour plates |isbn=019562162X }} * {{Citation |last1=Israel |first1=Samuel |last2=Sinclair (editors) |first2=Toby |year=2001 |title=Indian Wildlife |publisher=Discovery Channel and APA Publications. |isbn=9812345558 }} * {{Citation |last1=Prater |first1=S. H. |year=1971 |title=The book of Indian Animals |publisher=Mumbai: Bombay Natural History Society and [[Oxford University Press]]. Pp. ''xxiii'', 324, 28 colour plates by Paul Barruel. |isbn=0195621697. }} * {{Citation |last1=Rangarajan |first1=Mahesh (editor) |year=1999 |title=Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 1, Hunting and Shooting |publisher=New Delhi: [[Oxford University Press]]. Pp. ''xi'', 439 |isbn=0195645928 }} * {{Citation |last1=Rangarajan |first1=Mahesh (editor) |year=1999 |title=Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 2, Watching and Conserving |publisher=New Delhi: [[Oxford University Press]]. Pp. ''xi'', 303 |isbn=0195645936 }} * {{Citation |last1=Tritsch |first1=Mark F. |year=2001 |title=Wildlife of India |publisher=London: [[Harper Collins Publishers]]. Pp. 192 |isbn=0007110626 }} ; Культура * {{статья|автор=[[Железнова, Наталья Анатольевна|Железнова Н. А.]]|заглавие=Глобализация: индийский ответ на мировой вызов|ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=53&option=com_content&task=view|издание=[[Вопросы философии]]|год=2009|номер=7|страницы=54—67|issn=0042-8744|ref=Железнова| |язык=ru}} * {{citation |last1=Dissanayake |first1=Wimal K. |last2=Gokulsing |first2=Moti |title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |year=2004 |publisher=Trentham Books, Pp. 161 |url=https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C&dq |isbn=1858563291 }} * {{citation |last1=Johnson |first1=W. J. (translator and editor) |title=The Sauptikaparvan of the Mahabharata: The Massacre at Night |year=1998 |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]] (Oxford World's Classics). Pp. 192 |url=https://books.google.com/books?id=d8sYSPhSBEAC |isbn=0192823618 }} * {{citation |last1=Kalidasa |first1= |last2=Johnson (editor) |first2=W. J. |authorlink1=Калидаса |title=The Recognition of Śakuntalā: A Play in Seven Acts |year=2001 |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]] (Oxford World's Classics). Pp. 192 |url=https://books.google.com/books?id=zLvwoEiIpJ4C |isbn=0192839114 }} * {{Citation |last1=Karanth |first1=K. Shivarama |year=1997 |title=Yakṣagāna |publisher=(Forward by H. Y. Sharada Prasad). Abhinav Publications. Pp. 252 |url=https://books.google.com/books?id=PjNLdY-UOq8C |isbn=8170173574 }} * {{Citation |editor-last=Kiple |editor-first=Kenneth F. |editor2-last=Ornelas |editor2-first=Kriemhild Coneè |title=The Cambridge World History of Food |year=2000 |place=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0521402166 }} * {{Citation |last1=Lal |first1=Ananda |year=1998 |title=Oxford Companion to Indian Theatre |publisher=Oxford and New York: [[Oxford University Press]]. Pp. 600 |isbn=0195644468 |url=https://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ }} * {{citation |last=MacDonell |first=Arthur Anthony |authorlink=Макдонелл, Артур Энтони |title=A History Of Sanskrit Literature |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1417906197 }}. * {{Citation |last=Majumdar |first=Boria |last2=Bandyopadhyay |first2=Kausik |title=A Social History Of Indian Football: Striving To Score |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=0415348358 }} * {{Citation |last=Massey |first=Reginald |title=India's Dances |year=2006 |publisher=Abhinav Publications |isbn=8170174341 }} * {{Citation |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |last2=Willemen (editors) |first2=Paul |title=Encyclopedia of Indian Cinema, 2nd revised edition |year=1999 |publisher=University of California Press and British Film Institute, Pp. 652 |url=https://www.ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070806090314/http://ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html |archivedate=2007-08-06 |isbn=0851706696 . |access-date=2008-10-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806090314/https://www.ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html |date=2007-08-06 }} * {{Citation|last=Vilanilam|first=John V. |title= Mass Communication in India: A Sociological Perspective |year=2005 |publisher=Sage Publications | isbn=0761933727 }} * {{Citation|last=Zvelebil |first= Kamil V.| title = Companion Studies to the History of Tamil Literature| publisher= Brill Academic Publishers | year = 1992| isbn = 9004093656 }} {{refend}} == Сығанаҡтар == {{Навигационный блок | state = collapsed | заголовок = Һиндостан |Азия илдәре |ШОС | G20 |БРИКС }} [[Категория:Азия илдәре]] [[Категория:Һиндостан]] [[Категория:Бөйөк Британияның элекке колониялары]] [[Категория:Федератив дәүләттәр]] [[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]] [[Категория:Ғәрәбстан диңгеҙе буйындағы илдәр]] [[Категория:Андаман диңгеҙе буйындағы илдәр]] gslz3azceu80oqapt8a4ksl4x4jz4sq Ҡурай 0 3743 1308529 1304250 2026-11-05T22:12:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308529 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный инструмент |название = Ҡурай |названия = |изображение = Quraybash.jpg |описание_фото = |классификация = [[Тынлы музыка ҡоралдары|Тынлы, ағас]], [[аэрофон|4.аэрофон]] |диапазон = Range flute.png |подпись диапазона = флейта лиапазоны |родственные инструменты = Һыбыҙғы [[http://ru.rfwiki.org/wiki/%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B7%D0%B3%D1%8B]], Камыль [[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D1%8C]], Цуур-Tsuur [[https://en.wikipedia.org/wiki/Tsuur]], Шоор [[https://www.tuva.asia/journal/issue_21/6941-yusha.html]] |музыканты = [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы|Азат Айытҡолов]], [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғата Сөләймәнов]], [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы|Ғәйфулла Сарбаев]], [[Ҡаһым Түрә]], [[Юлдашев Роберт Нәжип улы|Роберт Юлдашев]], [[Иҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы|Йомабай Иҫәнбаев]] |производители = |статьи = |звук = |викисклад = Bashkir national musical instrument quray |ширина_фото=684x684пкс}} '''Ҡурай''' — [[башҡорттар|башҡорт]] халҡының милли музыкаль уйын ҡоралы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ил кимәлендә рәсми теркәлгән территориаль бренды<ref name="ТБ">[http://www.bashinform.ru/news/1123727-kuray-zaregistrirovali-v-kachestve-territorialnogo-brenda-bashkortostana/ Курай зарегистрировали в качестве территориального бренда Башкортостана. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 1 март]{{ref-ru}}{{V|02|03|2018}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1124113/ Ҡурай Башҡортостандың территориаль бренды булараҡ теркәлде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 2 март]{{V|02|03|2018}}</ref>. Ҡурай төрҙәре: ҡыйыҡ-ҡурай (ғәйнә ҡурай), сор-ҡурай — һыҙғыртма ҡурай, һыбыҙғы — бәләкәй арҡыры ҡурай. == Ҡурай эшләү тәртибе == Иң боронғо ысул буйынса, ҡурайҙы үләндән яһайҙар.<ref>[[Башҡорт энциклопедияһы]]. [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7620-uraj ҠУРАЙ (Pleurospermum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512142359/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7620-uraj |date=2016-05-12 }} мәҡәләһе</ref> Сатыр сәскәле, эсе-тышы шыма, бүлкәттәре булмаған тәбиғи үҫемлек [[Урал]] тауҙарында ғына үҫә. Һабаҡты 8-10 тотам оҙонлоғонда үлсәп киҫеп алалар. Нәҙек осононан башлап бармаҡ уйымдары тишәләр. Бөтәһе 5 уйым эшләнә: беренсеһе ос яҡтан 5 иле аралыҡта, артабан ҡалған өсәүһе алдағыларынан 3 иле аралыҡта уйыла. Бишенсе уйым дуртенсеһенән 4 иле аралыҡта һырт яҡта уйыла. Башҡорт ҡурайының тасуирламаһы сит ил белешмә баҫмаларында ла урын тапҡан. Мәҫәлән, 1913 йылда Нью-Йоркта немец телендә ''Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet'' тигән музыка ҡоралдары полиглоссарийы нәшер ителгән булған. Уның 235-се битендә ҡурай тап башҡорт халыҡ уйын ҡоралы тип аталып, нисек эшләнеүе һүрәтләнгән. Үҙ нәүбәтендә баҫма 1896 йылда донъя күргән "Русская музыкальная газета"лағы мәғлүмәткә таянған <ref>[https://archive.org/details/reallexikondermu00sach Sachs Curt. Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet. - Нью-Йорк, 1913. - с.235]</ref> Элекке заманда ҡурайҙы ҡиммәтле металлдарҙан ҡойоп яһау ысулы ла ҡулланғандар. Көмөш һәм еҙ ҡурайҙар менән уйнау бик дәрәжәле һаналған. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда башҡорт ғәскәрҙәре етәксеһе [[Ҡаһым түрә]] [[Париж]]ға көмөш ҡурай тартып барып кереүе тураһында хәтирәләр бар. [[XX]] быуат аҙағынан шпон ҡулланып ағас ҡурай эшләү киң үҫеш ала. Был төр ҡурайҙарҙы эшләү ысулын оҫта [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы|Вәкил Шөғәйепов]] уйлап тапҡан һәм ҡулланыуға индергән. Йоҡа шпонды эҫе һыуҙа еүешләйҙәр, унан һуң елем һөртөп, кәрәкле йыуанлыҡтағы ҡалыпҡа төрәләр. Заманса ҡурайҙар 570—810 мм оҙонлоҡта эшләнә һәм төрлө тауыш өндәренә көйләнә. Иң түбән тауышлы оҙон ҡурай кесе октаваның Соль (g) тауышына, иң юғары һәм ҡыҫҡа ҡурай көпшәһе беренсе октаваның До (С) өнөнә көйләнә. Ҡалғандары ярымтауыш буйынса «Соль»-дән алып «До»-ға тиклем араны тултыра: Ля бемоль (Аs), Ля (A), Си бемоль (B), Си (H). Башҡорт милли көйҙәре пентатоник үлсәмдәге көйҙәр булып тора, һәм ҡурайҙа бөтә нескәлектәре менән биреп була. Диатоник өн теҙмәһе өсөн иһә ҡурайҙарҙы төрлө тоналлектә эшләйҙәр, йәғни ундай көйҙәрҙе башҡарғанда бер нисә ҡурайҙы алмаштырып уйнарға тура килә. 90-сы йылдарҙа ҡурайсы [[Ишморат Илбәков]] бөтә тондарҙы ла үҙе уйлап сығарған алымдар менән бер ҡурай эсенә һыйҙырыуға өлгәшә һәм «ишҡурай» тип атай. Мәгәр ҡурай белгестәре эшләү технологияһы, уйнау ысулы тап уныҡы кеүек булған ҡурайҙарҙы ғына ҡурай тип һанай. Шуға күрә классик ҡурайға нигеҙләнеп Ишморат Илбәков уйлап сығарған хроматик ҡурайҙы ҡурай тип танымау бар. Ул үҙенең уйын ҡоралын «ишҡурай» тип патент ала<ref>[http://ru-patent.info/20/60-64/2061972.html ПРОДОЛЬНАЯ ФЛЕЙТА КУРАЙ — «ИШКУРАЙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217081905/https://ru-patent.info/20/60-64/2061972.html |date=2019-12-17 }}</ref> == Ҡурай тартыу == Уйнағанда ҡурайҙың баш яғын өҫкө тештәр уртаһына, уң йәки һул яҡҡа терәп, ирендәр менән ҡымтыйҙар. Ауыҙҙың ярылары һәм аңҡау тауыш бәүелткесе итеп ҡулланыла. Ҡурайҙа оҫта уйнаусылар күкрәктән сыҡҡан тын менән көпшәгә өрөп моң сығара. Ауыҙ эсендәге тын менән ҡурай уйнау, өйрәнә башлаған осорҙа ғына хата һаналмай. Ҡурай моңо нигеҙендә төп өндән кварта аралығында ике мажор пентоника бәйләнеше ята. Ҡурай тауышы киңлеге өс октаваға яҡын, яңғырашы нәфис һәм эпик яҡтан күтәренке, тембры йомшаҡ. Ҡурайҙа бейеү көйҙәре, марштар, тәбиғәт тауыштарын тасуирлаған көйҙәр, хатта донъя күләмендәге классик әҫәрҙәр ҙә уйнала. Шулай уҡ йыр оҙатыусы ҡорал булараҡ та ҡулланыла. Ҡурай моңон яҙмаларҙа тыңлау менән ысын уйнауҙы тыңлау араһында бик ҙур айырма бар. Шул сәбәпле, ҡурайҙың илаһи моңон мотлаҡ «тере» килеш тыңларға кәрәк. == Ҡурай тарихы == [[Файл:Курайсы - башкир-игрок на курае. С. Рыбаков.png|thumb|Ҡурайсы — ҡурайҙа уйнаусы башҡорт. Сергей Рыбаков рәсеме.<ref>''Рыбаков С. Г.'' Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб, 1897. — С. 218.</ref>]] Ҡурай моңон ишетеп, был моңды һәм ҡурайҙы халыҡҡа еткергән егет тураһында башҡорт халыҡ әкиәте бәйән итә. Әкиәт буйынса, яуыз хан башҡорт егетен кеше баҫмаған ҡарурман араһына алып барып ташларға ҡуша. Яңғыҙлыҡтан интеккән егет бер заман бик моңло көй ишетеп ҡала. Егет көй килгән урынды эҙләп бейек тау башына менә һәм һабағы һынған ҡурай үләненән ел өргәндә көй сыҡҡанын шәйләп ала. Егет ҡурай үләнен өҙөп ала һәм ауыҙына ҡуйып өрөп ҡарай. Көй тағы ла көслөрәк сыға. Шулай итеп, егет ҡурай тартырға, үҙе яңы көйҙәр сығарырға өйрәнә. Ҡурай моңо егеткә ҡарурмандан тыуған яҡтарына ҡайтып керергә ярҙам итә. Шул замандан башлап, ҡурай моңо башҡорт халҡының ҡыуанысын йәки ҡайғыһын уртаҡлашыусы илаһи көскә эйә. Ҡурай тураhында риүәйәттән белеүебеҙсә, был үҫемлектең ҡыуарған, йәки ҡояшта ҡураған көпшәhендә ел өрөүҙән барлыҡҡа килгән моңға яҡын наҙлы тауышын оҡшатып, беренсе башлап ишеткән егет ҡырҡып ала. Тәү башлап ҡолаҡҡа яғымлы был тәбиғи ауаз ата-әсәhен, тыуған ерен hағыныу хистәренән тулышҡан күңелде бушатыу хеҙмәтен үтәй. Ул моң күңелдә ярала, тын менән буш көпшәләге hауаның көсөн яңғыратып, тирә-йүнгә тарала. Беренсе ҡарашҡа был илаhи моң яралыу шул тиклем ябай тойола — тәбиғи үлән көпшәhен ҡырҡып ал да уйна! Ләкин бөйөклөк — ябайлыҡтың үҙендә, тиҙәр. Ҡурай — күңелдәге моңдо көсәйтеп, тышҡа сығарыуҙа ярҙамсы ҡорал ғынамы ни? Ҡурай тауышы — эске моңдоң тышҡы ауазы, эҙемтәhе бит. Юҡ, әлбиттә! Былай бүлеп ҡарау — илаhи моңдоң бөтөнлөгөн бүлгеләүгә тиң булыр ине, уларҙы бер-береhенән былай айырыу мөмкин түгел. Ошо күҙлектән аңлатҡанда, тар мәғәнәлә ҡояшта ҡурап кипкән үләнде атар өсөн генә түгел был һүҙ. Киңерәк мәғәнәhендә, уйнаусының күңелендә яралған моңон (сәбәп) уның тыны аша көпшә эсендә көсәйтеп яңғыратыусы, моң ҡеүәтен тыңлаусыға еткереүсе, шуның менән уны илһамландырыусы, рухын күтәреүсе (һөҙөмтә), йәғни моңдо көйләү өсөн яратылған иң боронғо hәм тәүге уйын ҡоралы булған өсөн ул ҡурайыбыҙҙың исеме! Ә ул моңдо ҡурай аша тыуҙыра алыу hәләте тик иң боронғо халыҡтарҙан hаналыр башҡортҡа ғына хас, тәбиғи үләндән моң ҡоралын яhауҙы Аллаhы Тәғәлә тик уға тәғәйен иткән. Тимәк, уның ябайлығы боронғолоғонда! Боронғолоғона, тәбиғилегенә күрә, ошо моң бер күңелдән икенсеһенә тотҡарлыҡhыҙ үтеп инә ала. Моң һәм гармония (үҙ-ара ярашлы, килешле бәйләнеш) һүҙҙәре лә тамырҙаш булып сыға! Ҡурай моңоноң бөгөн бөтөн Ер шары халыҡтары күңеленә хуш килеүе өҫтә һаналған барса миҫалдарыбыҙға дәлил. Туған телебеҙҙә «ҡур» тамырлы hүҙҙәрҙең бик күп hаҡланыуы — ошоға миҫал: Башҡорт теленең hүҙлегендә «ҡур» hүҙе түбәндәгесә аңлатыла: 1) Ҡымыҙ, бал, ҡатыҡ, ҡамыр әсеткеhе, ҡурбаш; 2) Башланғыс, нигеҙ булған мал-мөлкәт; мая // Ҡур аҡса.Ҡур мал. Был осраҡта «ҡур» — «башлап ебәреүсе», «тоҡом башлаусы», «нигеҙ hалыусы», «барлыҡҡа килтереүсе», «күбәйеүгә, таралыуға сәбәп булдырыусы» тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Тимәк, кемдеңдер-нимәнеңдер тәүбулмышына хас булған тик тороу, ойоғанлыҡ, һиллек хәленән сығарып, ҡыбырлатыу, йәшәтеү, тереклек итеүгә килтереү. Ҡур һүҙе туранан-тура [[Көньяҡ Урал]]да йәшәгән боронғо арийҙарҙың дини ҡараштарына тап килгән йога тәғлимәтендәге сәбәп-эҙемтә бәйләнешенә ишаралай, сөнки уның ҡапма-ҡаршы мәғәнәләге икенсе төшөнсәнең атамаһы булыуы ла билдәле: ҡур — ниндәйҙер эш-хәлдән ҡалған эҙемтә; шауҡым. // Ҡыйыш уҡ атҡан менән тура китмәҫ, күңелдән яман hүҙҙең ҡуры китмәҫ (Аҡмулла). [[File:Уральский реброплодник, из которого изготавливают башкирский курай.jpg|thumb|Башҡорт милли уйын ҡоралы ҡурай ошо үҫемлектән яһала]] == Ҡурайҙың бөгөнгөһө == [[XX]] быуатта ҡурай менән ҡыҙыҡһыныу бер ни тиклем һүнеп, унда уйнарға өйрәнеү бик ныҡ кәмей. Һуңғараҡ ҡурайға ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрә. Бик күп ҡурайсылар төркөмө ойошторола. Йыл һайын республика күләмендә ҙур күләмле ҡурайсылар бәйгеһе үткәрелә. Был бәйге күренекле башҡорт ҡурайсыһы [[Йомабай Иҫәнбаев]] исемен йөрөтә. Ҡурайсылар берләшмәһе төҙөлгән, уның беренсе президенты [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]], [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты, билдәле ҡурайсы [[Азат Айытҡолов]]. == Ҡурайға ҡағылышлы саралар == * Башҡорт ҡурайы донъялағы иң бейек бина — [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең иң ҙур ҡалаларының береһе булған [[Дубай]]ҙа урынлашҡан 828 метр бейеклегендәге [[Үтә бейек йорттар|бейек йорт]] [[Бурдж-Хәлифә]]лә яңғыраны<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1156444-bashkirskiy-kuray-prozvuchal-na-samom-vysokom-zdanii-v-mire-burdzh-khalife Башкирский курай прозвучал на самом высоком здании в мире Бурдж-Халифе]</ref>{{V|13|05|2018}}. * «Ҡурай байрамы» [[Рәсәй]] төбәктәре буйлап үҙенең сәйәхәтен дауам итә. Март айында Башҡортостандың ижади коллективы [[Пермь крайы]]нда, [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]] һәм [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] өлкәләрендә сығыш яһайҠурай байрамы Рәсәй төбәктәре буйлап үҙенең сәйәхәтен дауам итә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 16 март]{{V|21|03|2017}}<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/972081/ Ҡурай байрамы Рәсәй төбәктәре буйлап үҙенең сәйәхәтен дауам итә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 16 март]{{V|21|03|2017}}</ref>. * 2017 йылдың ғинуарында [[Санкт-Петербург]]та III Раштыуа халыҡ-ара орган фестивалендә башҡорт ҡурайы яңғырай. Изге Станислав исемендәге Рим-Католик ғибәҙәтханаһының орган залында уҙған «Раштыуала икәүләп» концертында органсылар Динә Ихина менән Денис Маханьковҡа башҡорт музыканты һәм дирижер Ринат Камалов ҡушылып, орган менән дуэтта ҡурайҙа уйнай<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/942973/ Санкт-Петербургта Раштыуа фестивалендә башҡорт ҡурайы яңғырай. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 12 ғинуар]{{V|12|01|2017}}</ref>. * 2016 йылдың апрелендә Ҡазанда Башҡорт ҡурайы байрамы үтә. Уны Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы ойоштора<ref>[http://www.bashinform.ru/news/837377-v-kazani-prokhodit-prazdnik-bashkirskogo-kuraya/ В Казани проходит Праздник башкирского курая. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 9 апрель]{{V|9|04|2016}}{{ref-ru}}</ref>. * 1993 йылдың 13 июнендә [[Баймаҡ районы]] [[Моҡас ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Моҡас ауыл Советы]] территорияһындағы Туғажман тауында [[Ҡурай]]ға һәйкәл ҡуйыла, идея авторы — күренекле башҡорт ҡурайсыһы [[Ғата Сөләймәнов]], уның хыялын тормошҡа ашырыусы һәм ойоштороусыһы — [[Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы|М. Байрамғолов]], иретеп йәбештереүсе — Басир Сафуанов. Ҡурай сәскәһендә 19 таж — Баймаҡ еренең 19 бөйөк ҡурайсыһы иҫтәлегенә<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/1114 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217095843/http://libmap.bashnl.ru/node/1114 |date=2019-12-17 }}</ref>. == Ҡурай ваҡытлы матбуғатта == * Үтәбәй Ә. «Юлай Ғәйнетдинов: Баҡыр алтындың варианты була алмай.» [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2014<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2014/112/yulaj-jnetdinov3.html. Баҡыр алтындың варианты була алмай. «Ағиҙел» журналы, 2014]{{V|28|02|2017}}</ref>. == Күренекле ҡурайсылар == # [[Салауат Юлаев]] # [[Ҡаһым түрә]] # [[Байыҡ сәсән]] # [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] # [[Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы|Cәйфулла Дилмөхәмәтов]] # [[Йомабай Иҫәнбаев]] # [[Әҙеһәм Исҡужин]] # [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Мөхәмәт Ҡәҙерғолов]] # [[Ғата Сөләймәнов]] # [[Абдулла Хәлфетдинов]] # [[Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы|Рәхмәтулла Бүләканов]] # [[Яппар Шафиҡов]] # [[Хәмит Әхмәтов]] # [[Азат Айытҡолов]] # [[Түләбаев Мөхәмәт Усман улы|Мөхәмәт Түләбаев]] # [[Әнүәр Шафиҡов]] # [[Кәрим Дияров]] # [[Роберт Юлдашев]] # [[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы|Юлай Ғәйнетдинов]] # [[Вәкил Шөғәйепов]] # [[Рәхимов Ришат Рәшит улы|Ришат Рәхимов]] # [[Ишморат Илбәков]] # [[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы|Рәмил Ғәйзуллин]] # [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы|Зыя Хәлилов]] # [[Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы|Нурғәли Кейекбирҙин]] # [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы|Рәйес Низаметдинов]] # [[Азат Биксурин]] # [[Рәсүл Ҡарабулатов]] # [[Рәмзин Әбсәләмов]] # [[Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы|Рөстәм Шәрипов]] # [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]] # [[Рушан Биктимиров Салауат улы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Әхмәтйәнова Нелли Васильевна|Ахметжанова Н. В.]]'' Башкирская инструментальная музыка. Наследие. — Уфа, 1996. — 105 с. * ''[[Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы|Бадретдинов С. М.]]'' Башкирский курай. // Ватандаш. — 2000. — № 1. — С.130—135. * ''Беляев В. М.'' Реконструкция башкирского курая //Проблемы музыкального фольклора народов СССР. — М., 1973. — С. 351—355. * {{книга|автор=Благодатов Г. И.|часть=Курай|заглавие=Музыкальная энциклопедия|ответственный=под ред. Ю. В. Келдыша|место=М.|издательство=Советская энциклопедия, Советский композитор|год=1976|том=3|ref=Благодатов}} * ''[[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы|Гайнетдинов Ю. И.]]'' Башкирское чудо. // Ватандаш. — 2009. — № 5. — C. 164—176.{{ref-ba}} * ''Зелинский Р. Ф.'' Башкирский курай // Народные музыкальные инструменты и инструментальная музыка. Т. II //М.: Советский композитор. — 1988. — С. 127—136. * ''Ильясов Т. Т.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/bashkirskiy-natsionalnyy-muzykalnyy-instrument-kuray-k-istorii-proishozhdeniya Башкирский национальный музыкальный инструмент курай: к истории происхождения.] //Вестник Челябинского государственного университета. — 2009. — №. 28. * ''Ильясов Т. Т.'' Курай: традиционный музыкальный инструмент в системе культуры башкир: диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.07. — Ижевск, 2011. * ''Камаев Ф. Х.'' Напевы курая: Фольклорный сборник. — Уфа: Башкнигоиздат, 1991. — 56 с. * ''[[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|Кубагушев А. М.]]'' Курай : К 100- летию Г. З. Сулейманова : Учебное пособие. — Уфа: УГАИ им. З. Исмагилова, 2012. — 144 с. — ISBN 978-5-9613-0207-3. * {{статья |автор = Кубагушев А. М. |заглавие = Региональные традиции искусства игры на курае |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2075 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2011 |том = |номер = 8 |страницы = 156—161 |doi = |issn = 1683-3554 }} * ''Кубагушев А. М.'' Традиционные башкирские народные инструменты. — Уфа, 1997. * ''[[Лебединский Лев Николаевич|Лебединский Л. Н.]]'' Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1965. * ''Рахимов Р. Г.'' Башкирская народная инструментальная культура: этноорганологическое исследование. 2-е изд., доп. — Уфа: изд-во БГПУ, 2010. — 188 с. ISBN 5-87978-297-2 * ''Рахимов Р. Г.'' Курай: Учебное пособие: На баш. языке. — Уфа: Китап, 2011. — 156 с. — ISBN 978-5-295-05401-3. * ''Рахимов Р. Г.'' Курай: Учебное пособие. — Уфа: Китап, 2012. * ''[[Рыбаков Сергей Гаврилович|Рыбаков С. Г.]]'' Курай, башкирский музыкальный инструмент. — СПб., 1896. * ''Рыбаков С. Г.'' Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб, 1897. * ''[[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Сөләймәнов Ғ. З.]]'' Ҡурай. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. === немец телендә === *Sachs Curt. Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet; 1881-1959 - New York, 1913 - с. 235 == Һылтанмалар == {{commonscat|Bashkir national musical instrument quray}} * {{БЭ2013|87423}} * {{БРЭ|статья=Курай|id=2124543}} * [http://encycl.bash-portal.ru/kurai.htm Статья «Курай» в Краткой энциклопедии Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashedu.ru/bashkortostan/muzyka/kuray_rsh.htm Статья Р.Шакура о Курае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305201727/http://www.bashedu.ru/bashkortostan/muzyka/kuray_rsh.htm |date=2008-03-05 }} * [http://www.astrasong.ru/c/science/article/370/ Статья «Возрождение башкирского курая»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224073846/http://www.astrasong.ru/c/science/article/370/ |date=2007-02-24 }} * [https://web.archive.org/web/20210518230648/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=521&rubric_id=219&crubric_id=1001629&pub_id=556658 Р.Юлдашев Другая жизнь древнего инструмента] * [http://www.mp3.yeshlek.ru/index.php?m=Downloads&a=downloads&id=5 Ҡурай моңдары MP3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023005417/http://www.mp3.yeshlek.ru/index.php?m=Downloads&a=downloads&id=5 |date=2007-10-23 }} {{Башҡорт музыка ҡоралдары}} [[Категория:Ҡурай]] [[Категория:Башҡорт музыка ҡоралдары]] l5t53xwqv4ywvp5vjudlzxme73xdr5v Ҡырмыҫҡалы районы 0 3753 1308546 1306130 2026-11-05T22:58:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308546 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡырмыҫҡалы районы''' ({{lang-ru|Кармаскалинский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның урта өлөшөндә, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул яғында урынлашҡан район. [[1930 йыл]]да ойошторолған. Майҙаны — 1751 км<sup>2</sup>. Район үҙәге — [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы ауылы]]. Ҡырмыҫҡалы районы [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Шишмә районы|Шишмә]], [[Өфө районы|Өфө]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] райондары менән сиктәш. 2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡ һаны — 46,2 мең кеше. Күпселеген [[башҡорттар]] (42,68 %), [[татарҙар]] (28,97 %) һәм [[урыҫтар]] (16,06 %) тәшкил итә. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 26,4 кеше/км<sup>2</sup>. == Билдәле шәхестәр == * [[Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы]] (29.05.1933—21.02.2015), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, 1962—1994 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы]]ның баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1967) атҡаҙанған табибы. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, СССР профсоюздары курортары отличнигы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы (2012). * [[Безденежный Фёдор Ильич]] (23.02.1926—26.10.2001), нефтсе, 1959—1981 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (1978). * [[Ирек Кинйәбулатов]] (15.07.1938—2.06.2016), шағир һәм яҙыусы, журналист һәм публицист. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). [[Зәйнәб Биишева]] (2000), Сергей Чекмарёв (2000), [[Рәми Ғарипов]] (2001), [[Фәтих Кәрим]] (2006), [[Мәжит Ғафури]] (2007), [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] (2007) һәм [[Назар Нәжми]] (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Райондың почётлы гражданы. [[Абдулла (Ҡырмыҫҡалы районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Кинйәғолов Барый Исмай улы]] (1.06.1948—25.06.2018), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (2004). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1996), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1981). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2006). [[Иҫке Йәнбәк]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6478-kinj-olov-baryj-ismaj-uly Башҡорт энциклопедияһы — Кинйәғолов Барый Исмай улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192154/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6478-kinj-olov-baryj-ismaj-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|05|2018}}</ref>. * [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы]] (17.09.1941), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003). [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] исемендәге премия лауреаты (2009). [[Шәрипҡол]] ауылынан. * [[Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы]] (29.12.1901—3.07.1996), ғалим-селекционер, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|БССР Фәндәр академияһының]] почётлы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1987). РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. * [[Майстренко Валерий Николаевич]] (8.09.1947) — ғалим-химик, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның ағза-корреспонденты (2006), химия фәндәре докторы (1990), профессор (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). (Новиковка ауылынан (хәҙер бөткән). * [[Маскулов Рамзит Мөнир улы]] (27.09.1957) — [[архитектура|архитектор]], 1987 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) архитекторы. ([[Яңы Ҡыйышҡы]] ауылынан)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8608-maskulov-ramzit-m-nir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маскулов Рамзит Мөнир улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133341/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8608-maskulov-ramzit-m-nir-uly |date=2016-04-21 }}{{V|21|09|2017}}</ref>. * [[Мифтахова Әминә Садиҡ ҡыҙы]] (8.12.1923—25.11.2005), табип-ғалим, балалар неврологы. 1953—1986 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1972—1983 йылдарҙа кафедра мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). Абдулла ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10490-miftakhova-min-sadi-y-y Башҡорт энциклопедияһы —Мифтахова Әминә Садиҡ ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10490-miftakhova-min-sadi-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|6|12|2018}}</ref>. * [[Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы]] (26.03.1899—1982), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1944—1955 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы район Советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[РСФСР]]-ҙың персональ пенсионеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. [[Иғмәт]] ауылынан<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/rafikov_gabbas_gabdrafikovich/0-500 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}}</ref>. * [[Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы]] (18.12.1973), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12514-s-likhova-elvina-khn-f-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133358/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12514-s-likhova-elvina-khn-f-y-y |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133358/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12514-s-likhova-elvina-khn-f-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|16|12|2018}}</ref>. * [[Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы]] (9.05.1954), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). [[Атйетәр (Башҡортостан)|Атйетәр]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421135731/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13259-ura-bakhtin-ildar-mi-kh-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|7|05|2019}}</ref>. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (28.10.1931), журналист, шағир һәм яҙыусы. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы, 1959 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1960 йылдан КПСС ағзаһы. 1992—1994 йылдарҙа [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]] республика гәзите мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге лауреаты. * [[Хөсәйенов Марат Әсҡәт улы]] (15.05.1944—12.12.2016), хужалыҡ эшмәкәре. 1972—2008 йылдарҙа Өфөнәң Электр транспорты идаралығында яуаплы вазифаларҙа. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2000) атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы транспорт хеҙмәткәре (2000). [[Һарт-Наурыҙ]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16232-kh-s-jenov-marat-s-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хөсәйенов Марат Әсҡәт улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|13|05|2019}}</ref>. * [[Хәзипов Рим Хәлит улы]] (30.01.1939), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (2001). [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15409-kh-zipov-rim-kh-lit-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәзипов Рим Хәлит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209081317/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15409-kh-zipov-rim-kh-lit-uly |date=2019-12-09 }}{{V|19|01|2019}}</ref>. * [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (5.11.1898—5.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған [[СССР]] хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Ауыл биләмәләре һәм ауылдар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[ОКАТО]] коды''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡырмыҫҡалы районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 235 805 000||[[Атйетәр ауыл Советы]]|| |- | 80 235 805 001|| [[Атйетәр]]|| |- | 80 235 805 002|| [[Елизаветино (Ҡырмыҫҡалы районы)|Елизаветино]]|| |- | 80 235 805 003|| [[Ҡушкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡушкүл]]|| |- | 80 235 805 004|| [[Никитин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Никитин]]|| |- | 80 235 805 005|| [[Яңы Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Алексеевка]] || |- | 80 235 805 006|| [[Иҫке Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Алексеевка]]|| |- | 80 235 805 007|| [[Иҫке Йәнбәк]] || |- | 80 235 805 008|| [[Һыулыҡыуаҡ]] || |- | 80 235 805 009|| [[Таңсәйет]] || |- | 80 235 805 010|| [[Шишмә (Ҡырмыҫҡалы районы)|Шишмә]]|| |- | 80 235 805 011|| [[Яковлевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яковлевка]]|| |- | 80 235 805 012|| [[Яҡтыялан]] || |- | 80 235 815 000||[[Боҙаяҙ ауыл Советы]]|| |- | 80 235 815 001|| [[Боҙаяҙ]] || |- | 80 235 815 002|| [[Александровка (Боҙаяҙ ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] || |- | 80 235 815 003|| [[Боҙаяҙбаш]] || |- | 80 235 815 004|| [[Алмалыҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Алмалыҡ]]|| |- | 80 235 820 000||[[Ефремкин ауыл Советы]]|| |- | 80 235 820 001|| [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]]|| |- | 80 235 820 002|| [[Алайғыр]] || |- | 80 235 820 003|| [[Антоновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Антоновка]] || |- | 80 235 820 004|| [[Бочкарёвка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бочкарёвка]]|| |- | 80 235 820 005|| [[Георгиевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Георгиевка]] || |- | 80 235 820 006|| [[Дмитриевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Дмитриевка]] || |- | 80 235 820 007|| [[Күлләр]] || |- | 80 235 820 008|| [[Матросовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Матросовка]]|| |- | 80 235 820 009|| [[Мөрсәк]] || |- | 80 235 820 010|| [[Никифоровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Никифоровка]]|| |- | 80 235 820 011|| [[Яңы Ҡаҙан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Ҡаҙан]]|| |- | 80 235 823 000||[[Ҡабаҡ ауыл Советы]]|| |- | 80 235 823 001|| [[Ҡабаҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡабаҡ]]|| |- | 80 235 823 002|| [[Түбәнге Тимкә]] || |- | 80 235 823 003|| [[Салйоғот (Ҡырмыҫҡалы районы)|Салйоғот]]|| |- | 80 235 823 004|| [[Ҡабак станцияһы]] || |- | 80 235 823 005|| [[Иҫке Ҡыйышҡы]] || |- | 80 235 823 006|| [[Сихонкин]] || |- | 80 235 823 007|| [[Балта (Ҡырмыҫҡалы районы)|Балта]]|| |- | 80 235 823 008|| [[Үрге Тимкә]] || |- | 80 235 823 009|| [[Үрге Углич]] || |- | 80 235 823 010|| [[Яңы Муса (Ҡабаҡ ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]]|| |- | 80 235 823 011|| [[Романовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Романовка]]|| |- | 80 235 825 000||[[Ҡамышлы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы ауыл Советы]]|| |- | 80 235 825 001|| [[Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы]]|| |- | 80 235 825 002|| [[Александровка (Ҡамышлы ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]]|| |- | 80 235 825 004|| [[Үрге Төкөн]] || |- | 80 235 825 006|| [[Ҡаракүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡаракүл]]|| |- | 80 235 825 007|| [[Малай]] || |- | 80 235 825 008|| [[Түбәнге Төкөн]] || |- | 80 235 825 009|| [[Яңы Петровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Петровка]]|| |- | 80 235 830 000||[[Ҡарлыман ауыл Советы]]|| |- | 80 235 830 001|| [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] || |- | 80 235 830 002|| [[Ивановка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ивановка]]|| |- | 80 235 830 003|| [[Көстөғол]] || |- | 80 235 830 004|| [[Михайловка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Михайловка]] || |- | 80 235 830 005|| [[Яңы Аҡташ]] || |- | 80 235 830 006|| [[Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы)|Октябрь]]|| |- | 80 235 830 007|| [[Покровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Покровка]]|| |- | 80 235 830 008|| [[Урал (Ҡырмыҫҡалы районы)|Урал]]|| |- | 80 235 830 009|| [[Шәрипҡол]] || |- | 80 235 835 000||[[Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы]]|| |- | 80 235 835 001|| [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]]|| |- | 80 235 835 002|| [[Аксаков (Ҡырмыҫҡалы районы)|Аксаков]] || |- | 80 235 835 003|| [[Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Алексеевка]]|| |- | 80 235 835 004|| [[Берёзовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Берёзовка]]|| |- | 80 235 835 005|| [[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]|| |- | 80 235 835 006|| [[Кәсеүән]]|| |- | 80 235 835 007|| [[Яңы Троицк (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Троицк]]|| |- | 80 235 840 000||[[Николаевка ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Николаевка ауыл Советы]].|| |- | 80 235 840 001|| [[Константиновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Константиновка]]|| |- | 80 235 840 002|| [[Николаевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Николаевка]]|| |- | 80 235 840 003|| [[Ульяновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ульяновка]]|| |- | 80 235 840 004|| [[Кальмовка]] || |- | 80 235 845 000||[[Яңы Ҡыйышҡы ауыл Советы]]|| |- | 80 235 845 001|| [[Яңы Ҡыйышҡы]] || |- | 80 235 845 003|| [[Калгановка]] || |- | 80 235 845 004|| [[Мөкәй]] || |- | 80 235 845 005|| [[Мырҙа (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мырҙа]]|| |- | 80 235 845 006|| [[Таҙлар станцияһы]] || |- | 80 235 845 007|| [[Һарт-Шишмә]] || |- | 80 235 845 008|| [[Төбәк-Таҙлар]] || |- | 80 235 845 009|| [[Үтәгән (Ҡырмыҫҡалы районы)|Үтәгән]]|| |- | 80 235 850 000||[[Подлуб ауыл Советы]]|| |- | 80 235 850 001|| [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]]|| |- | 80 235 850 002|| [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]]|| |- | 80 235 850 004|| [[Орловка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Орловка]] || |- | 80 235 850 005|| [[Яҡты Күл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яҡты Күл]]|| |- | 80 235 850 006|| [[Ляхов (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ляхов]]|| |- | 80 235 850 007|| [[Бекетов (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бекетов]]|| |- | 80 235 850 008|| [[Һыуыҡшишмә]] || |- | 80 235 850 009|| [[Вязовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Вязовка]]|| |- | 80 235 850 010|| [[Ракитовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ракитовка]]|| |- | 80 235 850 011|| [[Һарыһаҙ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һарыһаҙ]]|| |- | 80 235 851 000||[[Прибельский ауыл Советы]]|| |- | 80 235 851 001|| [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]]|| |- | 80 235 851 002|| [[Һарт-Наурыз]] || |- | 80 235 851 003|| [[Шәкәр заводы станцияһы]] || |- | 80 235 855 000||[[Һәүәләй ауыл Советы]]|| |- | 80 235 855 001|| [[Һәүәләй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һәүәләй]]|| |- | 80 235 855 002|| [[Бишауыл-Уңғар]] || |- | 80 235 855 006|| [[Ибраһим (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ибраһим]]|| |- | 80 235 855 007|| [[Ҡолош (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡолош]]|| |- | 80 235 855 008|| [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] || |- | 80 235 855 009|| [[Набережный (Ҡырмыҫҡалы районы)|Набережный]]|| |- | 80 235 855 010|| [[Ибраһим разъезы]] || |- | 80 235 865 000||[[Иҫке Бәпес ауыл Советы]]|| |- | 80 235 865 001|| [[Иҫке Бәпес]] || |- | 80 235 865 002||[[Абдулла (Ҡырмыҫҡалы районы)|Абдулла]]|| |- | 80 235 865 003|| [[Адвокатовка]] || |- | 80 235 865 004|| [[Ҡарлыманбаш]] || |- | 80 235 865 005|| [[Липовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Липовка]]|| |- | 80 235 865 006|| [[Яңы Бәпес]] || |- | 80 235 865 007|| [[Яңы Бишауыл]] || |- | 80 235 865 008|| [[Яңы Ҡуғанаҡ]] || |- | 80 235 865 009|| [[Смоленка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Смоленка]]|| |- | 80 235 870 000||[[Иҫке Муса ауыл Советы]]|| |- | 80 235 870 001|| [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]]|| |- | 80 235 870 002|| [[Аҡкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Аҡкүл]]|| |- | 80 235 870 003|| [[Аҡтүбә]] || |- | 80 235 870 004|| [[Арыҫлан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Арыҫлан]]|| |- | 80 235 870 005|| [[Илтуған]] || |- | 80 235 870 006|| [[Яңы Муса (Иҫке Муса ауыл Советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]] || |- | 80 235 875 000||[[Сахай ауыл Советы]]|| |- | 80 235 875 001|| [[Сахай]] || |- | 80 235 875 002|| [[Бельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бельский]]|| |- | 80 235 875 003|| [[Ҡыҙылъяр (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡыҙылъяр]]|| |- | 80 235 875 004|| [[Ҡуяш (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡуяш]]|| |- | 80 235 875 005|| [[Эҫем (Ҡырмыҫҡалы районы)|Эҫем]]|| |- | 80 235 875 006|| [[Иҫке Аҡташ]] || |- | 80 235 875 007|| [[Иҫке Шөрөй]] || |- | 80 235 875 008|| [[Сысҡан (Ҡырмыҫҡала районы)|Сысҡан]]|| |- | 80 235 880 000||[[Шайморат ауыл Советы]]|| |- | 80 235 880 001|| [[Шайморат]] || |- | 80 235 880 002|| [[Варшавка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Варшавка]]|| |- | 80 235 880 003|| [[Грачёвка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Грачёвка]]|| |- | 80 235 880 004|| [[Илтирәк]] || |- | 80 235 880 005|| [[Яңы Андреевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Андреевка]]|| |- | 80 235 880 006|| [[Тауһеңер]] || |} == Транспорт == Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, [[Р-240 (автомобиль юлы)|Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы]] үтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8046-yrmy-aly-rajony}} {{V|16|12|2018}} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} {{Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} {{Башланғыс}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы]] e3q3qsjhevf5nkg6qn52hpc1xv0p54s Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы) 0 3818 1308545 1146345 2026-11-05T22:58:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308545 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡырмыҫҡалы}} {{Ук}} '''Ҡырмыҫҡалы''' — [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның үҙәге ([[1930]]). [[Өфө]]нән [[көньяҡ]]ҡа 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Почта индексы — 453020, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235835001. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8540 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Билдәле яҙма мәғлүмәттәр буйынса ауылды [[мишәрҙәр]] [[1758]] йылда ойошторған. [[XIX]] быуат һуңында ауылда 3 мәсет, 3 мәҙрәсә булған. == Топонимикаһы == [[Файл:Башкортостан, кармаскалинский район, с. Кармаскалы.jpg|мини|слева]] Ни өсөн был ерҙәргә ҡырмыҫҡалы исемен биреүҙәре тураһында риүәйәт бар. Ауыл төҙөр өсөн ер һайланғандан һуң, бәхәс ҡуба. Буласаҡ ауылға ниндәй исем бирергә һуң? Оҙаҡ ҡына бәхәсләшкәндән һуң, ололарҙың береһе ергә аҡ кейеҙ йәйергә тәҡдим итә. Беренсе булып кейеҙгә ниндәй йәнлек баҫа, шуның исемен алырға булалар. Кейеҙгә ҡырмыҫҡа килеп менә. Шунан һуң ауылға ҡырмыҫҡа исемен бирергә булалар. Ҡырмыҫҡалы районы биләгән ерҙәр Башҡортостандың иң уңдырышлы ерҙәре булып иҫәпләнә. Бәлки, шуғалыр ҡырмыҫҡалылар тураһында «ҡырмыҫҡа һымаҡ егәрлеләр» тигән фекер йөрөй. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1906 йыл ||2600|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||3800|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||3500|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||3000|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||5700|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||7800|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||8540||4029||4511||47,2||52,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|4}} * Еңеүҙең 50 йыллығы урамы * 8 Март урамы * А.Хөсәйенов урамы * Әй урамы * Аҡкүл урамы * Аҡмулла урамы * Аксаков урамы * Әлимғафаров урамы * Ардаширов урамы * Арсланова урамы * Б. Батырова урамы * Бабич урамы * Батыр урамы * Белов урамы * Яр урамы * Ҡайынлы урамы * Биишева урамы * Бикбай урамы * Бикбулатова урамы * Бер туғае Әнәсовтар урамы * В.Вәхитов урамы * Васильев урамы * Васильковая урамы * Яҙ урамы * Ветерандар урамы * Сейәле урамы * Көнсығыш урам * Юғары вольт урамы * Высоцкий урамы * Гагарин урамы * Ғәҙелшин урамы * Ғәзизов урамы * Гәрәев урамы * Ғарипов урамы * Ғәскәров урамы * Гоголь урамы * Граждан урамы * Грачев урамы * Гөбәйҙуллин урамы * Дәүләтшина урамы * Достоевский урамы * Дуҫлыҡ урамы * Шыршылы урамы * Есенин урамы * Жуков урамы * Зәки Вәлиди урамы * Көнбайыш урам * Быуа аръяғы урамы * Йылға аръяғы урамы * Йондоҙло урам * Интернациональ урамы * Исхаҡов урамы * Казан урамы * Калганов урамы * Камалов урамы * Ҡарлыман урамы * Кырмыҫҡалы урамы * Кедр урамы * Килдибәков урамы * Кинйәбулатов урамы * Киров урамы * Саған урамы * Ҡырым урамы * Ленин урамы * Лермонтов урамы * Урман урамы * Йүкәле урамы * Туғай урамы * М.Ғафури урамы * М.Кәрим урамы * М.Өмөтбаев урамы * Матросов урамы * Тыныслыҡ урамы * Модуль урамы * Молодежи (бульвар) * Йәштәр урамы * Күпер урамы * Н.Батанов урамы * Яр буйы урамы * Некрасов урамы * Нестеров урамы * Аҫҡы урам * Никифоров урамы * Яңы урам * Новосельская урамы * Күл урамы * Олимпийская урамы * Ереклк урамы * Парк урамы * Партизан урамы * 1 Май урамы * Пионер урамы * Ялан урамы * Полунин урамы * Пугачев урамы * Пушкин урамы * Эшселәр урамы * Йәйғорлы урам * Рәсих Ханнанов урамы * Таң урамы * Рафиҡ Саяпов урамы * Рафиҡов урамы * Республика урамы * Йылға урамы * Инешле урамы * Россия урамы * Рощинская урамы * Рубеж урамы * Миләш урамы * С.Ҡунаҡкбаев урамы * С.Чугункин урамы * С.Юлаев урамы * Баҡса урамы * Садыҡов урамы * Ирек урамы * Төньяҡ урам * Ауыл урамы * Себер урамы * Сирень урамы * Совет урамы * Беррҙәмлек урамы * Ҡояшлы урамы * Ҡарағайлы урамы * Сочи урамы * Спорт урамы * Дала урамы * Төҙөлөш урамы * Солтан-Ғәлиев урамы * Бәхет урамы * Табаков урамы * Талалов урамы * Тыныс урам * Хеҙмәт урамы * Хеҙмәтсәндәр урамы * Туҡаев урамы * Тургенев урамы * Урал урамы * Уңыш урамы * Усаев урамы * Өфө урамы * Ф. Иҫәнғолов урамы * Ф.Мөхәмәтйәнов урамы * Флүрә Сәғәҙиева урамы * Фрунзе урамы * Хәбибуллин урамы * Хоҙайбирҙин урамы * Сәскәле урамы * Үҙәк урам * Чапаев урамы * Чехов урамы * Шишмә урамы * Ш.Биҡҡол урамы * Шайморатов урамы * Мәктәп урамы * Шоссей урамы * Юбилей урамы * Көньяҡ урам * Алмалы урамы * Ялан урамы {{Колонки|конец}} == Тарихы == Башҡорт ауылы Ҡырмыҫҡалы [[XVIII быуат]] башында барлыҡҡа килгән. [[1712 йыл]]дан Бәгәнәш-Мең улусы менән килешеү нигеҙендә бында типтәрҙәр ҙә йәшәй башлай. [[Мишәрҙәр]] ауылға 1756 йылда уларҙың Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы аҫаба башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе буйынса килеп урынлаша. Ауыл яй үҫә. XVIII быуат аҙағында бында [[мордвалар|мордва]] вәкилдәре лә йәшәй башлай. 1834 йылда был ауылда 16 аҫаба башҡорт, 9 мишәр, 140 типтәр күрһәтелә. Ревизия уларҙың барыһын да аҫаба итеп күрһәтте. Был керҙәштәренең ерҙе башҡорттарҙан һатып алыу юлы менән һатып алыуы хаҡында һөйләй<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страницы = }} стр. 61</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡасимов Рәйес Шәйәхмәт улы]] (15.01.1936—18.07.2012), [[Журналистика|журналист]]. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдың декабренән [[«Совет Башҡортостаны» газетаһы|«Совет Башҡортостаны»]], 1973 йылдан — [[Кызыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, шул иҫәптән 1978—1992 йылдарҙа бүлек мөдире, 1996—1997 йылдарҙа яуаплы секретарь; 1999—2006 йылдарҙа [[Өмөт (гәзит)|«Өмет» гәзите]] хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1992)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/8292-asimov-r-jes-sh-j-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы —Ҡасимов Рәйес Шәйәхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210113062827/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/8292-asimov-r-jes-sh-j-khm-t-uly |date=2021-01-13 }}{{V|11|01|2021}}</ref>. * [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (12.11.1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7532-j-mov-f-rit-mirj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107164439/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7532-j-mov-f-rit-mirj-n-uly |date=2019-11-07 }}{{V|7|11|2019}}</ref>. * [[Солтанғәлиев Фәрит Хәйҙәрғәли улы]] (20.12.1920—7.08.1990), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1952—1985 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1952 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресы 1-се быраулау контораһының өлкән инженеры, 1955 йылдан — участка начальнигы, 1957 йылдан — баш инженер; 1964 йылдан — «Туймазабурнефть» тресының 4-се быраулау контораһы директоры, 1970 йылдан [[Нефтекама]] быраулау эштәре идаралығы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1976), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1971). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/11847-soltan-liev-f-rit-kh-j-r-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Солтанғәлиев Фәрит Хәйҙәрғәли улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|18|12|2020}}</ref>. * [[Хәзипов Рим Хәлит улы]] (30.01.1939), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (2001)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15409-kh-zipov-rim-kh-lit-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәзипов Рим Хәлит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209081317/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15409-kh-zipov-rim-kh-lit-uly |date=2019-12-09 }}{{V|19|01|2019}}</ref>. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (28.10.1931), журналист, шағир һәм яҙыусы. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы, 1959 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1960 йылдан КПСС ағзаһы. 1992—1994 йылдарҙа [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]] республика гәзите мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге лауреаты. * [[Хәкимов Альберт Мөхәмәт улы]] (04.09.1947), хужалыҡ эшмәкәре, агроном. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{башланғыс}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8030-yrmy-aly-auyl-yrmy-aly-r-ny-ge}} {{V|19|01|2019}} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] h3ebmpivlial5firdw4g127a9mclcpf Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы 0 4803 1308427 1283865 2026-11-05T16:15:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308427 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Салауат Абдрахман улы<br />Ғәлләмов |имя при рождении = |изображение = |ширина = |описание изображения = |род деятельности = |дата рождения = 24.12.1959 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Өфө}} |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |дата смерти = 05.09.2018 |место смерти = [[Өфө]] |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |автограф = |сайт = |викисклад = }} {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат (төшөнсә)}} {{фамилиялаш|Ғәлләмов}} '''Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы''' ([[24 декабрь]] [[1959 йыл]] — [[5 сентябрь]] [[2018 йыл]]) — ғалим, ''башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһындағы гипотезаның'', [[башҡорт теле]]нең боронғо һәм хәҙерге [[Европа]] телдәренә йоғонтоһо һәм башҡорт эпостарының боронғо һинд [[философия]]һына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы. == Биографияһы == Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов 1959 йылдың 24 декабрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Ғалим-педагог һәм методист, 1-се класс уҡыусылары өсөн төп уҡыу әсбабы булған «Әлифба»ның авторы, педагогия фәндәре кандидаты [[Абдрахман Ғәлләмов]]тың улы. [[1976]] йылда 20-се мәктәпте тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетына уҡырға инә. [[1979]] йылда Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) органдары, Салауат Ғәлләмовты Огородников А., Якунин Г., Порши В. менән бергә, [[Мәскәү]] һәм [[Ленинград]] ҡалаларының дини түңәрәктәре менән мөнәсәбәттә ғәйепләп, ҡулға ала. Огородников А., Якунин Г., Порши В. 10 йылға хөкөм ителә. С. Ғәлләмовҡа ҡарата енәйәт дәлилдәре булмау сәбәпле, ул [[Өфө]]ләге махсус дауаханаға урынлаштырыла. Был факт ''Хельсинки хоҡуҡ яҡлау төркөмө'' арҡаһында Көнбайышта билдәле була һәм «ВВС», «Америка тауышы» радиостанциялары аша фаш ителә. Ул ваҡыттағы [[СССР]] Дәүләт именлеге комитеты председателе Юрий Андропов был мәғлүмәттең сит илгә сығыуы менән ҡәнәғәт булмай. Ул, [[Өфө]]гә шылтыратып, урындағы КГБ етәкселәрен ҡаты шелтәләгәс, КГБ подполковнигы Лешин үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Ғәлләмов, махсус дауаханала 4 ай булғандан һуң, иреккә сығарала. Икенсе тапҡыр 1980 йылда [[Мәскәү]]ҙәге [[Олимпия уйындары]] алдынан ҡулға алына. Властар уның сит ил журналистары менән осрашыуынан хәүефләнәләр. Ғәлләмовты университеттан сығарырға тырышалар, 1984 йылда һуңғы экзаменға рөхсәт ала алмай. Университетта уҡыған ваҡытта С. Ғәлләмов дини [[философия]] һәм [[мифология]]ны өйрәнә. Һуңғы өс курс эше А. Ф. Лосев хеҙмәте буйынса философия фәнендә боронғо грек мифологияһын өйрәнеүгә бағышлана. Диплом алып үҙ һөнәре буйынса эшләй алмағас, ҡытай табибы Ким кәңәше буйынса энә ҡаҙап дауалау ысулын өйрәнә. [[1984]] йылда Мәскәүгә күсеп китә. 1984—1990 йылдарҙа Ғәлләмов [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. Был йылдарҙа [[башҡорт]] эпосы «[[Урал батыр эпосы|Урал Батыр]]»ҙы философик яҡтан өйрәнә. 1990 йылда [[Англия]]ға барып курдтар менән таныша. Англиянан ҡайтҡас, БДУ-ла «Лосев А. Ф. — антик культураның тарихсыһы» тигән диплом эшен яҡлай. 1992—1994 йылдарҙа [[Париж]]да Курд институтында була. Салауат Ғәлләмов 2018 йылдың 5 сентябрендә вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1206309-skonchalsya-bashkirskiy-uchenyy-salavat-gallyamov/ Скончался башкирский ученый Салават Галлямов. ИА «Башинформ», 2018, 5 сентября]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://ashkadar.com/articles/kh-ter/2018-09-11/y-ne-y-nn-tt-bul-yn-hal-yby-y-a-arman-uly-56316 Ашҡаҙар. Йәнең йәннәттә булһын, халҡыбыҙҙың ҡаһарман улы! Күренекле ғалим, ''башҡорт мифологы, тел ғилеме белгесе Салауат Абдрахман улы ҒӘЛЛӘМОВ вафат'' 11 сентябрь 2018 й.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240118180635/https://ashkadar.com/articles/kh-ter/2018-09-11/y-ne-y-nn-tt-bul-yn-hal-yby-y-a-arman-uly-56316 |date=2024-01-18 }}</ref>. === Ғилми мәҡәләләре һәм китаптары === * «Урал-батыр» эпосына 4 мең йыл. — Өфө, «Шоңҡар» журналы, 1996. * Великий Хаубен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997 * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1998 * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999 * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000 * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Нәшер итергә әҙерләнә, «Книга об индоиранском этногенезе древних Башкордов». * Нәшер итергә әҙерләнә, «Философский словарь башкирского языка». * Нәшер итергә әҙерләнә, Салауат Ғәлләмовтың сит телдәрҙә китаптары. * Нәшер итергә әҙерләнә, «Башкурдско-Курдско-Англо-Санскрито-Русский словарь». == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Урал батыр эпосы]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20240118180635/https://ashkadar.com/articles/kh-ter/2018-09-11/y-ne-y-nn-tt-bul-yn-hal-yby-y-a-arman-uly-56316 Ашҡаҙар. Йәнең йәннәттә булһын, халҡыбыҙҙың ҡаһарман улы! Күренекле ғалим, ''башҡорт мифологы, тел ғилеме белгесе Салауат Абдрахман улы ҒӘЛЛӘМОВ вафат'' 11 сентябрь 2018 й.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == [https://web.archive.org/web/20030726222217/http://suraman.narod.ru/salawat.html Сураман сайты] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] b6tlaig3ewjrks4mj7xmo2fn70aes5j Ҡушый (ауыл) 0 6324 1308535 1283909 2026-11-05T22:34:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308535 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡушый |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡушый |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53.3474298 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 58.6246405 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 374 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453601 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201822003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡушый''' — [[Башҡортостан]]дағы [[Әбйәлил районы]] Дәүләт ауыл советына ҡараған ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 374 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453601, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201822003. == Халыҡ һаны == {{ Население | Кушеево }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] (98 %) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||374||176||198||47,1||52,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Тарихы == Ҡушый ауылы (Ҡуянсыҡ) [[1816]]—[[1820]] йылдар араһында барлыҡҡа килгән. [[1834]] йылда бында 21 йортта 121, [[1859 йыл]]да 140, [[1920 йыл]]да 323 кеше йәшәгән. Ауылға беренсе булып старшина Ҡушый Ғәбиҙуллин (1761—1820) нигеҙ һалған. Уның Ғәлиәкбәр исемле улы булған. Ҡушыйҙың ҡустылары Аҡйетәр менән Ҡустығол да ошо ауылға килеп төпләнгән. Ауылдың икенсе исеме Ҡуянсыҡ уның Исхаҡ менән [[Буранғол (Әбйәлил районы)|Буранғол]] ауылдары менән бәйләнеш булыуына ишаралай. Көһәмешевтарҙың һәм Иҫәрғоловтарҙың өс-дүрт ғаиләһенең Исхаҡ ауылына күсеүе ошо хаҡта һөйләй. Ауылда 1812 йыл геройы, ике көмөш миҙал кавалеры Ҡунаҡҡужа Аҫылғужин йәшәгән. Уның ағаһы Яҡуп 1805—1807 йылдарҙа [[Франция]] менән [[Рәсәй]] һәм [[Польша]] ерендәге алыштарҙа ҡатнаша. Халыҡ нигеҙҙә [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Ауыл халҡы [[Ҡағы]], Мәйгәште, [[Ҡырҡтытау (һырт)|Ҡырҡтытау]] яғында йәйләгән. 40-сы йылдарҙа халыҡтың 100 аты, 50 һыйыры, 100 һарығы, 70 кәзәһе, 30 дисәтина һөрөнтө ере була<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/40 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 39-40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319132203/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/40 |date=2022-03-19 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы]] (15.04.1924—15.07.2011), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар дивизияһының айырым танкыға ҡаршы дивизионының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. * [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (4.11.1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының [[Нефтекама]] ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). == Урамдары == {{Колонки|2}} * Еңеүҙең 70 йыллығы (урамы ({{lang-ru|70 лет Победы (улица)}}) * Вәлиәхмәт Сөләймәнов (урамы ({{lang-ru|Валиахмета Сулейманова (улица)}}) * Ҡунаҡҡужа Аҫылғужин (урамы ({{lang-ru|Кунаккужи Асылгужина (улица)}}) * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная (улица)}}) * Йәштәр (урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Юл буйы (урамы ({{lang-ru|Придорожная (улица)}}) * Сәнәғәт (урамы ({{lang-ru|Производственная (улица)}}) * Дала (урам ({{lang-ru|Степная (улица)}}) * Таһир Ғабдуллин (урамы ({{lang-ru|Тагира Габдуллина (улица)}}) * Таһир Кусимов(урамы ({{lang-ru|Тагира Кусимова (улица)}}) * Мәктәп (урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000047.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауыл — матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20220326074734/https://bashgazet.ru/articles/milli-proekttar/2022-02-04/by-lil-fermery-grant-yaula-an-2679759 Әбйәлил фермеры грант яулаған] * [https://kurultai.ru/ba/content/1698-vyyavleno-samoe-trezvoe-selo-abzelilovskogo-rajona/ Әбйәлил районының иң айыҡ ауылы асыҡланды] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|4|11|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|4|11|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|87442}}{{V|3|11|2022}} * [http://ufagen.ru/places/abzelilovskiy/kusheevo.html Кушеево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|3|11|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] sbwi7u2mkoocmt2njohg23yt1zp43n9 Ҡояш системаһы 0 7262 1308520 1307986 2026-11-05T21:39:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308520 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан. [[Файл:Solar System True Color BA.png|thumb|upright=1.5|Ҡояш системаһы.]] Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''<sub>☉</sub>. Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref> һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора. Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар. Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар<ref name="atmo">{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}</ref>. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}</ref>. Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған. Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар. Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин. Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә. == Структураһы == [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]] Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора<ref name="M Woolfson"><span class="citation">''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Astronomy & Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].</span></ref>. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә). Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша<ref name="Harold F. Levison"><span class="citation">''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' <span lang="en">[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811213319/http://www.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |date=2011-08-11 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF) (2003). <small>Дата обращения 23 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Jupiter-Family Comets"><span class="citation">''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].</span></ref>. Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай. Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла. Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә. Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар. === Ҡояш === Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш, [[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр. == Составы == <imagemap> Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы circle 108 0 20 [[Солнце]] circle 108 53 5 [[Меркурий]] circle 108 85 10 [[Венера]] circle 108 115 10 [[Земля]] circle 108 145 7 [[Марс]] circle 108 262 73 [[Юпитер]] circle 108 417 59 [[Сатурн]] circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]] circle 108 599 24 [[Нептун]] </imagemap> * [[Ҡояш]] ** Планета-ара мөхит * Ҡояш системаһының эске өлкәһе ** Ер төркөмө планеталары *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Сулпан|Венера]] *** 3. [[Ер]] **** [[Ай (юлдаш)|Ай]] *** 4. [[Марс]] **** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]]) ** Астероидтар билбауы *** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] * Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе ** Планета-гиганттар *** 5. [[Юпитер]] **** Юпитер юлдаштары **** Юпитер ҡулсалары *** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]] **** Сатурн юлдаштары **** Сатурн ҡулсалары *** 7. [[Уран (планета)|Уран]] **** Уран юлдаштарыы **** Уран ҡулсалары *** 8. [[Нептун]] **** Нептун юлдаштары **** Нептун ҡулсалары ** [[Комета]] ** Кентавр ** Транснептун есемдәре *** Койпер билбауы **** [[Плутон]]<ref>До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref> ***** Плутон юлдаштары **** Хаумеа<ref>{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}</ref> ***** Хаумеа юлдаштары **** Макемаке ***** S/2015 (136472) 1 *** Рассеянный диск **** Эрида ***** Дисномия **** Гуңгуң ***** Шяңлю * Алыҫтағы өлкәләр ** Гелиосфера ** Оорта болото *** Седна Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла. === Ҡояш системаһының эксе өлкәһе === [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]] Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)<ref name="Sun Facts"><span class="citation"><span lang="en">[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric Sun: Facts & Figures]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small></span></ref> эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур<ref name="Jack B. Zirker"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә<ref name="Visible light"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. The Straight Dome (2003). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ<ref name="sun"><span class="citation">''Ker Than.'' <span lang="en">[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Space.com'' (30 January 2006). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә<ref name="Smart"><span class="citation">''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' <span lang="en">[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Perkins Observatory'' (2001). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән<ref name="Early Sun"><span class="citation">''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].</span></ref>. Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора<ref name="Two Groups"><span class="citation">''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].</span></ref>. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша<ref name="Metallicity"><span class="citation">''Charles H. Lineweaver.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Icarus'' (June 2001). <small>Дата обращения 7 февраля 2010.</small></span></ref>. ==== Планета-ара мөхит ==== [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]] Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}<ref name="Solar Wind"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Marshall Space Flight Center''. <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша<ref name="Voyager"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта<ref name="SunFlip"><span class="citation">''Tony Phillips.'' <span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (15 February 2001). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.</small></span></ref>. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө<ref name="Star Poles"><span class="citation"><span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (22 April 2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Solar cycle"><span class="citation">''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — <span class="nowrap">Iss. A7</span>. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. <small>[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.</small></span> ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299. |date=2009-08-14 }} от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])</ref>. Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора<ref name="Erosion by Wind"><span class="citation">''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2001. — Vol. 291. — <span class="nowrap">Iss. 5510</span>. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].</span></ref>. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10<sup>9</sup>−10<sup>10</sup> тонна сығарып ташлай<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә. Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел<ref name="Langner et al 2005"><span class="citation">''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — <span class="nowrap">Iss. 12</span>. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].</span></ref>. Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер<ref name="Zodiacal Cloud"><span class="citation"><span lang="en">[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span> (1998). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.</small></span></ref>. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер<ref name="Shortlist stars"><span class="citation"><span lang="en">[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''ESA Science and Technology'' (2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Dust beyond Jupiter"><span class="citation">''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, May 2002. — Vol. 123. — <span class="nowrap">Iss. 5</span>. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].</span></ref>. === Ҡояш системаһының эске өлкәһе === Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк. ==== Ер төркөмө планеталары ==== [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]] Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ===== Меркурий ===== [[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ. ===== Сулпан ===== [[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла. Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла. Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса ===== Ер ===== Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала<ref name="life"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. <small> 25 декабря 2012 года.</small></span></ref>. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар<ref name="Earths Atmosphere"><span class="citation">''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' <span lang="en">[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''VisionLearning.com''. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул. ===== Астероидтар төркөмө ===== Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)<ref name="Mars Atmosphere"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''David C. Gatling, Conway Leovy.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Mars Atmosphere: History and Surface Interactions</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы<ref name="David Noever"><span class="citation">''David Noever.'' <span lang="en">[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astrobiology Magazine'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref> дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының<ref name="Kids Eye"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |date=2014-10-20 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар<ref name="Satellites of Mars"><span class="citation">''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' <span lang="en">[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Astronomical Journal'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң). ==== Астероидтар билбауы ==== [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]] Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай<ref name="Petit"><span class="citation">''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].</span></ref>. Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең<ref name="Planet Definition"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. International Astronomical Union (2006). <small>Дата обращения 30 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.</small></span></ref> һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк. Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә. ===== Церера ===== Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр<ref name="Earths Water"><span class="citation">''Phil Berardelli.'' <span lang="en">[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''SpaceDaily'' (2006). <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә<ref name="MorbidelliAstIII"><span class="citation">''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — <span class="nowrap">Iss. January</span>. — P. 409—422.</span></ref>. ===== Туғыҙынсы планета ===== Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр<ref name="History of Asteroids"><span class="citation"><span lang="en">[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (DOC). NASA. <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла. Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана. ==== Планета-гиганттар ==== [[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]] Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә. ===== Юпитер ===== Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра. Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ. ===== Сатурн ===== Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк). Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле<ref name="Cryovolcanism"><span class="citation">''J. S. Kargel.'' <span lang="en">[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''U.S. Geological Survey'' (1994). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small></span></ref>. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш. ===== Уран ===== Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара<ref name="Hawksett"><span class="citation">''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' <span lang="en">[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astronomy Now'' (2005). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда. ===== Нептун ===== [[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел<ref name="Podolak"><span class="citation">''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' <span lang="en">[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA Ames Research Center (1990). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар<ref name="Geysers on Triton"><span class="citation">''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' <span lang="en">[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Beacon eSpace'' (1995). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.</small></span></ref>. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә. 2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы"бәлки, 90 %"ҡа етәлер<ref>{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}</ref>. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай. ==== Кометалар ==== [[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;nbsp;— Боппа кометаһы]] Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була. ==== Кентаврҙар ==== Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә<ref name="spitzer"><span class="citation">''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2007). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small></span></ref>. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә<ref name="Chiron biography"><span class="citation">''Patrick Vanouplines.'' <span lang="en">[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. ===== Койпер билбауы ===== [[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]] Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора<ref name="Physical"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Stephen C. Tegler.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Kuiper Belt Objects: Physical Studies</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Delsanti"><span class="citation">''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' <span lang="en">[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small> <small> 3 ноября 2012 года.</small></span></ref>. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар<ref name="Satellites KBO"><span class="citation">''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small></span></ref>, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан<ref name="Trojan"><span class="citation">''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2003. — Vol. 126. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].</span></ref>. ====== Плутон ====== Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә. Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә. Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан<ref name="Vulcanoids"><span class="citation">''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' <span lang="en">[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2004). <small>Дата обращения 23 декабря 2009.</small> <small> 18 августа 2011 года.</small></span></ref>, был турала фараздар һаман да бар. [[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]] === Сик буйы өлкәләре === Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан<ref name="T. Encrenaz"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref> алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар. == Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы == Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер<ref name="Arizona"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''University of Arizona''. <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. {| class="standard sortable" style="text-align:center" ! style="width:12.5%" |[[Планета]] (кәрлә планета) ! style="width:12.5%" |Диаметр, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Масса, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Орбиталь&#xAD;ный радиусы, а.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBIs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>е. ! style="width:12.5%" |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе ! style="width:12.5%" |[[Тәүлек|Сутки]], относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}} ! style="width:12.5%" |Юлдаштар |- style="height: 0.75em" ! ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | |- |[[Меркурий]] |0,382 |0,055 |0,38 |0,241 |58,6 |5427 |0 |- |[[Сулпан|Венера]] |0,949 |0,815 |0,72 |0,615 |243 |5243 |0 |- |[[Ер|Земля]] |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |5515 |[[Ай (юлдаш)|1]] |- |[[Марс]] |0,53 |0,107 |1,52 |1,88 |1,03 |3933 |2 |- style="background:#CCCCFF" |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]] |0,074 |0,00015 |2,76 |4,6 |0,378 |2161 |0 |- |[[Юпитер]] |11,2 |318 |5,20 |11,86 |0,414 |1326 |79 |- |[[Сатурн (планета)|Сатурн]] |9,41 |95 |9,54 |29,46 |0,426 |687 |62 |- |[[Уран (планета)|Уран]] |3,98 |14,6 |19,22 |84,01 |0,718 |1270 |27 |- |[[Нептун]] |3,81 |17,2 |30,06 |164,79 |0,671 |1638 |14 |- style="background:#CCCCFF" |[[Плутон]] |0,186 |0,0022 |39,2 |248,09 |6,387 |1860 |5 |- style="background:#CCCCFF" |Хаумеа | data-sort-value="0,11" |~0,11 |0,00066 |43 |281,1 |0,163 | data-sort-value="2600" |~2600 |2 |- style="background:#CCCCFF" |Макемаке |0,116 |~0,0005 |45,4 |306,28 |0,324 | data-sort-value="1700" |~1700 |1 |- style="background:#CCCCFF" |Эрида |0,182 |0,0028 |67,8 |558,04 |1,1 |2520 |1 |} [[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс| Расстояния планет от Солнца: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Сулпан|Венера]] 3) [[Ер|Земля]] 4) [[Марс]] — Пояс астероидов — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]] 7) [[Уран (планета)|Уран]] 8) [[Нептун]] — Пояс Койпера </small> ]] == Формалашыуы һәм эволюцияһы == [[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]] Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара<ref name="Arizona"/>. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының<ref name="Protostar"><span class="citation">''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2005. — Vol. 307. — <span class="nowrap">Iss. 5706</span>. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].</span></ref> формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған<ref name="Kitamara"><cite style="font-style:normal">''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. <small>Проверено 2009-12-27</small>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=proceeding&rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&rft.date=2003&rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&rft.series=289&rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf"> </span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан<ref name="Planet Formation"><span class="citation">''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].</span></ref>. 50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә<ref name="Yi2001"><span class="citation">''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2001. — <span class="nowrap">Vol. 136</span>. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].</span> [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]</ref>. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә. Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ<ref name="Fiery future"><span class="citation">''Jeff Hecht.'' <span lang="en">[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''NewScientist'' (1994). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ<ref name="sun_future">{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Яҡынса 7 млрд йылдан һуң<ref name="Richard Pogge"><span class="citation">''Pogge, Richard W.'' <span lang="en">[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (lecture notes) (1997). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә<ref name="Schroder_2008"><span class="citation">''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — <span class="noprint">[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]</span>.</span></ref>. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ<ref name="sun_future"/>, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә. Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{Cite web}}</ref>, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала<ref name="Richard Pogge"/>. === Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо === Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған<ref name="fn9"><span class="citation">''English, J.'' <span lang="en">[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Hubble News Desk (2000). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.</small></span></ref> спираль [[галактика]]ның бер өлөшө. == Галактик орбита == [[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]] Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай<ref name="Cosmic Year"><span class="citation">''Stacy Leong.'' <span lang="en">[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Physics Factbook'' (2002). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала. Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}} * [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]] * [[Спутники в Солнечной системе]] * [[Астрономические символы]] * [[Правило Тициуса — Боде]] * [[Список планетоподобных объектов]] * [[Список объектов Солнечной системы по размеру]] * [[Фаэтон (планета)]] * [[История исследования Солнечной системы]] * [[Шведская Солнечная система]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1. * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6. * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5. * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. * Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002. == Һылтанмалар == * [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА] * {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }} * {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}} * [https://web.archive.org/web/20120511215722/http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе] * {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}} * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}} * {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве] * [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] * [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)] {{Ҡояш системаһы}} {{commonscat|Solar System|Солнечная система}} [[Категория:Планетология]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] dppgrm9nmpitdnqd3fbx5g61w55t2bi Ҡорбан байрамы 0 7509 1308511 1282981 2026-11-05T21:08:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308511 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ҡорбан байрамы''' ({{lang-ar|عيد الأضحى}}: ''Ид әл-Әдһа''; {{lang-fa|عید قربان}}: ''Ҡорбан ғәйете'') — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. [[Хаж]] тамамланыуын белдерә, [[Зөлхизә (ай)|зөлхизә айының]] 10-сы көнөндә, йәғни [[ураҙа]]нан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла. == Тарихы == {{main|Исмәғил пәйғәмбәр}} [[Ҡөрьән]] буйынса, [[Ибраһим]]дың төшөнә [[Аллаһ]] беренсе улы Исмәғилде ҡорбан итеп килтерергә ҡушҡан икән, тип керә. Ибраһим [[Аллаһ]] бойороғон башҡарыу өсөн хәҙерге Мәккә ҡалаһы урынлашҡан үҙәнгә килә. Әммә Ибраһим өсөн был һынау ғына була. [[Аллаһ]] ҡорбанға килтереләсәк улын һарыҡ бәрәсенә алыштырырға бойора. Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. [[Аллаһ|Аллаһы Тәғәләнең]] ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла. [[File:Falja e Kurban Bajramit, Vushtrri.jpg|thumb|слева|Ҡорбан байрамы намаҙы, Косово]] == Ҡорбан малы == [[Һыйыр]], буйвол, [[дөйә]], [[һарыҡ]]-[[кәзә]], ҡуй кеүек айыра тояҡлы хайуандар ҡорбан малы була ала. Ғәҙәттә, һарыҡ-кәзәнең тәкәһе, инә дөйә,тыу һыйыр ҡорбанға килтерелә. Һарыҡ-кәзә кәмендә бер йәшлек булырға тейеш, 6-7 айлыҡ бәрәстәрҙе лә ҡорбан итергә мөмкин. Һыйыр малына ике йәш тулып үткән булырға тейеш. Ҡырағай хайуандар ([[мышы]], [[болан]], ҡыр кәзәһе) ҡорбан була алмай. Салына торған малдың күҙе һуҡыр булмауы, ағзаларының теүәл булыуы шарт. Ҡолағы йәки ҡойроғоноң өстән бер өлөшөнән артыҡ киҫелгән булһа, уны ҡорбанға салырға ярамай. Әтәс, тауыҡ, ҡаҙ һәм башҡа ҡыр ҡоштары, шулай уҡ ите ашарға яраҡлы ҡыр боланы, ҡыр һыйыры, илек (ҡыр кәзәһе), ҡуян кеүек хайуандар ҙа был маҡсатта тотонола алмай. Бер баш һарыҡ йәки кәзә фәҡәт бер кеше, ә дөйә йәки һыйыр ете кеше исеменән салына ала. Был осраҡта һәр ҡайһыһының мосолман булыуы һәм [[Аллаһ]] ризалығы өсөн салырға ниәт итеүе кәрәк. Ҡорбанлыҡ итенең өстән бер өлөшөн салыусы үҙе файҙалана, ҡәрҙәш-ырыуына, фәҡир-етемдәргә өләшә. Уның итен һатыу харам. Тиреһен дә фәҡирерәк кешегә бирергә фарыз. Йә булмаһа, Ҡөрьән кеүек изге китапҡа ла алмаштырыу мәғҡүл. == Ҡорбан байрамын үткәреү көндәре == {| | {| class="wikitable" |- | 1418 һ.й. || [[1998]] ||[[7 апрель]] |- | 1419 һ.й. || [[1999]] || [[27 март]] |- | 1420 һ.й. || [[2000]] ||[[16 март]] |- | 1421 һ.й. || [[2001]] ||[[5 март]] |- | 1422 һ.й.|| [[2002]] ||[[23 февраль]] |- | 1423 һ.й.|| [[2003]] ||[[12 февраль]] |- | 1424 һ.й.|| [[2004]] ||[[1 февраль]] |- | 1425 һ.й.|| [[2005]] ||[[21 ғинуар]] |} | {| class="wikitable" |- | 1426 һ.й.|| [[2006]] ||[[10 ғинуар]] |- | 1427 һ.й.|| [[2006]] ||[[31 декабрь]] |- | 1428 һ.й.|| [[2007]] ||[[20 декабрь]] |- | 1429 һ.й.|| [[2008]] ||[[8 декабрь]] |- | 1430 һ.й.|| [[2009]] ||[[27 ноябрь]] |- | 1431 һ.й.|| [[2010]] ||[[16 ноябрь]] |- | 1432 һ.й.|| [[2011]] ||[[6 ноябрь]] |- | 1433 һ.й.|| [[2012]] || [[26 октябрь]] |} | {| class="wikitable" |- | 1434 һ.й.|| [[2013]] ||[[15 октябрь]] |- | 1435 һ.й.|| [[2014]] ||[[4 октябрь]] |- | 1436 һ.й.|| [[2015]] ||[[23 сентябрь]] |- | 1437 һ.й.|| [[2016]] ||[[12 сентябрь]] |- | 1438 һ.й.|| [[2017]] ||[[1 сентябрь]] |- | 1439 һ.й.|| [[2018]] ||[[21 август]] |- | 1440 һ.й.|| [[2019]] ||[[11 август]] |- | 1441 һ.й.|| [[2020]] ||[[31 июль]] |} | {| class="wikitable" |- | 1442 һ.й.|| [[2021]] ||[[20 июль]] |- | 1443 һ.й.|| [[2022]] ||[[10 июль]] |- | 1444 һ.й.|| [[2023]] ||[[29 июнь]] |- | 1445 һ.й.|| [[2024]] ||[[19 июнь]] |} |} == Ҡорбан байрамы әҙәбиәттә == Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" әҫәрендә ошо байрам менән бәйле ваҡиға һүрәтләнә: {{Цитата |<small>Бөгөн байрам. Ҡорбан байрамы. Күпме замандар мин аҡрын ғына яҡынлашып килгән ошо иртәнең сихыры аҫтында йәшәнем. Уның шаңдағы, алыҫ офоҡ ситендәге аҡ болоттарҙа сағылып уйнаған таң нурҙары һымаҡ, әллә ҡасан инде минең иләҫ күңелемә килеп һарылды. Ҡояш әле сығып та етмәгән, донъя инде яп-яҡты. Тап бына шулай килә ҡорбан байрамы. Үҙе әле ары — шауҡымы инде бире... Барыбер минең шатлығымдың сиге юҡ. Уның башы — ҡара бәрхәт түбәтәй менән бер пар резинка галош булды. Ҡалаға он һатырға барған еренән байрам бүләге тип уларҙы Мортаза ағайым алып ҡайтты. Әллә нисә көн инде шул түбәтәй менән калоштар минең таҡыр башымды, йәнә «себейҙәре» төҙәлеп бөтмәгән тәпәйҙәремде көтә. Көтһөндәр әйҙә! Мин дә уларҙы күп көттөм. Шуның өҫтәүенә, Оло инәйем, үҙемә үлсәп, аҡ буйлы ҡыҙыл киндер ыштан тегеп ҡуйҙы — ике кеҫәле... Бер кешегә ни тиклем мөлкәт, ни тиклем яңы кейем-һалым, тип аптырайһығыҙҙыр әле, моғайын. Аптырау ғына түгел, әле шаҡ ҡатасаҡһығыҙ. Анау кәштәгә эленгән зәңгәр нимә ул? Буран Абдулла Шәрифәһе тегеп биргән зәңгәр күлдәк — ҡыйыҡ яғалы сатин күлдәк ул. Был байрамға мине ана ҡалай баштан-аяҡ кейендерҙеләр. Ҡыҙыҡ инде, өҫтөңә яңы, матур кейем кейгәс, нисектер, күңелең дә бөтәйеп, йәмләнеп киткәндәй була. Ана шулай тыштан-эстән яңырып, ялтырап мин урамға сығасаҡмын. Байрам тигәнең бары урамда ғына була. Өйгә һыйып бөткән байрам — байрам түгел ул. Минең тағы ла ҡыуанысым, иң ҙур ҡыуанысым бар. Уныһын әлегә сер итеп һаҡлайым тигәйнем дә, сыҙап буламы ни? Әйткәс әйтәйем инде. Мин Аҡманайҙа ат йөҙҙөрөп ҡайтҡас, киске еләҫтә беҙ Оло инәйем менән икәү генә, күк алашаны егеп, Сайран ауылына уның кейәүҙәге өлкән ҡыҙына — минең Ғәйникамал апайыма ҡунаҡҡа барасаҡбыҙ. Юлда, кырандас күсеренә ултырып, күк алашаны үҙем әйҙәйәсәкмен. Юғиһә үшән ул. «Ҡунаҡ егете» булғас, Сайранда Оло инәйем менән мине лә өйҙән- өйгә ашҡа йөрөтәсәктәр, түр башына ултыртасаҡтар. Түр башында ултырған бар, уныһын килештереп була. Бына ҡасан ул ҡара бәрхәт түбәтәй, резинка галош, ҡыҙыл ыштан, зәңгәр сатин күлдәк сайрандарға кемдең кемлеген төшөндөрөп бирәсәк. «Ағас күрке япраҡ, әҙәм күрке сепрәк», — тине бер саҡ Оло инәйем. Шулай булғас, һиҙгәнһегеҙҙер инде, кем арҡаһында мин батша малайы урынына суҡтай итеп шулай кейенеп алғанмын. Оло инәйем арҡаһында... Ҡорбан ғәйетенә барыусылар, туҡталып тәкбир әйтә-әйтә, Түбән осҡа мәсет яғына үтеп китте. Минең атайым да сығып уларға ҡушылды. Иртәнге, сәй ғәйеттән һуң эселә. Беҙҙә бөгөн тары тәбикмәге бешкән. Оло инәйемдең ҡулы тейһә, унан майҙар тамып торасаҡ. Ниндәй һәйбәт нәмә — байрам! Яны ыштандың бер кеҫәһенә көнбағыш, бер кеҫәһенә кипкән муйыл тултырып мин ҡапҡа төбөнә сығып баҫтым. Ауыл өҫтөндә һеләгәйҙе ағыҙырлыҡ тәм аңҡый, һәр кем хәлдән килгәнсә, таба ҡыҙҙыра. Йыл буйы «һыйыр ағы» инмәгән — ҡатыҡ-һөт затын беҙ шулай тибеҙ — өйҙәрҙә лә бөгөн -үҙенә күрә шыж-быж сыға. Берәүҙәр тәбикмәк, икенселәр ҡоймаҡ, өсөнсөләр ҡыҫтыбый, дүртенселәр май күмәсе бешерә. Бер аҙҙан, был еңел-елпе аштарҙың еҫе таралып бөтөр-бөтмәҫ үк, һауаға бешкән .ит еҫе күтәреләсәк. Бына шул саҡта инде һин күкрәк тултырып һулыш алыуҙың ысын тәмен татыйһың</small> }} <ref>[http://kitaptar.bashkort.org/book/_ozonozaq_bala_saq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323000000/http://kitaptar.bashkort.org/book/_ozonozaq_bala_saq |date=2018-03-23 }} Мостай Кәрим. К 97 Оҙон-оҙаҡ бала саҡ. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1981,—296 бит</ref> == Әҙәбиәт == * Мостай Кәрим.Оҙон-оҙаҡ бала саҡ. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1981,—296 бит. == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Eid ul-adha}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8411-orban-bajramy}} * [https://web.archive.org/web/20160305130548/http://www.ye02.ru/iman/884-b1257j1257k-bajramyby1177-m1257b1241r1241k-bul1211yn.html «Йәшлек» гәзитендә Вәғәз. Бөйөк байрамыбыҙ мөбәрәк булһын!] * [http://www.ye02.ru/iman/5746-m1257b1241r1241k-bul1211yn.html «Йәшлек» гәзитендә Вәғәз. Мөбәрәк булһын!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191558/http://ye02.ru/iman/5746-m1257b1241r1241k-bul1211yn.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.iyryzan.ru/node/2831 «Йүрүҙән» гәзитендә Вәғәз. Ҡорбан байрамы мөбәрәк булһын!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212311/http://www.iyryzan.ru/node/2831 |date=2016-03-04 }} {{библиоинформация}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{YouTube|94-9wyyTEBU|Qurban bayramı, Qurbanlıq heyvanların kəsilməsi qaydası, vaxtı; Əqiqə, Kəffarə, Nəzir, Udhiyyə}} {{Islam-calend}} {{Намаҙ}} [[Категория:Мосолман байрамдары]] [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Дин]] 7ff7pg0kfri8x9md5d45wj89m39rhot Ҡалтасы районы 0 7637 1308451 1230396 2026-11-05T17:33:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308451 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Ҡалтасы районы ''' ({{lang-ru|Калтасинский район}}) [[Башҡортостан]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан район. Үҙәге - [[Ҡалтасы]] ауылы. == Географик урыны == * Район биләмәләре [[Тере Танып]] һәм Беүә йылғалары араһында ята. Дөйөм алғанда, климаты йылы, уртаса дымлы. Урман зонаһында ылыҫлы һәм япраҡлы ағастар 60308 гектар майҙан биләй. * [[Ҡалтасы]] ауылы [[Өфө]] ҡалаһынан 210 км, [[Яңауыл]] тимер юл станцияһынан 50 км, [[Нефтекама]] ҡалаһынан 40 км йыраҡлыҡта урынлаша. Төньяҡта - [[Яңауыл районы|Яңауыл]], көнсығышта — [[Борай районы|Борай]], көньяҡта — [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], көнбайышта — [[Краснокама районы|Краснокама]] райондары менән сиктәш. * Район аша республика әһәмиәтендә [[Өфө]] — [[Бөрө]] — [[Нефтекама]] автомагистрале үтә. * Район ерҙәре буйлап [[Тере Танып]], Гәрәй, Кейебәк, Ҡалтасы, Тиктәм, Кәлтәй, Урья, Әмзә, Березовка йылғалары һәм 119 шишмә, бәләкәй йылғалар аға. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 469.7 км, шул иҫәптән Тере Танып йылғаһы — 37 км. Йылға-һыу фондының дөйөм майҙаны 66 гектар. * Район территорияһында 17 күл бар, уларҙың дөйөм майҙаны 23.2 гектар. * Районда нефть, кирбес-керамзит сырьеһы, ҡом ятҡылыҡтары өйрәнелгән. == Билдәле шәхестәр == * [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (10.11.1948), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. [[Ҡалтасы]] ауылынан<ref>[http://kaltasyrb.ru/about/mediateka/media/2013/8/14/zov-rodnoj-zemli-general-aleev-verit-v-buduschee-rajona/ Зов родной земли: генерал Алеев верит в будущее района. «Муниципальный район Калтасинский район» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416204427/https://kaltasyrb.ru/about/mediateka/media/2013/8/14/zov-rodnoj-zemli-general-aleev-verit-v-buduschee-rajona/ |date=2021-04-16 }}{{ref-ru}}{{V|09|11|2018}}</ref>. * [[Беляев Николай Ильич]] (13.02.1903—28.10.1966), [[СССР|совет]] хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1952—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты, 1952—1960 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы. 1955—1958 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты секретары, 1957—1960 йылдарҙа Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары. [[Күтәрем]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }} Башҡорт энциклопедияһы — Беляев Николай Ильич. {{V|10|02|2018}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405172242/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2283-belyaev-nikolaj-ilich |date=2016-04-05 }}</ref>. * [[Иҫәнбаев Николай Иҫәнбай улы]] (27.02.1929), телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (2002). [[Мари Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Түбәнге Ҡасмаш]] ауылынан. * [[Панфилов Александр Вячеславович]] (3.06.1959), хәрби эшмәкәр, ғалим-инженер, генерал‑майор (2007). 1986—1987 йылдарҙа [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә һәм 1999—2004 йылдарҙа Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2005). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм РФ Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2002). [[Надеждин (Ҡалтасы районы)|Надеждин]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15218-panfilov-aleksandr-vyacheslavovich Башҡорт энциклопедияһы — Панфилов Александр Вячеславович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|1|06|2019}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7719-altasy-rajony}}{{V|09|11|2018}} * [http://adm-kaltasy.ru/article/bash/a-231.html Ҡалтасы районы муниципаль районы хакимиәте]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ҡалтасы районы ауылдары}} {{Ҡалтасы районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Төркөм:Ҡалтасы районы]] [[Төркөм:Башҡортостан райондары]] owxpgul3h9u0pp16zq94e8k5syyzgc6 Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы) 0 8450 1308381 1283835 2026-11-05T13:33:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308381 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{Ук}} '''Яҡшымбәт''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл Советын үҙәге. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 899 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453352, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239805004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == [[Файл:Якшимбетово.jpg|thumb|справа|Яҡшымбәт ауылы. Тәлғәт Аҙнабаев урамы]] Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]]): 27 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]]): 27 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Комсомол урамы {{lang-ru|Комсомольская (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Н.Аллабирҙин урамы ({{lang-ru|Н.Аллабердина (улица)}}) * Пролетар урамы ({{lang-ru|Пролетарская (улица)}}) * Салауат урамы ({{lang-ru|Салавата (улица)}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Дала урамы ({{lang-ru|}Степная (улица)}}) * Т. Аҙнабаев урамы ({{lang-ru|Т.Азнабаева (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000040.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауыл тарихы == Яҡшымбәт — Һәуен-ҡыпсаҡ улусы башҡорттары торамаһы, Бөрйәндәр биләмәһендә керҙәш ауыл рәүешендә урынлашҡан була. 9-сы кантондың 30-сы йортона ингән. Һуңынан ауыл йәмғиәте үҙәгенә әүерелә, унда Бабалар ауылы ла инә,һуңыраҡ [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Мораптал улусы составына ингән. [[1795 йыл]]да ауылда 137 кеше йәшәгән 14 йорт булған. IX рәүиз мәлендә ихаталарҙың һаны 80-гә, кешегә һаны 498 еткән. [[1920 йыл|1920 йылға]] ихаталарҙың һаны икеләтә артҡан, 808 кеше йәшәгән. Яҡшымбәттең улдары һәм ейәндәренең исемдәре билдәле. Оло улы Бүкәнбайға — 1816 йылда 73 йәш, уның балалары Таулыбай (уның улдары Мөхәмәтрәхим, Ғәбдрәхим), икенсе улы Сәйетҡол, өсөнсө Солтанғол; Яҡшембәт Аҙнабайҙың икенсе улы (1757—1815). Билдәле фамилияларҙы башлап ебәреүселәр: Мәүлит менән Сәлих Баҙановтар, Мирас Мәүлитов (1741 йылғы), уның улдары Мәҡсүт (уның улдары Әсфәндиәр, Хөсәйен), Яҡуп, Исхаҡ (уның улдары Ибниәмил, Ғайса), Исмәғил (уның улдары Мөхәмәтйән), Искәндәр. Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 1850 йылда 77 йортҡа (414 кеше) — 840 ат, 650 баш эре мөгөҙлө мал тура килгән. [[Игенселек]] крәҫтиәндәрҙең тормошона яйлап үтеп инә. 1842 йылда 322 кешенең һәр береһенә 4,5 бот яҙғы иген сәселгән. Кешеләрҙең бер өлөшө [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Бөтә ауылға 15 умарта тура килә<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/78 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 78.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403190607/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/78 |date=2022-04-03 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Баязитов Сынтимер Биктимер улы]] (1965), [[дәүләт]] һәм [[мәғариф]] эшмәкәре, ғалим-педагог. Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры, 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры, 2008—2018 йылдарҙа Өфө ҡала хаҡимиәте башлығы урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғәриф хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002). * [[Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы]] (1.02.1939), офтальмолог, Рәсәй Офтальмологтар йәмғиәте академигы, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең Почёт, Башҡортостандың Салауат Юлаев, Абхаз Республикаһының Намыҫ һәм Дан ордендары кавалеры. * [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1.08.1941), дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның ХII саҡырылыш халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (2013—2018). [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролотайы (Конгресы)]] рәйесе (2006—2009, 2012—2015). * [[Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы]] (1939), ғалим-педагог-методист. 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен өйрәнеү буйынса лингвометодик үҙәк директоры, бер үк ваҡытта 2010—2012 йылдарҙа башҡорт теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре докторы (2011). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4461-d-l-tbaeva-r-js-b-j-ulla-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116174747/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4461-d-l-tbaeva-r-js-b-j-ulla-y-y |date=2019-11-16 }}{{V|16|11|2019}}</ref>. == Матбуғатта == * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 4 июнь 2021. Испания меценаттары яҡшымбәттәрҙе нисек ҡыуандырған?<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-06-04/ispaniya-metsenattary-ya-shymb-tt-r-e-nisek-yuandyr-an-2354173 Испания меценаттары яҡшымбәттәрҙе нисек ҡыуандырған?]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]]. 29 ғинуар. Беҙ һеҙҙе яратабыҙ!<ref>[https://youshatir.ru/articles/u-an-ir-azamattaryby/2022-01-29/be-e-e-yarataby-2672946 Беҙ һеҙҙе яратабыҙ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404101859/https://youshatir.ru/articles/u-an-ir-azamattaryby/2022-01-29/be-e-e-yarataby-2672946 |date=2022-04-04 }}</ref> == Видеофильмдар == # Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында иҫтәлекле лә, ҡыуаныслы ла ваҡиға<ref>{{YouTube|9kPeVAkjGbo|logo=1}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12891-s-l-jm-nov-kildebaj-s-l-jm-n-uly}}{{V|16|11|2019}} * [http://ufagen.ru/places/kuyurgazinskiy/yakshimbetovo.html Сайт «Генеология һәм архивы»]{{ref-ru}}{{V|16|11|2019}} {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] fjw7hgkmjbjgy89cwtc87x1x02fxtf7 Ҡара ҡарлуғас 0 8625 1308461 1243348 2026-11-05T18:11:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308461 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Ҡара ҡарлуғас | image file = Деревенская ласточка (Hirundo rustica), Мелихово.jpg | image descr = Ҡара ҡарлуғас | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | subphylum = [[Умыртҡалылар]] | classis = [[Ҡоштар]] | subclassis = Яңы аңҡаулылар | ordo = [[Турғай һымаҡтар]] | familia = [[Ҡарлуғастар]] | genus = | species = '''Ҡара ҡарлуғас''' | latin = {{btname|Hirundo rustica|[[Linnaeus]], [[1758]]}} | wikispecies = Hirundo rustica | commons = Category: Hirundo rustica | itis = 178448 | ncbi = 43150 | range map = Hirundo rustica.png | range legend = {{легенда|#DCCA01|<small>Оя ҡороу ареалы</small>}} {{легенда|#0075FF|<small>Миграция</small>}} {{легенда|#007500|<small>Йыл әйләнәһенә</small>}} }} {{Международная Красная книга|LC|147947}} Ҡара ҡарлуғас({{lang-ru|Деревенская ласточка, касатка}}, {{lang-la|Hirundo rustica}}) — ҡыйғас ҡара ҡанатлы, асалы ҡойроҡло, кәйелеп, шәп оса торған ҡош. [[Файл:Карлугас.jpg|250px|thumb|left|Ҡарлуғас]] [[Сыйырсыҡ]]тан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайырылып тора. Ҡойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғылт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан тигеҙ ҡара төҫлө булыуы менән айырылып тора.Сырылдаҡ тауыш сығара: "сриии-и-и, срии-и" Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, уны ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ояһының төҫө буй-ала. Ҡанатлы [[бөжәк]]тәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. 2-3 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе аулап файҙа килтерә. == Ҡарлуғастың төрҙәре == * Ҡара ҡарлуғас * [[Ауыл ҡарлуғасы]] * Ҡала ҡарлуғасы * [[Яр ҡарлуғасы]] Донъяла барлығы 75 төрө билдәле. == Әҙәбиәт == Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө, 50-се бит. [[Файл:Hirundo rustica MHNT.jpg|thumb|'' Hirundo rustica ''|left]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250223141342/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/427.html Позвоночные животные России: Деревенская ласточка]{{ref-ru}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hirundo_rustica.html Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web]{{ref-en}} * [http://www.apus.ru/site.xp/052049049124050048056053.html Ласточка деревенская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217080633/http://www.apus.ru/site.xp/052049049124050048056053.html |date=2009-02-17 }}{{ref-ru}} {{|en}} {{|eo}} {{|fr}} {{|pt}} {{|sv}} [[Категория:Ҡоштар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] bczcn9k9zd87hovurshcljb5rmfopsz Ҡуҡрауыҡ шарлауығы 0 8664 1308539 1306640 2026-11-05T22:39:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308539 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡуҡрауыҡ (мәғәнәләр)}} {{Водопад |Название = Кук-Караук |Национальное название = ba/Күк-Ҡарауыҡ |Изображение = Водопад Кук-Караук. 2013г.jpg |Подпись изображения = |Координаты = |CoordScale = 20000 |Район = Ишембай районы |Река = Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы) |Высота = 12 |Ширина = |Расход = |Страна = Россия |Регион = Башкортостан <!-- |Позиционная карта 1 = Россия Башкортостан Ишимбайский район --> |Вставка = {{Заповедная зона/Вставка |Название = Водопад Кук-Караук (Водопад Кукраук)<ref>{{ООПТ|Водопад-Кук-Караук-Водопад-Кукраук}}</ref> |Национальное название = |Категория МСОП = III |Профиль = гидрологик |Статус = реорганизован |Площадь = |Дата создания = 17.08.1965 |Дата упразднения = 27.08.2014 |Сайт = }} }} '''Ҡуҡрауыҡ''' (халыҡ телендә ''Күкерәүек'') ({{lang-ru|Кук-Караук}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]] [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылынан 7 км ситтә урынлашҡан шарлауыҡ 1965 йылдың авгусында [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] геоморфогик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Геологтар, уның тирәһендә ер өҫтөнә сыҡҡан тау тоҡомдарының йәше 500 млн йылдан ашыу, тигән фекергә килгән. Шарлауыҡ Һикәҙе йылғаһына ҡойған Ҡуҡрауыҡ йылғаһында бейек ҡаялар, ҡара урмандар араһында урынлашҡан. Ҡаяларында (урыҫса бирәм) [[очиток гибридный]], [[төньяҡ вудсия абағаһы]], сәскәләре ярайһы уҡ эре булған [[уймаҡ сәскә]] кеүек Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр ҙә бар<ref>Ҡуҡрауыҡ шарлауығы">Зуфар Карамышев «Село Макарово», ТИЦ — филиал ГУП РБ ИД "Республика Башкортостан", 1995 — 2002. стр. 207</ref>. Яҙғы ташҡындар ваҡытында шарлауыҡ бар үҙәнде тыуышы менән тултыра, йәй айҙарында тынып та ҡуя. Шарлауыҡ 10-12 м бейеклегендәге бер нисә һикәлтәнән тора. Тирә яғындағы тауҙа [[йүкә]], [[ерек]], [[ҡарама]], [[ҡайын]] ағастарынан торған урман үҫә. Ҡаяларҙа бер нисә ваҡ мәмерйә бар. Ҡуҡрауыҡ һәм Һикәҙе йылғалары бер нисә урында ер аҫтына төшөп юғалған урындар бар. Һикәҙе, Ҡуҡрауыҡ йылғалары буйлап борон Стәрлетамаҡ—Белорет тракты үткән. Уның күперҙәре әле лә һаҡланып ҡалған. <gallery> Рәсем:Кук-караук-водопад.jpg|Ҡуҡрауыҡ шарлауығы Рәсем:Kalim-Uskan.jpg|Кәлимосҡан ҡаяһында Салауат Юлаев мәмерйәһе. Рәсем:Белорецкий тракт. Ст. Екатерининский мост (2) - panoramio.jpg|Стәрлетамаҡ - Белорет юлында Екатерина күпере ҡалдыҡтары. File:Водопад Кук-Караук в летний период.jpg|thumb|Ҡуҡрауыҡ шарлауығы йәйге осорҙа. </gallery> Һикәҙе йылғаһы ярында Кәлимосҡан тигән бейек ҡаяла Салауат Юлаев мәмерйәһе бар. Әммә бына ҡасандар Салауат Юлаев булып киткән урын түгел, [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев»]] фильмын төшөргән урын. == Транспорт == Шарлауыҡҡа [[Р316 (автомобиль юлы) | Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы]] аша барырға мөмкин. == Гидронимия == Шарлауыҡ тауышы күк күкрәүе тауышы сығарғанға күрә шулай аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *[https://web.archive.org/web/20190819053109/https://gtrk.tv/novosti/86468-novaya-rubrika-tropinki-puteshestvennika-povedala-istorii-unikalnogo-vodopada-kuk «Рәсәй-Башҡортостан» телеканалында фильм] ''башҡорт телендәге сығанаҡтар'' * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8521-u-rauy-sharlauy|Ҡуҡрауыҡ}} ''урыҫ телендәге сығанаҡтар'' * [http://www.kp74.ru/e107_plugins/mediagallery/browse.php?67 Клуб путешественников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810044641/http://www.kp74.ru/e107_plugins/mediagallery/browse.php?67 |date=2011-08-10 }} * [http://bashcountry.blogspot.com/2009/05/blog-post_05.html Удивительная Башкирия] * [http://rpnrb.ru/sopt/028.htm Управление Федеральной службы по надзору в сфере природопользования (Росприроднадзора) по Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227082810/http://www.rpnrb.ru/sopt/028.htm |date=2007-12-27 }} * [http://wwf.ru/ural_econet/028.htm Система охраняемых природных территорий Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714164509/http://wwf.ru/ural_econet/028.htm |date=2014-07-14 }} * [http://speleo-ufa.ru/fotogallery/nasson/vod.jpg], [http://speleo-ufa.ru/fotogallery/nasson/vod1.jpg], [https://archive.is/20121225023504/bashturist.narod.ru/image/photo/max-kukkarauk-01.jpg ], [http://rpnrb.ru/sopt/archiv/3/File0435.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140717193312/http://rpnrb.ru/sopt/archiv/3/File0435.jpg |date=2014-07-17 }} — фото * [http://www.artlib.ru/objects/gallery_63/artlib_gallery-31755-b.jpg картина В. П. Денисова, пейзаж] {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Ишембай районы географияһы]] [[Категория:Ишембай районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Башҡортостан шарлауыҡтары]] jgfmlswyfnman90k9ddnqiissg3s9nx Әлшәй районы 0 8797 1308644 1306195 2026-11-06T04:44:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308644 wikitext text/x-wiki {{Infobox Административ берәмек | стиль = 3 | CSS-стилдәр = | Административ берәмек = Әлшәй районы районы<br>{{lang-ru|Альшеевский район}} | рәсем1 = Coat_of_Arms_of_Alsheevo_rayon_(Bashkortostan).png | рәсем тексы1 = Район гербы | рәсем киңлеге = 120px | рәсем2 = Flag of Alsheevsky rayon.svg{{!}}border | рәсем тексы2 = Район флагы | рәсем киңлеге2 = 120px | рәсем3 = Location of Alsheevskiy rayon (Bashkortostan).svg | рәсем тексы3 = Карта | рәсем киңлеге3 = 120px | рәсем исеме4 = {{{рәсем4<includeonly>|</includeonly>}}} | рәсем тексы4 = {{{рәсем тексы4<includeonly>|</includeonly>}}} | рәсем киңлеге4 = 120px | Ил =[[Рәсәй]] | Статус = Муниципаль район | Төбәк = [[Башҡортостан]] | Эске бүленеш = 25 ауыл биләмәһе&nbsp; 104 тораҡ пункт | Административ үҙәге =[[Раевка (Әлшәй районы)]] | Ойошторолған =1935 йылдың | Хакимиәт башлығы = Мостафин Дамир Радик улы | Халыҡ һаны | мәғлүмәт9 =44 209<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=2011-10-30 }}</ref> кеше | Халыҡ тығыҙлығы = | Майҙаны = 2415 [[квадрат километр|км²]] | Сәғәт бүлкәте = {{MSK+2}} | Автомобиль коды = 02, 102 | [[ОКАТО]] коды =80 202 000 000 | Сайт = http://www.alshei.ru/ }} '''Әлшәй районы''' ({{lang-ru|Альшеевский район}}) — [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Дим йылғаһының урта ағымында урынлашҡан район. 1935 ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2415 [[квадрат километр|км²]]. Биләмәһенә элекке (2008 йылға тиклемге) өс ҡасаба (Раевка, Аксён, Шафран) һәм 104 ауыл инә. Халҡы 44,2 мең кеше (2010), шул иҫәптән Район үҙәге Раевкала 18,3 мең кеше, Шафранда — 3,1, Аксёнда — 1,2 мең кеше йәшәй. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 20 кеше. Күпселеге [[башҡорттар]], [[татарҙар]] һәм [[урыҫтар]]. == Географияһы == Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда ята, көньяҡ сите [[Дөйөм Һырт]]тың төньяҡ армыттарына барып тоташа, ҡалған өлөшө Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге буйлап һуҙыла. [[Дим]] менән [[Сәрмәсән]] аҡҡан уйһыулыҡ Дим-Сәрмәсән дала коридоры тип атала. Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер күберәк. Ландшафт даланыҡына тартым. Урманлы ере 15 проценттан артмай. Климаты йылы, ҡоро. Дөйөм майҙаныдың 82 процентын [[ауыл хужалығы]] ерҙәре биләй, шуның 72,5 проценты ҡасандыр һөрөлгән майҙандар. Ерҙәр һыу, һыу менән ел эрозияһы һәм саң бурандарынан боҙола. Ҙур булмаған (Раевканы иҫәпләмәгәндә) Балҡан, Асҡар, Шафран, Каменка, Аксен, Черниговка нефть ятҡылыҡтары табылған. Төҙөлөш материалдары: эзбизташ (Әүрез, Шафран), ҡыҙыл балсыҡ (Гәйнәямаҡ, Ҡармыш, Иҙрис), ҡом (Иҫке Сәпәш), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Һарыш) ятҡылыҡтары бар. Дим йылғаһының туғайҙарында торф һаҙлыҡтары байтаҡ. Аксен лесничествоһында, Димдең туғайҙарында дарыу үҫәмлектәр һаҡлау буйынса заказниктар ойошторолған. == Иҡтисады == Әлшәй районы — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы районы. Нефть ятҡылыҡтарын «Аксаковнефть» НГДУ-һы үҙләштергән. Раевкала шәкәр, йәшелсә консервалау, ҡатнаш аҙыҡ, май заводтары, ит комбинаты, тирмән, ремонт-техник предприятиелары эшләгән. Төҙөлөш материалдары, асфальт-бетон етештереүсе район әһәмиәтендәге предприятиелар булған. Бөртөклөләрҙән иген үҫтереү хужалығы үҫешкән, һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетәләр. Традицион тармаҡтар: ҡымыҙ эшләү өсөн [[йылҡысылыҡ]], [[умартасылыҡ]]. == Транспорт == Районды Силәбе —Өфө — Һамар т. юлы һәм Шишмә — Дәүләкән — Ҡырғыҙ- Миәкә, Раевка — Стәрлетамаҡ автомоб. юлдары киҫеп үтә. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 62 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, Аксен [[ауыл хужалығы]] техникумы, Раевка һәм Шафран ПУ-лары, 33 дөйөм китапхана, 43 клуб учреждениеһы, 6 дауахана бар, климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы А. П. Чехов исемендәге һәм «Шафран» шифаханалары эшләй. Урыҫ, башҡорт, татар телдәрендә «Альшеевские вести» гәзите сыға. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{ Население | Альшеевский район | Столбцов=9}} {{ Население | Альшеевский район | График }} Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығы күҙаллауынса, халыҡ һаны түбәндәгесә тәшкил итәсәк<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2018-12-21 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |deadlink=no }}</ref>: * 2024 — 36,72 мең кеше * 2035 — 32,04 мең кеше ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] (39,3 %), [[татарҙар]] 32,4 % рустар 22,7 %, украиндар 2,5 %, сыуаштар 1,6 %, б-тән милләттәр 1,5 % тәшкил итә<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzC0FMGq?url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%25|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Мостафин Дамир Радик улы]] (18 сентябрь 1959 йыл) — 1993-1996 йылдарҙа [[Ташлы (Әлшәй районы)|Ташлы]] урта мәктәп директоры, 1996 йылда Ташлы ауыл советы хакимиәте Башлығы, 1998-2001 йылдарҙа — «Союз» крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы рәйесе. 2001 йылда «Ташлы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, 2001-2004 йылдарҙа — Әлшәй район Советы рәйесе урынбаҫары. 2004 йылда Әлшәй район Советы секретары, 2004-2005 йылдарҙа — Әлшәй районы хакимиәте башлығы, 2006-2020 йылдарҙа - Әлшәй районы муниципаль районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры. * [[Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы]] (25.12.1925—23.04.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының отделение командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры. [[Үрнәк (Әлшәй районы)|Үрнәк]] ауылынан. * [[Нурия Абдуллина]] (15.03.1957), үҙешмәкәр [[йыр]]сы-композитор, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Баязит (Әлшәй районы)|Баязит]] ауылынан<ref>[http://cult-alshei.ru/news/koncert_nurii_abdullinoj/2017-03-23-468 Отдел культуры администрации Альшеевского района. Официальный сайт. 2017, 23 марта. Концерт Нурии Абдуллиной]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|10|03|2018}}</ref>. * [[Бобрик Борис Фёдорович]] (11.07.1933—21.07.2013), хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм [[Дәүләкән районы|районының]] почётлы гражданы (2002). * [[Голиков Владимир Дмитриевич]] (3.02.1939), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Голиков Владимир Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142018/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142018/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5926-golikov-vladimir-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|27|01|2019}}</ref>. * [[Муллағәлиева Земфира Мөхәррәм ҡыҙы]] (9.10.1947), шағир. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2003). [[Хәнйәр]] ауылынан. * [[Мәсәлимов Урал Тимербулат улы]] (21.01.1959), график. 1994 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы (1992). Республика, төбәк, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы. [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәсәлимов Урал Тимербулат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071321/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071321/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|12|01|2019}}</ref>. * [[Сахно Зинаида Андреевна]] (18.09.1938—7.02.2008), театр рәссамы. 1977 йылдан [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре, 1980 йылдан — Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). [[Николаевка (Әлшәй районы)|Николаевка]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12777-sakhno-zinaida-andreevna. Башҡорт энциклопедияһы — Сахно Зинаида Андреевна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|14|09|2018}}</ref>. * [[Розалиә Солтангәрәева]] (28.03.1955), [[башҡорт]] фольклорсы-ғалимы, филология фәндәре докторы (2003). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2005). [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1991). [[Яңы Сәпәш]] ауылынан. * [[Әйүпов Хәмит Вәли улы]] (15.01.1914—26.03.1987), ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). [[Гәйнәямаҡ]]‎ ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әйүпов Хәмит Вәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818135006/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly |date=2019-08-18 }}{{V|7|01|2019}}</ref>. * [[Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы]] (16.12.1948), комсомол, партия, хужалыҡ, банк һәм дәүләт хеҙмәткәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994) һәм мәғариф отличнигы. [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылынан(2010)<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html Башкирская энциклопедия — АХМАДЕЕВ Амир Муллагалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224140914/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html |date=2019-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224140914/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|13|12|2018}}</ref>. * [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы]] (10.09.1948), Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015), журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСР-ҙың (артабан Рәсәй Федерацияһының) 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000). * [[Үтәшева Ләйсән Альберт ҡыҙы]] ([[28 июнь]] [[1985 йыл]]) — [[Рәсәй]]ҙең билдәле спортсыһы, художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, Рәсәй йыйылма командалары составында донъя һәм 2 тапҡыр [[Европа]] чемпионы, күп тапҡыр Донъя кубогын яулаусы, художестволы гимнастика буйынса халыҡ-ара спорт комментаторы, Рәсәй телеканалдарында ([[НТВ]], НТВ+, Россия-2, ТНТ һ.б.) төрлө йүнәлештәге тапшырыуҙар алып барыусы. == Сайтта == * Әлшәй районы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында<ref>[https://alshvesti-b.ru/pobeda/materials/news/lsh-y-rayony-b-y-k-vatan-u-yshy-yyldarynda/ Әлшәй районы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80501}}{{V|5|02|2021}} * [http://www.alshei.ru/ Администрация Альшеевского района. Официальный сайт] * [http://www.bashedu.ru/bashkortostan/alsheevsk/alsheevsk.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028135455/http://www.bashedu.ru/bashkortostan/alsheevsk/alsheevsk.htm |date=2007-10-28 }} Каталог-справочник «Официальный и деловой Башкортостан», 1998/99] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028135455/http://www.bashedu.ru/bashkortostan/alsheevsk/alsheevsk.htm |date=2007-10-28 }} * [http://ra-ev-ka.info Новостной сайт села Раевский и Альшеевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409222833/http://ra-ev-ka.info/ |date=2019-04-09 }} {{Әлшәй районы ауылдары}} {{Әлшәй районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Әлшәй районы]] {{Башланғыс}} 4jr1s1g804xgrdl639qxp696hq6fy5s Әкиәт 0 8823 1308636 1284702 2026-11-06T04:30:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308636 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әкиәт''' — халыҡ ижадында тылсымлы көстәр, сихырсылар ҡатнашлығында барған төрлө уйҙырма ваҡиғаларға ҡоролған, телдән һөйләнә торған [[әҫәр]]. Сәсмә жанрҙа була, уйлап сығарылған ваҡиғаларға ҡорола. * әҙәбиәттә халыҡ ижады менән бәйле, мөғжизәле һәм мажаралы ваҡиғаларға, тылсымлы көстәргә бәйле әҫәр, тик халыҡ әкиәтенән айырмалы булараҡ, әкиәттең авторы бар. == Башҡорт халыҡ әкиәттәре == [[Рәсем:Әкиәттәр.jpg|200px||thumb|right]] Әкиәттәр — халыҡ ижадының бик боронғо һәм киң таралған жанры. Халыҡ араһында уны «ҡарһүҙ» тип тә йөрөтәләр. Ул ҡарттарҙан ҡалған «аҡыллы һүҙ» тигәнде аңлата. Ғәҙәттә, «борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер әбей менән бабай» тип башлана. Йөкмәткеһенә ҡарап, башҡорт халыҡ әкиәттәре өс төркөмгә бүленә: тылсымлы (волшебные), тормош-көнкүреш (бытовые), хайуандар (сказки о животных) һәм батырҙар тураһындағы әкиәттәргә. == Тылсымлы әкиәттәр == Образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Берҙәм жанр булһа ла, әкиәттең үҫешендә бер нисә этапты асыҡларға мөмкин, һәм уның төрҙәре, ғәҙәттә, ана шул этаптарға ҡарап билдәләнә. Боронғо әкиәттәргә тылсымлылыҡ, фантастика нығыраҡ хас булған. Уларҙың күбеһендә миф үҙенсәлектәрен табып була. Тылсымлы әкиәттәрҙең образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Тәбиғәт күренештәренең күпселеге, мәғлүм булыуынса, һәр төрлө хәрәкәт аша сағыла: ҡояш, мәҫәлән, байый; йәшен балҡып, йәшнәп китә; ямғыр яуа; ел һауаны, үҫемлектәрҙе һәм башҡа әйберҙәрҙе хәрәкәткә килтерә; хайуандарҙың ҡылыҡ-хәрәкәте тағы ла асығыраҡ. Тәбиғәттең серҙәрен ныҡлап белмәгән боронғо кешеләр, тирә-йүндәге әйбер һәм күренештәрҙе йәнләндереп күҙ алдына килтергән. Тәбиғәтте йәнләндереп, хайуандарҙы кешеләштереп аңлау уларҙың художестволы ижадтарына ла, айырым алғанда, әкиәттәренә лә үтеп ингән. Йәшен йәшнәтер ҡылыс; бер башынан һөт, бер башынан ҡан тама торған ҡурай; тылсымлы айбалта; алыҫтағы теләгән бер әйберҙе күрһәтә алыусы көмөш көҙгө; үҙе йөрөтөүсе итек — был образдарҙың барыһы ла кешенең тәбиғәтте аңларға ғына түгел, ә уны еңергә ынтылыуын да сағылдыра. Аждаһа, юха, мәскәй, ен-пәрей, дейеү кеүек фантастик образдарҙың бөтә әкиәттәрҙә лә еңелеүгә дусар булыуы халыҡтың шул уҡ ынтылышын тағы ла асығыраҡ дәлилләй. Тәбиғәттең стихиялы көстәрен, ижтимағи тормоштоң ҡаршылыҡтарын еңергә тырышыу әкиәттәрҙең үҙенсәлекле типиклаштырыу алымдарын да билдәләй. Кешене көслө итеп күрһәтергә теләү әкиәт геройҙарының мөмкинлектәрен (бигерәк тә уларҙың физик һәләттәрен) идеаллаштырыуға алып килгән, һөҙөмтәлә гипербола дөйөмләштереүҙең әкиәткә хас формаһы булып нығына. Яуыз көстәргә һәм кешелекһеҙ бәндәләргә ҡаршы көрәшеүсе геройҙарҙың нисек итеп идеаллаштырылыуын «Аҡъял батыр» әҫәре миҫалында ғына ла асыҡ күрергә мөмкин. Тау батыр, мәҫәлән, бер тауҙы икенсе урынға күсерә. Урман батыр эре-эре ағастарҙы йолҡоп ала. Уғатар батыр күккә төбәп өс көн элек атҡан уғын дүртенсе көндә генэ көтөп ала, Йүгерек батыр һыңар аяғы менән дә ҡуян баҫтырып тота. Күлуртлар батырҙың һәләтен уның исеме үк әйтеп тора. == Тормош- көнкүреш әкиәттәре == Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшкәс, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү ҙә көсәйә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «''һаранбай менән Зиннәт ағай''», «''Алдар менән Ямар''», «''Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша''» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселегенә көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау — төп тематиканы тәшкил итә. [[Рәсем:Jarmuchamtnova1.jpg|thumb|left]] == Әкиәт жанрының поэтикаһы == {{Яҙырға}} == Әкиәт жанрының яҙмышы == {{Яҙырға}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20121214120158/http://www.bashskazki.ru/page364.html Әкиәт жанры хаҡында бер нисә һүҙ] == Әҙәбиәт == * Алексеев Н. А. Ранние формы религии тюркоязычных народов Сибири. — Новосибирск: Наука, 1980. * Андреев Н. П. Указатель сказочных сюжетов по системе Аарне. — Л., 1929. * Амантай Ғабдулла. Башҡорт фольклорында жанрҙар//Ғабдулла Амантай. Һайланма әҫәрҙәр / Төҙ. Мөхөтдин Тажи; Баш һүҙ авт. Ғ.Зөлҡәрнәев. —Өфө, 1960. — 144—151-се б. * Аникин В. П. Русская народная сказка. — М.: Госучпедгиз, 1959. * Arais К., Medne A. Latviesu Pesaku tipy Raditajs. — Riga: Zinatne, 1977 I (Указатель типов латышских сказок). * Башкирские народные сказки/Запись и перевод А. Г. Бессонова; Сост.,ред. Н. К. Дмитриева. — Уфа: Башгосиздат, I94I. * Башҡорт халыҡ ижады: Өс томда /Төҙ., мөхәрр., баш һүҙ һәм иҫкәр. бир. Ә.И. Харисов. — Өфө: Башгосиздат, 1959. — 2-се том * Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан /Төҙ. М. Х. Минһажетди-нов, Ә.И. Харисов. — Өфө: Башҡортостан кит. нәшр,. 1973. — 1-се кит. * Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан / Төҙ. Н. Т. Зарипов, М. Х. Минһажетдинов; Яуаплы мөхәрр. Ә. И. Харисов, Ғ. Б, Хөсәйенов. — Өфө: Башкортостан кит. нәшр., 1978. — 3-сө кит. * Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан /Төҙ. Ө.М. Сөләймәнов; Яуаплы мөхәрр. С.Ә. Галин. — Өфө: Башкортостан кит. нәшр.,1981. — 4-се кит. * Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан/Төҙ. Ә.М. Сөләймәнов; Яуаплы мөхәрр. Н. Т. Зарипов. —Өфө: Башҡортостан_кит. нәшр., 1983. — 5-се кит. * Башҡорт халыҡ ижады / Төҙ. Ә.М.Сөләймәнов; Инеш мәҡ. М. М.Сәғитов; Һүҙ ахыры Ә.М.Сөләймәнов менән Р. Ф.Рәжәповтыҡы; Аңлатмалар, һүҙлек М. М.Сәғитов менән Ә.М.Сөләймәновтыҡы; Яуаплы мөхәрр. Н. Т. Зарипов. — Өфө:Китап, 1998 — 3-сө том: Эпос. * Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө, 2004 йыл. *[[Имаева Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы]] [https://www.dissercat.com/content/narodnaya-skazka-i-ee-literaturnye-perelozheniya-na-vostochnoslavyanskom-i-tyurkoyazychnom-m?ysclid=ldni88lesb360821711 Диссертация на тему «Народная сказка и ее литературные переложения: на восточнославянском и тюркоязычном материале»] [[Категория:Әкиәттәр]] [[Категория:Фольклор жанрҙары]] [[Категория:Башҡорт әкиәттәре]] [[Категория:Әҙәби жанрҙар]] [[Категория:Әҙәбиәт ғилеме]] b9hxfxx19m8l1wlgyhxrd3hf4tjcnp5 Өфө II ҡаласығы 0 8858 1308680 1283954 2026-11-06T07:09:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308680 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Өфө (мәғәнәләр)}} {{Достопримечательность |Русское название = Городище Уфа II |Оригинальное название = {{lang-ba|Өфө II ҡаласығы}} |Изображение = Cassackia 1554.png |Подпись изображения = Испан картографы Меркаторҙың 1554 йылғы картаһында Паскерти ҡалаһы |Ширина изображения = |lat_dir =N |lat_deg =54.716 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =55.957 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale =20000 |Тип = Боронғо ҡаласыҡ | Статус = Тарихи-археологик ҡомартҡы |Цвет = Россия |Страна = Рәсәй |Автор проекта = |Строитель = |Название местоположения = Республика |Местоположение = [[Башҡортостан]] |Первое упоминание = |Состояние = Тарихи-археологик ҡомартҡы }} {{commonscat|Ancient_Ufa}} '''Өфө II ҡаласығы''' — [[Өфө]] ҡалаһының үҙәгендә, хәҙерге [[Пушкин урамы (Өфө)|Пушкин]] — Яңы түшәлгән урам, Октябрь революцияһы урам — [[Салауат Юлаев проспекты|С. Юлаев проспектының]] башында урынлашҡан боронғо ҡаласыҡ. Өфө II ҡаласығы — IV-XIV бб. археологик ҡомартҡыһы. Ҡаласыҡ ике тәрән йырын барлыҡҡа килтергән моронда урынлашҡан. Мәҙәни ҡатламдың тәрәнлеге 4 метрға етә<!--В то же время некоторые исследователи указывают на то, что [[Планиграфия|планиграфические данные]] свидетельствуют о том, что культурный слой является многократно переотложенным, в результате чего первоначальная [[стратиграфия]] памятника безвозвратно уничтожена, а разновременные материалы оказались перемешаны в культурном слое, превратив городище в «однослойный памятник»-->. [[1961 йыл]]дан алып дәүләт һаҡлауы аҫтындағы тарихи-археологик ҡомартҡы булып тора<ref> {{БЭ|103751|автор=}} Өфө II ҡаласығы</ref><ref>Городище Уфа-II как объект культурного наследия в соответствии с постановлением Совета Министров БАССР от 22.03.1961 г. № 188 и Указом Президиума Верховного Совета РБ от 12.05.1992 г. № 6-2/251в находится под государственной охраной как памятник республиканского значения.</ref>. == Өфө-II ҡаласығының урынлашыуы == Өфө-II ҡаласығы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Киров районы 533-сө һәм 570-се кварталдары территорияһында урынлашҡан. Ҡаласыҡты беренсе булып асыусы П.Ф. Ищериков 1953 йылда ҡаласыҡтың урынлашыуын түбәндәгесә һүрәтләй: «Пушкин урамы бында ике яҡтан да текә, тәрән һәм киң — «Пушкин» һәм «Ильинский» — йырындары бар. Урам туберкулёз дауаханаһы (Тушнов йорто) урынлашҡан бейек һәм киң морон менән тамамлана. Артында ҡушылған ике йырын тәрәнерәк бер бөтөн йырынға әйләнгән тағы ла бейегерәк урынында тора был морон. Йырындар төбөндә ағып ятҡан шишмәләр, бер бөтөнгә ҡушылып, ҙур көс менән Ағиҙел йылғаһына ҡоя. Морондоң йырын төбөнән бейеклеге — 50-60 метр. Шул сәбәпле, уға өс яҡтан да инеү мөмкин түгел. Морондоң көнбайыш яғы (XVIII быуаттан башлап йорттар төҙөлгән) терраса рәүешендәге ҡалҡыулыҡтар менән айырылып тора. Луначарский баҡсаһы яғына, Министрҙар Советы бинаһына һәм артабан Академия театрына күтәрелгәндә, был бик һиҙелә». == Өфө-II ҡаласығын тикшереү == Өфө-II ҡаласығын 1953 йылда Өфөлә йәшәгән билдәле тыуған яҡты өйрәнеүсе Пётр Фёдорович Ищериков аса. 1953 йылдың 8-9 сентябрендә ул Пушкин урамында алып барылған ер эштәрен күҙәтә. Был урамдың уң яғында С.Ҡудаш урамынан (хәҙерге Яңы түшәлгән урам) Воровский урамына (хәҙерге Салауат Юлаев проспекты) тиклем һалынған һыу үткәргес траншеяға иғтибар итеп, тикшеренеүсе археологик материалдарҙың булыуын теркәй. Тикшереү барышында траншея стеналарында һәм уның өйөмдәрендә төрлө йорт һәм ҡырағай хайуандарҙың ярыҡ һөйәктәре, көл, айырым күмер һәм һөйәктәрҙең ҡалын ҡатламдары, шулай уҡ ҡалын стеналы һәм нәҙек стеналы балсыҡ изделиелар фрагменттары, (усаҡта аҙыҡ бешереүгә оҡшаған) утта яндырылыу эҙҙәрен таба. П.Ф. Ищериков үҙенең табышы тураһында үҙенең ғилми етәксеһе Һарун Вәли улы Йосоповҡа хәбәр итә. Һ. В. Йосопов траншеяның стеналарын таҙарта, серек ҡаҙыҡтар һәм ята торғас тығыҙланған ағас ҡалдыҡтарын таба. Әммә территория тулыһынса тикшерелмәй ҡала. 1954 йылда Ағиҙел йылғаһы аша автомобилдәрҙә йөк ташыу күпере төҙөлә башлай, был эргә-тирәләге территорияны масштаблы үҙгәртеп ҡороуға килтерә. Уны тигеҙләйҙәр, йырындарҙы күмәләр, ә йырындар төбөндәге шишмәләр бетон торбалар эсенән ағыҙыла. Воровский урамынан мәҙәни ҡатлам 1 метрҙан ашыу тәрәнлеккә, Ә Пушкин урамы буйлап көнбайыш йүнәлештә — 2 метр тәрәнлеккә ҡырҡыла. Тротуарҙарға асфальт япҡанда ла мәҙәни ҡатлам киҫелә. П.Ф. Ищериков үҙенең асышын яһаған һыу үткәргес траншея ла күмелә, ә уға яҡын 2,2 метр тәрәнлектәге тағы бер траншея ҡаҙыла. п. Ф. Ищериков был траншеяны таҙарта, уның көньяҡ стенаһының профилен ала һәм күтәреү (подъёмный) материал йыя. Артабанғы йылдарҙа күтәреү материалдарын йыйыуын дауам итә, ә 1957 йылда П.Ф. Ищериков ҡомартҡыла 6×2 м тәрәнлектәге ҡаҙыныу эштәрен үткәрә, был беренсе тапҡыр объектты археологик ҡомартҡы булараҡ тасуирларға мөмкинлек бирә. Ҡаҙыныу эштәре ҡатмарлы стратиграфияға эйә, ҡара гумус ҡатламдарынан, көл ҡатламдарынан, серек ағастарҙан торған ҡеүәте 3 метрға тиклем мәҙәни ҡатламды аса, ул ә ер өҫтөнән 60-80 см тәрәнлектә ҡеүәте 20 см һәм диаметры метр самаһы булған усаҡ табы табыла. Был ҡаласыҡ [[I быуат]]та уҡ төҙөлгән һәм XV—XVI быуаттарға тиклем һаҡланған. [[Испания|Испан]] картографы [[Меркатор]]ҙың [[1554 йыл]]ғы картаһында хәҙерге [[Ҡариҙел]] йылғаһы тамағында урынлашҡан ҡала ''Башҡорт'' (''Башкирти'') тип атала. Ҡаҙыныуҙар барышында монументаль архитектура объекттары: нигеҙенең киңлеге 10 метр, бейеклеге 4—5 метрға еткән ҡеүәтле диуар, тәрән һәм киң соҡор, тура мөйөшлө һәм тирмә рәүешендәге торлаҡ эҙҙәре, уртаса киңлеге 2 метр, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу ағас күпер, тимер һәм баҡыр иретеү мейестәре, ювелир оҫтаханаһы ҡалдыҡтары табылды. Хеҙмәт ҡоралдары, керамика, биҙәү һәм ҡорал әйберҙәре һәм башҡаларҙан, шул иҫәптән ХIII–ХIV быуаттарҙағы 19 көмөш тәңкәнән торған матди мәҙәниәт әйберҙәренән ҙур коллекция тупланды Табылған материалдар V—XII быуатта уҡ ҡала булған тип раҫларға мөмкинлек бирә. Табылдыҡтар Өфө II ҡаласығы ул осорҙаға иң ҙур мәҙәни һәм сәйәси үҙәге булыуын дәлилләй. [[Файл:Бронзовая фигурка лошади. Городище Уфа-2. 6-7 века.png|thumb|250px|Бронзанан ҡойолған ат һыны. VI—VII бб.]] Ҡаҙыныуҙар барышында йыйылған керамика түбәндәге төрҙәргә: турбаҫлы (яҫы төбө һәм тамағы ҙур диаметрлы ҡалын стеналы орнаментһыҙ тупаҫ эшкәртелгән һауыттарҙан ғибәрәт); бахмут (тәртипһеҙ урынлашҡан түңәрәк соҡораҡ биҙәктәрҙән торған түңәрәк йәки яҫыланған төплө ҙур булмаған һауыттарҙан ғибәрәт), [[ҡараяҡуп мәҙәниәте]] (керамика муйыны тирәләй ҡыя һыҙыҡ, сатраш, соҡораҡ һәм ҡабарынҡы биҙәк, ауыҙы тирәләй һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө көршәк рәүешендәге әүәләп эшләнгән һауыттарҙан тора), кушнаренко (бәләкәй муйыны һәм яурыны буйлап горизонталь билбаусыҡтар, сиратлашҡан киҫелештәр йәки зигзагтар менән биҙәлгән йоҡа стеналы һауыттары менән тасуирлана) бүленә. Шулай уҡ өҫкө йөҙө ялтыратылған, бау һәм теш орнамент менән биҙәлгән сейәлек мәҙәниәте керамикаһы ҡалдыҡтары теркәлгән. Керамиканан тыш һөйәктән әйберҙәр (уҡ башаҡтары, аҫылмалар, йәйә япмалары), шулай уҡ балсыҡ ҡолғалар, балыҡ тотоу селтәре батырғыстары грузила, бронза беләҙектәр, быяла һәм гәрәбә муйынсаҡтар) табыла. 1958 йылдан Өфө-II ҡаласығын Н. А. Мәжитов тикшерә башлай, 2004, 2006—2010 йылдарҙа дауам итә. Ул 20 квадрат метр майҙанды биләгән яңы ҡаҙыныу эштәренә нигеҙ һала. Ҡаҙыныуҙар ҡаласыҡтың ҡатмарлы стратиграфияға эйә булыуын күрһәтә. Өҫкө ҡатламы 15-20 см ҡалынлыҡта була һәм ҡом, ҡырсынташ һәм кирбес ҡалдыҡтары һ.б. менән ҡатнашҡан тығыҙ, ныҡ тамғаланған ерҙән тора. Артабан ҡалынлығы 30-85 см булған ҡара-көрән ныҡ тамғаланған ҡатламдан (суспеси) тора. Унда бик күп хайуан һөйәктәре һәм биҙәкһеҙ керамика табыла. Ҡаҙыныуҙың көнбайыш яғындағы был ҡатлам һуң барлыҡҡа килгән ике соҡор арҡаһында ныҡ емерелә. Беренсе соҡор көл, ағас күмере һәм хәҙерге керамика ярсыҡтары менән ҡатнашҡан 75 см тәрәнлектә ҡара тупраҡ менән тулған була. Икенсе соҡорҙоң тәрәнлеге 1,5 м, унда серек ағас бағаналар, XVIII быуат тәңкәләре һәм башҡа әйберҙәр табылған. Урындағы халыҡ һөйләүенсә, был соҡор урыҫ мунсаһының ҡалдығы булған. Ҡараһыу көрән ҡатламы аҫтында уртаса 1 м ҡалынлыҡтағы ҡараһыу һоро ҡатлам ята. Ҡатламда ҡеүәте яҡынса 10 см булған көл һәм ағас күмер ҡатламдары күҙәтелә. Ҡараһыу һоро ҡатлам күп һанлы керамика һәм хайуан һөйәктәренән торған көл ҡатлам менән түшәлгән. Ҡатлам ҡатмарлы структураға эйә була. Ҡаҙыныуҙың көнсығыш осонда көл ҡатламының ҡеүәте 1-1,1 м тәшкил итә, серек ағас ҡатламының ҡыҫылып инеүе асыҡлана. Ҡаҙыныу уртаһында көл ҡатламы ҡатламлана. Ҡаҙыныуҙың көнбайыш осонда көл ҡатламының ҡеүәте 20 см-ға тиклем кәмей. Көл ҡатламынан түбәнерәк ҡара-көрән төҫтәге, ярлы керамика, хайуан һөйәктәре һәм башҡа әйберҙәрҙән торған ҡатлам урынлаша. Ҡатламда ағас күмерҙәре, серек ағас һәм яндырылған һалам ҡалдыҡтары менән айырым көл линзалары теркәлә. Иң түбәнге мәҙәни ҡатлам 3-4 см-ҙан һайын ҡара-көрән ҡатлам менән сиратлашҡан күмерле йоҡа көл ҡатламдарынан тора. Был ҡатламда бер нисә тиҫтә керамика ярсыҡтары табыла. Артабан ҡара төҫтәге ҡом ҡитғаһы килә<ref>Ищериков П. Ф., Мажитов Н. А. Городище Уфа II // Археология и этнография Башкирии. Т.I. — Уфа: 1962, С.140-141.</ref>. Иң ҡыҙыҡлы табылдыҡтар араһында бер нисә «каури» аҫылма ҡабырсаҡ, шулай уҡ 1,6 м тәрәнлектә табылған, тау гәлсәәренән эшләнгән, ҡулында өс йылан тотҡан ҡанатлы гений һүрәте төшөрөлгән парфян геммаһын билдәләргә кәрәк. Был гемма нигеҙендә П. Ф. Ищериков ҡомартҡының түбәнге сиген — б. э. т. I быуат һәм б. э. I быуат — билдәләй. Һәйкәлдең үрге сиге бахмутин тибындағы керамика буйынса - б. э. IV-VII быуаты — билдәләнә. Шулай итеп, Өфө — II ҡаласығының дөйөм датаһы, П. Ф. Ищериков фекеренсә, яҡынса б. э. т. I быуат — б. э. VII быуат сиктәрендә була. [[Файл:Гемма из горного хрусталя с изображением крылатого человека. Городище Уфа-2. 1-е века.png|thumb|250px|Тау гәлсәренән яһалған ҡанатлы кешене һүрәтләндергән гемма. I быуат.]] [[1828]] йылда алтын [[Византия]] тәңкәһе табыла. Был турала [[1832]] йылда Рәсәй академияһының журналында ла яҙып сығалар. Артабан да крайҙы өйрәнеүселәр бик күп алтын һәм башҡа ҡиммәтле таштарҙан яһалған биҙәүестәр, шулай уҡ [[VII быуат]] аҙағы, [[VIII быуат]] башы менән билдәләнгән алтын Византия сылбырының фрагментын таба. [[1953]] йылда билдәле крайҙы өйрәнеүсе [[Ищериков Пётр Фёдорович|Петр Ищериков]] Өфө—II ҡаласығы булыуын билдәләй. Артабан уны төрлө йылдарҙа [[Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы]], Овсянников Владимир Владиславович, [[Нияз Мәжитов]] өйрәнә. Өфө-II ҡаласығының мәҙәни ҡатламы дүрт, урыны менән — унан да күберәк метрға етә. Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһе ҡаласыҡтың мең йыл ярымға яҡын элек нигеҙләнеүен раҫлай. Иң тәүге һәм билдәле датаға бәйләнгән табыш — хәҙерге Медицина университетының административ биналары урынында беҙҙең эраның VII-VIII быуатына ҡараған ҡиммәтле әйберҙәр. 1500 м2 ашыу ер ҡаҙылған. Ҡаласыҡ киңлеге 1011 м, бейеклеге — 4 м ашыу булған өйөм һәм соҡорҙан ғибәрәт. Киңлеге 3 метрға тиклем булған таҡта түшәлгән урамдар кварталы планы билдәләнә. Бер нисә, ҡайһы берҙә таш платформаға ҡоролған асыҡ усағы булған каркас бағана конструкциялы ер өҫтө торлаҡтары, тәрәнлеге 2 метрға тиклем хужалыҡ соҡорҙары асыҡланған. Шулай уҡ бер нисә мәҙәни ҡатламға ҡараған, Урта Азия,Төньяҡ Кавказ, Урта Волга буйы эш һәм яу ҡоралдары, биҙәүестәр, бәйләүестәр, зооморф һүрәттәр төшөрөлгән эшләнмәләр, ҡәмәрҙәр, көмөш тәңкәләр, хайуан һөйәктәре табылған. Ҡаласыҡта йәшәгән кешеләр тимер эшкәртеү, көршәкселек, һөйәк ҡырҡыу, туҡыу, зәргәр етештереү, сауҙа, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Өфө II ҡаласығы яҡында урынлашҡан ҡәберлектәр һәм ҡаласыҡтар комплексы тип ҡарала. Ҡомартҡы — II-XIV быуат яҙмаларынан билдәле урта быуат Башҡорт ҡалаһы. Өфө—II ҡаласығы буйынса етди эш [[2006 йыл]]дың ноябренән [[2007 йыл]]дың 30 ғинуарына тиклем алып барыла. Ҡаҙыныу эштәре барышында археологтар беҙҙең эраның VII—VIII быуатына ҡараған алтын һәм көмөш изделиеларҙың фрагменттарына юлыға. [[Алтын Урҙа]] осоро тәңкәләре лә ҙур табыш булып тора. Ҡаҙыныуҙар барышында тикшеренеүсе бахмут, турбаҫлы һәм кушнаренко мәҙәниәттәрен сағылдырған ете төргә бүлгән керамика йыйған. Йыйылған керамиканың беренсе төрө мәҙәни ҡатламдың өҫкө горизонттарында осраған биҙәлмәгән, ҡулдан эшләнгән һәм тигеҙ булмаған һәм тупаҫ эшкәртелгән, ҡом һәм ағас ҡушылған балсыҡтан эшләнгән яҫы төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Был типҡа ҡараған һауыттарҙың күбеһе тәпәш йәки бейек муйынлы көршәк формаһында, әммә тәпәш кәсә формаһындағы һауыттар ҙа бар. Икенсе төрө ҡом ҡушылмаһынан эшләнгән, өҫкө йөҙө һыу ярҙамында яҡшы шымартылған балсыҡ һауыттарҙан ғибәрәт. Был төр һауыттарҙың эске йөҙөндә штамп эҙҙәре бар. Һауыттар орнаментлы һауыттарҙың муйыны һәм өҫкө өлөшөндә ваҡ ҡыя әүернәләр, ромбсыҡтар, соҡораҡтар, өсмөйөштәр, шыршылар, зигзагтарҙан торған һыҙаттар менән сиратлашып, горизонталь семәрле билбауҙар төшөрөлгән. Һауыттар бейек тура муйынлы, урта өлөшө шар формаһында һәм төбө яҫы. Керамиканың өсөнсө төрө орнаментлы бейек булмаған, бер аҙ бөгөлгән тажлы, урта өлөшө тәпәш шар кеүек, төбө түңәрәк һауыттарҙан ғибәрәт. Орнаментацияһы — бөтә өҫкө йөҙөндә тәртипһеҙ урынлашҡан ваҡ түңәрәк соҡораҡтар. Дүртенсе типтағы керамика өсөнсө типтағы керамиканан яурыны буйлап бер йәки бер нисә горизонталь рәт булып урынлашҡан өсмөйөшлө соҡораҡтар рәүешендәге биҙәлеше һәм шыма йөҙө менән айырыла. Бишенсе типтағы керамика — өҫкө мәҙәни ҡатламдарҙа табылған ҡара төҫтәге биҙәлмәгән көршәк түңәрәгендә, муйыны ҡыҫҡа һәм урта өлөшө артыҡ киңәйтелеп, эшләнгән. Күтәреү (подъёмный) материалынан бүленеп алынған алтынсы типтағы керамикаға биҙәлмәгән, бейек муйынлы, урта өлөшө шар формаһында һауыттар ҡарай. Етенсе типтағы керамика күтәреү материалында табылған урта өлөшө ныҡ ҡабарынҡы орнаментлы ҙур көршәк формаһындағы һауыт фрагменты аша күрһәтелә. Орнаменты — муйыны буйлап горизонталь рәүештә бер рәттә урынлашҡан түңәрәк соҡораҡтар һәм һауыттың өҫкө өлөшөндәге шыршы биҙәктәре<ref>Ищериков П. Ф., Мажитов Н. А. Городище Уфа II // Археология и этнография Башкирии. Т.I. — Уфа: 1962, С.141-143.</ref>. Шулай уҡ ҡаҙыныуҙарҙа күп һанлы һөйәк әйберҙәр (ҡыҫҡа яҫы һаплы уҡ башаҡтары, пластинкалы япмалар, ҡылыс йәки бысаҡ тотҡаһы булып хеҙмәт иткән шымартылған торба, айыу һөйәктәренән аҫылма биҙәүестәр) табылған. Табылған металл әйберҙәр бронза пластинкалы таҡталарҙан (бляшки), остары ҡалын беләҙектән, өсмөйөш формаһындағы бляшка-сулпынан ғибәрәт. Таштан эшләнгән әйберҙәр игенде ышҡыу, тирмән ташынан һәм бер оселок ватыҡтарынан ғибәрәт<ref>Ищериков П. Ф., Мажитов Н. А. Городище Уфа II // Археология и этнография Башкирии. Т.I. — Уфа: 1962, С.143-145.</ref>. Н.А. Мәжитов П. Ф. Ищериков менән берлектә төҙөгән баҫмаһында ҡомартҡының датаһын раҫлай, бының өсөн табылған парфян геммаһына таяна. Табылған дүртенсе типтағы һауыттарҙы һәм бронза бляханы Н.А. Мәжитов шулай уҡ ҡаласыҡтың иртә осорона ҡарата, был табылдыҡтарҙы пьянобор мәҙәниәте ҡомартҡылары менән бәйләй(б. э. I-II бб.). Ҡаласыҡтың өҫкө датаһы бахмут мәҙәниәтенә хас өсөнсө типтағы һауыттар буйынса билдәләнә (б.э. III-VII бб.). [[Файл:Глиняные сосуды. Городище Уфа-2.png|thumb|250px|{{center|Балсыҡ һауыттар.}}]] 1968 йылда М.Х. Садиҡова ҡаласыҡта бәләкәй ҡаҙыныуҙар үткәрә, ләкин отчёт материалдары билдәле түгел, ә йыйылған материал РФА-ның Өфө фәнни үҙәгенең Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Һуңыраҡ, XX быуаттың 70-се йылдары аҙағында, йыйылған археологик материалды мәҙәни-хронологик идентификациялау үткәрелгәндән һуң, ҡаласыҡ керамикаһы бахмут, турбаҫлы, романов һәм ҡараяҡуп мәҙәниәттәренә индерелә, ә Өфө ҡаласығы үҙе беҙҙең эраның I мең йыллығы ҡомартҡыһы булараҡ билдәләнә. 1990 йылда боронғо ҡомартҡыны В.В. Овсянников, Ә.Н. Солтанова, Ф.А. Сөнғәтов, Р.Б. Исмәғилов тикшерә. 1990 йылда Өфөнөң көньяҡ сигендә автомобиль юлын киңәйтеү буйынса пландар барлыҡҡа килә, Был Өфө-II ҡаласығы сатында (Тушнов йорто усадьбаһы территорияһында) һаҡ ҡаҙыныуҙары үткәреү кәрәклеген актуалләштерә. Был ҡаҙыныуҙарҙы В.В. Овсянников үткәрә. Тикшеренеүсе дөйөм майҙаны 92 квадрат метрлыҡ ҡаҙыу эштәренә нигеҙ һала. Асылған мәҙәни ҡатламдың ҡеүәте 1,5 метр тәшкил итә. Ҡаҙыныуҙар ауылдың йәшәү осорона ҡараһа ла, бер дәүерҙә ҡоролмаған алты хужалыҡ соҡорон табырға мөмкинлек бирә. Хужалыҡ соҡорҙары формаһы һәм конструкцияһы буйынса бер-береһенән айырылып тора һәм, күрәһең, иген һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән була. Табылдыҡтарҙың төп массаһы В.В. Овсянников тарафынан алты төргә бүленгән балсыҡ һауыт-һаба ватыҡтарынан тора. [[Файл:Золотой колт. Уфимские погребения. 7-8 века.png|thumb|250px|Алтын колт. VII-VIII быуат Өфө ҡәберлектәре.]] Беренсе типтағы керамика тышҡы яҡҡа бөгөлгән тажлы һәм шамот ҡушылмалы ҡамырҙан эшләнгән, өҫтө тигеҙ түгел, төбө яҫы һылап эшләнгән тәпәш муйынлы романов мәҙәниәтенә ҡараған көршәктән ғибәрәт. Икенсе типтағы керамика бахмут мәҙәниәтенә ҡараған, тәпәш һәм киң муйынлы, тышҡа бөгөлгән тажлы һәм ҡом һәм ваҡ таштар ҡушылмаһы менән ҡамырҙан эшләнгән түңәрәк төбө булған орнаментлы һылап яһалған һауыттарҙан ғибәрәт. Был типтағы керамика орнаменты — бөтә һауыт буйлап түңәрәк йәки өсмөйөшлө һырҙар. Өсөнсө типтағы керамика (имәндәш керамикаһы) — иләнгән ҡом ҡушылмалы ҡамырҙан орнаментлап һыланған тәпәш муйынлы йәки киң муйынлы, өҫтө яҡшы шымартылған, тышҡа бөгөлгән йәки тура тажлы, урта өлөшө яҫы һәм төбө түңәрәк. Орнаменты — һауыт муйыны буйлап бер йәки ике рәт өсмөйөшлө баҫмаларҙан ғибәрәт. Дүртенсе типтағы керамика турбаҫлы керамикаһына яҡын, ваҡ ҡом ҡушылмаһы менән ҡамырҙан эшләнгән, биҙәкһеҙ, тамағы тәпәш һәм киң, тажы тышҡа бөгөлгән, төбө түңәрәк һәм яурыны буйлап барған һылап яһалған һауыттарҙан ғибәрәт. Бишенсе типтағы керамика кушнаренко мәҙәниәтенә ҡараған орнаментлы һылап эшләнгән көршәктәрҙән ғибәрәт, уларҙың тамағы бейек һәм тар, тажы тышҡа бөгөлгән, төбө түңәрәк, стенаһы бик нәҙек (3-4 мм), иләнгән ҡом ҡушылмалы он һымаҡ ҡамырҙан яһалған. Һауыттарҙың орнаменты нәҙек семәрле һыҙыҡтарҙан тора, уларҙа лунница һымаҡ тараҡ ҡырлы штамп баҫымдары һәм муйыны буйлап урынлашҡан төрлө комбинацияларҙағы ҡыя һырлауҙар бар. Алтынсы типтағы керамика ҡараяҡуп мәҙәниәтенә ҡараған, тажы тышҡа бөгөлгән һәм төбө түңәрәк, һылап эшләнгән тәпәш муйынлы көршәктәрҙән ғибәрәт. Орнамент ҡыя һырлауҙарҙан, шыма штамп менән эшләнгән лунница һымаҡ баҫымдарҙан, тажы буйлап һырланған һыҙыҡтарҙан һәм һауыттарҙың өҫкө өлөшөндә теҙелгән «ынйыларҙан» ғибәрәт. Керамика араһында шулай уҡ Үрге Кама буйының археологик ҡомартҡыларына хас булған ҡырлы штамп һәм бау баҫымдары менән биҙәлгән һауыттарҙың ватыҡтарынан ғибәрәт. Табылған керамика әйберҙәре шулай уҡ пряслицаларҙан һәм тигляларҙан тора. Таш әйберҙәр оселкаларҙан һәм таш кәсәнән ғибәрәт. Шулай уҡ һөйәктән эшләнгән әйберҙәр (уҡ башаҡтары, ҡул ҡапламалары, эш ҡоралдары өсөн һаптар), ике паста кеүек муйынсаҡ, бронза балдаҡ, ҡаптырма рамы табылған. Иң ҡыҙыҡлы табылдыҡ- мөгөҙ тараҡ. Ҡаласыҡтың төп йәшәү дәүерен В. В. Овсянников б. э. V-VII быуаттарына ҡарата. 1953 йылдан 1991 йылға тиклем ҡаласыҡта бөтәһе 127 м<sup>2</sup> мәҙәни ҡатлам өйрәнелә. Һәйкәлдең үҙәк майҙансығы һәм көнсығыш сиге тикшерелә. 2004 йылғы Пушкин урамында төҙөлөш эштәре һөҙөмтәһендә ҡаласыҡ майҙансығының бер өлөшө емерелә. Ҡаласыҡ янында төҙөлөш эштәре алып барыу һәм ҡомартҡы мәҙәни ҡатламының даими емерелеүе 2006 йылдан алып стационар һаҡлау ҡаҙыныуҙары үткәреү кәрәклеген актуалләштерә. Ошо эште башлау инициативаһы — Н.А. Мәжитовтың ҡаҙанышы. 2006-2008 йылдарҙа һаҡ ҡаҙыныуҙары Башҡорт дәүләт университеты һәм Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Ғилми-етештереү үҙәге көсө менән үткәрелә. Был ҡаҙыныуҙар ваҡытында яҡынса 700 метр <sup>2</sup> майҙанда ҡеүәте 3 метрҙан ашыу булған ҡомартҡының мәҙәни ҡатламы тикшерелә. Тәүге тапҡыр ҡаласыҡ майҙансығының көньяҡ өлөшөнөң эске планлаштырылышын, торлаҡ, хужалыҡ һәм башҡа ҡоролмаларҙың конструктив үҙенсәлеген билдәләргә мөмкинлек биргән материалдар алына. 2007 йылдағы ҡаҙыныуҙар ҡомартҡының төрлө участкаларында ағас түшәмдәр ҡалдыҡтарын таба, уларҙы тикшеренеүселәр түшәлгән урам ҡалдыҡтары тип аңлата. 2008 йылда үткәрелгән артабанғы ҡаҙыныуҙар дөйөм оҙонлоғо 70 метрҙан ашыу ағас түшәмдәрҙе асыҡлай. 2009 йылда ҡаласыҡта Ф. А. Сөнғәтов етәкселегендәге археологик экспедиция ҡаҙыныу эштәре үткәрә. Археологтар 240 м <sup>2</sup> майҙанда ҡеүәте яҡынса 2,5 м булған мәҙәни ҡатламды тикшерә. Ҡаҙыныу эштәренең айырым участкаларында тәүге тапҡыр торлаҡтарҙың таҡталы түшәмдәр һәм балсыҡ менән һыланған нәҙек ботаҡтарҙан үрелгән диуар ҡалдыҡтары табыла. Тикшеренеүселәр бөтәһе шундай биш ҡоролма эҙҙәрен теркәгән. 2010 йылда Р. Б. Исмәғилев етәкселегендәге ҡаҙыныуҙар барышында археологик экспедиция ҡаҙыныу майҙанын 160 м<sup>2</sup> тикшерә һәм тағы ла ике хужалыҡ-торлаҡ комплексының контурҙарын асыҡлай<ref>Русланов Е. В., Шамсутдинов М. Р., Романов А. А. Раннесредневековые древности Уфимского полуострова. Городище Уфа-II. Материалы археологических раскопок 2015 года. Уфа: ГБУ Республиканский историко-культурный музей-заповедник «Древняя Уфа», 2016. С. 9-10</ref>. [[Бәлхи|Әл-Бәлхи]]== «Башҡорт ҡалаһы» булараҡ Өфө-II ҡаласығы == Хәҙерге Өфө урынында ҡала булыуы тураһында фараздар Өфө-II ҡаласығы асылғанға тиклем үк әйтелгән. Тарихсы Пётр Иванович Рычков, Нуғай даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорт старшинаһы [[Ҡыҙрас Муллаҡаев]]тың һүҙҙәренә һылтанып, [[Ҡазан ханлығы]] яулап алынғанға тиклем үк хәҙерге Өфө урынында Ағиҙел йылғаһы буйлап Өфө йылғаһы тамағына тиклем ун саҡрымға һуҙылған бөйөк ҡала булыуы тураһында яҙған: <blockquote> {{начало цитаты}}Өфө ҡалаһы атамаһының ҡабаттан бирелмәүен, элеккеһе яңынан тергеҙелеүен аңларға мөмкин… Бынан тыш, Өфө йылғаһы өҫтөндә ҡаланан биш саҡрым алыҫлыҡта, бик бейек һәм матур урында, әле лә (Алтын Урҙа) татар ҡаласығы күренә, унда, нуғай хандары йәшәгән, тиҙәр. Һәм шулай булыуы мөмкин, ҡаласыҡ эргәһендә аға торған Өфө йылғаһы буйында хәҙерге Өфө ҡалаһы, элек тә Өфө тип аталғандыр, шуға күрә Рәсәй төҙөгән ҡала ла Өфө ҡалаһы тип аталғандыр. Нуғай даруғаһы Ҡаратабын улусының күренекле башҡорт старшинаһы Ҡыҙрас Муллаҡаев быны аңлатып, Ҡазан батшалығын һәм башҡорттарҙы Рәсәй скипетрына буйһондороуҙан күпкә алдараҡ, хәҙерге Өфө ҡалаһы урынлашҡан урында, Ағиҙел йылғаһы буйлап Өфө йылғаһы тамағына, йәғни йылға буйындағы Өфө тауҙарына, тиклем һуҙылған бөйөк ҡала булған, һәм уның оҙонлоғо ун саҡрым тәшкил иткән. {{oq|ru| О звании города Уфы можно догадываться, что оно не вновь ему придано, но паче возобновлено прежнее… К тому ж над самой рекою Уфою от города верстах в пяти, на весьма высоком и прекрасном месте, поныне видно татарское городище, где, как сказывают, нагайские ханы живали. И так могло быть, что оное городище по реке Уфе, текущей подле него, прежде нынешнего города Уфы, Уфою именовано, а тому последуя и российского построения город Уфа ж названа. Знатный башкирский старшина Нагайской дороги Каратабынской волости Кедряс Муллакаев в изъяснение сего объявил, аки бы задолго до покорения российскому скипетру Казанского царства и башкирцев на самом том месте, где ныне город Уфа, был великий город, который простирался вверх по реке Белой до устья реки Уфы, и до Уфимских, то есть при реке находящихся, гор, так что жительство его распространялось по длине верст на десять<ref> «Топография Оренбургской губернии». 11 глава</ref>.{{конец цитаты}} Сит ил һәм Рәсәй сығанаҡтарында телгә алыуҙар урта быуаттарҙа башҡорттарҙың ҡалалары булыуы тураһында һөйләй. Өфөгә нигеҙ һалыу тураһында Ырымбур губерна идаралығы чиновнигы Василий Ребелинскийҙың түбәндәге һүҙҙәре һөйләй: {{начало цитаты}} Башҡорттарға килгәндә, был халыҡтың, төрлө болаларҙан, үҙ-ара низағтарҙан, күрше халыҡтарҙың баҫҡынсылыҡтарынан һаҡланыу өсөн, бәләкәй нығытмалар һәм ҡаласыҡтар төҙөүен һәм, ниһайәт, күпләп берләшеп, үҙҙәренең торлаҡтарын һәм нығытмалары урынлаштырыуын уларҙың йәшәүе тураһындағы күп кенә һүрәтләүҙәрҙән күренә, һәм шул сәбәп арҡаһында Өфө ҡалаһы ла төҙөлә. {{oq|ru| Что ж касается башкирцев, то видно из многих описаний, как сего народа, так и о жительстве их, кои от различных возмущений, как и междоусобных воин, так и соседних своих народов, строили маленькие укрепления и городки и наконец, соединясь во множестве, распространили свои жилища и укрепления, а для сей причины и город Уфа построен. {{конец цитаты|«Краткое описание губернского города Уфы с начала его построения до сего 1806 года»}} [[Файл:Pizigani 1367 Chart 1MB.jpg|thumb|right|250px|Франциско һәм Доминико Пициганиҙың 1367 йылғы картаһында Pascertу ҡалаһы төшөрөлгән, ә яҡын-тирәләге территория Pascherty тип билдәләнгән.]] [[Файл:Europe Mediterranean Catalan Atlas.jpeg|thumb|right|250px|{{center|Каталон атласы. 1375 йыл.}}]] [[Файл:Atlas Cosmographicae (Mercator) 035.jpg|thumb|right|250px|<small>Герард Меркаторҙың хәҙерге Өфө урынында Паскерти ҡалаһы тороуын фаразлаған Европа картаһы <ref name="Henri Cordier" />, көнсығышҡараҡ Сагатин ҡалаһы билдәләнгән. Шулай уҡ [[Ҡазан]], [[Булғар]] һәм [[Искер|Сибер]] ҡалалары да күреп була. Карта 1554 йылда төҙөлгән, авторҙың вафатынан һуң 1596 йылда баҫтырылған.</small>]] Хәҙерге Өфө урынында урынлашҡан Башҡорт (Башкирд, Башкурт) исемле боронғо ҡала һәм башҡа бер нисә башҡорт ҡалаһы тураһында күп кенә сит ил сығанаҡтарында телгә алына. 1154 йылғы Әл-Иҙриси картаһында Ард-Басгирт ерендәге тәүге ҡалалар — Маср һәм Каср билдәләнгән. Улар Өфө йылғаһы буйында: Каср — үрге ағымында, Ә Маср — ағым буйлап түбәндә урынлашҡан. Ике ҡала ла бәләкәй, һәм сауҙагәрҙәр уларға һирәк килә. Иҙриси картаһында Башҡорт атамалы биш ҡала теркәлгән: 1. Өфө һәм Ағиҙел тамағында; 2. Камала; 3. Һарытау янында Волга буйында; 4. Дунайҙа; 5. Иран һәм Афғанстан сигендә [[Хөрәсән]] өлкәһендәге Башҡорт йылғаһында. Был ҡалаларҙың беренсеһе хәҙерге Өфө урынында билдәләнгән. Күп һанлы урта быуат сығанаҡтары (Әл-Мәсуҙи, Әл-Бәлхи, Яҡут әл-Хәмәүи, Хәмдәлләх Казвини, Ибн-Сәйет һ.б.) Европа башҡорттары Венгрия короле подданныйҙары, 30 ерҙә йәшәй, уларҙың торлаҡтарының күп өлөшө Дунай буйында урынлашҡан, уның көньяҡ ярында көнбайыш башҡорттарҙың баш ҡалаһы — Керат урынлашҡан. Башҡорттарҙың үҙ ҡалаларын диуарҙар менән уратып алырға хоҡуғы юҡ, сөнки король ихтилалдан ҡурҡа. Урал-Волга буйы башҡорттары ҡалаларына килгәндә, Яҡут Әл-Хәмәүи (XIII быуат) Волганың түбәнге ағымындағы Бурджан (Бөрйән) ҡалаһы тураһында хәбәр итә. Боронғо башҡорт ҡалалары башлыса «ҡышлаҡ», йәғни ҡышҡыһын йәшәгән урын булараҡ ҡулланылған. Яҙын малсылыҡ хужалығын алып барған башҡорттар «йәйләү»гә сыға, унда йәй һәм көҙ буйына була. Ошондай уҡ традиция күрше Иҙел Булғарында ла (Алтын Урҙа составында) булған. Был хаҡта шул осор авторҙары шаһитлыҡ итә ([[Әл-Бәлхи|Бәлхи]] «Ашкал әл-билад» әҫәрендә, [[Әл-Истахри]] «Китаб масалик әл-мамалик» китабында (Книга путей и стран) һ.б.). Ағалы-энеле Пициганиҙар картаһында Кама йылғаһы бассейнында, яҡынса Ағиҙел йылғаһында, тәүге тапҡыр Паскерти ҡалаһы (Башҡорт) һәм Сагатин тораҡ пункты күрһәтелгән, ә Каманан көнсығышҡа табан «паскерти» — башҡорттар тип яҙылған. Картаның 1367 йылда төҙөлгән төп нөсхәһе Парма ҡалаһы китапханаһында һаҡлана. Каталон атласында (1375 йыл) Кама һәм Яйыҡ йылғалары араһында ла Паскерти атамалы ҡала күрһәтелгән. Шулай итеп, Ағиҙел һәм Өфө йылғалары ҡушылған урындағы ҡала XIV быуаттың беренсе яртыһында Алтын Урҙа составындағы Башҡорт дәүләтенең административ үҙәге булараҡ билдәле була. Сәйәхәтселәр һәм сауҙагәрҙәр уны Башҡорт тип кенә, Европа манераһында Паскерти тип атай. XIV быуаттың күренекле ғәрәп авторы Ибн-Халдун алтын Урҙаның иң ҙур ҡалалары иҫәбендә Башҡорт ҡалаһын атай. {| | {{начало цитаты}} …Сыңғыҙхан был ерҙәрҙе үҙенең улы Душиханға тәғәйенләй һәм улар өҫтөнән батша итеп ҡуя. Был — Төньяҡта, Хорезмдан Яркендҡа, Сөғдкә, Һарайға, Маджара, Азака, Судака, Болғар, Башгирда һәм Джулыман ҡалаларына тиклем киң араға һуҙылған дәүләт.{{oq|ru| …Чингизхан назначил эти земли сыну своему Душихану и поставил царем над ними. Это — государство обширное на Севере, простирающееся от Харезма до Яркенда, Согда, Сарая, города Маджара, Азака, Судака, Булгара, Башгирда и Джулымана. {{конец цитаты}} |} Фламанд картографы Герард Меркатор төҙөгән 1554 йылғы Европа картаһы ҡыҙыҡлы. Был картала Паскерти ҡалаһының урынлашыуы Ағиҙел һәм Өфө йылғалары ҡушылғанға тиклем аныҡланған. Француз шәрҡиәтсеһе Анри Кордье был ҡаланың урынлашыуын хәҙерге Өфөнөң урыны менән бәйләй<ref name="Henri Cordier">«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., '''Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs''', Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. [[Кордье, Анри|Henri Cordier]]</ref>. Сагатин ҡалаһы Өфө йылғаһының үрге ағымында күрһәтелгән. Бәлки, Каср һәм Сагатин бер үк ҡаланың атамаһылыр: Каср — ғәрәп телендә, Сагатин — төрөк телендә. Кунх-эл-Обхарҙың төрөк тарихында башҡорттарҙың 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы тураһында телгә алына. Ҡаласыҡтар — эре тораҡ пункттар — тураһында килтерелгән мәғлүмәттәр билдәле бер үҙәкләштереүгә һәм үҙидаралыҡҡа ғына түгел, ә башҡорттарҙың йәшәү рәүешен күсмә тормошҡа ғына ҡайтарып ҡалдырырға ярамағанлығын билдәләй. Башҡорттар билдәле бер территорияла күсенеп йөрөү менән генә сикләнмәгән, ә билдәле дәрәжәлә ултыраҡ тормош та алып барған. Моғайын, был осорҙа ултыраҡ, күсмә һәм ярым күсмә башҡорттар булғандыр. Был уларҙың элек-электән тауҙар, урмандар һәм далалар сигендә йәшәүе менән логик рәүештә яраҡлаша. == Тасуирлау == === Табыштар, ҡаласыҡ объекттары === Ҡаҙыныуҙар барышында нигеҙендә киңлеге 10 метрҙан ашыу, бейеклеге 4-5 метр булған ҡеүәтле оборона диуары ҡалдыҡтары, тәрән һәм киң соҡор, тура мөйөшлө һәм тирмә рәүешендәге торлаҡ эҙҙәре, киңлеге уртаса 2 метр, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу түшәлгән урам юлдары, тимер һәм баҡыр иретеү мейестәре, ювелир оҫтаханаһы табылған. 2,5-3 метр киңлектәге һәм 60-70 метр оҙонлоҡтағы, ағас таҡталар менән түшәлгән урамдар, шулай уҡ урамдар киҫешкән урындарҙа ер өҫтөндәге торлаҡтарҙың аныҡ һыҙаттары табылған. Ҡаҙыныуҙар ҡәлғә диуарҙарын, торлаҡты һәм ҡаласыҡтың башҡа ҡоролмаларын төҙөгәндә балсыҡлы эретмәләр ҡулланылыуын күрһәтә. Ҡәлғә диуары 30 ҡат саман кирбестән, балсыҡтан һәм бүрәнәләрҙән тора. Бындай материалдарҙы ҡулланыу Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш мәҙәниәттәренә хас. 1745 йылда төҙөлгән Өфө планында боронғо ҡәлғә диуары һәм соҡор ҡалдыҡтары күрһәтелгән. Тикшеренеүҙәр ваҡытында матди мәҙәниәт әйберҙәренең ҙур коллекцияһы тупланған, ул хеҙмәт ҡоралдары, керамика, биҙәүестәр, ҡорал әйберҙәре һ. б., шул иҫәптән 19 XIII-XIV быуат көмөш тәңкәһе менән күрһәтелгән. Бер нисә йыл ҡаҙыныуҙар осоронда П.Ф. Ищериков 10 йәшник керамика йыйған. Ҡаласыҡтан табылған әйберҙәр яҡын-тирәләге ҡурғандарҙан табылған әйберҙәр менән тулыһынса тап килә. Уҡ башаҡтары, бысаҡтар, ҡайһы берҙә тәңкәләр һәм ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре табыла. Табылдыҡтарҙы [[Башҡорт дәүләт университеты]] фондында йәки мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы ғилми-производство үҙәгендә һаҡлана. Һуңғы табылдыҡтар араһында 2012 йылдың июлендә табылған ағас түшәлгән урам һәм боронғо көршәксе оҫтаханаһы фрагменттарын айырып күрһәтергә мөмкин<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=857580&cid=17 |title=Новые находки на городище Уфа-II |access-date=2012-07-26 |archive-date=2012-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724221705/http://www.vesti.ru/doc.html?id=857580&cid=17 |deadlink=no }}</ref>. 2014 йылдың йәйендә сираттағы ҡиммәтле табылдыҡтар — б. э. V—VI быуаттары артефакттары табыла<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1782063 |title=В Городище Уфа-2 обнаружены очередные бесценные находки |access-date=2015-02-15 |archive-date=2015-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215210706/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1782063 |deadlink=no }}</ref>. 2006 йылдан 2015 йылға тиклемге осорҙа ҡаҙыныуҙар барышында бөтәһе 171 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге иҫәпләнгән коллекция тупланған. == Объекттың тарихи әһәмиәте == Бындай масштабтағы археологик ҡомартҡыны тикшереү Өфө тарихына ғына түгел, тотош башҡорт халҡының тарихына ла яңы ҡараш барлыҡҡа килтерә. Ҡаласыҡты өйрәнеү, киң ғилми даирәләрендә ҡабул ителгәнсә, ул ваҡыттағы башҡорттарҙың йәшәү рәүешен тик күсмә тип иҫәпләү менән ризалашмау, яңыса ҡараш, булдыра. Табылған дәлилдәр ултыраҡ-күсмә тормошто раҫлау мөмкинлеген бирә. Тарихи объект Өфөнөң рәсми йәшен ҡайтанан баһалау өсөн нигеҙ була ала. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Археология институты профессоры Игорь Кызласов: {{начало цитаты}} Өфө-II ҡаласығы — уникаль археологик ҡомартҡы, бөтә Көнсығыш Европала уның аналогтары юҡ. Бер ҡалала ла (Мәскәү, Ҡазан, Түбәнге Новгород, Киев) бындай ҡеүәтле ҡатламдар юҡ. Һәм был Көнсығыш Европа урта быуаттары тураһында күҙаллауҙы үҙгәртә. Өфө-II - ул Урта быуаттар башы, урта быуаттарҙың үҫеше һәм уның дауамы. Өфө-II ҡаласығын хатта Көнсығыш менән Көнбайыш (Византия) араһындағы сик тип тә атарға мөмкин. {{oq|ru| Городище Уфа-II — уникальный археологический памятник, аналогов которому нет во всей Восточной Европе. Ни в одном городе (Москва, Казань, Нижний Новгород, Киев) нет таких мощных напластований. И это меняет представление о восточно-европейском средневековье. Уфа-II — это начало средневековья, развитие средневековья и его продолжение. Можно даже назвать городище Уфа-II перекрёстком между Востоком и Западом (Византией). {{конец цитаты}} Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице-президенты Нияз Мәжитов: {{начало цитаты}} — Беҙ хан статуслы кешеләр йәшәгән нығытылған ҡәлғәгә тап булдыҡ, тип фаразлайбыҙ. Был — V-XVI быуаттарҙа йәшәгән ҡала үҙәге тип фаразлана. Башҡорт ҡалаһы йәки Имәнҡала (Имәндән төҙөлгән ҡала) — Башҡорт дәүләтенең баш ҡалаһы була, ул дәүер ғәрәп һәм европа ғалимдары әйтеүенсә,ул биш йәки алты ҡаланы үҙ эсенә ала. Өфө-II менән бер рәттән оҡшаш архитектуралы башҡа ҡалаларҙы ла табырбыҙ, тип ышанам. {{oq|ru| — Мы предполагаем, что наткнулись на укрепленную крепость, в которой жили люди ханского статуса — это центр города, существовавшего здесь предположительно в V—XVI веках. Город Башкорт или Иман-Кала (Дубовый город) был столицей Башкирского государства, включавшего в себя, по словам арабских и европейских ученых того времени, пять или шесть городов. Я уверен, что наряду с Уфа-II мы найдем и другие города с похожей архитектурой. {{конец цитаты}} [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Ватан тарихы кафедраһы профессоры Владимир Иванов: {{начало цитаты}} — Был археологик ҡомартҡы кисектерелгән мәҙәни ҡатламы һәм XVII-XVIII быуаттарҙа үткәрелгән ҙур ер эштәре билдәләре менән айырылып тора. Ҡаласыҡты ҡаҙыу барышында XVIII быуат уртаһында эшләнгән 9 балсыҡ тәмәке тартыу торбаһы табыла. Һәм улар төрлө тәрәнлектә табыла. Табылған керамика фрагменттарының 92 %-ы б.э. IV—V быуаттарҙағы бахмут археологик мәҙәниәтенә йәки б.э. V—VI быуаттарындағы турбаҫлы археологик мәҙәниәтенә ҡарай. Әммә Мәжитов фекеренсә, Алтын Урҙа осорона, Башҡорт ҡалаһы башҡорт дәүләтенең сәскә атҡан баш ҡалаһы булған осорға табылдыҡтарҙың 6,2 %-ын ғына ҡаратырға мөмкин. Был, киреһенсә, бөлгөнлөк тураһында һөйләй. Был осорға ҡараған ике көмөш тәңкә табылған, әммә ҡайҙа табылыуы аныҡ билдәле түгел. Көмөш алҡалар ҙа бар, әммә улар күсмә халыҡтарға хас<ref>{{Cite web |url=http://u7a.ru/articles/society/3423 |title=Президенту Башкирии на городище Уфа-2 показали тюрьму вместо города? |access-date=2015-07-28 |archive-date=2017-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205203116/http://u7a.ru/articles/society/3423 |deadlink=no }}</ref>. {{конец цитаты}} <!-- == Хәҙерге хәле == === Янаған хәүеф, проблемалар === Буласаҡ төҙөлөш майҙаны 3,6 гектар тәшкил итәсәк. 2015 йылдың февралендә ҡала советы депутаттары төҙөлөш проектын асыҡ тыңлауҙарға сығара<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2641068 Проект застройки городища «Уфа-2» вынесли на суд общественности]</ref>. Буласаҡ төҙөлөш майҙаны 3,6 гектар тәшкил итәсәк. 2015 йылдың февралендә ҡала советы депутаттары төҙөлөш проектын асыҡ тыңлауҙарға сығара. XXI быуат башында археологик ҡомартҡы урынында гараждар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә башлай<ref>[http://journalufa.com/1568-gorod-bashkort-pod-ugrozoy.html Город Башкорт под угрозой]</ref>. 2002 йылда төҙөлөш эштәре алып барылғанда ҡаласыҡтың 300 метр оҙонлоҡтағы һәм 20 метр киңлектәге көньяҡ-көнсығыш сиге юҡ ителә. 2004 йылда БР президентына ҡаласыҡтың авария хәлендә булыуы тураһында доклад уҡып ишеттерелә. 2006 йылдың майына тарихи объект территорияһындағы йорттар һәм баҡсалар мәсьәләһе хәл ителә. 2012 йылда урамдарҙы киңәйтеү буйынса законһыҙ төҙөлөш эштәре тергеҙелә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=816173 Археологический памятник — городище Уфа II — вновь оказался под угрозой]</ref>. 2015 йылда һәйкәл территорияһында «Баш ҡала» торлаҡ комплексы төҙөлә.--> == Музей == Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 15 мартындағы 222-р Һанлы Бойороғо менән, Өфө-II ҡаласығын һаҡлау һәм фәнни өйрәнеү маҡсатында, «Боронғо Өфө» Республика тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы дәүләт бюджет учреждениеһы (ДБУ РИКМЗ «Боронғо Өфө») булдырыла. 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы, Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса Дәүләт комитеты, Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы ярҙамында «Боронғо Өфө» музей комплексының архитектура-планлаштырыу сиселешен төҙөүгә конкурс иғлан ителде. Музейҙың төп бинаһы Өфө-II ҡаласығының тикшерелгән өлөшөндә төҙөләсәк һәм 7 объектты: экспозиция залын; фондтар һаҡлағысын; эш кабинеттарын, лабораторияны, реставрация оҫтаханаларын; китапхананы, архивты, 50 урынлыҡ уҡыу һәм конференциялар залын; сувенирҙар кибетен, гардеробты, буфетты; ер аҫты автопарковкаһын үҙ эсенә аласаҡ, тип күҙаллана. Инеү урынында, төп бинаның уртаһында, быяла көмбәҙ рәүешендәге түшәм аҫтында постаментҡа ҡуйылған дәүмәәле 5·5 м һәм бейеклеге 3 м булған бронза 4 атлы фигура ҡуйылырға тейеш була. Ҡаҙыныу урындары өҫтөндә реставрация, консервация, музейлаштырыу һәм ландшафт һәм архитектура үҙенсәлектәрен (ҡәлғә диуары, өйөм, соҡор һ. б.) һәм ҡаласыҡ панорамаһы экспозицияһын һаҡлау маҡсатында яҡтылыҡ үткәрмәҫлек япмалар (навесы) төҙөлөргә тейеш була. Шулай уҡ Пушкин урамының таҡ (нечётный) яғында (проектлау сиктәрендә) урынлашҡан территорияны төҙөкләндереү һәм биналарҙы реставрациялау ҡаралған. Конкурсҡа йомғаҡ 2015 йылдың 4 июнендә яһалырға тейеш була, әммә был ваҡытҡа конкурс еңеүсеһе аталмаған. 2015 йылдың ноябрендә музей «Гагарин» күп ҡатлы торлағының беренсе ике ҡатында урынлашасаҡ, уны 2016 йылда төҙөй башлау күҙаллана, ә уның музей майҙаны 986 квадрат метр тәшкил итәсәк тигән мәғлүмәт барлыҡҡа килә. Конкурсҡа 2016 йылдың февралендә генә йомғаҡ яһала. Бөтәһе 16 архитектура ҡарары тәҡдим ителә. Архитектор-реставратор, Милан политехник институтын тамамлаусы А.Әхмәҙуллин етәкселегендәге ижади төркөм еңеүсе ип таныла. 2016 йылдың ноябрендә Өфө хакимиәтенең «Боронғо Өфө» ДБУ РИКМЗ-ына «Самрау» музей комплексын төҙөү өсөн ҡаласыҡ урынлашҡан территорияны планлаштырыу һәм сикләү проектын әҙерләргә рөхсәт итеүе билдәле була. Техник заданиеға ярашлы, үҙәк бинаның архитектура ҡиәфәте Ырымбур Каруанһарай бинаһын хәтерләтергә тейеш һәм 3 функциональ зонаға (музей, мәғариф, ижтимағи-эшлекле) бүленә. «Башҡортостан» музей зонаһында башҡорт халҡының тарих залын (300 м<sup>2</sup>), «Урал батыр» залын (200 м<sup>2</sup>), «Ҡурай йорто» башҡорт музыка ҡоралдары залын (150 м<sup>2</sup>), «Бал йорто» умартасылыҡ залын (150 м<sup>2</sup>), «Толпар» хәрби тарих залын (150 м<sup>2</sup>), республика археологик депозитарийын (1000 м<sup>2</sup>) һәм реставрация оҫтаханаһы (200 м<sup>2</sup>) урынлаштырыу күҙаллана. Мәғариф зонаһында Башҡортостандың интерактив картаһын Һәм гранд-макетын (400 м<sup>2</sup>), «Башкирика» башҡорт китабы йортон, милли йәштәр китапханаһын (700 м<sup>2</sup>), Республиканың сәсәндәр Үҙәген (50 м<sup>2</sup>), башҡорт фильмдары фильмотекаһын һәм кино залын (150 м<sup>2</sup>), башҡорт теленә, башҡорт милли музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәтеү буйынса уҡыу кластарын (100 м<sup>2</sup>), балалар бүлмәһен (50 м<sup>2</sup>), генеалогияны өйрәнеү үҙәген, Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы залын (200 м<sup>2</sup>) урынлаштырыу күҙаллана. Йәмәғәт-эшлекле зонаһында сувенир кибеттәре (300 м<sup>2</sup>), «Тылсым» башҡорт аш-һыуы үҙәге (1500 м<sup>2</sup>), башҡорт аш-һыуы рестораны, VIP-зал, ҡымыҙ эсемлеген һәм башҡа һөт продукттарын әҙерләү экспозициялары менән «Ҡымыҙ» бары, умартасылыҡ продукттары экспозицияһы менән «Алтын солоҡ» бал ҡунаҡханаһы һәм сәй өҫтәле, төрлө үлән сәйҙәрен, уларҙың рецепттарын тәҡдим иткән, милли аш-һыу әҙерләү буйынса мини-цехтар булған «Аҡ тамыр» фитобары, универсаль күргәҙмә залы, ултырыштар залы — 2000 урынға иҫәпләнгән трансформер, 400 урынлыҡ конференц-зал трансформер, Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто (500 м<sup>2</sup>), «Боронғо Өфө» ДБУ РИКМЗ персоналы өсөн (600 м<sup>2</sup>), Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (150 м<sup>2</sup>) һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы хеҙмәткәрҙәре өсөн (50 м<sup>2</sup>) офис бүлмәләре планлаштырыла. Шулай уҡ музей комплексы территорияһында күҙәтеү майҙансығы һәм лифты булған «Ҡурай» башняһы урынлашырға тейеш. Үҙәк бинанан алыҫ түгел, быяла иҙән һәм уның өҫтөн көмбәҙ менән ҡаплап, «Боронғо Өфө» урта быуат ҡалаһының миниатюраһын (3500 м<sup>2</sup>) тергеҙеү күҙаллана. Проектлаусыны һайлап алыу конкурсын 2016 йылдың 16 декабрендә үткәреү планлаштырыла, ә контракт хаҡы 100 миллион һум тип билдәләнә. Әммә Монополияға ҡаршы Федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса Идаралығы тендерҙы ойоштороусыға ҡарата Өфөлә урынлашҡан «Маркшейдер» ЯСЙ-енең көнәркәшлекте яҡлау тураһындағы законды бер нисә пунктын боҙоу буйынса ялыуына бәйле тендерҙы туҡтатты<ref>{{Cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/3175256 |title=Башкирское УФАС приостановило конкурсный отбор разработчика концепции музея на территории уфимского городища – Коммерсантъ Уфа<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2017-02-08 |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075232/http://www.kommersant.ru/doc/3175256 |deadlink=no }}</ref>. Башҡортостан буйынса Монополияға ҡаршы Федераль хеҙмәте һуңынан ялыуҙы нигеҙһеҙ тип таныһа ла, конкурсҡа «Башкиргражданпроект» проект институты ААЙ-енән килгән берҙән-бер ғариза конкурс комиссияһы тарафынан конкурс документацияһы талаптарына тап килмәй тип танылғанлыҡтан, уны музей-депозитарий төҙөүсе һайлап алынмай<ref>{{Cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/3182693 |title=Тендер на отбор разработчика проекта музейного комплекса "Городища-2" не состоялся – Коммерсантъ Уфа<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2017-02-08 |archive-date=2017-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155755/http://www.kommersant.ru/doc/3182693 |deadlink=no }}</ref>. == «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы == 2011 йылдың 14 мартында, ҡомартҡыны фәнни яҡтан өйрәнеү һәм һаҡлау маҡсатында, [[Башҡортостан Республикаһы]] президенты [[Рөстәм Хәмитов]]тың бойороғона ярашлы, ҡаҙыныу эштәре алып барылған урын «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы тип иғлан ителә. Яңы музей-ҡурсаулыҡ төҙөү буйынса проект эштәре башлана. Унда реставрацияланған торлаҡ, таҡта түшәлгән юлдар (мостовая), табылған экспонаттар урын аласаҡ. <gallery> Рәсем:Уфа-II5.jpg Рәсем:Уфа-II4.jpg Рәсем:Уфа-II2.jpg Рәсем:Уфа2.jpg </gallery> == Әҙәбиәт == * {{Статья|автор= Вахитов Р.|заглавие = Города башкир средневековья|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2692.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2016|том = |номер= 1|страницы= 84—105|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= Каримов С. Г., Хабибов Л. Г.|заглавие = К вопросу о происхождении названия города Уфы|ссылка = http://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-proishozhdenii-nazvaniya-goroda-ufy|язык = |издание = Вестник Башкирского университета|тип = |год = 2014|том = 19|номер= 2|страницы= 577—581|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Хамидуллин С. И.]]|заглавие = К вопросу о названии средневековой Уфы|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/2566.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2015|том = |номер= 6|страницы= 20—26|doi= |issn = 1683-3554}} * {{Статья|автор= Юсупов Ю.|заглавие = Письменные источники о городах средневековой Башкирии|ссылка = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:4mS91yG6978J:vatandash.ru/index.php%3Farticle%3D1875+&cd=7&hl=ru&ct=clnk&gl=ru|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2009|том = |номер= 11|страницы= 37—40|doi= |issn = 1683-3554}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{БЭ|103751|автор=}} Өфө II ҡаласығы * [http://www.ufa1500.com/ Боронғо Өфө тураһында сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428161651/http://www.ufa1500.com/ |date=2011-04-28 }} * [http://ufa.aif.ru/issues/656/3_1 Аргументы и факты Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20160309183804/http://bashgazet.ru/?p=7737 Башҡортостан гәзите] * [http://kp.ru/photo/gallery/27105/ КП. В Уфе на месте городища Уфа 2 хотят строить музей] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡортостандың элекке ҡалалары]] [[Категория:Башҡортостан археологияһы]] [[Категория:Археологик ҡомартҡылар]] [[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]] [[Категория:Башҡортостанда Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] f4nfx0lhqgtbml48mb2fbgjwbl0pg7x Үтәгән (Әбйәлил районы) 0 9814 1308590 1283925 2026-11-06T01:26:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308590 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үтәгән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үтәгән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 23 | lat_sec = 39 |lon_deg = 58 | lon_min = 19 | lon_sec = 8 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 447 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453625 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201807005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{бм|Үтәгән}} '''Үтәгән''' ({{lang-ru|Утяганово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 447 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453625, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201807005. == Халыҡ һаны == {{ Население | Утяганово (Абзелиловский район) }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] (99 %)<ref name='справочник' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||447||231||216||51,7||48,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 82 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Әбделхәй Фәйезов урамы ({{lang-ru|Абдулхая Фаизова (улица)}}) * Көнсығыш урам ({{lang-ru|Восточная (улица)}}) * Ҡыҙыл урамы ({{lang-ru|Кизил (улица)}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Хәбрахман Фәхрисламов урамы ({{lang-ru|Хабрахмана Фахрисламова (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Шишмә урамы ({{lang-ru|Чишма (улица)}})<ref> [https://www.gosspravka.ru/02/053/000020.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == 1834 йылда [[Рауил]]дан 26 ғаилә Үтәгән ауылына нигеҙ һала. Уға нигеҙ һалыусы — үрядник Үтәгән Ибраһимов, уның улы Ҡурамша. Бында уның атаһы Ибраһим Юлъяҡшин да күсеп килгән. Фамилияларҙы башлап ебәргән бер-ике кеше була. Был — 1795 йылғы Ғайса Мөхәмәтйәров,; уның балалары Хәлиулла, Нәбиулла, Фазулла. Ғайса Усмановтың 1811 йылғы ҡустыһы Аллабирҙе Мырҙағол улы Бирҙеғолов,, уның туғандары Хоҙайбирҙе, Шаһимөхәмәт. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса Үтәгән ауылында 35 ихатала 260 кеше, шул иҫәптән 50 типтәр йәшәгән. [[1920 йыл|1920 йылда]] 98 йортта 500 кеше була. Рядовой Зәйнәғәбдин Абзанов [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, ике көмөш миҙал ала. Ауыл халҡы май уртаһынан алып август аҙағына тиклем Күлдәш, Ермәкүлгән, Йыһан Айғыр йылғалары буйҙарында күсеп йөрөгән (23 ихатанан 18 ылау). 116 кешегә 176 ат, 150 һыйыр, 150 һарыҡ, 25 кәзә тура килгән. 1842 йылда 8 бот ужым һәм 280 бот яҙғы иген генә сәселә<ref>{{ИСДБ|страница=35}}</ref>. == Матбуғатта == * Әбйәлил районы Үтәгән ауылында «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы үтте<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-07-01/by-lil-rayony-t-g-n-auylynda-aumy-y-y-auyldashtar-bayramy-tte-2394880 Әбйәлил районы Үтәгән ауылында «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы үтте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813070108/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-07-01/by-lil-rayony-t-g-n-auylynda-aumy-y-y-auyldashtar-bayramy-tte-2394880 |date=2022-08-13 }}</ref>. * Республика Президенты Әбйәлил районының Үтәгән һәм Рысҡужа ауылдарында булды<ref>[https://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/55895.html Республика Президенты Әбйәлил районының Үтәгән һәм Рысҡужа ауылдарында булды]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Билдәле шәхестәр == == Видеояҙмалар == * Әбйәлил районы Үтәгән ауылы Хәнифә Әбүбәкировна сәсән хаҡында. Беренсе бүлеге<ref>[https://nazir1965.com/videofilm/abzelil-skazitelnica-xanifa-abubakirova-iz-utyagana.html Әбйәлил сәсәне]</ref> * Әбйәлил районы Үтәгән ауылы Хәнифә Әбүбәкировна сәсән хаҡында. Икенсе бүлеге.<ref>[https://nazir1965.com/videofilm/4827.html Әбйәлил сәсәне]</ref> * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=17574987968790288161&from=tabbar&text=үтәгән+ауылы Абзелиловский район, д. Утяган. Народный башкирский фольклорный ансамбль «Суҡмуйыл».] * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=7747038065781712224&from=tabbar&reqid=1648190205937562-1547106363100672088-sas2-0798-sas-l7-balancer-8080-BAL-7501&suggest_reqid=213327812164800286603917077919446&text=Утяганово Утяганово Абзелиловский район] * == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15840-elk-keek-ete-y.html/ Еләк кеүек ете ҡыҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214025005/http://bashgazet.ru/obshestvo/15840-elk-keek-ete-y.html |date=2017-12-14 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] tbctyt8xtdscey6vo6xneizw31qyrsh Ҡырҙас 0 9850 1308551 1283913 2026-11-05T23:24:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308551 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{ТП-Рәсәй|Ҡырҙас |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡырҙас |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 13 | lat_sec = 28 |lon_deg = 58 | lon_min = 15 | lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 656 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453615 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201825001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡырҙас''' ({{lang-ru|Кирдасово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453615, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201825001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Кирдасово }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||656||327||329||49,8||50,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 24 км<ref>[https://www.avtodispetcher.ru/distance/?from=%D0%90%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE&to=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE Спутник картаһы буйынса иҫәпләү]</ref> * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 73 км * Йәнйегет йылғаһы буйында урынлашҡан == Инфраструктура == * Мәктәп * Шәхси хужалыҡтар == Транспорт == 80Н-043 «Сәрмән — Амангилде — Баймаҡ» автомобиль юлы. == Фотолар == [[Файл:RUS-02-AB Kirdasovo.jpg|thumb|left|Ҡырҙас ауылы]] == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мирная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Урал Батыр урамы ({{lang-ru|Урал Батыра (улица)}}) * Мәктәп урам ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Йәнйегет урамы ({{lang-ru|Янзигита (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000022.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == 1833—1834 йылдарҙа йылға исемен йөрөткән Ҡырҙас ауылы барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусылар — Ишҡол ауылы халҡы. Ул саҡта 153 кеше йәшәгән 27 ихата булған. X ревизия буйынса 320 кеше 40 йортта йәшәгән. [[1920 йыл]]да 112 йортта 588 кеше иҫәпләнгән. Ауылды икенсе төрлө '''''Сяу-Кала''''' тип тә атағандар. Халыҡтың төп шөғөлө — [[малсылыҡ]]. Йәйләүгә 27 йорттоң 21-е ылау менән сыға, улар 161 кеше тәшкил итә. Уларҙың 150 аты, 65 һыйыры, 125 һарығы һәм 30 кәзәһе булған. Улар өсөн [[ауыл хужалығы]] [[иҡтисад|иҡтисадтың]] яңы тармағы булған. Улар 1842 йылда 56 бот ужым һәм 480 бот яҙғы иген сәсә. 1842 йылда Мырҙаҡай Ҡарамандин йылына 100-шәр бот сәскән<ref>{{ИСДБ|страница=34}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (28.10.1957) — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары (2017)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1065968-dinir-akhmedyanov-naznachen-zamestitelem-rukovoditelya-administratsii-glavy-respubliki-bashkortostan/ Динир Ахмедьянов назначен заместителем Руководителя Администрации Главы Республики Башкортостан. {{Башинформ}}, 2017, 21 октябрь 2017 год]{{ref-ru}}{{V|21|10|2017}}</ref>. * [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (10 сентябрь 1930 йыл, БАССР-ҙың Әбйәлил районыны Ҡырҙас ауылы — 18 март 2010 йыл, Өфө) — географ, география фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992), БАССР-ҙың атҡаҙанҡан фән эшмәкәре (1977)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/95112/ ХИСМӘТОВ Мөхәмәтйән Фазылйән улы]</ref>. * [[Юнысов Мәҡсүт]] — Рәсәй империяһы дипломаты, мулла. == Матбуғатта == * [https://bashgazet.ru/articles/b-y-k-e-e-g-75/2020-05-09/by-lild-n-e-e-s-l-me-666400 Әбйәлилдән — Еңеү сәләме]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ye102.ru/articles/obschestvo/2015-04-10/by-lil-rayonyny-yr-as-auylynda-tyu-an-m-s-t-yunysov-batsha-petr-berensene-dipkuriery-bul-an-535244 Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылында тыуған Мәҡсүт Юнысов батша Петр Беренсенең дипкурьеры булған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123064124/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2015-04-10/by-lil-rayonyny-yr-as-auylynda-tyu-an-m-s-t-yunysov-batsha-petr-berensene-dipkuriery-bul-an-535244 |date=2025-01-23 }} * [https://web.archive.org/web/20220325124011/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-01-06/by-lil-rayonyny-yr-as-auyly-1234365 Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылы. Насар тоттоң үҙеңде,Хәҙер ал кәрәгеңде!] * [https://web.archive.org/web/20221204005621/https://amanat.su/articles/amanat-tribuna-y/2021-01-19/amanat-ly-yr-as-auyly-u-yusylary-1221504 "Аманат"лы Ҡырҙас ауылы уҡыусылары] * [https://bash.bashinform.ru/news/economy/2018-10-29/yr-as-auyly-hal-y-radiy-h-birov-a-a-astan-yorttar-t-m-s-l-e-tura-ynda-yl-ne-1728154 Ҡырҙас ауылы халҡы Радий Хәбировҡа ағастан йорттар төҙөү мәсьәләһе тураһында һөйләне] == Видеояҙмалар == * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=2714520368352227312&from=tabbar&parent-reqid=1648211469853825-6555142389309960961-vla1-0246-vla-l7-balancer-8080-BAL-6704&text=Ҡырҙас+ауылы 17.06.2018, "Ҡуңыр буға"лар Әбйәлил районы Ҡырҙас ауылында Баймаҡ районы] * == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы|Гайсин А. М.]]'' [http://bashenc.online/upload/uf/82c/Gaysin.pdf Посол белого падишаха: Наследие Юнуса-ахуна и документы АВПРИ о дипломатических поездках Максюта-муллы]. 2-е изд., перераб. и дополн. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2019. — 344 с. * ''[[Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы|Гайсин А. М.]]'' Максют Юнусов и его потомки: генеалогические схемы тангауров деревни Кирдас. — Уфа: Гилем, 2012. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] lwb0ttygg662h3kk8n2av5cq5t1vvup Ҡужан 0 9852 1308522 1283905 2026-11-05T21:57:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308522 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡужан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡужан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 26 | lat_sec = 58 |lon_deg = 58 | lon_min = 34 | lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әбйәлил районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 256 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453601 |почта индекстары = |телефон коды =34772 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80201837006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡужан''' ({{lang-ru|Кужаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453601, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201837006. == Халыҡ һаны == {{ Население | Кужаново }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1900 йыл ||280|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||261|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||269|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||247|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||298|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||297|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||256||116||140||45,3||54,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Ишмырҙа Һиҙиәтов урамы ({{lang-ru|Ишмурзы Хидиятова (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Нәғим Солтанов урамы ({{lang-ru|Нагима Султанова (улица)}}) * Шәһит Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Шагита Худайбердина (улица)}}) <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000073.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Яңы Хоҙайбирҙе (Башай) бөгөнгө көндә Ҡужан тип атала. 1847 йылда [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан 12 ғаилә күсеп килгән. Ауылдың һуңғы исеме Ҡужан Хоҙайбирҙе улы Мәүлиғолов (1802—1845) исеменән. Бер документта уны Ҡужабирҙе тип атайҙар. Өлкән улы Мөхәммәтшәриф (уның улы Фәхретдин). Уның башҡа улдарын да һанап китәйек: Мөхәмәтсәлих, Мөхәмәтҡаҙы, Мөхәмәтйән, Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтша, Аҫылбай, Аҙнабай. Балалары менән бында Хоҙайбиргән Муллағолов, Арыҫланғәле Килдеғужин күсеп килгән. Нигеҙ һалынғандан алып XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ауыл Ҡужандың атаһы Хоҙайбирҙе исемен йөрөтә. Күсәр ауылынан бында 5 ғаилә күсеп килгән. Улар араһында Тимер Бишаковтың ғаиләһе (уның балалары Сәйетғафар, Сәйетборхан, Абдулнафиҡ, Абдулсаттар, Фәйзулла) бар. [[Ҡусҡар]]ҙан 5 ғаилә (Ғәйнулла, Фазулла Әбделвәхитовтар, Ишмырҙа, Баймырҙа, Байғол Хужағоловтар, Ташбулат Йәнбәков, Фәттәхетдин Йомағолов) күсеп килгән. 1847 йылда ауыл 22 хужалыҡтан тора, унда 130 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 35 ихатала 180 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 261 кеше һәм 49 йорт хужалығы була. Яңы Хоҙайбирҙе — Ҡужан да, Башай тип тә аталған. Эш шунда: XVIII быуатта тап шул исем аҫтында ауыл булған. Башай ауылы 1795 йылда 37 ихатанан тора, унда 294 кеше йәшәй. Һуңғараҡ ул ревизия яҙмаларында телгә алынмай, әммә уның ҡарауы Башай башҡа ауылдарҙың икенсе исеме булып китә. Уларға, мәҫәлән, Һәйетҡол (Башай) инә. 1 июндән 15 авгусҡа тиклем халыҡ Абыҙҡасҡан, Маяғашлы, [[Ҡутырлы]] йылғалары үҙәндәрендә йәйләп йөрөгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/40 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319132203/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/40 |date=2022-03-19 }}</ref>. == Күренекле кешеләре == * [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—2003) — ғалим- табип, хирург-онколог, Башҡортостанда ауыр сирлеләр өсөн асылған тәүге хоспис директоры (2000—2003,Әбйәлил районы, Салауат ауылы). * [[Зариф Тәфтизан улы Абдуллин]] (1972 йыл) — «Башҡортостандың атҡаҙанған урмансыһы» == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 42 км == Рәсемдәр == <gallery> Ford across river in village Kuzhanovo (Abzelilovsky District).jpg|Ҡужан Моғаҡ аша кисеү </gallery> == Матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20220326112610/https://bashgazet.ru/articles/ekologiya/2020-11-04/m-l-m-t-s-n-100-me-um-697277 Мәғлүмәт өсөн — 100 мең һум] * Уникаль Ҡужан ҡарағастары — Башҡортостаныбыҙҙың байлығы<ref>https://kurultai.ru/ba/content/1556-unikalnye-kuzhanovskie-listvenniczy--bogatstvo-bashkortostana/</ref> * [https://web.archive.org/web/20220326112609/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-14/bary-y-la-eshene-o-ta-y-2504960 Барыһы ла — үҙ эшенең оҫтаһы] * [https://web.archive.org/web/20220625015237/https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2020-12-26/tyu-an-ya-a-y-n-tarta-1243258 Тыуған яҡҡа йән тарта] == Аудио == * [https://bash.news/ashkadar/utkender-hahynda/61563-utkender-khagynda-4338 «Үткәндәр һағында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628181900/https://bash.news/ashkadar/utkender-hahynda/61563-utkender-khagynda-4338 |date=2022-06-28 }} == Видеояҙмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=7dKn_fAMazA Кужаново с высоты 0.5 км. Кужановские лиственницы] * [https://www.youtube.com/watch?v=c9HqNXLqTNo Кужановские лиственницы] * [https://zen.yandex.ru/video/watch/614e110b812ace133130ad9f Что осталось от уникальных Кужановских лиственниц спустя почти год после попытки их спилить] == Тәбиғәт ҡомартҡылары == * Ҡужан ҡарағастары<ref>https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡужан_ҡарағастары</ref> * Кужановские лиственницы<ref>[https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/kuzhanovskie-listvennitsy/ Кужановские лиственницы]</ref> * Ҡужан ҡарағастары (фото)<ref>[https://avatars.mds.yandex.net/get-zen_doc/3866587/pub_5f9c38533910530e0d92d475_5f9c516b9ac0705ae469265b/scale_1200]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} [[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]] 557jz7sp03z2k5b5803o9is96eqiiej Әбделкәрим (Әлшәй районы) 0 9873 1308620 1264363 2026-11-06T03:32:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308620 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әбделкәрим |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әбделкәрим |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 56 | lat_sec = 43 |lon_deg = 55 | lon_min = 15 | lon_sec = 43 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әлшәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 68 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452119 |почта индекстары = |телефон коды =34754 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80202804002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әбделкәрим''' ({{lang-ru|Абдулкаримово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452119, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202804002. == Халыҡ һаны == ; Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеген башҡорттар (99 %) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1865 йыл||102|||||||| |- | 1906 йыл||203|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||295|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь||274|||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||249|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||162|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||122|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||68||29||39||42,6||57,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 37 км == Урамдары == * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}}) * Нефтсе биләмәһе ({{lang-ru|территория Нефтяник}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000062.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Әбделкәрим ауылына 1784 йылда [[Төрөмбәт]] ауылынан барлыҡҡа килгән Яңы Төрөмбәт йорто сотнигы Әбделкәрим Төрөмбәтов нигеҙ һала. Уның атаһы Төрөмбәт Ырыҫҡолов — төп ауылдың (хәҙерге [[Ауырғазы районы]]) тәүге төпләнеүсеһе. [[1850 йыл|1850 йылғы]] 9-сы ревизия алдынан Төрөмбәттең улдары Абдрахман (уның балалары — Хәсән, Фәйзулла, Хәбибулла, Кәлимулла), Йәнебәк (1752—1841) ағаһы Әбделкәрим (уның улдары Әбделнасир, Ҡотлозаман) етәкселегендә утарға күсенәләр, һуңынан ауылға әүерелә. [[1859 йыл]]да унда 15 йортта аҫаба башҡорттар (70 кеше) һәм уларҙың керҙәштәре (18 кеше) йәшәгән. 1920 йылда 53 йортта 295 башҡорт була.<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/422 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 422.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413115209/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/422 |date=2022-04-13 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Аманат (журнал)|Аманат]]. 8 май 2021, Әлшәй районы Әбделкәрим ауылында һәйкәл асҡандар<ref>[https://amanat.su/articles/m-l-m-t/2021-05-08/bdelk-rim-auylynda-yk-l-as-andar-2269402] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331024625/https://amanat.su/articles/m-l-m-t/2021-05-08/bdelk-rim-auylynda-yk-l-as-andar-2269402 |date=2023-03-31 }}</ref> == Видеофильмдар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] j1pww3rpq2j47gih9eajeeodvcr03xs Ҡармыш 0 9907 1308477 1283883 2026-11-05T19:00:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308477 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡармыш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡармыш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 1 | lat_sec = 26 |lon_deg = 54 | lon_min = 58 | lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әлшәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 651 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452115 |почта индекстары = |телефон коды =34754 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80202828001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡармыш''' ({{lang-ru|Кармышево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 651 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452115, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202828001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1906 йыл||530|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||598|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||403|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||420|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||640|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||687|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||651||328||323||50,4||49,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 7 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Дим урамы ({{lang-ru|улица Демская}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Аҫҡы тыҡрыҡ ({{lang-ru|переулок Нижний}}) * Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}}) * Тракт урамы ({{lang-ru|улица Трактовая}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000025.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ҡармыш ауылы баҫылып сыҡҡан сығанаҡтарҙа бер нисә тапҡыр телгә алына. [[1770 йыл]]да унда йәшәүселәр Көҫәп Биктимеров, Ҡобаҡай Ҡолсомаков, Балтас Аҡанов Сураҡай, Алъяй, Аҡҡолай һәм Ҡасим ауылдарының [[Аҫабалыҡ|аҫабалары]] менән бергә [[сыуаштар|сыуаштарға]] Яйыҡ-сыбы мең ерҙәренең бер өлөшөн 20 йылға ҡуртымға бирә. Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы башҡорттарының [[Аҫау (йылға)|Аҫау]] йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе Моҡшин улусы башҡорттарына тапшырыу тураһындағы килешеү яҙмаһы 1745 йылда «мулла Ҡармыш игенселәре заказы буйынса» яҙыла. 1731 йылда уҡ Мең улусы башҡорто Ҡармыш Уразаев (уның тамғаһы Ч) крепостнойҙы ҡабул итеүҙә ҡатнаша. Был Ҡармыштар беренсе күскенсе һәм бер үк кеше. [[1759 йыл]]да Ҡармыш ауылы кешеләре Алдан Янбаев, беҙгә Көҫәп Биктимеров, Сура Ишҡыуатов, Балтас Илеков, Изергәп Көбәков Сурай һәм Алий ауылы башҡорттары менән бергә Ҡандыҡ ауылынан мишәрҙәренә Слаҡ йылғаһы буйындағы үҙ ерҙәренә индерәләр. Шулай итеп, Ҡармыш ауылы 1745—1759 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. 1795 йылда 119 кеше йәшәгән 22 йорттан тора. 1816 йылда — 176, [[1834 йыл]]да — 224, [[1870 йыл]]да — 253, [[1920 йыл]]да — 598 [[Башҡорттар|башҡорт]] була. 1843 йылда 224 кешегә 8 бот ҡышҡы һәм 1160 фунт яҙғы иген сәселә<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/425 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 425.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220416183811/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/425 |date=2022-04-16 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 16 октябрь 2021, Зөбәржәт Шәймөхәмәтова<ref>[https://ye102.ru/articles/guzel/2021-10-16/z-b-rzh-t-sh-ym-h-m-tova-2545237] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216095320/https://ye102.ru/articles/guzel/2021-10-16/z-b-rzh-t-sh-ym-h-m-tova-2545237 |date=2024-12-16 }}</ref> * [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. 12 сентябрь 2020, Ҡармыштарҙың оло шатлығы<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2020-09-12/armyshtar-y-olo-shatly-y-1160303] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126132957/https://vatandash.ru/news/novosti/2020-09-12/armyshtar-y-olo-shatly-y-1160303 |date=2022-11-26 }}</ref> * [[Әлшәй хәбәрҙәре (гәзит)|Әлшәй хәбәрҙәре]]. 3 декабрь 2019, Айыҡлыҡ — тормош нигеҙе<ref>[https://alshvesti-b.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-03/ayy-ly-tormosh-nige-e-40779] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126142108/https://alshvesti-b.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-03/ayy-ly-tormosh-nige-e-40779 |date=2022-01-26 }}</ref> * [[Тамаша (журнал)|Тамаша]]. 23 декабрь 2021, БИҘӘК ТҮГЕЛ, БЕҘҘӘ «АҪА» ТИҘӘР<ref>[https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2021-12-23/bi-k-t-gel-be-a-a-ti-r-2632509] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216093755/https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2021-12-23/bi-k-t-gel-be-a-a-ti-r-2632509 |date=2024-12-16 }}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Мостафин Дамир Радик улы]] (18 сентябрь 1959 йыл) — 1993—1996 йылдарҙа [[Ташлы (Әлшәй районы)|Ташлы]] урта мәктәп директоры, 1996 йылда Ташлы ауыл советы хакимиәте Башлығы, 1998—2001 йылдарҙа — «Союз» крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы рәйесе. 2001 йылда «Ташлы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, 2001—2004 йылдарҙа — Әлшәй район Советы рәйесе урынбаҫары. 2004 йылда Әлшәй район Советы секретары, 2004—2005 йылдарҙа — Әлшәй районы хакимиәте башлығы, 2006—2020 йылдарҙа — Әлшәй районы муниципаль районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры. * [[Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы]] ({{lang-ru|Шамсутдинов Рашид Магадиевич}}), ([[1 март]] [[1951 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. * [[Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы]] ([[5 июнь]] [[1949 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[2009 йыл]]) — театр һәм кино актёры, режиссёр, педагог, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2007), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1991). == Видеофильмдар == * ''Аҫалы балаҫ.'' [[БСТ]] каналында ауылдағы балаҫ һуғыу һөнәре туранда тапшырыу.[http://www.tv-rb.ru/edition/culture-ornament/2011-08-09/asaly-palasy-kovrotkachestvo-bashkir/4101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124083140/http://tv-rb.ru/edition/culture-ornament/2011-08-09/asaly-palasy-kovrotkachestvo-bashkir/4101 |date=2012-11-24 }} * Айыҡ ауыл. 25 февраль 2020 йыл. Ҡармыш ауылы Әлшәй районы{{YouTube|zxXCp0Vc7Jk|logo=1}} * Ҡармыш ауылы юбилейы. 25 август 2015 йыл{{YouTube|XGbywCkxilA|logo=1}} * Ҡармыш ауылында мәсет асыу. 24 сентябрь 2020 йыл{{YouTube|2tCgAo2G_ZE|logo=1}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87387}}{{V|16|05|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] 4rhwg6pjoxoi77ldthrbvtvlzt931da Ҡыпсаҡ-Асҡар 0 9909 1308542 1300778 2026-11-05T22:54:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308542 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = Ауыл |русское название = Ҡыпсаҡ-Асҡар |оригинальное название = {{lang-ru|Кипчак-Аскарово}} |герб = |флаг = |lat_deg = 53 |lat_min = 56 |lat_sec = 7 |lon_deg = 55 |lon_min = 3 |lon_sec = 40 |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Әлшәй районы |район в таблице = |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы (Әлшәй районы) |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Кипчак-Аскарово | тс }} |год переписи = {{ Население | Кипчак-Аскарово | г }} |плотность = |агломерация = |милли состав = башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 452114 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80202831001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ҡыпсаҡ-Асҡар''' ({{lang-ru|Кипчак-Аскарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452114, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202831001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 20 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 20 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * 120501-се квартал ({{lang-ru|квартал 120501}}) * 120707-се квартал ({{lang-ru|квартал 120707}}) * 120708-се квартал ({{lang-ru|улица 120708}}) * Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}}) * Күгенәев урамы ({{lang-ru|улица Кугенеев}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Низамов урамы ({{lang-ru|улица Низамова}}) * Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000047.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 100 %) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1906 йыл||1020|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1165|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||859|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||827|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||772|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||749|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||656||324||332||49,4||50,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Тарихы == [[Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы (Әлшәй районы)|Ҡыпсаҡ‑Асҡар ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән һәм [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 20 ксаҡрым алыҫлыҡта [[Дим]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1664 йылда [[Нуғай даруғаһы]] Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ҡыпсаҡ улусы Асҡар ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл документтарҙа XVIII быуат башында күренә , уға тиклем,1795 йылда, 42 йортта 325 кеше йәшәгәнлеге теркәлә. 1865 йылда 150 йортта — 1041 кеше. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһына]] тиклем 2 мәсет, 2 мәҙрәсә булған. 1924 йылда башланғыс мәктәп асыла, 1935 йылда ете йыллыҡ мәктәпкә үҙгәртелә, 1970 йылда яңы типовой урта мәктәп һалына. Халҡы: 1906 йылда — 1020 кеше; 1920 йылда — 1165 кеше; 1939 йылда — 859 кеше; 1959 йылда — 827 кеше; 1989 йылда — 772 кеше; 2002 йылда — 749 кеше; 2010 йылда — 656 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, «Әхирәттәр» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле, китапхана, мәсет бар<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92033/ Башҡорт Википедияһы. Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы]</ref><ref>[https://alshei.bashkortostan.ru/presscenter/news/101240/ Муниципальный район Альшшеевский район РБ / Кипчак-Аскаровцы отпраздновали 255-летие села{{ref-ru}} ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ауыл тарихы буйынса бер нисә риүәйәт бар. Бер вариант: {{Цитата|Бер йылға булған. Шул йылғаның ике яғында ауыл ултырған. Береһенең исеме — Ҡыпсаҡ, икенсеһе — Асҡар. Ике исем уңайһыҙ. Бер аҡһаҡал: «Ағай-эне, бер ауылға ике исем уңайһыҙ, бер исемен генә ҡалдырайыҡмы, әллә бөтөнләй яңы исем ҡушабыҙмы?» — ти икән.Береһе — Ҡыпсаҡ, икенсеһе — Асҡар исемен ҡушайыҡ, ти торғас һуғышып китәләр. Өлкән аҡһаҡал:«Талашмағыҙ, берегеҙгә лә ҡыйын булмаҫ өсөн, ауылға Ҡыпсаҡ-Асҡар исемен ҡушабыҙ», — ти<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» I том |место=Өфө |издательство= «Аэрокосмос и ноосфера»|год=2006 й |страницы=24—26-сы б.б. }}</ref>. }} Риүәйәттәрҙә ауыл 500 йыл элек һалынған боронғо ауыл икәнлеге күрһәтелә. [[Вафа Әхмәҙиев]]тың хиәйәләүе буйынса Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһенең өҙөктәре бар. «1426 йыл. Дәште-Ҡыпсаҡ — хан ингән урын. Дәште-Ҡыпсаҡ, Хорезм, Ҡыпсаҡ һәм Ҡарағай Ҡыпсаҡ — бер ҡандан булған хандар. Ҡарағай Ҡыпсаҡтан быуындар бәйләнеше өлкән Эткенәгә, унан Сураҡҡа, уның улы — Ҡарабайға, унан — Үкәшкә барып тоташа. Уның артынан беҙҙең заман менән бәйле мосолман исемдәре килә».<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/424 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 424.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220414173140/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/424 |date=2022-04-14 }}</ref>. == Шулай уҡ уҡығыҙ == * Тыуған яғым, мине ғәфү ит… (асыҡ хат)<ref>[http://albina-xalisova.ucoz.net/documents/sbornik_2020.pdf.pdf 155 — 157-се биттәр РЕСПУБЛИКАНСКИЕ КИЕКБАЕВСКИЕ ЧТЕНИЯ. Сборник материалов Республиканской научно-практической конференции «ХII Киекбаевские чтения», посвященной Международному дню родного языка, письменности и культуры и Году башкирского языка. г. Стерлитамак, 21 февраля 2020 г.]</ref> === Тауҙары === [[Сатыртау]], [[Сусаҡтау]], Күктимер тауы, Күсембәт тауы, Эткенәй тауы === Йылғалары === [[Дим]], Таҡ === Күлдәре === Аҡкүл, Кирбес күле, Йөҙболан күле, Бүреауыҙ күле == Билдәле шәхестәре == * [[Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы]] (4.05.1910—22.12.1994), театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1963). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). * [[Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы]] (1914—2001), театр актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). * [[Дәүләтша Игесәков]] (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. * [[Яхъя Килдеғолов]] (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. * [[Юлдаш Рәхмәтуллин]] (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. * [[Моҡай Сапҡынов]] (1784—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. * [[Сәғҙәткирәева Миңлегөл Байғужа ҡыҙы]] ([[10 май]] [[1946 йыл]]) — физика‑математика фәндәре докторы (2005), профессор. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006). * [[Ғайса Әхмәтов]] (1784—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. * [[Әхмәтов Заҡуан Зөфәр улы]] (25.04.1956—10.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[мәғариф]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1995—2001 йылдарҙа район]мәғариф бүлеге етәксеһе; 2004—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф отличнигы. * [[Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы]] (1961) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004). == Әҙәбиәт == * {{китап |автор=Бәҙретдинова Таһинур Зөфәр ҡыҙы, Шәйхетдинов М.Ә.|заглавие=Ҡыпсаҡ-Асҡар тарихы |место=Өфө |издательство= «Матбуғат донъяһы»|год=2017 й |страницы=183. }} === Матбуғатта === * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 16 ғинуар 2015 [https://web.archive.org/web/20221202133043/https://ye102.ru/articles/kl/2015-01-16/s-n-tk-ashi-g-lg-n-534562 Сәнғәткә ғашиҡ Гөлгөнә] * [[Юлдаш (радио)|Юлдаш]]. 19 марта 2019[https://bash.news/yuldash/atajsal/89237-lshj-rajony-ypsaasar-auyly-39579 Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208050829/https://bash.news/yuldash/atajsal/89237-lshj-rajony-ypsaasar-auyly-39579 |date=2022-12-08 }} * [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]. 23 ноябрь 2021 [https://bashkizi.ru/articles/be-e-tyshly-ta/2021-11-23/d-erg-auazdash-e-al-yn-2593714 «Дәүергә ауаздаш һүҙең ҡалһын…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809011005/https://bashkizi.ru/articles/be-e-tyshly-ta/2021-11-23/d-erg-auazdash-e-al-yn-2593714 |date=2022-08-09 }} === Сайтта === * 31 ғинуар 2022йыл[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/426837/ Официальный портал Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Видеофильмдар === * 2017 июнь 11 — Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы юбилейы [http://kipchak.spalshey.ru/novosti/2017-iyun-11-ҡypsaҡ-asҡar-auyly-yubilejy-yubilej-sela-kipchak-askarovo/ Сельское поселение Кипчак-Аскаровский сельсовет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330111421/http://kipchak.spalshey.ru/novosti/2017-iyun-11-%D2%A1ypsa%D2%A1-as%D2%A1ar-auyly-yubilejy-yubilej-sela-kipchak-askarovo/ |date=2023-03-30 }} * Миңзәлә Муллағолова. Әлшәй районы, Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы. Йыр. Етегән-2020.{{YouTube|3IpDty95uiQ|logo=1}} * ТОРМОШ. Әлшәй районының Кыпсаҡ-Асҡар ауылы. 27 декабрь, 2021 йыл{{YouTube|IqIIVNI-N2U|logo=1}} * Сусаҡтау ҡалҡыулығы (Башҡортостан, Кыпсаҡ-Асҡар ауылы) 28.07.2021{{YouTube|7EuR5IURvds|logo=1}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|92033}}{{V|16|04|2022}} * [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан] * [http://ufagen.ru/places/alsheevskiy/kipchak-askarovo.html Кипчак-Аскарово на портале «Генеалогия и Архивы»] * {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме фольклоры» I том |место=Өфө |издательство= «Аэрокосмос и ноосфера»|год=2006 й |страницы=146—148-се б.б. }} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] * [https://alshei.bashkortostan.ru/presscenter/news/101240/ Муниципальный район Альшшеевский район РБ / Кипчак-Аскаровцы отпраздновали 255-летие села{{ref-ru}} ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] 4ap3bm6aa2g46q8nbn1izrw5vw8boau Һарыш (Әлшәй районы) 0 9945 1308600 1283933 2026-11-06T02:20:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308600 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һарыш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һарыш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 54 | lat_sec = 30 |lon_deg = 55 | lon_min = 2 | lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әлшәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 180 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452120 |почта индекстары = |телефон коды =34754 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80202864005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һарыш''' ({{lang-ru|Сарышево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452120, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202864005. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 98 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1816 йыл||112|||||||| |- | 1834||146|||||||| |- | 1850||201|||||||| |- | 1859||240||||||||| |- | 1870 йыл||253|||||||| |- | 1906 йыл||310|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||332|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||429|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||351|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||238|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||206|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||180||91||89||50,6||49,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Себенле]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 25 км == Урамдары == * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000094.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Һарыш — Илекәй-Мең улусы территорияһында Һарыш(Ҡарый)-Ҡыпсаҡ улусынан керҙәш [[башҡорттар|башҡорттарҙың]] торамаһы. Ауыл халҡы үҙҙәре сығыу урынын — [[Ҡаҫмарт|Ҡасмарт]] йылғаһы бассейнын күрһәтә. Тыуған ерҙәренән улар [[1765 йыл]]дар тирәһендә сығып китә. Ауылдың исеме этнонимдан — Ҡыпсаҡ улусы бүлексәһенән. [[1795 йыл]]да ауыл 70 башҡорт йәшәгән 14 йорттан торған. 1816 йылда — 112, 1834 йылда — 146, 1850 йылда — 201, 1859 йылда — 240, 1870 йылда — 253, 1920 йылда 332 башҡорт була. 1843 йылда 146 кешегә 560 бот яҙғы иген сәселгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/426 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 426] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220417171251/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/426 |date=2022-04-17 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]. 8 октябрь 2018, Ҡотло ҡуллы әҙибә<ref>[https://bashkizi.ru/articles/ar-a-ly-atyn-y-aryby/2018-10-08/otlo-ully-ib-779247] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118021601/https://bashkizi.ru/articles/ar-a-ly-atyn-y-aryby/2018-10-08/otlo-ully-ib-779247 |date=2022-01-18 }}</ref> * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 23 октябрь 2015, Шоңҡар төбәге (Фәрит Юнысов)<ref>[https://ye102.ru/articles/litra/2015-10-23/sho-ar-t-b-ge-536331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220418111756/https://ye102.ru/articles/litra/2015-10-23/sho-ar-t-b-ge-536331 |date=2022-04-18 }}</ref> == Видеофильмдар == * Әлшәй районы Һарыш ауылы. 21 июль 2021 йыл{{YouTube|K7xpWENu9Ng|logo=1}} * Һарыш 2019{{YouTube|fhQGAjdJVKU|logo=1}} == Билдәле шәхестәр == * [[Гөлфиә Юнысова]] (10.09.1948), [[Башҡортостан]]дың халыҡ шағиры (2015).[[Журналистика|Журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «[[Башҡортостан ҡыҙы]]» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш (артабан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның) Юғары Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР Яҙыусылар]] һәм 1979 йылдан [[СССР]] Журналистар союздары ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] 8g5fchjt47w034kbj2h0t7sqz5dkj50 Үрәҙмәт 0 9960 1308584 1304363 2026-11-06T01:15:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308584 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үрәҙмәт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үрәҙмәт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 49 | lat_sec = 12 |lon_deg = 55 | lon_min = 24 | lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Әлшәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 227 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452120 |почта индекстары = |телефон коды =34754 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80202837007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үрәҙмәт''' ({{lang-ru|Уразметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 227 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452120, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202837007. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] (53 %), [[татарҙар]] (46%) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1906 йыл||593|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||860|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь||829|||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||393|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||393|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||238|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||267|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||227||115||112||50,7||49,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 48 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тавричанка (Әлшәй районы)|Тавричанка]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 48 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}} * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}}) * Революциоо урам ({{lang-ru|Революционная (улица)}}) * Ирек урамы ({{lang-ru|Свободы (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000092.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1747 й. керҙәшлек килешеүе буйынса [[типтәрҙәр]] нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Ураҙмәт Иҫәнбаев исеме менән аталған. 1865 й. 50 йортта 300 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 й. шулай уҡ бакалея кибете теркәлгән<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/77686/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]</ref>. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 28 май 2021, Ауылға яугирҙәр ҡайтты…<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-28/auyl-a-yaugir-r-aytty-2256205] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215215615/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-28/auyl-a-yaugir-r-aytty-2256205 |date=2024-12-15 }}</ref> * [[Әлшәй хәбәрҙәре (гәзит)|Әлшәй хәбәрҙәре]]. 4 декабрь 2019, Ҡаҙ ҡанаты ҡат-ҡат була…<ref>[https://alshvesti-b.ru/articles/k-n-temasy/2019-12-04/a-anaty-at-at-bula-40810] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129100601/https://alshvesti-b.ru/articles/k-n-temasy/2019-12-04/a-anaty-at-at-bula-40810 |date=2022-01-29 }}</ref> == Видеофильмдар == * Үрәҙмәт — 270. Юбилей. 18 август 2017 йыл{{YouTube|9kdxS3_c6HY|logo=1}} * Үрәҙмәттең юбилейы. 18 август 2017 йыл{{YouTube|26apfnx1ftI|logo=1}} * Үрәҙмәт мәсете. 29 декабрь 2016йыл{{YouTube|P8VEGb8ELjA|logo=1}} * Үрәҙмәттә 9 май. 15 май 2018 йыл{{YouTube|RMGQJCP4uuQ|logo=1}} * Үрәҙмәт ауылында һабантуй. 2021 йыл{{YouTube|m-Th07d6u8k|logo=1}} * Әлшәй районының Үрәҙмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында еңеүселәргә мемориал асыу{{YouTube|Vp9DHMI9y9M|logo=1}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] fxtsgjoe8gq2b8t7x9dr4lqsijfn7wb Үрге Ләмәҙ 0 9995 1308575 1264338 2026-11-06T00:49:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308575 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үрге Ләмәҙ''' ({{lang-ru|Верхние Лемезы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 141 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453038, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203819009. Ауыл янында [[Икен]] йылғаһы [[Ләмәҙе (Эҫем ҡушылдығы)|Ләмәҙе]]гә ҡушыла. Йыраҡ түгел [[Айыукүл]] карст күле һәм [[Атыш (шарлауыҡ)|Атыш]] шарлауығы урынлашҡан. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 139 || 141 || +2 || +1,44 |} == Географик урыны == [[Файл:Архангель районы Үрге Ләмәҙ ауылы.JPG|thumb|left|Үрге Ләмәҙ ауылы күренеше]] * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 50 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Михайловка (Архангель районы)|Михайловка]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 56 км == Урамдары == * {{lang-ba|Йәштәр (урамы)}} — {{lang-ru|Молодежная (улица)}} * {{lang-ba|Яр буйы (урамы)}} — {{lang-ru|Набережная (улица)}} * {{lang-ba|Мәктәп (урамы)}} — {{lang-ru|Школьная (улица)}}<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/003/000083.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Урман-Көҙәй улусына шул уҡ исемле йылғаның үрге ағымында урынлашҡан Үрге Ләмәҙ ауылы ҡарай. Уның икенсе исеме Төрөкмән этнонимдан алынған. Урман-Көҙәй улусы Түбәһе (бүлексәһе) шулай аталған. 1795 йылда 57 кеше йәшәгән 12 йорттан торған. Был һандар уның яңыраҡ нигеҙ һалынған булыуын иҫбатлай. 1859 йылда Үрге Ләмәҙҙә 29 йортта 208 кеше йәшәгән, 1896 йылда — 64 йортта 344 кеше. Ауылда мәсет, башланғыс дини мәктәп булған. XIX быуаттың 80-се йылдар аҙағында бында аҙыҡ-түлек кибетен асҡандар. 1843 йылда 153 кешегә 248 бот ужым һәм 24 бот яҙғы иген сәселгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/118 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 118.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429033455/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/118 |date=2022-04-29 }}</ref>. == Матбуғатта == == Видеофильмдар == * Аҫылма күпер Ләмәҙ ярҙарын тоташтырҙы. 2014 йылдың 22 апреле{{YouTube|BY_t7kqJXuw|logo=1}} * Үрге Ләмәҙ ауылында мемориаль таҡтаташ асыу. 30 май 2016 йыл<ref>https://ok.ru/video/204615717180</ref> == Телевидениела == * 08 август 2018 йыл. Ләйсән Тимербулатова<ref>[https://gtrk.tv/heberzer/95808-umartasylar-kmey Умартасылар кәмей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918073742/https://gtrk.tv/heberzer/95808-umartasylar-kmey |date=2020-09-18 }}</ref> == Сайтта == * 12 апрель 2013, Үрге Ләмәҙ ауылында яңы күпер төҙөләсәк<ref>[https://bash.bashinform.ru/news/social/2013-04-12/rge-l-m-auylynda-ya-y-k-per-t-l-s-k-1699669 Башинформ]</ref> == Билдәле шәхестәр == * [[Әҙелшина Рәмзилә Мөхәмәт ҡыҙы]] (18.01.1933—13.07.2014), 1969—1995 йылдарҙа [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, 1970 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1986)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17108-elshina-r-mzil-m-kh-m-t-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әҙелшина Рәмзилә Мөхәмәт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818111706/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17108-elshina-r-mzil-m-kh-m-t-y-y |date=2019-08-18 }}{{V|2|01|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13093-rge-l-m-z-arkhangel-r-nynda-y-auyl}} {{V|2|01|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] 3zme4renwf8u372laq0zh8p60jxr4c9 Ҡыҙғы 0 10006 1308561 1283915 2026-11-05T23:56:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308561 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҙғы''' ({{lang-ru|Кизги}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ына халыҡ һаны 199 кеше булған<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453039, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203816003. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 100 %тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. 1906 йылда — 282 кеше, 1920 — 372, 1939 — 428, 1959 — 289, 1989 — 183, 2002 — 196, 2010 — 168 кеше<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/85317/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 196 || 199 || +3 || +1,53 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 29 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Баҡалды]]): 21 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 39 км == Тарихы == [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәклеләрҙең]] Ҡыҙғы йылғаһы буйында утары булған. [[1839 йыл]]да 6 йорттан тора, 1850 йылда [[мәсет]]е булған Ҡыҙғы ауылға (132 кеше) әүерелә. 1859 йылдағы X рәүиздә унда 157 кеше йәшәгән 25 йортта йәшәгән. 1897 йылға 274 кеше һәм 49 йорт була<ref>{{ИСДБ|страница=117}}</ref>. Шулай уҡ уҡығыҙ<ref>[https://nsportal.ru/ap/library/literaturnoe-tvorchestvo/2014/11/03/gilmi-tikshereneu-eshe-auylym-tarikhy Научно-исследовательская работа "История моего села"]</ref> == Урамдары == * З.Вәлиди урамы ({{lang-ru|З.Валиди (улица)}}) * Йәштәр урамы} ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/003/000036.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref> == Матбуғатта == * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 23 март 2012 йыл, «Мәңгелек сер булып ҡалһын театр»<ref>[https://ye102.ru/articles/mahsus/2012-03-23/m-gelek-ser-bulyp-al-yn-teatr-517539] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230327032336/https://ye102.ru/articles/mahsus/2012-03-23/m-gelek-ser-bulyp-al-yn-teatr-517539 |date=2023-03-27 }}</ref> * * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 25 март. Үҙе менән нур йөрөтә<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-25/e-men-n-nur-y-r-t-2744059] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240915211144/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-25/e-men-n-nur-y-r-t-2744059 |date=2024-09-15 }}</ref> == Видеофильмдар == == Радио тапшырыуҙарында == * Фельдшер Әлфирә Ноғаманова. 21 ғинуар 2019 йыл<ref>[https://bash.news/yuldash/jesheu-jeme/86437-feldsher-elfire-nohamanova-38167] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231205031830/https://bash.news/yuldash/jesheu-jeme/86437-feldsher-elfire-nohamanova-38167 |date=2023-12-05 }}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Сиражетдинова Шәмсинур Мырҙабай ҡыҙы]] (1930—29.12.1986), [[театр]] актёры. 1947 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1949 йылдан — хәҙерге [[Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры]], 1952 йылдан хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1951 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/12853-sirazhetdinova-sh-msinur-myr-abaj-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сиражетдинова Шәмсинур Мырҙабай ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|11|12|2020}}</ref>. * [[Олег Ханов]] (11.08.1951), [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]], [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]] Театр эшмәкәрҙәре союзының А. Яблочкина исемендәге премияһы лауреаты (1995), профессор, Санкт-Петербург Фән һәм сәнғәт академияһының ағза—корреспонденты (2005), Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014). * [[Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы]] ([[26 март]] [[1962 йыл]]) — [[башҡорт]] театр актёры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995) * [[Юнир Ғаяз улы Ноғоманов]] — бейеүсе, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы<ref>https://nsportal.ru/user/395136/page/bashkortostanga-100-yyl</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|11|12|2020}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} {{V|11|12|2020}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7769-y-y-arkhangel-r-nynda-y-auyl}} {{V|11|12|2020}} * [http://ufagen.ru/places/arhangelskiy/kuzgi.html Кизги на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|11|12|2020}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] nk35t0igxwxs2m153xli9zpcbzxb2g5 Ҡыҫынды 0 10015 1308562 1283916 2026-11-05T23:58:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308562 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҫынды''' ({{lang-ru|Кысынды}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 394 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453033, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203825006. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]]93 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. 1906 йылда — 300; 1920—456; 1939—586; 1959—424; 1989—342; 2002—365; 2010—304 кеше йәшәгән<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/88460/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 365 || 394 || +29 || +7,95 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 12 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыҙыл Еҙем]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 16 км == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/003/000059.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == [[Еҙем]] йылғаһының уң ҡушылдығы [[Ҡыҫынты (Еҙем ҡушылдығы)|Ҡыҫынды]] йылғаһы буйындағы утар [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] 70-се йылдарында шул уҡ исемле ауылға әүерелә (Ҡыҫынты — башҡортса һүҙе — русса теснина). Ауылға Йәрембәт, [[Муллаҡай (Архангел районы)|Муллаҡай]] ауылы кешеләре нигеҙ һалған. 1795 йылда Ҡыҫынды ауылы 70 кеше йәшәгән 14 ихатанан тора. 1816 йылда бында 103 кеше һәм 15 ихата булған, X рәүиз буйынса 35 ихатала 170 кеше йәшәй. ХХ быуат аҙағында 52 йортта 268 кеше була. Мәсет янында башланғыс дини мәктәп эшләгән. Халҡы — малсылар. 144 кешегә 160 ат, 125 һыйыр, 90 һарыҡ, 80 кәзә тура килгән. 1843 йылда 96 бот ужым һәм 136 бот яҙғы иген сәселгән. [[Умартасылыҡ]] күршеләргә ҡарағанда яҡшыраҡ торошта булған: 60 умарта һәм 40 солоҡ<ref>{{ИСДБ|страница=118}}</ref>. == Мәсет == Ҡыҫынды ауылы мәсете тарихы<ref>[https://nsportal.ru/ap/library/drugoe/2018/01/03/kysyndy-auyly-msete-tarihy Ҡыҫынды ауылы мәсете тарихы]</ref> == Матбуғатта == * [[Инйәр (гәзит)|Инйәр]]. 10 март , Ҡыҫынды "Теге өсәү"е+<ref>[https://inzerarh.ru/articles/novosti/2022-03-10/y-yndy-tege-s-e-2722137] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429033455/https://inzerarh.ru/articles/novosti/2022-03-10/y-yndy-tege-s-e-2722137 |date=2022-04-29 }}</ref> == Видеофильмдар == * Архангел районы, Кыҫынды мәктәбе. 19 октябрь 2019 йыл{{YouTube|E7PA16dgK1A|logo=1}} * Ҡыҫынды ауылының юбилейы. (август 2009)<ref>[https://vk.com/wall-110030918_1828?w=wall141294866_9398 Ҡыҫынды ауылының юбилейы. (август 2009).]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Мухачёв Аркадий Васильевич]] (14.08.1910—21.12.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8099-y-yndy-arkhangel-r-nynda-y-auyl}}{{V|12|08|2019}} * [http://ufagen.ru/places/arhangelskiy/kysyndy.html Кысынды на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|12|08|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/kyisyindyi/ Деревня Кысынды, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|12|08|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] 81n9wpt31g1c6mlwzb4nu97tsbq6z1e Әбделкәрим (Баймаҡ районы) 0 10254 1308619 1283939 2026-11-06T03:31:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308619 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әбделкәрим |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әбделкәрим |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 25 | lat_sec = 20 |lon_deg = 57 | lon_min = 52 | lon_sec = 4 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 450 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453679 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206804001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әбделкәрим''' ({{lang-ru|Абдулкаримово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. Әбделкәрим ауыл Советы үҙәге. 1786 йылда утар булараҡ нигеҙләнгән<ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}</ref>. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 450 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453679, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206804001. == Исеменең килеп сығышы == Ауыл исеме ауылға нигеҙ һалыусы ''Әбделкәрим'' антропонимынан алынған<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. == Географик урыны == Район үҙәгенән көнбайыш-көнсығышҡа табан — 43 км һәм Сибай тимер юлы станцияһына тиклем 83 км алыҫлыҡта Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы буйында урынлаш­ҡан<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} </ref>. == Тарихы == Ауылға Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (уның улы Әбүбәкер Әбделкәримов билдәле). 1866 йылда 49 йортта 332 кеше йәшәгән. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ 7 һыу тирмәне теркәлгән. Ауыл Советының үҙәге (1956 йылға тиклем Матрай районы составында була)<ref name="Баймакский край"></ref>. Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, Оло Мағаш һәм Кесе Мағаш (Юлыҡ) йылғалары ҡойған ерҙә, урынлашҡан. Халҡы — башҡорт. 1786 йылда — утар, 1816 йылда 20 йортта 140 кеше йәшәй<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. Халҡы [[малсылыҡ]], ҙур булмаған майҙандарҙа — [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]], [[солоҡсолоҡ]], урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. '''Совет осоро''' 1930 йылда крәҫтиәндәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшәләр<ref name="Баймакский край"></ref>. 1956 йылда КПСС-тың XX съезы имесе тип үҙгәртелә. 1960 йылда колхоз тарҡатыла, уның базаһында Баймаҡ совхозының бүлексәһе ойошторола, һуңынан — ПСК «Баймакский»<ref> {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} 55-56 стр. </ref>. '''Бөгөнгө көнө''' Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, ике фельд­шер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, ветеринария пункты, биш шәхси магазин, ике крәҫтиән (фермер) хужалығы, мәсет бар. Алғаҙы һәм Ҡыуат ауылдарынан балалар Әбделкәрим урта мәктәбенә уҡырға йөрөйҙәр, уларҙы дәрестәргә автобус менән алып киләләр. Балалар өсөн спорт майҙансығы төҙөлдө<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 Иңдәрендә — халыҡ хәстәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812022652/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 |date=2022-08-12 }}</ref>. «Түңгәүер» фольклор ансамбле ойошторолған (етәкселәре — Кәримова Зәйнәб Сәхи ҡыҙы, Күҙәшева Фәриҙә Fилметдин ҡыҙы)<ref>[https://bashkizi.ru/articles/khal-ym-g-re/2019-07-09/t-g-er-mo-o-786338 С. Сурина. Түңгәүер моңо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124114013/https://bashkizi.ru/articles/khal-ym-g-re/2019-07-09/t-g-er-mo-o-786338 |date=2022-01-24 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||473||481||954|| |- | 1920 йыл 26 август||374|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||240|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||305|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||465|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||465|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||425||211||214||49,6||50,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} Халҡы: 1900 йылда — 218 кеше; 1920—374; 1939—240; 1959—305; 1989—465; 2002—465; 2010—425 кеше. ; Милли составы Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[түңгәүер]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (100 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 43 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 83 км == Әбделкәрим ауылы топонимдары<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/ Баймаҡ районы Әбделкәрим ауылы топонимдары]</ref> == — Һаҡмар йылғаһы; Суҡташ тауы; Ҡабраҡай тауы; Һарытүбә тауы; Гәрәкәй тауы; Үркә үҙәге; Үркә үҙәге йылғаһы; Оло Юлыҡ йылғаһы; Сәғит тауы; Сәғит баҡсаһы; Сәғит тирәклеге; Ҡыҙылташ тауы; Сәүкәташ (ферма ятҡан урын); Мағаш тауы; Ысмаҡай тауы; Күспей тауы; Баҙар тауы; Үгеҙ үлгән ялан; Кәмәһалған тауы; Өйташ тауы; Өйташ мәмерйәһе; Питкүлгән; Өс тирәк (информаторы ''Ләлә Рафиҡова''); Ҡалмаҡ ятҡан ер<ref> [https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-bdelkrim-auili-ylshe-3521032.html 10 класс уҡыусыһы Моратова Лиза Етәксеһе: Мостаева В. А. Презентация на тему «Әбделкәрим ауылы һөйләше»]</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * М.Булатов урамы ({{lang-ru|М.Булатова улица}}) * Тау аҫты урамы ({{lang-ru| Подгорная улица}}) * Һаҡмар урамы ({{lang-ru| Сакмарская улица}}) * Х. Ғәбитов урамы ({{lang-ru| Х. Габитова улица}}) * Суҡташ урамы ({{lang-ru| Сукташа улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная улица}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира улица}}) * Мағаш урамы ({{lang-ru| Магаша улица}}) <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000088.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәр<ref name="Баймакский край"></ref> == * [[Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы]] (1887—1920) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Бөрйән-Түңгәүер кантоны идараһы рәйесе (1918—1920). * [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы]] (5.05.1886—14.04.1938) — [[Башҡорт милли хəрəкəте]] эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Видеояҙмалар == — [https://vk.com/video/@id204505321?z=video204505321_456239468%2Fpl_204505321_-2 Түңгәүер ырыуы йыйынында] — [https://vk.com/video/@id204505321?z=video204505321_456239470%2Fpl_204505321_-2 Әбделкәрим ауыл клубы. Янчурина Фәриғә йырлай.] — [https://vk.com/video/@id204505321?z=video176545531_171202989%2Fpl_204505321_-2 «Орнамент» Талкан Тунгаура (д. Абдулкарим Баймакский р-н). 2015г.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Хәтер == — 2021 йылдың 3 декабрендә Баймаҡ районының Әбделкәрим ауылында күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, шағир, драматург, ғалим, Башҡорт Совет автономияһын төҙөүгә тос өлөш индергән арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең береһе Хәбибулла Ғәбитовтың яҡты иҫтәлегенә арнап мәктәп бинаһына таҡтаташ ҡуйылды<ref>[https://ataisal.com/articles/i-t-lekle-datalar/2021-12-03/dany-aytty-ta-tatash-bulyp-2606155 Даны ҡайтты таҡтаташ булып] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630010441/https://ataisal.com/articles/i-t-lekle-datalar/2021-12-03/dany-aytty-ta-tatash-bulyp-2606155 |date=2022-06-30 }}</ref>. == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * [https://ba.wikibooks.org/wiki/ Баймаҡ районының Әбделкәрим ауылы топонимдары] * [https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-bdelkrim-auili-ylshe-3521032.html 10 класс уҡыусыһы Моратова Лиза Етәксеһе: Мостаева В. А. Презентация на тему «Әбделкәрим ауылы һөйләше»] * [https://bashgazet.ru/articles/i-tisad/2021-05-26/i-t-mle-e-bdelk-rim-yyary-2257735 Иң тәмлеһе — Әбделкәрим ҡыяры!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120025420/https://bashgazet.ru/articles/i-tisad/2021-05-26/i-t-mle-e-bdelk-rim-yyary-2257735 |date=2025-01-20 }} * [https://web.archive.org/web/20220813161536/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_07 Булатова Г. М.,11-се класс. Фәнни етәксеһе: Байсыуаҡова Ә.Ә. БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫ ОСОРОНДА ҺӘМ ХХI БЫУАТ БАШЫНДА БАЙМАҠ РАЙОНЫ ӘБДЕЛКӘРИМ, ҠЫУАТ АУЫЛЫ БАЛАЛАРЫНА ҠУШЫЛҒАН ИСЕМДӘР] * {{БЭ2013|95714}} * [https://bashkizi.ru/articles/khal-ym-g-re/2019-07-09/t-g-er-mo-o-786338 Сәрүәр Сурина. Түңгәүер моңо ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124114013/https://bashkizi.ru/articles/khal-ym-g-re/2019-07-09/t-g-er-mo-o-786338 |date=2022-01-24 }} == Әҙәбиәт == * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1786 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] 9hqi9mvdrzmrnz0nznvfcpcxmcxvsw3 Ғәҙелбай 0 10278 1308433 1283873 2026-11-05T16:35:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308433 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәҙелбай''' ({{lang-ru|Гадельбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453673, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206816002. == Исеменең килеп сығышы == Ауылға тәүге төпләнеүсе Ғәҙелбай Ейәнғолов исеме бирелгән, шулай уҡ ''Шырмай'' исеме менән теркәлгән. Шырмай Ибраҡов — ошо ауыл кешеһе<ref>Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 171-се бит</ref><ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =95 }}</ref>. == Географик урыны == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның ҡушылдығы Батҡаҡлы янында урынлашҡан<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref> * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[1-се Эткол]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 73 км == Тарихы == Тораҡ пункты [[Верхнеурал өйәҙе]] Бөрйән улусы биләмәһендә [[1812 йыл]]да барлыҡҡа килгән. Ауыл атамаһы Кинйәбулат (Буранбай) ауылынан тәүге күсеп килеүсе Ғәҙелбай Ейәнғуловтың (1776 йылғы) исеменән алынған. Уның Дәүләтбай исемле улы булыуы билдәле. Барыһы 19 ғаилә күсеп килгән, улар араһында — Юлдыбай Дәүләтҡолов (уның улдары Сәйфулла, Ғәле), Байегет һәм Ҡотлогилде Күлмәковтар, Ғәлекәй Сураҡов, Ишморат һәм Мораҙым Солтанморатовтар һәм Ҡасҡын Этҡабулов һәм башҡалар<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. Ауылдың икенсе атамаһы Ширмай Ибраҡов исеме менән бәйле. Ширмай Ҡарағужа (хәҙер был ауыл юҡ) ауылында йәшәгән, уның Килмәк исемле туғаны булған. Ҡарағужа ауылы Этҡол һәм [[Мырҙаҡай]] ауылдары араһында урынлашҡан булған. Хәҙер ул ауыл юҡ. Шырмайҙың улдары — Әүәл (1746—1820), Аҡҡужа (1747—1817), Йәғәфәр (1759—1830), Аҡмырҙа (1778 йылғы), Аҡманбай (1786 йылғы), Баймырҙа (1796—1830), Кинйәғол (1801 йылғы). Әүәлдең улдары — Ырыҫбай (уның улдары — Ҡужәхәмәт, Әхмәт, Бөркөтбай, Рәхмәт, Баҫылан, Кейекбай, Юлбарыҫ, Ҡолбай, Ғәле, Шәйәхмәт)<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. 1812—1814 йылдарҙа [[1812 йылғы Ватан һуғышы|француздар менән һуғышта]] Бикташ Мамбаев ҡатнаша<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. 1786 йылғы картала Шырмай ауылы күрһәтелгән, ул Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Шырмай — Ҡарағужа ауылының утары булараҡ барлыҡҡа килә. Был ауылдың тағы ла бер утары булған — Ярат утары. Шырмай Ғәҙелбай ауылынан айырым күрһәтелгән, әммә һуңғараҡ ошо ике ауылдың береһе Үрге Ғәҙелбай, икенсеһе Түбәнге Ғәҙелбай тип аталған. ХХ быуаттың 30-сы йылдарынан картала Түбәнге Ғәҙелбай күрһәтелмәй. Хәҙерге ваҡытта Үрге Ғәҙелбай ауылы Ғәҙелбай тип йөрөтөлә<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. Ауыл халҡы [[малсылыҡ]], [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]], һунарсылыҡ һәм [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгән<ref name="Баймакский край"></ref>. 1834 йылда ауылда 296 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 436, 1920 йылда Үрге Ғәҙелбайҙа — 498, Түбәнге Ғәҙелбайҙа 142 кеше йәшәгән. 1839 йылда 60 йорттан йәйләүгә 35 арба сыҡҡан, ғәҙәттә Аҡморон, Ҡалмаҡ, [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғалары буйлап йәйләгәндәр. 330 кеше башына 330 йылҡы малы, 259 һыйыр, 112 һарыҡ һәм 41 кәзә тура килгән. 70 дисәтин баҫыу эшкәрткәндәр. 1843 йылда 24 бот ужым һәм 880 бот ярауай иген сәселгән<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. '''Совет осоро''' 1930 йылда «Кубань» колхозы ойошторолған. Артабан ауыл «Урал», Карл Маркс исемендәге, аҙаҡҡы ваҡыт «Алға» колхоздар составында була<ref name="Баймакский край"></ref>. '''Бөгөнгөһө''' Хәҙерге ваҡытта ауылда балалар баҡсаһы, клуб (1986 йылда төҙөлгән), мәсет һәм ике магазаин бар. Башланғыс мәктәп, ФАП һәм китапхана ябылған. Ғәҙелбай ауылы 1-се Этҡол ауыл биләмәһенә ҡарай, ауылда 90 йортта 323 кеше йәшәй<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-04-27/bay-tarihly-boron-o-er-2275180 «Башҡортостан», 7 АПРЕЛЬ 2021. Бай тарихлы боронғо ерҙә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119150025/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-04-27/bay-tarihly-boron-o-er-2275180 |date=2025-01-19 }}</ref>. Ауыл «Айыҡ ауыл — 2011» республика конкурсында ҡатнаша, шул уҡ йылда [[Шәжәрә байрамы]] уҙғарыла. Шул уҡ 2011 йылда Ғәҙелбайҙың мәктәп урамы «Райондың иң төҙөк урамы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Ғәҙелбайҙа тырыш, уңған, маҡсатлы халыҡ йәшәй, тормош ауырлыҡтарына ҡарамай, ауыл урамдарын төҙөкләндерә, мал үрсетергә, унан табыш алып, айыҡ аҡыл менән йәшәргә ынтыла<ref>[https://hakmar.blogspot.com/2011/11/2011_8618.html «Һаҡмар», 30 нояб. 2011. «Конкурста еңәсәгебеҙгә ышанабыҙ», — ти ғәҙелбайҙар]</ref>. Ауылда Ағинәйҙәр ойошмаһы булдырылған. Ысынлап та, Ғәҙелбай ауылы матур, төҙөк урамдары, йорттарының ҡабатланмаҫ сағыу төҫтәре менән айырылып тора. Уларға береһенән-береһе уҙҙырып донъя көтөү, сәмләнеп, дәртләнеп йәшәү хас. Ауыл халҡы төрлө акцияларҙа, өмәләрҙә әүҙем ҡатнаша, ауыл клубында матур йөкмәткеле кисәләр үткәрелә<ref>[http://1-itkul.ru/1-oktyabr-halyi-ara-ololar-k-n/ 1 ОКТЯБРЬ — ХАЛЫҠ АРА ОЛОЛАР КӨНӨ ]</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||498|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||265|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||295|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||330|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||347|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||309||158||151||51,1||48,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} ; Милли составы Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (100 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Галин Салауат Әхмәҙиә улы]] (3.03.1934—29.03.2010), фольклорсы-ғалим, педагог-методист, юғары мәктәп эшмәкәре. 1977—1983 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]] проректоры. 1975 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]] Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы), филология фәндәре докторы (1995), профессор (1995). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2001). * Ғәлин Булат Әхмәҙи улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы; * Йәндәүләтов Йыһангир Хәйбулла улы — «Сибайский рабочий» гәзите мөхәррире, Баймаҡ баҡыр-иретеү комбинаты руднигының партком секретары; * Ҡунаҡбаев Барый Закир улы — КПСС-тың Сибай ҡала комитетының элекке секретары<ref name="Баймакский край"></ref>. * [[Әҙеһәмов Юнир Самат улы]] (5.10.1929—24.09.1994), ғалим—педагог, партия һәм дәүләт органдары, мәғариф хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Йылайыр ауыл хужалығы техникумының директор урынбаҫары һәм директоры. 1968 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы<ref>[http://urgaza.ru/persons/170/1370/ Историко-краеведческий портал Ургаза.ру. Алфавитный список список знатных и известных лиц. Адигамов Юнир Саматович]{{ref-ru}}{{V|22|09|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|90196}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =95 }} * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1795 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] n558u2e4ijla8r5rqdm6h0inbzmvu44 2-се Этҡол 0 10286 1308694 1305708 2026-11-06T08:20:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308694 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Этҡол}} '''2-се Этҡол''' ({{lang-ru|Иткулово 2-е}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 1727 кеше булған<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206840005 ОКТМО коды — 8060644010 == Исеменең килеп сығышы == Башта ''Айытғужа'' атамаһын йөрөткән. Ауылға нигеҙ һалған Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы тархан Айытҡужа Иҫәкәев хөрмәтенә ҡушылған. Хәҙерге Икенсе Этҡол исеме XVIII быуат башынан тархан Айытҡужа улы ''Этҡол'' антрононимын алған<ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =88 }}</ref>. Шулай уҡ ''Нуғай Бөрйән'' исеме аҫтында билдәле<ref name="Усманова">Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 163 бит</ref>. == Географик урыны == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның Таулы, Рәжәп, Саҡмағош уң ҡушылдыҡтарында урынлашҡан<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8} 69-70 биттәр}}</ref>. * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 37 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 84 км == Тарихы == [[Файл:Село Второе Иткулово Баймакского района. Вид с горы.jpg|thumb|Икенсе Этҡол ауылы. Ауыл мәсете.]] XVIII быуат башында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә ауылға нигеҙ һалғандар, башта Алдар батыр Иҫәнгилдиндың ағаһы Айытҡужа Иҫәкәевтың исемен йөрөткән, һуңынан — уның улы тархан Этҡол Айытғужин исеме менән йөрөтөлә башлай<ref name="Баймакский край"></ref>. Икенсе Этҡол ауылы (Үрге Этҡол) Бөрйән улусының 6-сы кантоны 3-сө йорто составында булған<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. Тәүге тапҡыр Этҡол ауылы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында 1763 йылда телгә алына<ref name="Усманова"></ref>. [[File:Древнее захоронение в Баймакском районе, д. 2-е Иткулово.jpg|thumb|Тамғалы таш. Боронғо зыярат ҡалдыҡтары. Баймаҡ районы Икенсе Этҡол ауылы тирәһендә]] 1816 йылда 88 йәшлек Этҡол Айытғужин Этҡол ауылында йәшәгән. Этҡолдың улдары һәм ейәндәре билдәле: өлкән улы Байҡый (1766 йылғы), уның улдары — Сөләймән, Дауыт, Таулыҡай, Мөхәмәтзаман. 1815 йылда Байҡый балалары һәм һәм туғандарының балалары Әйүп, Йосоп, Яҡум менән яңы булдырылаған Моҡас ауылына күсә. Этҡолдың кесе улы Солтанғол иртә донъя ҡуя, унан улы Балхия ҡала (1784 йылғы). Балхияның улдары — Баһауетдин һәм Ишмырҙа. Этҡол ейәне Балхия Солтанғолов менән йәшәй<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда Этҡол ауылынан 15-се башҡорт полкы составында [[Париж]]ға тиклем барып етәләр: урядник Баязит Әлимбәтов, рядовойҙар Мөхәмәтғәли Ниәтшин, Мөкмин Әбделсәлимов, Сәйетбаттал Ирмәков (бөтәһе лә көмөш миҙалдар кавалерҙары). 1806—1807 йылдарҙа [[Франция]]ға ҡаршы [[Пруссия]] һәм [[Польша]] территорияһындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар: рядовойҙар Хәйризаман Ирғәлин, Әйүп Солтанғолов, Баҡтыбай Ирмәков. 1828—1829 йылғы урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнашалар: Буранғол Рафиҡов, Әбделғариф Әбделмәжитов һәм Мөхәмәтғәли Килдиғужин<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. Этҡолдар малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]], [[Исхаҡ (Баймаҡ районы)|Исхаҡ]], [[Ниғәмәт]], [[Сәйетбаттал]] ауылдары халҡы менән Бутара, Салажа, Әликәй, Ҡашҡа-Айғыр буйлап Сереккүлгә һәм [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһына]] тиклем [[Урал]] тауҙарына барып еткәндәр. 1839 йылда 116 йорттан 88 арба йәйләүгә сыға. Ауылда 707 кеше йәненә 480 йылҡы, 1100 һыйыр, 400 һарыҡ булған. 1843 йылда 88 бот ужим һәм 984 бот ярауай иген сәсәләр, төрлө кәсеп менән шөғөлләнәләр. Ауылда ике мәсет булған. Аҙна һайын баҙар ойошторола, 1885 йылда баҙарҙа 6 даими һатыу иткән лавка була<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. XIX быуат башынан утарҙарға сығыу тыйылғанға күрә, Этҡол ауылы халҡы яңы ауылдарға нигеҙ һала. 1812 йылда 17 ғаилә [[Ағиҙел]] йылғаһы буйында Яҡшығол ауылына нигеҙ һала (Бөрйән районы)<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. '''Совет осоро''' ХХ быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. Совет осоронда 2-се Этҡол ауылы «Урал» агрокомплекс хужалығының үҙәк усадьбаһы була. Бында ағас әҙерләү буйынса «Мәтим» артеле һәм урман хужалығы урынлашҡанref name="Баймакский край"></ref>. Республикала билдәле шәхестәр [[Байымов Берйән Сафа улы|Б. С. Байымов]], [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы|Ш. Ш.Ғәбдиев]], [[Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы|Ғ.Д.Ибраһимов]], [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы|М. Н.Иҫәнбаев]], [[Рәхимов Ришат Рәшит улы|Р. Р.Рәхимов]], [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы|З. И.Хәлилов]], [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы|Х. Х. Әлмөхәмәтов]] 2-се Этҡол ауылында тыуған. '''Бөгөнгөһө''' Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Мәҙәниәт йортонда төрлө ижади коллективтар булдырылған: «Йәнтөйәк» фольклор ансамбле; «Йәйғор», «Дарман», «Атайсал» вокаль ансамблдәре; «Әхирәттәр», «Шатлыҡ», «Аҡ ҡайын» бейеү ансамблдәре, «Сыбалайыр» ҡубыҙсылар ансамбле<ref>[https://itkulovo-club.ru/category/tvorcheskie-kollektivy/ Ижади коллективтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424104257/https://itkulovo-club.ru/category/tvorcheskie-kollektivy/ |date=2022-04-24 }}</ref>. "Ағинәйҙәр" ойошмаһы бихисап йөкмәткеле, файҙалы саралар. кисәләр үткәрә. халыҡ йолаларын. ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү буйынса ҙур эш башҡара. Ағымдағы йылда (2022) ойошма "Урал батыр" эпосы - башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы" исҽмлҽ проҽкт буйынса эш башланы<ref name="Урал батыр>[https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2022-02-09/ikense-et-ol-auyly-a-in-y-rene-ural-batyr-eposy-bash-ort-hal-yny-ruhi-omart-y-y-is-ml-pro-kty-esh-bashlany-2686828 Икенсе Этҡол ауылы ағинәйҙәренең «Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының рухи ҡомартҡыһы" исҽмлҽ проҽкты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326212021/https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2022-02-09/ikense-et-ol-auyly-a-in-y-rene-ural-batyr-eposy-bash-ort-hal-yny-ruhi-omart-y-y-is-ml-pro-kty-esh-bashlany-2686828 |date=2023-03-26 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||858||416||442||48,5||51,5 |- | 1920 йыл 26 август||615|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||2039|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||1003|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1034||534||500||51,6||48,8 |- | 2002 йыл 9 октябрь||1012||513||499||50,7||49,3 |- | 2010 йыл 14 октябрь||853||433||420||50,8||49,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} ; Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Ырыу аралары: ''бүре, таулы, ҡыя, таҙым, ҡырғыҙ, татар, көҙән, көсөк, маңҡа, серәкәй, монаш, секәнәй, аратор''<ref name="Усманова"></ref>. == Ер-һыу атамалары == '''Тауҙар исемдәре''' — Көрәй тауы;<br> — Әсебейек;<br> — Ҡыҙҙар тауы;<br> — Иген тауы<br> '''Күл-йылғалар исемдәре''': — Сарҙаҡ күле;<br> — Мәтем йылғаһы;<br> — Таулы йылғаһы;<br> — Киндеркүл == Былар ҡыҙыҡлы == [[Файл:Д. 2-е Иткулово Баймакского района Башкортостана. Здесь был записан башкирский эпос "Урал-батыр".jpg|thumb|«Урал батыр» эпосын сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып алған урында доға ҡылыу.]] — 1910 йылда сәсән Мөхәмәтша Буранғолов «Урал батыр» ҡобайырын 2 — сҽ Этҡол ауылынан алыҫ булмаған урында сәсәндәр Ғ.Арғынбаҽв һәм Х.Әлмөхәмәтовтан яҙып ала. Эпос өс өлөштән, туғыҙ бүлҽктән тора<ref name="Урал батыр></ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Байымов Берйән Сафа улы]] (7.02.1948—26.11.2004), ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). [[Сәғит Мифтахов]] исемендәге премия лауреаты (1987). * [[Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы]] — (912.1898—5.07.1979), башҡорт шағир-импровизаторы. Беренсе донъя, Граждандар, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * Иҫәнбаев И. Н. — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре; * [[Иҫәнбаев Мазһар Насип улы]] — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы ([[2002 йыл]]дан). * [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], Этҡолда уҡыған. * Ҡотлоғужина Зәкиә Рәхмәт ҡыҙы (4.03.1922—28.10.2005), БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966); * [[Мостафин Урал Сабирйән улы]] (17.01.1951), хеҙмәт ветераны, [[Шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Баймаҡ районы]]ның [[Батыр Вәлид]] исемендәге (2002) һәм [[Сәғит Агиш]] исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2011). * [[Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы]] (5.03.1963), ғалим—әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы. * Мәжитов Г. М. — Мәскәүҙәге Еңеү парадында ҡатнашыусы; * [[Рәхимов Ришат Рәшит улы]] — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982). * [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим, 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2026) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). * Сирғәлин И. И. — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре; * Таңғатаров И. — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор; * Хәйретдинов Борис Мөхәммәт улы (10.03.1948), педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, яҙыусы һәм шағир, йырҙар авторы, йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985) һәм райондың [[Батыр Вәлид]] исемендәге премия (2003) лауреаты. * [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы]] (13.06.1963—10.04.2004), ҡурайсы, йырсы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Ҡурайсылар Союзы ағзаһы (1999). * Хәлитов Динар Дидар улы (18.08.1959), архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010)<ref>[http://enc.rusoil.net/index.php/person/110-persona/kh/1491-khalitov-dinar-ditarovich Энциклопедия УГНТУ — Халитов Динар Дитарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817155033/http://enc.rusoil.net/index.php/person/110-persona/kh/1491-khalitov-dinar-ditarovich |date=2019-08-17 }}{{ref-ru}}{{V|17|08|2019}}</ref>. * [[Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы]] — сәсән; * [[Тажетдинов Илшат Азамат улы]] — ([[20 май]] [[1969 йыл]]) — дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019); * [[Тажетдинов Азамат Әғзәм улы]]  (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005); * Тажетдинов Нур Азамат улы — Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Сибай ҡалаһының почетлы гражданины == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина улица}}) * Урманлы урам ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Революция урамы ({{lang-ru| Революционная улица}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира улица}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru| Салавата Юлаева улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000068.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =95 }} * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|96384}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/vtoroe_itkulovo_bash._r./ Село Второе Иткулово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|17|08|2019}} * [https://itkulovo-club.ru/ 2-се Этҡол мәҙәниәт йорто сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424105834/https://itkulovo-club.ru/ |date=2022-04-24 }} * [https://rbsmi.ru/news/khal_yna_dan_yyrlany/ Халҡына дан йырланы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:XVIII быуатта нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] d5rf6rzmei5rfmroebdgti6znt46ykj Ҡыуат (Баймаҡ районы) 0 10296 1308555 1283914 2026-11-05T23:42:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308555 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡыуат |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡыуат |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 24 | lat_sec = 30 |lon_deg = 57 | lon_min = 51 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 207 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453679 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206804003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡыуат''' ({{lang-ru|Куватово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. 1754 йылда нигеҙләнгән<ref name="Баймакский край"></ref>[[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 207 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453679, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206804003. == Исеменең килеп сығышы == ''Ҡыуат'' антропонимынан алынған<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]</ref>. == Географик урыны<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref> == Ауыл [[Һаҡмар]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 42 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 83 км == Тарихы == Ҡыуат ауылында [[түңгәүер]] ырыуы башҡорттары йәшәй. Ауыл 1754 йылда<ref name="Баймакский край"></ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ХVIII быуаттың аҙағында<ref name="Әсфәндиәров">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}</ref>) нигеҙләнә Нигеҙ һалыусы Ҡыуат Кинйәғолов хөрмәтенә ''Кинйә'' атамаһы бирелә. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалынан]] һуң Түңгәүер улусы старшинаһы, пугачевсы ''Ҡыуат'' Асановтың исемен йөрөтә башлай. «Башҡорт АССР-ытарихы буйынса материалдар»ҙа Ҡыут ауылы ике тапҡыр — 1779 һәм 1789 йылдарҙа — телгә алына. Ҡыуат Асановтың өс улы булған: Иҫәнгилде (1814 йылда хәбәрһеҙ юғала, уның улдары — Иҫәнғол һәм Мөхәмәтшәриф), Ҡужаш (1759 йылғы) һәм Аблай (1781 йылғы)<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. 1859 йылда 434 кеше кеше теркәлгән. 1842 йылда ауыл халҡы 44 бот ужым һәм 1220 бот ярауай бойҙай сәскән<ref name="Әсфәндиәров"></ref>. 1815 йылда Ҡыуат ауылына Орск ҡәлғәһенән татарҙар Ниғмәтулла һәм Кәлимәлла Рәхмәтуллиндар ебәрелә. Ауылды аҫаба башҡорттар нигеҙләгән. '''Совет осоро''' 1957 йылға тиклем ауыл Матрай районы составына инә, Яңы сиҙәм «Баймаҡ» совхозы ойошторолғандан һуң уның бүлексәһе була<ref name="Баймакский край"></ref> '''Бөгөнгө көнө''' Ҡыуат ауылы Әбделкәрим ауыл биләмәһенә ҡарай. Мәктәп ябылғандан һуң балалар Әбделкәримгә мәктәп автобусында йөрөп уҡый. Ауыл халҡы малсылыҡ, йылҡысылыҡ, умартасылыҡ һәм йәшелсәселек менән шөғөлләнә, бик күптәр сит тарафтарҙа вахта ысулы менән эшләй. Баймаҡ ҡалаһына һәм Йылайыр районының Юлдыбай ауылы баҙарына һөт ризыҡтарын, еләк-емеш, бәшмәк һатып көн итә<ref name="Илнур Ямалетдинов">[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 Иңдәрендә — халыҡ хәстәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812022652/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 |date=2022-08-12 }}</ref>. «Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү» программаһы сиктәрендә Ҡыуат ауылында һыу селтәре буйынса эштәр атҡарылды, фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлә<ref name="Илнур Ямалетдинов"/>. Ҡыуатта ир-егеттәр ҡоро үтте, унда төрлө мөһим мәсьәләләр күтәрелде: ауылды төҙөкләндереү, зыяратты кәртәләү, зәңгәр яғыулыҡ үткәреү, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск ҡуйыу һәм башҡа көнүҙәк проблемалар<ref>[https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 Кәримә Усманова. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327152209/https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 |date=2022-03-27 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||198||97||101||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} ; Милли составы Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башлыса [[Түңгәүер]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (100 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Крәҫтиән урамы ({{lang-ru| Крестьянская улица}}) * Күгәрсен урамы ({{lang-ru| Кугарчен улица}}) * Һаҡмар урамы ({{lang-ru| Сакмара улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru| Советская улица}}) * М. Шайморатов урамы ({{lang-ru| М. Шаймуратова улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная улица}}) <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000087.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Ҡыуат ауылы топонимдары == — Туҡал тауы; Мәндей тауы; Зыярат сауҡаһы; Хөсәйен тауы; Бейек тау; Мәрәй тауы; Ҡалтаташ тауы; Ҡыһалан; Борам үҙәге; Борам ҡоҙоғо; Селекле тау; Кәбәнташ ҡаяһы; Аһылай тауы; Ҡылысбай тауы; Һатыу туғайы, Һатыу йылғаһы; Сәүкәташ; Мәҙиносҡан ҡая; Ҡорайыры яланы; Ҡорайыры йылғаһы; Ағасҡорған; Тоҙтапҡан; Бешәле ер; Алтат яланы; Күгәрсенташ; Күгәрташ мәмерйәһе; Чапай ташы; Ҡыуат үлеге; Ҡаршытау; Ишбирҙе һарҡыуы; Аҡмырҙа һыуы; Ҡаратал; Муһағөйө; Дили үҙәге; Таҙғаҡ; Сыбы һырты; Сатра-һабантуй урыны; Сатра тауы, Сатра тамағы; Һынташ тауы; Һынташ йылғаһы; Имам ҡоҙоғо; Ылайымбирҙе йылғаһы (информатор Ләлә Рафиҡова<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/ Ҡыуат ауылы топонимдары]</ref>). == Билдәле кешеләре == — Миңнур Дәүләтғәле ҡыҙы Солтанғолова — хеҙмәт ветераны. Әбделкәрим балалар баҡсаһы мөдире<ref>[https://ataisal.com/articles/bayramdar/2018-11-23/le-l-emd-r-safynda-62982 Әле лә әүҙемдәр сафында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204031140/https://ataisal.com/articles/bayramdar/2018-11-23/le-l-emd-r-safynda-62982 |date=2022-12-04 }}</ref> == Матбуғатта == — [https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 Кәримә Усманова. Май 2021. ҠЫУАТТАР ЙЫЙЫН ЙЫЙҘЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327152209/https://ataisal.com/articles/k-n-k-m-s-l/2021-05-02/yuattar-yyyyn-yyy-y-2369891 |date=2022-03-27 }} — [https://web.archive.org/web/20220813161536/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_07 Булатова Г. М.,11-се класс. Фәнни етәксеһе: Байсыуаҡова Ә.Ә. БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫ ОСОРОНДА ҺӘМ ХХI БЫУАТ БАШЫНДА БАЙМАҠ РАЙОНЫ ӘБДЕЛКӘРИМ, ҠЫУАТ АУЫЛЫ БАЛАЛАРЫНА ҠУШЫЛҒАН ИСЕМДӘР] == Фольклорҙа == — Ишелгән сауҡа таға­ тылмай үҫеп китһә — ҡауышыуға, тип юрағандар. Ҡыуат ауылы янындағы урманда бер рәт кенә булып үҫеп ул­ тырған ҡайындар бар. Уларҙы янлап ҡына һуҡмаҡ үтә. Был ҡа­ йындарҙы ир-егеттәр Б ө й ө к Ватан һуғышына киткәндә ишкән. Уларҙың ҡайһыларын егеттәр менән ҡыҙҙар айырылышыу бил­дәһе тип юраған<ref>[http://ihtika.ru/index.php/book/bashhort-halyk-ijady-1-se-tom-yola-folklory-ofo-kitap-1995-560-bit/text/138 Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Йола фольклоры. — Өфө, Китап, 1995. — 560 бит. 138 бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327152208/http://ihtika.ru/index.php/book/bashhort-halyk-ijady-1-se-tom-yola-folklory-ofo-kitap-1995-560-bit/text/138 |date=2022-03-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * [https://web.archive.org/web/20220812022652/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 Иңдәрендә — халыҡ хәстәре] == Әҙәбиәт == * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} * Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1754 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] 7sjtdfd8nhyn3qqwetnyg3kb1ej2ik9 Ҡуянтау 0 10301 1308538 1287082 2026-11-05T22:37:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308538 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡуянтау |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡуянтау |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 39 | lat_sec = 57 |lon_deg = 58 | lon_min = 10 | lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1166 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453670 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206809002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡуянтау''' ({{lang-ru|Куянтаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1166 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453670, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206809002. == Исеменең килеп сығышы == ''Ҡуянтау'' (ҡуян+тау) тауы исеменән алынған<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР. 96 бит]</ref>. == Географик урыны == [[Һаҡмар]] йылғаһы ҡушылдығы [[Әселе]] йылғаһы буйында урынлашҡан<ref name="БЭ">{{БЭ2013|87487}}</ref> * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 14 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 59 км == Тарихы == Совет осоронда, 1929 йылда, [[Баймаҡ баҡыр-иретеү заводы]]ның ярҙамсы хужалыҡ булараҡ ойошторола. 1959 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ)<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref>. '''Бөгөнгөһө''' Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. «Сударушки» урыҫ йыры халыҡ ансамбле, «Ләйсән» халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойошторолған<ref name="БЭ"></ref>. Ҡуянтау ауылы ҡоролтайы булдырылған<ref>[https://vk.com/kurultai_kuyantau Ҡоролтай]</ref>, уның сиктәрендә балалар ҡоролтайы эшләп килә. Ағинәйҙәр ойошмаһы йолаларҙы тергеҙеү маҡсатында төрлө саралар үткәрә: балаҫ һуғыу<ref>[https://hakmar.ru/articles/y-m-i-t/2022-02-08/bala-u-a-uyantau-a-in-y-re-2684154 Балаҫ һуға Ҡуянтау ағинәйҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216120039/https://hakmar.ru/articles/y-m-i-t/2022-02-08/bala-u-a-uyantau-a-in-y-re-2684154 |date=2024-12-16 }}</ref>, башҡорт милли кейемен пропагандалау<ref>[https://vk.com/wall-43807744_17039 Башҡорт милли кейеме — халҡыбыҙҙың рухи байлығы]</ref>, «таҙа шишмә» акцияһында ҡатнашып, Нурлыбай, Шәһит шишмәләрен таҙартыуҙы ойошторҙо<ref>[https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/print:page,1,8384-ainyr-uldaryna-tyrma-aldy.html Ағинәйҙәр ҙә ҡулдарына тырма алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215223323/https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/print:page,1,8384-ainyr-uldaryna-tyrma-aldy.html |date=2024-12-15 }}</ref> һәм башҡа бик күп файҙалы эштәр. 2021 йылда Ҡуянтау мәктәбе «Иң яҡшы цифрлы мәктәп» конкурсында «Социаль селтәрҙәрҙәге иң яҡшы сәхифәле мәғариф ойошмаһы» номинацияһында еңеү яулаған. Ҡуянтау ауылы янында «Аҡъял» ипподромы бар<ref>[https://hakmar.blogspot.com/2012/10/blog-post_3030.html?m=1 «Аҡъял» ат спорты ярыштарына йыйҙы]</ref>, унда йыл һайын республика, төбәк-ара кимәлдәге ат спорты ярыштары үткәрелә<ref>[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,13321-aty-bula-il-tanyy.html Атың булһа, ил таный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215211437/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,13321-aty-bula-il-tanyy.html |date=2024-12-15 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||-|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь||-|||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||155|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||625|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1186|||||||| |- | 1998 йыл 12 ғинуар||1018|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||994|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||933||448||485||48,0||52,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} ; Милли составы Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (60 %) һәм [[урыҫтар]] (29 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Урамдар == {{Колонки|2}} * Әселе урамы ({{lang-ru| Аселинская улица}}) * Баймаҡ урамы ({{lang-ru|}} Баймакская улица}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru| Заречная улица}}) * Таулы урамы ({{lang-ru| Горная улица}}) * Лаборатория урамы ({{lang-ru| Лабораторная улица}}) * Болонло урам {{lang-ru|Луговая улица}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная улица}}) * Беренсе Май урамы ({{lang-ru| Первомайская улица}}) * Юл буйы урамы ({{lang-ru| Придорожная улица}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru| Садовая улица}}) * Ҡарлы урамы ({{lang-ru| Снежная улица}}) * Дала урамы ({{lang-ru|Степная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная улица}}) * Юбилей урамы ({{lang-ru| Юбилейная улица}}) * Көньяҡ урамы ({{lang-ru| Южная улица}}) <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000064.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәр == * Киекбаев Т. И. — ауыл хужалығы кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы; * Лукьянов А. И. — [[Ленин ордены|Ленин]], Октябрь революцияһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орден]]дары кавалеры; * Лысак Г. Н. — БАССР-ҙың ауыл хужалығы атҡаҙанған хеҙмәткәре; * Хәсәнов Х. К. — ауыл хужалығы фәндәре докторы, ауылда эшләгән; * Лукманова И. К. — ОПХ зоотехнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы; * Кейекбаева Н. Г. — һауынсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы; * Кутуков В. А. — малсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы; * Мичунов М. И. — ОПХ директоры, БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы; * Назарова В. А. — һауынсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы<ref name="Баймакский край"></ref> == Видеояҙмалар == — {{YouTube|vmi9NFJ7XSY|logo=1}} Ҡуянтау мәктәбе музейына экскурсия<br> — [https://vk.com/public43807744?z=video-43807744_456239766%2Fvideos-43807744%2Fpl_-43807744_-2 «Сударушки» ансамбле] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87487}} * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * [https://ataisal.com/news/novosti/2021-06-30/ya-shylar-r-tend-2404538 Яҡшылар рәтендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517002443/https://ataisal.com/news/novosti/2021-06-30/ya-shylar-r-tend-2404538 |date=2022-05-17 }} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1929 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] b69sqgcp45885zmlm1ncjapigb8y79k Һәмән (Баймаҡ районы) 0 10318 1308617 1283937 2026-11-06T03:12:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308617 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һәмән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һәмән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 4 | lat_sec = 4 |lon_deg = 58 | lon_min = 13 | lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 337 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453666 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206810005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һәмән''' ({{lang-ru|Семёново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 337 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453666, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206810005. == Исеменең килеп сығышы == ''Һәмән'' антропонимынан алынған<ref name="Усманова">[Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5]</ref>. == Тарихы == Картала тәүге тапҡыр [[1786 йыл]]да күрһәтелгән<ref name="Әсфәндиәров">{{ИСДБ|518}}</ref>. 1885 йылда [[Ырымбур губернаһы]][[ Орск өйәҙе]] [[1-се Бөрйән улусы]] составында 2-се Һәмән (Сыбар йылғаһы буйында) һәм 3-сө Һәмән (Байрас йылғаһы буйында) утарҙары күрһәтелгән<ref name="Усманова"></ref>. Ауылға нигеҙҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының [[Таһир]] ауылы кешеләре һалған, улар элек-электән [[малсылыҡ]] һәм [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы]] тикшереүренә ярашлы, бында 1839 йылда 168 йән башына 227 йылҡы, 163 һыйыр, 120 һарыҡ һәм кәзә тура килгән. Ужым бойҙайы һәм яҙғы сәсеүлек майҙаны 24 десәтинә тәшкил иткән<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref>. 1834 йылда — 187, 1885 йылда йәмгеһе 312 кеше йәшәгән<ref name="Баймакский край"></ref>. '''Совет осоро''' 1920 йылда — 520, 1989 йылда 234 кеше йәшәгән<ref name="Баймакский край"></ref>.. '''Бөгөнгөһө''' 1992 йылда 74 йортта — 287 кеше<ref name="Усманова"></ref>, 1999 йылда барыһы 341 кеше йәшәгән<ref name="Баймакский край"></ref>. Мәктәп уҡыусылары [[Билал]] ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерә<ref>[https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 Йәшлек. 25 ФЕВРАЛЬ 2019 Ҡолас йәйеп ҡаршы ала Билал… ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701042628/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 |date=2022-07-01 }}</ref>. Совхоз бөтөрөлгәс. ауыл халҡы мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап ғүмер итә. Ҡайһы бер ҡатындар Билалда «Колибри» тегеү цехында тегенсе булып эшләһә, ир-егеттәр сит тарафтарҙа көс түгә. Донъя көтөүгә маһир, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтереп, өйөн гөл-сәскәгә күмгән кешеләр бихисап<ref>[https://shonkar.com/articles/tabip-m-y-sh/2018-02-27/be-ebe-ta-ir-an-196322 «Шоңҡар» журналы. 27 ФЕВРАЛЬ 2018. Беҙ үҙебеҙ — Таһирҙан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119223800/https://shonkar.com/articles/tabip-m-y-sh/2018-02-27/be-ebe-ta-ir-an-196322 |date=2022-01-19 }}</ref> Ауылда китапхана, магазин, мәсет бар. Китапхана (китапханасы Райхана Булатова) һәм Ағинәйҙәр ойошмаһы бик әүҙем эшләп килә, төрлө саралар үткәрелә, улар араһында «Яулыҡтарым аллы — гөллө»<ref>[https://www.ye02.ru/online/print:page,1,12055-yaulytarym-ally-gll.html «Йәшлек» гәзите. 30.11.2016 «Яулыҡтарым аллы — гөллө»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628130301/https://www.ye02.ru/online/print:page,1,12055-yaulytarym-ally-gll.html |date=2022-06-28 }}</ref>, «Аҙаштым мин, аҙаштым, исемдәрҙә аҙаштым»<ref>[https://ataisal.com/articles/bayramdar/2021-03-21/a-ashtym-isemd-r-a-ashtym-2384060 «Атайсал». 21 март 2021. АҘАШТЫМ, ИСЕМДӘРҘӘ АҘАШТЫМ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204024729/https://ataisal.com/articles/bayramdar/2021-03-21/a-ashtym-isemd-r-a-ashtym-2384060 |date=2022-12-04 }}</ref>,<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3525 М. Хабилова. «КИСКЕ ӨФӨ» АРБАҺЫ БАЙМАҠТА ҺӘМ… ]</ref>, «Самауыр йыры»<ref>[https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2019-11-15/bayma-rayonynda-samauyr-yyry-bayramy-339420 Йәншишмә. 15 НОЯБРЬ 2019. Баймаҡ районында — «Самауыр йыры» байрамы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705041132/https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2019-11-15/bayma-rayonynda-samauyr-yyry-bayramy-339420 |date=2022-07-05 }}</ref> байрамдары. == Географик урыны == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның ҡушылдығы Ҡаран йылғаһы янында урынлашҡан<ref name="Баймакский край"></ref>. * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 68 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Билал]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 11 км == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||520|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||234|||||||| |- | 1999 йыл 12 ғинуар||341|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||329||160||169||48,6||51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} Ауылда ''ҡыпсаҡ'' ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй. Ырыу аралары — ''ҡужан, ҡаҙаҡ, йәрмәй, түрмән, сөнгәүер''<ref name="Усманова"></ref>. === Ауылдың билдәле шәхестәре === * Буранбаев Вара Башар улы — дәүләт һәм йәмғиәт эшмәкәре, журналист<ref name="Баймакский край"></ref>. == Топонимикаһы == — Мәрйә соҡоро (информант Әнүзә Мәжитова) == Урамдары == {{Колонки|2}} * {{lang-ba|}} Дуҫлыҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Дружба (улица) * {{lang-ba|}} Ҡаран (урамы) — {{lang-ru|}} Каран (улица) * {{lang-ba|}} Йәштәр (урам) — {{lang-ru|}} Молодежная (улица) * {{lang-ba|}} Туҡмаҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Тукмак (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000060.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{ИСДБ|518}} * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5 * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1786 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] cta2asa9k42r3ngf09d3a97bugxb6fn Өмөтбай (Баймаҡ районы) 0 10327 1308679 1283952 2026-11-06T07:00:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308679 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Өмөтбай}} {{ТП-Рәсәй|Өмөтбай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Өмөтбай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 7 | lat_sec = 47 |lon_deg = 58 | lon_min = 10 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Баймаҡ районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Уметбаево (Баймакский район) | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Уметбаево (Баймакский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453666 |почта индекстары = |телефон коды =34751 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80206810006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Өмөтбай''' ({{lang-ru|Уметбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 643 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453666, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206810006. == Исеменең килеп сығышы == Ауыл исеме ''Өмөтбай'' антропонимынан алынған, йәғни йорт старшинаһы Өмөтбай Тәнәкәев хөрмәтенә ҡушылған<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}</ref>. Икенсе исеме — Кирәй. == Географик урыны == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]һының ҡушылдығы [[Бүрелетамаҡ]] йылғаһы янында урынлашҡан<ref name="Баймакский край"></ref>. * Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 76 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Билал]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 115 км == Тарихы == Тораҡ пунктына 1813 йылда хәҙерге [[Әбйәлил районы]] [[Мәхмүт]] ауылынан 19 ғаилә урыҫ утары урынында Өмөтбай (Кирәй) ауылына нигеҙ һала, шулай уҡ ауылға Хәлил ауылынан Ҡанбулат Собханғолов һәм уның туғандары Сыңғыҙ һәм Ҡускилде, Таһир ауылынан Ҡусиштәр Күсәров күсеп килгән. Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдар XIX быуаттың беренсе яртыһында — 6-сы кантондың 13 һәм 14 йортона<ref name="Мәхмүт">[http://machmut1.ucoz.net/news/?page7 Мәхмүт ауылы сайты(сайт деревни Махмутово)]</ref>, икенсе яртыһынан — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингәндәр<ref name="Баймакский край"></ref>. Йорт старшинаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса йөҙбашы<ref name="Мәхмүт"></ref>) ''Өмөтбай Тәнәкәйев'' исемен йөрөтә<ref name="Баймакский край"></ref>. 1900 йылда 2 һыу тирмәне теркәлгән. '''Совет осоро''' Совет дәүерендә — Темәс улусына, 1930—1956 йылдарҙа Әбйәлил районы составына ингән. Ауыл халҡы араһында 1938 йылда [[Илеш районы]]нан күсеп килгән 30 ғаиләнән ашыу кеше йәшәй. '''Бөгөнгөһө''' Ауыл халҡы Күгиҙел совхозының Өмөтбай бүлексәһендә [[Башҡортостанда игенселек|иген]], [[ит]], [[һөт]] етештереү менән шөғөлләнгән (1991—2000). 2002 йылдың март айында ауыл халҡы, совхоздан бүленеп сығып, үҙаллы ауыл хужалығы артеле ойоштора<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауылда урта мәктәп (директоры Вәлимә Зәйнуллина), балалар баҡсаһы, китапхана, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет, шулай уҡ ике магазин. Мәсеттең беренсе имам-хатибы — Ҡотлогилдин Таштимер Фазлиәхмәт улы. Әлеге ваҡытта — Ноғоман Хибатуллин. Ауыл халҡы күпләп баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә, мал аҫырай, һөт ризыҡтары, ит, йәйен емеш-еләкте баҙарға һатыуға сығара. Ир-егеттәрҙең ҡайһы берҙәре сит тарафтарҙа эшләй. Эшҡыуар Рәмзил Садыҡов ағас эше буйынса цех асҡан. Шул уҡ ваҡытта йәштәр яңы йорттар һала, балалар үҫтерә. Ауыл халҡы берҙәм, эшлекле, элекке йола буйынса өмәләп ҙур эштәр башҡара, 2020 йылда Һаҡмар йылғаһы аша күперҙе йүнәтте, зыяратты төҙөкләндерҙе<ref name="Өмөтбай">[https://ataisal.com/articles/t-b-k-ulyshy/2020-06-09/a-mar-asha-ba-ma-aldym-80182 «Атайсал», 9 ИЮНЬ 2020. ҺАҠМАР АША БАҪМА ҺАЛДЫМ… ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602113514/https://ataisal.com/articles/t-b-k-ulyshy/2020-06-09/a-mar-asha-ba-ma-aldym-80182 |date=2023-06-02 }}</ref>. Ағас эше буйынса эшҡыуар Рәмзил Садыҡов ауылда цех асып, ауылдаштарына һәм тирә-яҡ ауыл кешеләренә ҙур ярҙам күрһәтә<ref name="Өмөтбай"></ref>. Ауылда Ағинәйҙәр ойошмаһы (ҡоро) булдырылған. Ойошма (етәксеһе Әнүзә Мәжитова) ағзалары Миңлегөл Кужахметова, Асия Бүләкова, Зилә Масалимова, Сания Ҡотлогилдина,Земфира Зәйнуллина, Венера Ғүмәрова, Люциә Үтәбаева, Рәйсә Рәхматуллина. китапханасы Зилиә Ноғоманова менән берлектә бик фәһемле, йәштәр өсөн файҙалы саралар үткәрә, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тергеҙеү, милли аш-һыу серҙәренә өйрәтә өҫтөндә эшләй («Ҡатын ҡыҙҙың ҡырҡ сырағы» кисәһе, 7 апрель 2022 йыл; «Сарыҡ тегә Өмөтбай ағинәйҙәре»<ref>[https://hakmar.ru/articles/y-m-i-t/2021-12-21/sary-teg-m-tbay-a-in-y-re-2629652] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127173156/https://hakmar.ru/articles/y-m-i-t/2021-12-21/sary-teg-m-tbay-a-in-y-re-2629652 |date=2024-11-27 }}</ref> «Һаҡмар», 21 ДЕКАБРЬ 2021. Сарыҡ тегә Өмөтбай ағинәйҙәре). Өмөтбай мәктәбендә «Мираҫ» исемендәге эҙләнеү-тикшеренеү төркөмө (А. Мәжитов) ойошторолған, уҡыусылар ауыл янындағы ер-һыу атамаларын тикшерәләр һәм өйрәнәләр<ref name="Топонимика">[https://ye102.ru/articles/2013-01-15/tyu-an-erem-altyn-bishek-525083 «Йәшлек», 15 ҒИНУАР 2013. Тыуған ерем — алтын бишек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404104541/https://ye102.ru/articles/2013-01-15/tyu-an-erem-altyn-bishek-525083 |date=2022-04-04 }}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Уметбаево (Баймакский район) }} 1900 йылда — 403 кеше; 1920 — 621; 1939 — 423; 1959 — 425; 1989 — 515; 2002 — 570; 2010 — 535 кеше йәшәгән. ; Милли составы 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда башлыса [[ҡарағай ҡыпсаҡ]] ырыуы<ref>[https://shonkar.com/articles/tabip-m-y-sh/2018-02-27/be-ebe-ta-ir-an-196322 «Шоңҡар» журналы. 27 ФЕВРАЛЬ 2018. Беҙ үҙебеҙ — Таһирҙан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119223800/https://shonkar.com/articles/tabip-m-y-sh/2018-02-27/be-ebe-ta-ir-an-196322 |date=2022-01-19 }}</ref> [[башҡорттар]]ы (97 %) йәшәй<ref name='справочник'>Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Баймырҙа урамы ({{lang-ru| Баймурза (улица)}} * Башҡорт урамы ({{lang-ru| Башкир (улица)}}) * Таулы урамы ({{lang-ru| Горная (улица)}}) * Туғайлы урамы ({{lang-ru| Луговая (улица)}}) * Һаҡмар урамы ({{lang-ru| Сакмар (улица)}}) * Татар урамы ({{lang-ru| Татар (улица)}}) <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/006/000062.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Топонимикаһы == — Әүлиә тауы (бейеклеге 656,5 м)<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/%8B Баймаҡ районы Өмөтбай ауылы. Әүлия тауы. Информатор Әнүзә Мәжитова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br> — Әүлиә ҡәбере<ref name="Топонимика"></ref><br> — Әүлиә күле<ref name="Топонимика"></ref><br> — Өмөт менгиры<ref name="Топонимика"></ref><br> — Һәүәнәк ташы<ref name="Топонимика"></ref> — Һаҡмар йылғаһы<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/B5 Баймаҡ районы Өмөтбай ауылының ете мөғжизәһе]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — Ҡуһайел һырты == Ауыл активы == — Зиннур Көмөшбаев — ауыл старостаһы;<br> — Рәфҡәт Дауытов — Ветерандар советы рәйесе;<br> — Әнүзә Хәжиәхмәт ҡыҙы Мәжитова — «Әүлиә» ағинәйҙәр ҡоро рәйесе, ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы рәйесе;<br> — Тимерғәле Рахматуллин, Зәлифә Мурзагилдина, Дилә Булякова — ауыл Советы депутаттары;<br> — Ғәзиз Садыҡов — Ир егеттәр ҡоро рәйесе === Ауылдың билдәле шәхестәре === * [[Абдулла Сурағолов]] — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында]] 14-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик * Зөлкәрнәев Ғ. Х. — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы, хирург, районда һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусыларҙы береһе * Көмөшбаев Б. И. — район ауыл хужалығының күренекле белгесе һәм етәксеһе<ref name="Баймакский край"></ref> * Низамова Флүрә Усман ҡыҙы (1951) — Билал ауылында тыуған. Юғары категориялы уҡытыусы, хеҙмәт ветераны. «Әбйәлил батыры», «Ҡыҙыл буйы ҡыҙырым», «Күңел дәфтәре» китаптары авторы. Ҡол-Дәүләт исемендәге премия лауреаты<ref>[https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2020-12-28/tauy-urpa-y-1241643 Башҡортостан ҡыҙы. 28 ДЕКАБРЬ 2020. Тауыҡ һурпаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230325051246/https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2020-12-28/tauy-urpa-y-1241643 |date=2023-03-25 }}</ref> * Мәжитов Айҙар Рәйес улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, тыуған яҡты өйрәнеүсе; * Хәлитов Дамир Мансур улы — Химик, ғалим. «Лукойл — Западная Сибирь» ААЙ-ндә Канада менән берлектә «Лук- Травис Кемикас» предприятиеһы технологы. Когалымнефтегаз ТПП-ның химреактивтар заводы генераль директоры. Рәсәйҙең атҡаҙанған химигы; * Мәжитова Әнүзә Хәжиәхмәт ҡыҙы — «Әүлиә» ағинәйҙәр ҡоро рәйесе, ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы рәйесе; «Еңеү менән ҡайтты дандары» тигән китап һәм башҡа хикәйәләр авторы; «Йыл китапханасыһы»(2008; Рабиға Ҡушаева исемендәге «Ҡатын-ҡыҙ милләт әсәһе» миҙалы (2019); «Йыл ағинәйе» (2020): өс тапҡыр ауыл Советы депутаты; * Мәжитов Марсель Исмәғил улы — Ф.Ғәскәров исемендәге Башҡорт Дәүләт Академия бейеүҙәре ансамбле солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы. «Күгиҙел» бейеү ансамблен ойоштороусы. Бейеүсе иҫтәлегенә тыуған йортонда таҡтаташ асылған; * Әхмәҙиев Мирғасим Минша улы — ауыл хужалығы белгесе, агроном-ойоштороусы, Темәс психионеврология интернаты директоры; * Мәжитов Рәмил Исмәғил улы — мәҙәниәт хеҙмәткәре, бейеүсеЮ «Йәшлек» (Учалы), «Йондоҙ» (Һәүәнәк совхозы) ансамблдәре солисы. «Күгиҙел» бейеү ансамбленең художество етәксеһе. тәүге «Байыҡ» бейеү конкурсында (Баймаҡ, 1997) 1 урын яулай; * Ғүмәров Морат Аллабирҙе улы — ауыл хужалығы белгесе, бухгалтер, Билал ауыл советы рәйесе, "Һәүәнәк " совхозының директор урынбаҫары, бүлексә етәксеһе, Темәс сельпоһы рәйесе, "Күгиҙел " совхозының баш бухгалтере, баш иҡтисадсыһы. * Мәжитов Фәнил Рәмил улы — спорт мастеры, Рәсәй чемпионы, Донъя, Европа призеры. Рәсәй йыйылма командаһы спортсыһы. Япония, Чехословакия, Германия һәм Рәсәйҙең күп ҡалаларында ярыштарҙа ҡатнаша. 200 грамм алтын менән бүләкләнә; * Дауытов Рәфҡәт Ғәлимйән улы — ауыл хужалығы белгесе, баш зоотехник, бүлексә етәксеһе, ауыл советы рәйесе, профком ойошмаһы рәйесе. ВДНХ-ла ҡатнашыусы; ауыл сельсоветы депутаты, хеҙмәт ветераны, ветерандар советы рәйесе (информант Мәжитова Ә. Х.). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Видеояҙмалар == — [https://vk.com/im?sel=285213212&z=video188315944_167983105%2F371233851703256fbe Өмөтбай ауылы. Ауылдаштар. 2014 йыл] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77460}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1813 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] r0k9x75m5qso86s0p8fwvstgmqjlu0f Үткәл 0 10735 1308586 1275721 2026-11-06T01:17:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308586 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Үткәл | оригинальное название = {{lang-ru|Уткалево}} | изображение = Вид на г.Арвяк-рязь с Уткалево - panoramio.jpg | описание изображения = Үткәлдән Әрүәкрәз тауына күренеш | герб = | флаг = | lat_deg = 53 |lat_min = 46 |lat_sec = 24 | lon_deg = 58 |lon_min = 14 |lon_sec = 20 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Белорет районы{{!}}Белорет | район в таблице = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Шығай ауыл советы{{!}}Шығай | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Уткалево | тс }} | год переписи = {{ Население | Уткалево | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453535 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80211855003 | категория в Commons = | сайт = }} '''Үткәл''' ({{lang-ru|Уткалево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 396 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453535, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211855003. == Тарихы == Үткәл ауылы Тамьян-Ҡатай кантонының Ҡатай улусына ҡарай, ауылда ҡатай-тамъян ырыуы башҡорттары йәшәй . 1920 йылда ауылда 42 йортта 189 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=111}}</ref>. Ауылға [[XIX быуат]] аҙағында Троицк өйәҙендә нигеҙ һалына. 1920 йылда Үткәл (Уҡатан) булараҡ иҫәпкә алынған. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' 900 й. — 129 кеше; 1920 — 189; 1939 — 323; 1959 — 298; 1989 — 380; 2002 — 387; |- | 1900 йыл||129|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||189|||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||323|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||298|||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||380|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||387|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||396||201||195||50,8||49,2 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Инфраструктураһы == Төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Үткәл ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Ауылда «Үткәл» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле эшләп килә. == Транспорт == Ауыл 80Н-153 юлында урынлашҡан == Ауыл ваҡытлы матбуғатта == * Самое замерзшее село: в Башкирии зарегистрирована температура -41 градус. Независимая Уральская газета. 5 февраль 2019 года<ref>[https://proural.info/society/v-samoy-kholodnoy-derevne-bashkirii-segodnya-temperatura-opustilas-do-35/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Независимая Уральская газета. 5 февраль 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718174910/https://proural.info/society/v-samoy-kholodnoy-derevne-bashkirii-segodnya-temperatura-opustilas-do-35/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com |date=2019-07-18 }}{{ref-ru}}{{V|5|02|2019}}</ref>. == Видеояҙмаларҙа == * {{YouTube|74506Gb5PuI|logo=1}}Здравствуйте, односельчане: Уткалево * {{YouTube|pq0c22EM7BI|logo=1}}Фермер из Уткалево == Ер-һыу атамалары == * Үткәл йылғаһы * Әреүәкрәз тауы * Ҡыҙыл таш тауы * Арҡырығыр тауы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13146-tk-l-beloret-r-nynda-y-auyl}} {{V|5|02|2019}} * [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]. * [http://ufagen.ru/places/beloretskiy/utkalevo.html Уткалево на портале «Генеалогия и Архивы»] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] napyvrlvl4knst65xowdpb0jozb6oiy Ҡасҡын (Бишбүләк районы) 0 10779 1308479 1248434 2026-11-05T19:31:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308479 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡасҡын |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡасҡын |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 13 |lon_deg = 54 | lon_min = 17 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 190 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452056 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212819003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Ҡасҡын}} '''Ҡасҡын''' ({{lang-ru|Качкиново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452056, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212819003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' == Халҡы == {{ Население | Качкиново }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылдың төп халҡы — [[башҡорттар]] (98%)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Йылболаҡтамаҡ]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 67 км == Ауыл тарихы == 1795 йылда Күл-Иле-Мең улусы Ҡасҡын ауылы 1795 йылғы V ревизияла иҫәпкә алынмаған. Ауыл XVIII быуаттың аҙағында барлыҡҡа килә. 1812 йылда бында (Ырымбур өйәҙе) 9-сы башҡорт кантонынан (Ырымбур өйәҙе) 5 ғаилә күсә. Ғаилә башлыҡтарының һәм уларҙың улдарының исемдәрен атайбыҙ: Айсыуаҡ Алдаҡаев, улдары: Аҡбулат, Бикбулат, Килмөхәмәт ;Аҡкөсөк Айсыуаҡов, улы Баймөхәмәт ; Аҡкилде Айсыуаҡов, улы Абдулхызыр; Зәйләү Шоңҡаров, улдары: Шырлыҡура, Атригун; Аҫылғужа Зәйлиев, улдары — Йомағужа, Байғужа.<br> 1816 йылда бында 92, 1834 йылда — 152, 1859 йылда — 187, 1870 йылда — 287, 1917 йылда — 378, 1920 йылда 438 башҡорт иҫәпкә алынған.<br> 1843 йылда 152 башҡортҡа 32 бот ужым һәм 336 бот яҙғы иген сәселгән. Тирмән булған. 1917 йылда 62 йорттоң 681 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре булған, шул иҫәптән 23-ө — 4 дисәтинәгә тиклем, 20-һе — 10 дисәтинәгә тиклем, 6-һы — 15 дисәтинәнән ашыу.<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.462] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}</ref> == Ауылы тураһында балалар ижады == <poem>Тыуған ауылым <!-- Ҡаскын булыр минен тыуған ауылым Шул ауылдың ябай ҡыҙымын. Күрhәтәйем әле hеҙгә ауылымды, Шаулап үҫкән иген баҫыуын. Уң яғында уның Дим йылғаhы Һул яғынан тауҙар ҡаплайҙар Әйтерhең дә улар ауылымды Көҙгө hалҡын елдән haҡлайҙар Йылғаhы бар, йәмле туғайында Минән бейек уҫә үләне Яҙғы ташҡындарҙа ярға hыймай Балыҡҡа бай вак-вак күлдәре. Йәнең нәмә теләй – барыhы бында Сит илдәрең торhон ситтәрәк Бер ергә лә hине алыштырмам Ауылым минең – миңә hин кәрәк Тыуған ауылым – миңә hин терәк! --> ''Зөлфиә Ғәлиева''<ref>"Аҡбуҙат", 2014,№10 [http://akbuzatrb-ufa.ru/index.php?newsid=1002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818173140/http://akbuzatrb-ufa.ru/index.php?newsid=1002 |date=2019-08-18 }}</ref></poem> == Сығанаҡтар == <references/> == Видео == {{YouTube|DWpwfv0ISF8|logo=1}}История деревни Каскиново Ҡасҡын Бижбулякского района Башкортостана 2010г {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] d75jpdqtd3nb47ljsajlt0npy0dyulc Үтәгән (Борай районы) 0 11250 1308589 1304904 2026-11-06T01:19:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308589 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үтәгән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үтәгән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 49 | lat_sec = 55 |lon_deg = 55 | lon_min = 32 | lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 135 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452965 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218837004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{бм|Үтәгән}} '''Үтәгән''' ({{lang-ru|Утяганово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 135 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452965, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218837004. == Тарихы == Ауылда төрлө милләт кешеләре йәшәй. [[1795 йыл]]ғы V рәүез бында [[яһаҡ татарҙары]] (126 кеше) һәм [[мишәр]]ҙәр (45 кеше) менән бергә Шишмә-Борай ауылынан килеп төпләнгән 16 [[башҡорт]]тоң йәшәүен дә теркәй. [[1917 йыл]]дағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу материалдарында ауылда 525 типтәр һәм 39 башҡорттоң йәшәүен билдәләнә<ref>китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldek-tom-13-ufa-2015/page/172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205060718/http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldek-tom-13-ufa-2015/page/172 |date=2024-12-05 }} |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13, |страниц=600 |страницы=92-93|тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||135||65||70||48,1||51,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Таҙлар]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 76 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] 8592yxnwbn59rkgq0l532gemqjlqu9l Әбделмәмбәт (Бөрйән районы) 0 11258 1308621 1283941 2026-11-06T03:36:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308621 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{НП+Россия | статус = Ауыл | русское название = Абдулмамбетово | оригинальное название = {{lang-ba|Әбделмәмбәт}} | изображение = Әбделмәмбәт дөйөм урта белем биреү мәктәбе.jpg | описание изображения = Мәктәп | герб = | флаг = | lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 46 | lon_deg = 57 | lon_min = 43 | lon_sec = 33 | CoordScale = | регион = [[Башҡортостан]] | регион в таблице = [[Башҡортостан Республикаһы]] | вид района = | район = [[Бөрйән районы]]{{!}}[[Бөрйән]] | район в таблице = | вид поселения = ауыл Советы | поселение = Әбделмәмбәт ауыл Советы (Бөрйән районы){{!}}Әбделмәмбәт | поселение в таблице = | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Абдулмамбетово (Бурзянский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Абдулмамбетово (Бурзянский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[Башҡорттар|башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = ҡыпсаҡтар | почтовый индекс = 453610 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80219820001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Әбделмәмбәт''' ({{lang-ru|Абдулмамбетово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 46 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 120 км Почта индексы — 453583, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201840002. == Тарихы == [[Үҙән (йылға)|Үҙән]] йылғаһы буйында 1795—1811 йылдар араһында яңы 2-се Әбделмәмбәт ауылы барлыҡҡа килә. Тәүге күскенселәрҙең береһенең улдарының исемдәре билдәле — Асылбай һәм Ҡуяш Әбделмәмбәтовтар. Ауыл шулай уҡ Үҙән тип тә аталған. Шулай уҡ өсөнсө исеме лә була — Игелек, Игелек Ибраһимовтың (1755—1812) исеме буйынса. Уның балалары Миңлегөл һәм Байрамғол. Нигеҙ һалынған мәлдә ауыл ошо исемде йөрөткән, тип иҫәпләнә. 1816 йылда ауыл 27, 1859 йылда — 59, 1920 йылда — 107 йорттан тора. [[XVIII быуат]] уртаһында — 300, 1920 йылда —935 кеше йәшәгән. Уҙған быуаттың 40-сы йылдарында 55 йортҡа ат — 310, һыйыр — 205, һарыҡ — 169, кәзә — 60 баш тура килә. Икмәк сәселмәгән тиерлек. Ужым ашлыҡ 16 бот, яҙғы ашлыҡ — 240 бот сәселгән<ref>[https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/abdulmambetovo2.html Абдулмамбетово 2-е]</ref>. [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы халыҡ телендә Ҡыпсаҡ тип йөрөтөлә. Сөнки был ерҙәрҙә борон Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары йәшәгән. ''Игелектең'' улы Килдеғол һуңғараҡ ауылдан 10 км көнсығышта урынлашҡан [[Килдеғол]] ауылына нигеҙ һала. [[Яуымбай]] ҙа [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы кешеләре тарафынан башланған. == Ауыл бөгөн == Ауыл ҙурая, төҙөкләнә, яңы йорттар төҙөлә. Урамдарға асфальт түшәлгән. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана, мәсет, 5 магазин, почта бүлексәһе, Көньяҡ Үҙән урман хужалығы контораһы бар. 1996 йылда кирбестән яңы типовой мәктәп төҙөлгән. «Урал» АХК-һы, «Урал» колхозы, Ҡыпсаҡ СПК-һы эшләй, 15 шәхси пилорама бар. Ауылдан [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]-[[Белорет]] автомобиль юлына ҡырсынташ юл. == Рәсемдәр == <gallery> Әбделмәмбәт ауыл мәҙәниәт йорто.jpg|Әбделмәмбәт ауыл мәҙәниәт йорто Ауыл мәсете.jpg|Ауыл мәсете Әбделмәмбәт дөйөм урта белем биреү мәктәбе.jpg|Әбделмәмбәт дөйөм урта белем биреү мәктәбе Батырҙарҙы иҫкә алыу урыны.jpg|Батырҙарҙы иҫкә алыу урыны Мин Ҡыпсаҡты яратам.jpg|Мин Ҡыпсаҡты яратам </gallery> == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000015.html «Налог Белешмәһе» системаһында Әбделмәмбәт ауылы]</ref>: {{Колонки|3}} * Бабсаҡ урамы ({{lang-ru|улица Бабсак}}) * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы }}) * Ҡамабар урамы ({{lang-ru|улица Камабар}}) * Ҡараташ урамы ({{lang-ru|улица Караташ}}) * Колхоз урамы ({{lang-ru|улица Колхозная}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) * Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * С. Мөхәмәтҡолов урамы ({{lang-ru|улица С. Мухаметкулова}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}}) * Үҙән урамы ({{lang-ru|улица Узян}}) {{Колонки|конец}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||629||328||301||52,1||47,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ер-һыуы == * Ҡыпсаҡ ауылының ер-һыу атамалары. Минең тыуған төйәгем. (Түңәрәктә шөғөлләнеүсе балаларҙың эштәре)<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ҡыпсаҡ_ауылының_ер-һыу_атамалары Ҡыпсаҡ ауылының ер-һыу атамалары]</ref> * Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы ер-һыу атамалары<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Бөрйән_районы_Әбделмәмбәт_ауылы_ер-һыу_атамалары Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы ер-һыу атамалары]</ref> == Билдәле шәхестәр == * [[Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы]] ([[14 ғинуар]] [[1972 йыл]]) — педагог. Рәсәй Федерацияһының Почетлы тәрбиә һәм мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. * Заһитов Йәүҙәт Ғаяз улы (10.08.1978), отставкалағы эске хеҙмәт капитаны, «Рәсәй Федерацияһы Яза башҡарыу хеҙмәтенең иң яҡшы хеҙмәткәре» почётлы билдә эйәһе. Рәсәй ДОСААФ-ының Белорет өлгөлө автомәктәбе начальнигы урынбаҫары.<br> * [[Үтәбаев Инсур Рәмил улы]] (23.08.1979) — «Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән (2011). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2019). 2001—2011 йылдан алып [[Килдеғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы һәм директоры. 2011 йылдан алып [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры. * [[Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы]] ([[15 июль]] [[1966 йыл]]) — уҡытыусы, яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). * [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]] (1890—1934) — сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе. * [[Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы]] ([[11 апрель]] [[1957 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012). * [[Тимашева Гөлшат Фаат ҡыҙы]] (1960), дәүләт хеҙмәткәре. 1988 йылдан Ғаиләгә һәм балаларға социаль ярҙам күрһәтеү үҙәге һәм Төньяҡ-көнбайыш район-ара «Ғаилә» үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. * [[Шәмиғолов Фәнил Булат улы]] (24 март 1965 йыл) — ғалим-хирург, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2003). * [[Байрамғолов Арыҫланғәле Шәйхиғәлләм улы]] (6 ғинуар 1924 йыл — ???) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнеүсе. [[Файл:"Тимербатыр" робот техникаһы түңәрәге.jpg|мини|«Тимербатыр» робот техникаһы түңәрәге]] == Матбуғатта == * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 21 декабрь 2022 [https://tanburz.ru/articles/-il/2022-12-21/byna-tig-n-olatay-ul-3080866 Бына тигән олатай ул!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218134941/https://tanburz.ru/articles/-il/2022-12-21/byna-tig-n-olatay-ul-3080866 |date=2023-02-18 }} * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 9 декабрь 2022 [https://web.archive.org/web/20230218134939/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2022-12-09/be-internatskiy-buldy-3064239 Беҙ ҙә «интернатский» булдыҡ] == Фоторәсемдәр == * [http://vk.com/im?act=browse_images&id=5553 Зиннур Боҫҡонов фотоальбомы — ауыл күренеше] * [http://vk.com/id37401174?z=albums37401174 Зиннур Боҫҡонов фотоальбомы — тулыһынса] * [https://vk.com/kipcak.sovet Ҡыпсаҡ ауыл советы төркөмө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818024914/https://vk.com/kipcak.sovet |date=2019-08-18 }} == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} * [[Файл:Уфаген.png|60px]][https://ufagen.ru/places Деревни. Уфаген] == Һылтанмалар == * [https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/abdulmambetovo2.html Абдулмамбетово 2-е] * [https://www.gosspravka.ru/02/018/000015.html «Налог Белешмәһе» системаһында Әбделмәмбәт ауылы] * [https://vk.com/abdulmambet Вконтакте сайтында Әбделмәмбәт ауылы] * [https://vk.com/abdulmambet_school Вконтакте сайтында Әбделмәмбәт мәктәбе (Ҡыпсаҡ)] * [https://vk.com/club201234065 Әбделмәмбәт урта мәктәбе] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бөрйән районы ауылдары}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] e8xlpm3ao13nbbwsm87fbkjbo47cc6u Үрге Нөгөш 0 11265 1308577 1299491 2026-11-06T00:54:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308577 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Нөгөш (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Үрге Нөгөш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үрге Нөгөш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 48 |lon_deg = 56 | lon_min = 57 | lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бөрйән районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 56 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453586 |почта индекстары = |телефон коды =34755 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80219813002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} [[Файл:Нөгөш йылғаһы.jpg|thumb|Нөгөш йылғаһы]] [[Файл:Үрге Нөгөш ауылындағы мәсет.jpg|мини|Үрге Нөгөш ауылындағы мәсет]] '''Үрге Нөгөш''' ({{lang-ru|Верхний Нугуш}}; шулай уҡ '''Ямаш''') — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453586, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219813002. Нөгөш йылғаһының урта ағымында, уның уң ярында урынлашҡан. 1812 йылда Мәҡсүт ауылы халҡы нигеҙ һалған. 1816 йылда 146 кеше йәшәгән 15 хужалыҡ теркәлгән. 1850 йылда 27 хужалыҡта 373 кеше йәшәгән<ref> Таймасов, С. У. Т14 Бурзяне в XVIII — первой половине XIX века / С. У. Таймасов. — Уфа: Китап, 2019. — 160 с. ISBN 978-5-295-07145-4, с.103</ref> == Халыҡ һаны == {{ Население | Верхний Нугуш }} ; Милли составы 2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||56||26||30||46,4||53,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 52 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ғәлиәкбәр]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 193 км == Урамдары == * Нөгөш урамы ({{lang-ru|Нугуш (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000026.html Улицы]</ref> == Тарихы == '''Һылтанма буйынса уҡығыҙ''' [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/история-района/история-деревень-бурзянского-района/үрге-нөгөш/ Үрге Нөгөш ауылы тарихынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318045211/https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5-%D0%BD%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D1%88/ |date=2023-03-18 }} == Тирә-яҡ мөхит == == Билдәле шәхестәр == * [[Ғәлиев Сабир Ғәле улы]] ([[15 май]] [[1931 йыл]] — [[30 ноябрь]] [[2004 йыл]]) — сайырсы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1986 йыл]]) кавалеры * [[Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы]] ([[27 сентябрь]] [[1960 йыл]] — ???) — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе * [[Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы]] ([[1894 йыл]] — [[1961 йыл]]) — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * Яманаев Исмәғил Ғөбәйҙулла улы<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Яманаев Исмагил Губайдуллович|страница =588}}</ref>, ([[:b:Исмәғил Ғөбәйҙулла улы Яманаев. "Үкенерлек түгел үткәндәр" китабы|«Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы]] викидәреслектә) * '''Аҫылғужин Уйылдан Мөхәмәҙиә улы''' — дин әһеле. 1894 йылдың 25 декабрендә [[Орск өйәҙе]] [[Ырымбур губернаһы]] (хәҙер Башҡортостан Республикаһы [[Бөрйән районы]]) Үрге Нөгөш ауылында тыуған. 1984 йылдың 27 июнендә вафат була<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Асылгужин Уилдан Мухамадиевич|страница =70}}</ref>. ([[:b:Исмәғил Ғөбәйҙулла улы Яманаев. "Үкенерлек түгел үткәндәр" китабы#Халыҡ табиптары онотолмай|«Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы]], [[:b:Сәләмәт йәшәү рәүеше#Һаулыҡ — тән, йән, рух сәләмәтлегенән|Сәләмәт йәшәү рәүеше]] викидәреслектә) * '''Толомғужин Зөфәр Ғәле улы''' 1942 йылдың 1 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Яҙыусы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Тулумгужин Зуфар Галиевич|=518}}</ref><ref>[https://burzyancbs.ru/2021/05/18/tulumguzhin-zufar-galievich-pisatel/ Тулумгужин Зуфар Галиевич, писатель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407112502/https://burzyancbs.ru/2021/05/18/tulumguzhin-zufar-galievich-pisatel/ |date=2023-04-07 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Бөрйәндең боронғо ауылдары хаҡында<ref>[https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-09-16/b-ry-nde-boron-o-auyldary-ha-ynda-2504078 Бөрйәндең боронғо ауылдары хаҡында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224162000/https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-09-16/b-ry-nde-boron-o-auyldary-ha-ynda-2504078 |date=2022-02-24 }}</ref> * [[Үрге Нөгөш мәктәбе]] == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бөрйән районы ауылдары}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] aedtj87cfgwrn6bhy0d9pgnc1trmw1t Ғәҙелгәрәй 0 11266 1308434 1283876 2026-11-05T16:35:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308434 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Гадельгареево |оригинальное название = {{lang-ba|Ғәҙелгәрәй}} | изображение = Гадельгареево - panoramio (1).jpg |герб = |флаг = |lat_deg = 53 |lat_min = 4 |lat_sec = 42 |lon_deg = 57 |lon_min = 3 |lon_sec = 8 |CoordScale = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = муниципаль район |район = Бөрйән районы |район в таблице = Бөрйән районы{{!}}Бөрйән |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Кейекбай ауыл советы |поселение в таблице = Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы){{!}}Кейекбай ауыл советы |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Гадельгареево | тс }} |год переписи = {{ Население | Гадельгареево | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453588 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80219819003 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ғәҙелгәрәй''' ({{lang-ru|Гадельгареево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[Кейекбай ауыл советы (Бөрйән районы)|Кейекбай ауыл советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 435 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453588, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219819003. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кейекбай]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 175 км Ғәҙелгәрәй ауылы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] ҡушылдығы Шүлгән йылғаһы буйында, район үҙәге [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан көнбайышҡа 32 километр һәм тимер юл станцияһы [[Белорет]]тан көньяҡ-көнбаышҡа табан 175 километр алыҫлыҡта, «Алтын солоҡ» ҡурсыулығы (заказник) территорияһында урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|90197}}</ref>. == Тарихы == Ғәҙелгәрәй ауылына [[Верхнеурал өйәҙе]] Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл [[XIX быуат]]тан йәғни [[1816 йыл]]дан билдәле. Шулай уҡ Әҙелгәрәй, Шүлгән атамалары менән дә теркәлгән. Бындағы халыҡ башлыса ярымкүсмә малсылыҡты үҙ иткән. [[1842 йыл]]да 213 кешегә 112 бот яҙғы иген сәселгән. 1859 йылда ауылда — 330 кеше йәшәгән. [[1865 йыл]]да Ғәҙелгәрәй ауылындағы 21 йортта 271 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. 1926 йылғы тәүге совет йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 447 кеше теркәлгән. [[2009 йыл]]дың 30 майынан 6 июненә саҡлы [[Бөрйән районы]]на [[РФА Өфө фәнни үҙәге|РФА Өфө Фәнни Үҙәге]] фольклорсыларының ғилми экспедицияһы ойошторолдо. Ғалимдар [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы|Хөсәйенова Г. Р]], [[Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы|Юлдыбаева Г. В.]] хәҙерге замана кешеләренән Шүлгәнташ һәм уға бәйле [[легенда]]ларҙы яҙып алғандар. 11 ауылда халыҡ менән осрашыу һөҙөмтәһендә башҡорт халҡының традицион жанрҙары, легендалар һәм [[риүәйәт]]тәр, һаман да тере һәм бай йөкмәткеле булыуы асыҡланды. Шулар араһында «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығына индерелмәгәндәре, ташҡа баҫылмағандары ла осрай. == Легендалар == Ғәҙелгәрәй ауылынан Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы (1965 йылғы) Хәйбулла исемле бабайҙан ишеткәнен яҙҙырған. Шүлгән ауылының исеме (рәсми атамаһы — Ғәҙелгәрәй) легендаһын ошолай тип һөйләгән икән бабай: "Бер бай кеше йәшәгән икән, ти. Кешеләр унан бик ҡурҡҡан икән. Сөнки ул бик уҫал булған. Ауылдаштары уның исемен дә әйтергә ҡурҡҡан, ти. Уның тураһында һүҙ сыҡһа, уны «шул бай» (тот богач — Х. Г.)тип кенә атар булғандар. Ошо бай йылғала батып үлгән. Һәм был йылғаны ла «Шул улгән» (Тот умер — Х. Г., Ю. Г.) тип йөрөтә башлағандар. Һуңынан был атама ауыл исеме булып ҡулланыла башлаған. Бай батып үлгән йылға ер аҫтына инеп юғала, шунан мәмерйәгә ингән ерҙә ҡабат ер өҫтөнә килеп сыға. Шуның өсөн мәмерйә лә "Шүлгән"тип атала. Шулай итеп, Шүлгән йылғаһы ла, Шүлгән ауылы ла, Шүлгән мәмерйәһе лә бер үк исем менән бәйләнгән". Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы һөйләгән икенсе легенда ла бик ҡыҙыҡ: «Беҙ бәләкәй саҡта мәмерйәне «таш өй» тип йөрөтәләр ине. Мәмерйәгә алып ингән өлкәндәр, бында ҡасандыр кешеләр йәшәгән, тип һөйләй торғайны. Мәмерйәләге стена буйында тигеҙ генә бер таш бар, шунда китаптар һалғандар, китапхана булған. Ә тигеҙ ҙур залда кешеләр бейегәндәр, күңел асҡандар, имеш. Быны мин өлкәндәрҙән ишеттем». Быға тиклем баҫылған материалдарҙа был мәғлүмәт юҡ, был фаразды экскурсиялар уҙғарған гидтар ҙа һөйләмәй. * Ауыл тарихы тулыраҡ<ref>https://ba.wikibooks.org/wiki/Ғәҙелгәрәй_ауылы_тарихы</ref> == Ғәҙелгәрәй мәктәбе == Әлеге ваҡытта ауылда Ырғыҙлы урта мәктәбе филиалы — [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй төп мәктәбе]], балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|90197}}</ref>. * Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ. Төҙөүселәр: Миңнәхмәт Йомағужин, Гөлнәзирә Сәғитова<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ғәҙелгәрәй_мәктәбе Ғәҙелгәрәй мәктәбе]</ref> == Ғәҙелгәрәй ауылында медицина == * Миннәхмәт Йомағужин, Әҡлимә Сафина әҙерләгән материалдар<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ғәҙелгәрәй_ауылында_медицина Ғәҙелгәрәй ауылында медицина]</ref> == Балалар баҡсаһы == * Миңнәхмәт Йомағужин, Әҡлимә Сафина әҙерләнгән материалдар<ref>https://ba.wikibooks.org/wiki/Ғәҙелгәрәй_ауылында_балалар_баҡсаһы</ref> == Мәсет тарихы == * Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ<ref>https://ba.wikibooks.org/wiki/Ғәҙелгәрәй_ауылында_мәсет</ref> == Халыҡ һаны == {{ Население | Гадельгареево }} ; Милли составы 2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (98 %)<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||354|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||447|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||150|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||129|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||403|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||441|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||435||223||212||51,3||48,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Йомағужин Фитрат Ғилмитдин улы]] — ([[14 июнь]] [[1963 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Биология|биолог]]. 2005—2015 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның Урал аръяғы филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән [[2008 йыл]]дан директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2013 йылдан филиал директоры; 2016 йылдан [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|Шүлгәнташ дәүләт ҡурсаулығы]]ның баш ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2014), профессор (2015). * [[Сәғитов Хәйрулла Ғилман улы]] ([[22 ноябрь]] [[1914 йыл]] — [[9 август]] [[1994 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] кавалеры. * [[Солтанбаев Шәрифйән Дәүләтбай улы]] ([[12 июнь]] [[1924 йыл]] — [[2001 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, III дәрәжә [[Дан ордены|«Дан» ордены]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] кавалеры. * [[Сафин Зәки Йәләлитдин улы]] ([[22 май]] [[1921 йыл]] —[[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, «Японияны еңгән өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары кавалеры. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Антон урамы ({{lang-ru|}} Антона (улица) * Әхмәтйән урамы ({{lang-ru|}} Ахмедьяна (улица) * Бикйән урамы ({{lang-ru|}} Бикьяна (улица) * Тау урамы ({{lang-ru|}} Горная (улица) * Дәүләтгәрәй урамы ({{lang-ru|}} Давлетгарея (улица) * Ҡурсаулыҡ урамы ({{lang-ru|}} Заповедная (улица) * Майҙан урамы ({{lang-ru|}} Майдан (улица) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молоджная (улица) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица) * Шүлгән урамы ({{lang-ru|}} Шульгана (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000030.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Ер-һыу атамалары == * Атай — олатайҙарҙың төйәге<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Атай_-_олатайҙарҙың_төйәге Атай — олатайҙарҙың төйәге]</ref> * Йомағужин Миңнәхмәт Ғилметдин улы һәм Айсығолов Рауил Тимерйән улы йыйған материалдар буйынса ер-һыу атамалары<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Ғәҙелгәрәй_ауылы_ер-һыу_атамалары Ғәҙелгәрәй ауылы ер-һыу атамалары]</ref>. * Ғәҙелгәрәй ауылы эргәһендә [[ЮНЕСКО]] тарафынан донъя халыҡтарының мәҙәни мираҫы тип танылған [[Шүлгәнташ]] мәмерйәһе урынлашҡан. Шулай уҡ Космонавтар мәмерйәһе бар. * Видео. (Сәғитова Шәүрә Айҙар ҡыҙы, Ғәҙелгәрәй мәктәбенең 7-се синыф уҡыусыһы)<ref>[https://vk.com/video-215782742_456239019?list=7e98afa290e6a0e9b2 Сәғитова Шәүрә Айҙар ҡыҙы, Ғәҙелгәрәй мәктәбенең 7-се синыф уҡыусыһы]</ref> <gallery> Билал мәсете.jpg|мини|Билал мәсете Ғәҙелгәрәй ауылы мәҙәниәт йорто.jpg|мини|Ғәҙелгәрәй ауылы мәҙәниәт йорто </gallery> == Матбуғатта == * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 10 февраль 2022 йыл [https://web.archive.org/web/20220210131238/https://tanburz.ru/articles/be-g-ya-alar/2022-02-10/ya-mysh-uny-k-p-ynany-2688003?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Яҙмыш уны күп һынаны] == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|90197}} * {{ИСДБ|страница=46}} 46 б. Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бөрйән районы ауылдары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] pnib5iv7k86moojs27l78yetxg82x12 Ғәлиәкбәр 0 11267 1308422 1303002 2026-11-05T16:11:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 16 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308422 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ғәлиәкбәр |оригинальное название = {{lang-ru|Галиакберово}} |изображение = Мост в Галиакберово через Нугуш - panoramio.jpg |описание изображения = Нөгөш йылғаһы аша күпер |герб = |флаг = |lat_deg = 53 |lat_min = 16 |lat_sec = 6 |lon_deg = 57 |lon_min = 3 |lon_sec = 36 |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Бөрйән районы{{!}}Бөрйән |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы){{!}} Ғәлиәкбәр |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = 1850 |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Галиакберово | тс }} |год переписи = {{ Население | Галиакберово | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453586 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80219813001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ғәлиәкбәр''' ({{lang-ru|Галиакберово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 483 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453586, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219813001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 37 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 178 км Ғәлиәкбәр ауылы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] ҡушылдығы [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 километр һәм [[Белорет]] тимер юлы станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 178 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|90200}}</ref>. == Тарихы == Ғәлиәкбәр ауылына [[1850 йыл|1850]]—[[1859 йыл]]дарҙа [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — Баймаҡ районы) Бөрйән улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. [[1859 йыл]]да ауылда 25 йортта 148 кеше иҫәпләнгән, [[1920 йыл]]да 66 йортта 337 кеше йәшәгән. Ауылдың исеме тәүге төпләнеүсе Ғәлиәкбәр Әбделмөҡминов исеме менән бәйле. Ауылда тәүге йәшәүселәр [[Темәс|Темәс ауылы]]нан ([[Баймаҡ районы]]) сыҡҡан. Ҡарағол Солтанғолов<ref>[https://ufagen.ru/search/node?keys=Галиакберово Война 1812 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref>{{ИСДБ|страница=46}}</ref>. [[1866 йыл]]да ауылда 20 йорт булып, уларҙа 162 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1900 йыл]]да [[мәсет]] теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страница=46}}</ref>. == Шәжәрә == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B._%D2%AE%D1%82%D3%99%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы. Ғәлиәкбәр ауылы. Үтәғоловтар шәжәрәһе.] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы. Ғәлиәкбәр ауылы. Байғазиндар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%99%D3%99%D0%BD%D2%93%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Йәнғәлиндар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Бикбаевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80,_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Исламбаевтар, Байморатовтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Күлбаевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B,_%D0%99%D3%99%D2%93%D3%99%D1%84%D3%99%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы, Йәғәфәровтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B._%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%98%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы. Ғәлиәкбәр ауылы. Ишбаевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80,_%D0%A1%D3%A9%D0%BB%D3%99%D0%B9%D0%BC%D3%99%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Биккининдар, Сөләймәновтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D2%92%D2%AF%D0%BC%D3%99%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Ғүмәровтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D3%98%D1%85%D1%82%D3%99%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Әхтәмовтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80,_%D0%A5%D3%A9%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Сабитовтар, Хөснитдиновтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B._%D0%A1%D3%99%D2%93%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D1%81%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%92%D3%99%D2%99%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD)_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы. Сәғитовтар (сығыштары [[Ғәҙелгәрәй]] ауылынан) шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B,_%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80,_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D1%81%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%AE%D1%80%D0%B3%D0%B5_%D0%9D%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D1%88_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B).jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы Яманаевтар (сығыштары [[Кәшәлә]] ауылынан), Бикишевтар (сығыштары [[Үрге Нөгөш]] ауылы) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%90%D2%AB%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80.jpg Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы Үрге Нөгөш ауылы Аҫылғужиндар] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Ғәбитовтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D3%99%D0%BA%D0%B1%D3%99%D1%80_%D2%A1%D0%B0%D1%80%D1%82_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Ғәлиәкбәр ҡарт шәжәрәһе * * https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D3%98%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80.jpg Әминевтар шәжәрәһе] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D2%93%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80,_%D0%98%D1%88%D0%BC%D3%A9%D1%85%D3%99%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80_(%D0%A1%D3%A9%D0%BB%D1%81%D3%99%D0%BB%D3%99%D1%80).jpg Толомғужиндар, Ишмөхәмәтовтар (Сөлсәләр)] }} == Билдәле шәхестәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 1. [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] (24.07.1927 — 05.2007) — педагог, 1960—1988 йылдарҙа ауылы мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. III дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957)<br> 2. [[Әминева Резида Рәүф ҡыҙы]] (1.01.1964) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты<ref>[https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/217 Сайт «Единый портал башкирской культуры». Музыка —Музыкальная коллекция — Исполнители: Аминева Резида Рауфовна]{{ref-ru}}{{V|1|11|2019}}</ref><br> 3. [[Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы]] (26.05.1956) — урмансы, солоҡсо, инспектор. Башҡортостан Республикаһы хайуандар донъяһын һаҡлау фондының «Урман рыцары» исемен йөрөтөүсе<br> 4. [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]] (25.11.1939) — мәғариф, комсомол, партия һәм дәүләт органдары ветераны, йәмәғәтсе<br> 5. [[Сәғитов Зәки Хаммат улы]] ([[1929]] — [[19 май]] [[1995]]) — [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы мәктәбе директоры, уҡытыусы-новатор, РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы<br> 6. [[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы<br> 7. [[Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы|Хәтмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы]] — ғалим, химия фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһы Химия-физика проблемалары институтының ғилми хеҙмәткәр<br> 8. [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы]] — педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998); 2015 йылдан Башҡорт Википедияһы мөхәррире, 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе<br> 9. [[Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы]] (25 декабрь 1948 йыл) — һауынсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре<br> 10. [[Әминев Ағзам Яхъя улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы<br> 11. [[Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003)<br> 12. [[Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе<br> 13. [[Сәғитов Ирек Хаммат улы]] — уҡытыусы. РСФСР-ҙың Халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<br> 14. [[Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы]] ([[2 апрель]] [[1936 йыл]]—[[29 декабрь]] [[1999 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы». 1972—1977, 1980—1997 йылдарҙа район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.<br> 15. [[Биккинина Заһира Ғилман ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы<br> 16. [[Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы]] — (27 март 1954 йыл — 19 апрель 2015 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007)<ref name="Трудовая книжка">[https://vk.com/im?act=browse_images&id=86319&fwd=39990509269907125_45_0&fwd_hash=fedbbd47de6cc122d1 Трудовая книжка]</ref>.<br> 17. [[Ҡаһарманов Рәшит Рәжәп улы]] — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның «атҡаҙанған нефть һәм газ ятҡылыҡтарын табыусы һәм почетлы белгесе»<br> 18. [[Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы]] (2 ғинуар 1953 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001)<br> 19 [[Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]] — һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» һәм II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордендары кавалеры<br> 20. [[Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы һәм хәрби хеҙмәт ветераны. Отставкалағы I ранг капитаны; Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<br> 21. [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы]] (4 май 1952 йыл) — юғары квалификациялы уҡытыусы. СССР халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), «Уҡытыусы-методист» (1991), Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының 9 съезы делегаты (2001), Рәсәй Президенты гранты эйәһе (2006)<br> 22. [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] ([[17 декабрь]] [[1946 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы<br> 23. [[Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы]] ([[1 июнь]] [[1956 йыл|1956]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы)— комсомол органдары һәм мәғариф ветераны. 1978—1982 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының бүлек мөдире, икенсе һәм беренсе секретары; 1983 йылдан район мәктәптәре укытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007)<br> 24. [[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]] (3 ғинуар 1937, БАССР, [[Бөрйән районы]], [[Ғәлиәкбәр]] ауылы — 1996, Бөрйән районы Байназар ауылы) —Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы<br> 25. [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] ([[1 август]] [[1942 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]]<br> 26. [[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]] ([[3 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[1996 йыл|1996]]) — юғары квалификациялы математика [[уҡытыусы]]һы. РФ халыҡ мәғарифы отличнигы (1972), «Өлкән уҡытыусы» (1977), «Башҡортостан мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы»<br> 27. [[Әхмәтов Хәлил Атаулла улы]] ([[10 октябрь]] [[1908 йыл]] — октябрь [[1974 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены менән кавалеры 28. [[Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы]] ([[10 март]] [[1925 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[2002 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, ll дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Севастополде обороналаған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары кавалеры 29. [[Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы]] ([[1905 йыл]] — [[9 февраль]] [[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн»<ref>https://1418museum.ru/heroes/32178354/</ref>, «Батырлыҡ өсөн»<ref>https://1418museum.ru/heroes/32178354/</ref> миҙалдары менән бүләкләнеүсе. 30. [[Хәлитов Әбделхәй Фәйзрахман улы]] ([[13 март]] [[1921 йыл]] — [[20 ноябрь]] [[1991 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, Ӏ һәм ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]], «[[«Берлинды алған өсөн» миҙалы|Берлинды алған өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнеүсе 31. [[Хәлитов Рәхим Әнүәр улы]] ([[15 февраль]] [[1923 йыл]] — [[13 октябрь]] [[2004 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон (1945) һуғыштарында ҡатнашыусы. ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] ордендары, [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы|Хеҙмәттәге батырлығы өсөн]] миҙалдары менән бүләкләнеүсе 32. [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы]] ([[10 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[1986 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнеүсе 33. [[Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы]] ([[10 июль]] [[1926 йыл]] — [[26 июль]] [[2006 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, совет-япон һуғышында (1945—1950) ҡатнашыусы, ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97766154/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DИшмухаметов%26first_name%3DШакир%26middle_name%3DАллабердиевич%26date_birth_from%3D1926%26static_hash%3Dca9084882bb34e35057a512d410d3a8cv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1515353094 Ишмухаметов Шакир Аллабердиевич]</ref> менән бүләкләнеүсе 34. [[Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы]] ([[22 ғинуар]] [[1927 йыл]] — [[23 ғинуар]] [[1987 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ӀӀ дәрәжә [[Дан ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya Асылгужин Кунакбай Губайтович]</ref> менән бүләкләнеүсе 35. [[Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы]] ([[25 май]] [[1900 йыл]] — [[23 декабрь]] [[1976 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 36. [[Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы]] ([[1 ғинуар]] [[1960 йыл]]) — [[уҡытыусы]], Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы 36. [[Абдуллин Наил Сәғит улы]] ([[17 май]] [[1960 йыл]]) — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре 37. [[Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы|Алғышаева (Ғәбитова) Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы 38. Килдебаева (Күлбаева) Фәнирә Тимерғәли ҡыҙы (18 июнь 1959 йыл — 2015 йыл) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлағас, 1974 йылда Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1978 йылда училищены тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса [[Мәләүез районы]] [[Аҡназар (Мәләүез районы)|Аҡназар]] ауылы мәктәбенә эшкә ебәрелә. [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылы мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн «Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була 39. [[Байморатов Фаяз Гәрәй улы]] ([[16 декабрь]] [[1967 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе }} == Халыҡ һаны == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{ Население | Галиакберово }} ; Милли составы 2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|| 216|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||337|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||231|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||365|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||492|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||470|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||483||257||226||53,2||46,8 |- | 2021 йыл октябрь||-||-||-||-||- |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} Әлеге ваҡытта ауылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]] филиалы — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр төп мәктәбе]], балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|90200}}</ref>. == 1850 йылғы рәүиз мәғлүмәте == * [https://basharchive.ru/census/reviz/43480/ Материалы ревизских сказок по: Галиакбарова д., Верхнеуральский уезд; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 696б]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} }} == Видеофильмдарҙа == {{колонки|2}} # {{YouTube|-ZgRcKodeGs|logo=1}} Башҡа таштар. Ғәлиәкбәр ташы # {{YouTube|PpypaCccCq8|logo=1}} Әсе бал. Айнур Асҡаров фильмы # {{YouTube|IIFUzAF3Hsc|logo=1}} Галиакбер — старинное село на берегу реку Нугуш, его называют «столицей бурзянов». Молодежь в дер. Галиакбар Бурзянского района Башкортостана перенимает навыки отцов в обработке дерева # д. Галиакберово Бурзянского р-на Башкортостана, народные умельцы Хусния Исламбаева,Исмагил Яманаев,Дамир Аллабердин. Тканые паласы, попона из лыка. Фольклорный ансамбль «Такыя сусак», руководитель Сария Мингажева.[https://portall.zp.ua/video/ornamentboryn-rayony-glikbr-auyly-ostalary/id-7NSDtbDS5bt.html "Орнамент"Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы оҫталары] # Открытие школе в Галиакберово[https://vk.com/video25403200_170825231 Открытие школе в Галиакберово] # Культурный сезон — Медовый тур https://vk.com/video-28883427_456239728 Культурный сезон — Медовый тур # {{YouTube|Qx3935y8pbw|logo=1}} «Орнамент»-Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы оҫтаһы Самат Сабитов[https://www.youtube.com/watch?v=Qx3935y8pbw «Орнамент» Мастера батмана из Бурзяна. 2011г., с субтитрами на русском языке] {{колонки|конец}} == Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары == [[:b:Ғәлиәкбәр ауыл советынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар|Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советынан (1941 йылға ҡарата) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] == Тирә-яҡ мөхит == * [[Нөгөш]] * Аратау — ауыл уртаһындағы тау. * Таҡыясусаҡ — Оло Нөгөш аша торған ауылға ҡаршы бейек тау. * Кәзә тауы, Уралтау, Мәсет тауы, Ямаш тауы — ауыл эсендәге тау, убалар. == Ғәлиәкбәр ауылына ҡараған ер-һыу атамаларының риүәйәттәре == === Презентация === Ғәлиәкбәр ауылының микротопонимикаһы [https://myslide.ru/presentation/-li-kb-r-xA-li-kb-r-auylyny-mikrotoponimika-y Презентация, Ғәлиәкбәр ауылының микротопонимикаһы] === Риүәйәттәр === [[b:Категория:Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы|Ғәлиәкбәр ауылына ҡараған ер-һыу атамаларының риүәйәттәре]] вики-дәреслектә == Урамдары == {{Колонки|3}} * Аратау тыҡрығы ({{lang-ru|}} Аратау (переулок) * Тау урамы ({{lang-ru|}} Горная (улица) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная (улица) * Илдар Ғәбитов урамы ({{lang-ru|}} Ильдара Габитова (улица) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица) * Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000025.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы. Викидәреслектә [https://ba.wikibooks.org/wiki/«Тамғалы_ҡарағай»_яҙмышы «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы] * Киске Өфө гәзите, 26 ғинуар 2015 йыл [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2472 «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы] * Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советына ҡараған тыл батырҙары [https://ba.wikibooks.org/wiki/Бөрйән_районы_Ғәлиәкбәр_ауыл_советына_ҡараған_тыл_батырҙары_(5-се_томдан) Тыл батырҙары] * [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]] * [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]] * Яманаев Исмәғил Ғөбәйҙулла улының «Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы ([[:b:Исмәғил Ғөбәйҙулла улы Яманаев. "Үкенерлек түгел үткәндәр" китабы|«Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы]] викидәреслектә) * [[«Әсәлек даны» ордены]] менән бүләкләнеүселәр. Викидәреслектә [[:b:«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнеүселәр (Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советы).|«Әсәлек даны» ордены менән бүләкләнеүселәр (Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл советы).]] * [[«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)|«Әсәлек даны» миҙалы]] менән бүләкләнеүселәр. Викидәреслектә [[:b:«Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Ғәлиәкбәр ауыл советы)|«Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Ғәлиәкбәр ауыл советы)]] == Матбуғатта == {{колонки|2}} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 5.10.2021 Рауил Абдулхаҡ улы Ҡаһарманов [https://web.archive.org/web/20211008180806/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Тынғыһыҙлыҡ — уның булмышы] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 17.11.2021Ғәлиевтар [https://web.archive.org/web/20211212035225/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-17/y-sh-n-y-m-taba-bel-l-r-2586072 Йәшәүҙән йәм таба беләләр] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 28.09.2021 Байғазин Иштуған [https://web.archive.org/web/20220205043611/https://tanburz.ru/articles/ataisal/2021-09-28/bal-ortono-seren-belg-s-2522648 Бал ҡортоноң серен белгәс…] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 27.10.2021 Сабитов Ғәфүр [https://web.archive.org/web/20220205043612/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-27/ynau-ar-yndyrma-an-2560196?utm_source=odnoklassniki&utm_medium=social&utm_campaign=55573146501336 Һынауҙар һындырмаған] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 5.10.2021 Ғәбитов З. З.[https://web.archive.org/web/20220205043612/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-05/balalaryna-yuanyp-y-sh-y-r-2530514?utm_source=odnoklassniki&utm_medium=social&utm_campaign=55573146501336 Балаларына ҡыуанып йәшәйҙәр] * Ватандаш. 16.09.2021. Үрге Нөгөш һәм Ғәлиәкбәр ауылдары [https://web.archive.org/web/20220224162000/https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-09-16/b-ry-nde-boron-o-auyldary-ha-ynda-2504078 Бөрйәндең боронғо ауылдары хаҡында] * [[Файл:KiskeUfa JPG.jpg|60px]] 4 август 2014 йыл. Кәсеп белгән — бөлмәҫ [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2289 Кәсеп белгән — бөлмәҫ] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 17 апрель 2020 йыл. Мин дә һуғыш балаһымын…(Хөснә Исламбаева). Материалдың тулы вариантын «ТАҢ» гәзитенең 17 апрель һанында уҡығыҙ. (2020 йыл, 17 апрель, йома, № 31 (10375). [https://tanburz.ru/articles/vatan-a-ynda/2020-04-18/min-d-u-ysh-bala-ymyn-294545 Мин дә һуғыш балаһымын…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225171748/https://tanburz.ru/articles/vatan-a-ynda/2020-04-18/min-d-u-ysh-bala-ymyn-294545 |date=2022-02-25 }} * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]] Һәр яҙмыш — оло тарих. 12 апрель 2012 йыл. ([[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы|Шәһүрә Әхмәҙиева]] [https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/2741-r-yamysh-olo-tarih.html Атайым хәтирәләренән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407124423/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/2741-r-yamysh-olo-tarih.html |date=2023-04-07 }} * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 25 август, 2022 йыл. Аҫылғужин Шәрәфетдин Мөхәмәҙулла улы [https://vk.com/wall-13580677_47549 Тормош матур, зарланырлыҡ сәбәп юҡ] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 20 август, 2022 йыл. Әминева Алһыу Ғәли ҡыҙы [https://web.archive.org/web/20221227103740/https://tanburz.ru/articles/y-nsellek/2022-08-20/u-andy-uly-un-2915269 Уңғандың ҡулы ун] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 9 апрель 2018, Әхтәмова Гөлназ Тимерғәзим ҡыҙы[https://web.archive.org/web/20221227103253/https://tanburz.ru/articles/auyl-khuzhaly-y/2018-04-09/any-ma-sattar-men-n-215366 Аныҡ маҡсаттар менән] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 12 октябрь 2019, Солоҡ балы ашап, яман шештән, шәкәр диабетынан шәбәйгәндәр [https://web.archive.org/web/20230127105049/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2019-10-12/solo-baly-ashap-yaman-shesht-n-sh-k-r-diabetynan-sh-b-yg-nd-r-271235 Солоҡ балы ашап, яман шештән, шәкәр диабетынан шәбәйгәндәр] * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]] 6 февраль 2022 йыл. Балаҫ һуҡты өләсәй… [https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-02-06/bala-u-ty-l-s-y-3132083?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Балаҫ һуҡты өләсәй…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206114721/https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-02-06/bala-u-ty-l-s-y-3132083?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-02-06 }} * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]]. 11 март 2023 [https://tanburz.ru/news/tаbigаt/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 Ғәлиәкбәр ауылына урмандан ғәҙәти булмаған ҡунаҡ килгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311185959/https://tanburz.ru/news/t%D0%B0big%D0%B0t/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 |date=2023-03-11 }} * Таң гәзите, 24.03.2023 [https://web.archive.org/web/20230325042807/https://tanburz.ru/articles/godpoleznihdel/2023-03-25/m-ni-t-yorto-auyl-oto-3190900?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Мәҙәниәт йорто — ауыл ҡото] * «Аҡмулла төйәге» Миәкә районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите. № 9. 3 март 2023 йыл. Әмирова (Күлбаева) Миләүшә Тимерғәли ҡыҙы тураһында. Викидәреслектән уҡығыҙ [[:b:Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ|Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ]] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 15 апрель 2023 [https://web.archive.org/web/20230415124640/https://tanburz.ru/articles/uy-t-y-n/2023-04-15/raziya-apay-y-ki-ya-mysh-ynauyna-bireshm-g-n-r-yl-nurm-h-m-tova-3221039?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Разия апай йәки Яҙмыш һынауына бирешмәгән. Рәйлә Нурмөхәмәтова] * Таң гәзите. Нәсиха өләсәй [https://web.archive.org/web/20230524080119/https://tanburz.ru/articles/-il/2023-05-23/ya-myshtary-f-em-alyrly-3268598 Яҙмыштары фәһем алырлыҡ] * Таң гәзите. Май 2023 йыл. Нәсиха өләсәй (дауамы) [https://web.archive.org/web/20230524075743/https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-05-23/ya-myshtary-f-em-alyrly-dauamy-n-sih-l-s-y-3269359 Яҙмыштары фәһем алырлыҡ] * Таң гәзите. Май 2023 йыл. Нәсиха өләсәй (дауамы)[https://web.archive.org/web/20230524075342/https://tanburz.ru/articles/ataisal/2023-05-24/auyl-t-n-n-ur-ut-osop-y-r-y-bashlay-n-siha-l-s-y-dauamy-3270224?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Ауыл өҫтөнән ҙур ут осоп йөрөй башлай…] * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 19 июнь 2018 йыл ''Татлы шөғөл оҫтаһы'' (Фәрғәт Әхмәтов хаҡында)<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2018-06-19/tatly-sh-l-o-ta-y-224087 Татлы шөғөл оҫтаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330020651/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2018-06-19/tatly-sh-l-o-ta-y-224087 |date=2023-03-30 }}</ref> * Киске Өфө гәзите. [https://vk.com/wall-36948678_10109 Духтыр Ғәйшә] * "Таң" гәзите. 18.08.2026. [https://web.archive.org/web/20260818201009/https://tanburz.ru/articles/-il/2026-08-18/mishk-erene-alsa-y-y-4785702 Мишкә еренең алсаҡ ҡыҙы] {{колонки|конец}} == Фотогалерея == <gallery perrow="12" widths="150px" heights="100px"> Файл:Обелиск. Ғәлиәкбәр ауылы.jpg|thumb|Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандарына обелиск. Ғәлиәкбәр ауылы Файл:Аратау аҫты.png|Аратау аҫты Файл:АРАТАУ.png|Аратау Файл:Ауылдың түбән яғы.png|Ауылдың түбән яғы Файл:Күл тамағы.png|Күл тамағы Файл:Күгат ташы.png|Күгат ташы Файл:Таҡыясусаҡ.png|Таҡыясусаҡ </gallery> == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|90200}} * {{ИСДБ|страница=46}} 46 б. * [http://ufagen.ru/places/burzyanskiy/galiakberovo.html Галиакберово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = Категория:Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы|Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Портал|Бөрйән районы}} {{Бөрйән районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] 8mdxezjqef3fkrrbjozlhv9uron6bd3 Яңы Йәнбәк 0 11433 1308382 1264281 2026-11-05T13:39:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308382 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Яңы Йәнбәк | оригинальное название = {{lang-ru|Новоянбеково}} | изображение = Яңы Йәнбәк ауылында Билдәһеҙ һалдатҡа һәйкәл.jpg | описание изображения = Яңы Йәнбәк ауылында Билдәһеҙ һалдатҡа һәйкәл | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 11 |lat_sec = 38 | lon_deg = 55 |lon_min = 33 |lon_sec = 39 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Дәүләкән районы | район в таблице = | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Ҡаҙырғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы) | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = XIX быуат аҙағы | первое упоминание = 1902 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Новоянбеково | тс }} | год переписи = {{ Население | Новоянбеково | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453427 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80222819005 | категория в Commons = | сайт = }} '''Яңы Йәнбәк''' ({{lang-ru|Новоянбеково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. Халҡы — {{formatnum:{{ Население | Новоянбеково | ч }}}} кеше ({{ Население | Новоянбеково | г }}). Почта индексы — 453427, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222819005. == Халҡы == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||187||92||95||49,2||50,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (76 %) йәшәй<ref>Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. == Тарихы == Район үҙәге Дәүләкәндән 43 саҡрым ауыл Советы үҙәге Ҡаҙырғолдан 5 км алыҫлыҡта [[Өршәк]] йылғаһы буйында урынлашҡан. 1914 йылға тиклем Ҡаҙанғол улусы, 1914—1923 йылдарҙа Имай Ҡарамалы, 1923—1926 Дәүләкән улусы, 1926—1930 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Өршәк-Мең улусы составында була. 1930—1932 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Яңы Йәнбәк ауыл Советы. 1932 йылдан [[Дәүләкән районы]] составында. 1919—1923 йылдарҙа һәм 1930—1950 йылдарҙа Яңы Йәнбәк ауыл Советы үҙәге. 1952—1965 йылдарҙа Екатерино-Григорьевск, 1965 йылдан [[Ҡаҙырғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙырғол ауыл Советы]] биләмәһенә инә. [[XIX быуат]] аҙағында (1870—1887 йылдар) хәҙерге [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Иҫке Йәнбәк]] ауылынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Ауыл тәүге төпләнеүсе Йәнебәк Назаровтың исеме менән йөрөтөлә. «Населённые пункты Башкортостана. Часть I . Уфимская Губерния.1887 г.» белешмәһендә ауыл күрһәтелмәй. Ләкин Бәләбәй өйәҙе земствоһының 1887 йылдың 12 октябрендә Яңы Йәнбәктә мәктәп асыу мөмкинлеген тикшереү буйынса ҡарар ҡабул итеү мәғлүмәте бар. 1891 йылда ауылда мәктәп асыла. 1891 йылда министр мәктәбе теркәлә. Уҡытыусыһы Д. В.Мәмлиев була. 1896 йылда ауыл халҡы 562 дисәтинә ер, 302 дисәтинә урман менән файҙаланған, совет осоронда «Йәштәр», «Өршәк» колхозында эшләй. 1996 йылда ауылға электр уты үткәрелә. 1962 йылда ете йыллыҡ мәктәп һигеҙ йыллыҡҡа үҙгәртелә. 1983 йылда 320 урынлыҡ яңы мәктәп төҙөлә. Халҡы: 1906 йылда — 323 кеше,1920 йылда — 381 кеше, 1923 йыда — 361 кеше, 1932 йылда — 161 кеше, 1939 йылда — 386 кеше, 1959 йылда — 227 кеше, 1989 йылда — 218 кеше, 1999 йылда — 276 кеше, 2002 йылда — 217 кеше, 2009 йылда — 189 кеше, 2010 йылдан — 187 кеше. Башҡорттар — 76 % (2010)<ref>{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=245—246-сы б.б.}}</ref><ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.470 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328110950/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 |date=2022-03-28 }}</ref> == Урамдары == Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000055.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Яңы Йәнбәк ауылы]</ref> * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мир (улица)}}) == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 43 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡаҙырғол]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 43 км == Билдәле шәхестәр == * [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы]] (1875—1938), мосолман дин әһеле, мәғрифәтсе. Ахун (1912). * [[Ғәзим Туҡаев]] (14.03.1909—7.11.1981), 1935—1981 йылдарҙа [[М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1954) һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Хужин Рәшит Малик улы]] (29.09.1943), ауыл хужалығы ветераны. 1984—2006 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]]ның «Өршәк» колхозы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы. * [[Әхиәр Хәким]] (1929—2003) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001). * [[Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы]] (13.03.1919—22.06.2006), театр актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1940—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, театрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1958)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17635-khm-rova-z-ki-abdulla-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|12|03|2019}}</ref>. * Фазылов Марс Нафиҡ улы (13 октябрь 1946 йыл — ?) — 1992—2015 йылдарҙа Яңы Йәнбәк дөйөм урта белем биреү мәкәбе директоры, Рәсәй Федерацияһының Почётлы мәғариф хеҙмәткәре (2003)<ref name="С.">{{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=116—117 }}</ref>. * Фазылова Данира Нәғим ҡыҙы (3 май 1956 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002)<ref name="С." />. * Шакирова Клара Хәсән ҡыҙы (25 апрель 1960 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, директор урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһының Почётлы мәғариф хеҙмәткәре<ref name="С." />. == Матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20220122232237/https://amanat.su/articles/bash-ort-yryu-ary/2019-12-27/me-yryuy-41155 «Аманат» Мең ырыуы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|95034}}{{V|25|03|2022}} * {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=245—246-сы б.б. }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328110950/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/470 |date=2022-03-28 }} * [http://ufagen.ru/places/davlekanovskiy/novyanbekovo.html Новоянбеково на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} * [https://www.gosspravka.ru/02/059/000055.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Яңы Йәнбәк ауылы] * {{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=116—117 }} {{Дәүләкән районы ауылдары}} [[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]] tu5j27mdecln9dg46zyr2fxroe474o3 Һикәяҙ (Дыуан районы) 0 11499 1308605 1140375 2026-11-06T02:37:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308605 wikitext text/x-wiki {{БМ|Һикеяҙ (мәғәнәләр)}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Сикияз |оригинальное название = {{lang-ba|Һикәяҙ}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55 |lat_min = 29 |lat_sec = 9 |lon_deg = 58 |lon_min = 9 |lon_sec = 15 |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Дыуан районы {{!}}Дыуан |район в таблице = |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы){{!}}Һикәяҙ ауыл Советы |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1798 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Сикияз (Дуванский район) | тс }} |год переписи = {{ Население | Сикияз (Дуванский район) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 452532 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80223834001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Һикәяҙ''' ('''Һикияҙ''', ''Тепловка'' <ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.218. ISBN 5-295-30192-6</ref>; {{lang-ru|Сикияз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)|Һикәяҙ ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452532, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80223834001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 85 км (тура юлдан - 60 км) Һикәяҙ ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы [[Һикияҙ]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|78361}}</ref>. == Тарихы == Һикәяҙ ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә [[1750 йыл]]да төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән [[Ҡазан губернаһы]] [[Пермь провинцияһы]]нан күсеп килгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. [[1753 йыл|1753]], [[1798 йыл |1798]], [[1810 йыл]]дарҙа шул уҡ шарттар менән бында крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Тәү төпләнеүселәре ''староверҙар'' (христиандарҙа иҫке дин кешеләре) була. [[Һикеяҙ|Һикияҙ]] йылғаһы тамағында [[1874 йыл]]да [[Мең |Мең улусы]]нан күсеп килеүселәр тарафынан ойошторолған һәм һуңынан юҡҡа сыҡҡан Һикияҙтамаҡ ҡасабаһы урынлашҡан булған<ref>{{ИСДБ|страница=503}}</ref>. == Һикәяҙ ауылының XIX быуаттағы үҫеше == Һикәяҙ ауылы халҡы, ерҙе тиреҫләһә лә, шулай ҙа игенде ҡалдау баҫыу (переложный) системаһы менән эшкәрткән. Урында етештерелгән 50-гә яҡын ат һуҡҡысы, 100-ләп [[елгәргес]], шулай уҡ 6 тирмән булған. [[1842 йыл]]да 85 йортҡа 465 [[ат]], 620 [[һыйыр]], 1110 [[һарыҡ]], 18 [[кәзә]], 180 [[Сусҡалар|сусҡа]] тура килгән. [[Быуат]] аҙағында 4 [[йорт]]та мал тотмағандар. Быҙауҙарын, һәр баш малға 60-80-шәр тин түләп, [[Мырҙалар]] [[Мәсетле]] ауылы [[башҡорттар]]ына көтөүгә биргәндәр. [[Умартасылыҡ]] менән дә шөғөлләнгәндәр, [[1842 йыл]]да ауылда 25 умарта булған. Ауылда 8 тимерлек, иген киптергес, май һығыу һәм буяу оҫтаханалары булған. Баҙар һәм йәрминкәләр йылына 3 тапҡыр үткәрелгән. Тағы 39 кибет булған. Һикәяҙ ауылында улус идаралығы урынлашҡан. [[1865 йыл]]да Һикәяҙ (Тепловка) ауылындағы 212 йортта 1190 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[умартасылыҡ]], сана яһау, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, йылға судноларында эшләгәндәр. 2 сиркәү, училище, 7 һыу тирмәне, 39 сауҙа кибете булған. Һикәяҙ ауылында йәрминкәләр үткәрелгән. [[1876 йыл]]дан алып йыл һайын 50 бала земство училищеһының башланғыс баҫҡысын тамамлаған. Ауылда крәҫтиән балалары өсөн грамотаға өйрәтеү мәктәбе булған, унда 50-гә яҡын малай һәм 10 ҡыҙ белем алған. [[1893 йыл]]да Һикәяҙҙа ике православие (таш һәм ағас) һәм диндәштәр сиркәүе булған. Һикәяҙ ауылында шул уҡ исем менән аталған улус идараһы үҙәге булған. [[1906 йыл]]да Һикәяҙ ауылында 2 сиркәү, земство мәктәбе, мануфактура, шарап һәм 3 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән. Йәрминкәләр үткәрелгән<ref>{{ИСДБ|страница=503}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше == Һикәяҙ ауылында Дыуан сорт һынау участкаһы, урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref> {{БЭ2013|78361}}</ref>. == Халыҡ һаны == Һикәяҙ ауылында [[урыҫтар]] йәшәй (2002). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1531|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||787|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||566|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||634|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||773|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||773||379||394||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Араловец Дмитрий Маркович]] ([[1870 йыл|1870]]—[[1918 йыл|1918]]) — Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һикәяҙ ауылы земство мәктәбе уҡытыусыһы. Алты бала атаһы. Октябрь революцияһынан һуң РСДРП (б) ағзаһы, 1917 йылдан партия ячейкаһы секретары, ревком рәйесе. [[1918 йыл]]дың май айында [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылында тоҡанған большевиктарға ҡаршы бола ваҡытында ҡулға алына. Йыртҡыстарса язаланғандан һуң, улы менән бергә тереләй ергә күмелгән. Һикәяҙ ауылындағы урта мәктәпкә Дмитрий Маркович Араловецтың исеме бирелгән, һәйкәл ҡуйылған<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=aralovec&id=639 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119080230/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=aralovec&id=639 |date=2025-01-19 }}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|3}} * СССР-ҙың 60 йыллығы урам — ({{lang-ru|}} 60 лет СССР (улица) * Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица) * Д. М. Араловец урамы ({{lang-ru|}} Д. М. Араловец (улица) * Октябрь урамы ({{lang-ru|}} Октябрьская (улица) * Манчаж тыҡрығы ({{lang-ru|}} Манчаж (преулок) * Социалистик урамы ({{lang-ru|}} Социалистическая (улица) <ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-sikiyaz/ Карта д. Сикияз. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == '''Ер-һыу атамалары''' ''Тауҙар:'' ''Йылғалар, күлдәр:'' * [[Әй]], [[Һикияҙ]] ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Тәбиғәт һәйкәле:'' ''Тарихи һәйкәл:'' == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|78361}} * {{ИСДБ|страница=503}} * {{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны * {{ВТ-ЭСБЕ|Дуван, село}} * [https://web.archive.org/web/20250119080230/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=aralovec&id=639 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Дыуан районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Дыуан районы ауылдары]] 3jbectdb30t8jxdavtu4fifmmi01fht Үрге Муйнаҡ 0 11661 1308576 1187382 2026-11-06T00:51:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308576 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |башкирское название = Үрге Муйнаҡ |оригинальное название = {{lang-ru|Верхний Муйнак}} |герб = |флаг = |lat_deg = 52 |lat_min = 2 |lat_sec = 0 |lon_deg = 56 |lon_min = 45 |lon_sec = 17 |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башкортостан |вид района = |район = Ейәнсура районы{{!}}Ейәнсура |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Муйнакский сельсовет (Зианчуринский район){{!}}Муйнаҡ |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Верхний Муйнак | тс }} |год переписи = {{ Население | Верхний Муйнак | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453390 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80226822001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Үрге Муйнаҡ''' ({{lang-ru|Верхний Муйнак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл. Почта индексы — 453390, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226822001. == Тарихы == [[Үҫәргән]] башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]], Юлдаш, дүрт '''Муйнаҡ''' ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы [[Яңыбай (Ейәнсура районы)|Яңыбай]], [[Юнай]], [[Юлдыбай (Ейәнсура районы)|Юлдыбай]], [[Әлебай]], [[Ғәббәс]] ауылдарына нигеҙ һалған<ref>[https://vk.com/bookmarks?from_menu=1&w=wall-205614669_99%2F7ec9a33b7ed1810d58 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.]</ref>. [[1761 йыл]]дан алып (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, [[1707 йыл]]дан алып) билдәле. Тәүге төпләнеүсе сотник Муйнаҡ Сөләймәнов исеме менән аталған. ΧΥΙΙΙ быуаттың 2‑се яртыһында Түбәнге, Урта, Кесе Муйнаҡ ауылдары барлыҡҡа килгәндән һуң, Оло Муйнаҡ булараҡ теркәлгән. Шулай уҡ Туп Муйнаҡ, Ҡужалған исемдәре менән билдәле булған. [[1795 йыл]]да 10 йортта 172 кеше йәшәгән, [[1866 йыл]]да 79 йортта — 365 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда тирмән теркәлгән. 20 быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә<ref name="ҮМ">{{БЭ2013|93385}}</ref>. == Хәҙерге осор == Үрге Муйнаҡ — административ үҙәк. Урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, [[мәсет]], магазиндар бар<ref name="ҮМ" />. == Халыҡ һаны == Халҡы: [[1900 йыл]]да — 262 кеше, [[1920 йыл]]да 341 кеше йәшәгән<ref name="ҮМ" />. 2009 йылда 620 кеше иҫәпләнгән<ref>— [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Wikidata/Population}} ;Милли составы [[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (99 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. == Географик урыны == Үрге Муйнаҡ ауылы [[Өҫкәлек]] йылғаһы ([[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан<ref name="ҮМ" />. * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 28 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һарыҡташ]]): 64 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ғәйнизаров урамы ({{lang-ru|улица Гайнизарова}}) * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Күпер урамы ({{lang-ru|Мостовая улица}}) * Белгестәр урамы ({{lang-ru|улица Специалистов}}) * Сүсән урамы ({{lang-ru|улица Сусян}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/022/000032.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: * Ҡушалатау тауы * Үтә тишек тауы * Өҫкәлек йылғаһы үҙәне * Таҡырташ тауы * Ҡарағайтау тауы * Аҙағуй үҙәне == Ваҡытлы матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20220702232402/https://zianzori.ru/news/zdravoohranenie/2022-03-28/zianchurinskiy-lekar-2745860 Зианчуринский лекарь] == Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары == * Муйнаҡ — был исем шул уҡ Ейәнсура районында Ф. Хәмитова тарафынан яҙып алынған «Муйнаҡ ҡарт» исемле риүәйәттә (№ 229) урын ала. Бында ул аҡыллы, абруйлы шәхес итеп һүрәтләнә. Ф. Хәмитова яҙып алған вариантта ваҡиғаларҙың шулай уҡ ҡаҙаҡ-ҡалмаҡ яуҙары менән бәйле булыуын иҫкә алһаҡ, ике риүәйәттә лә бер ук шәхес хаҡында һүҙ барғанлығын төшөнөргә мөмкин. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том.<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/Башҡорт%20халыҡ%20ижады.%20Икенсе%20том.pdf Башҡорт халыҡ ижады.ΙΙ том]</ref> * Алпамыша" варианты 1960 йылда Башҡортостандың Ейәнсура районы Үрге Муйнаҡ ауылы 80 йәшлек Мөслимә Ваһапованан яҙып алынған<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/Башҡорт%20халыҡ%20ижады.%20Дүртенсе%20том..pdf Башҡорт халыҡ ижады]</ref>. «Башҡорт халыҡ ижады» китабының 5-се томына индерелгән. == Видеояҙмаларҙа == [https://yandex.ru/video/preview/?text=деревня%20Верхний%20Муйнак%20Зианчуринского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1647952858340644-2623318158920673221-sas6-5261-bf6-sas-l7-balancer-8080-BAL-8001&from_type=vast&filmId=9217471025488757200 Видео от Аюпа Юланова] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{БЭ|93385}} * [https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ейәнсура районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]] r5faxoqfo9wwacyvcjzolpaoxylvr1d Ҡамышүҙәк 0 11736 1308454 1275292 2026-11-05T17:48:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308454 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡамышүҙәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡамышүҙәк |төп исеме = |ил = Рәсәй |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 12 | lat_sec = 19 |lon_deg = 57 | lon_min = 54 | lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = 1936 |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 453694 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102, 702 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227825004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡамышүҙәк''' ({{lang-ru|Камыш-Узяк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. Матрай ауыл советына ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227825004. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселек өлөшөн [[башҡорттар]](100 процент) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||-||-||-|||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||125||52||73||41,6||58,4 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||172||81||91||47,1||52,9 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||110||49||61||44,5||55,5 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||289||137||152||47,4||52,6 |- | 2002 йыл 9 октябрь||16||8||8||50,0||50,0 |- | 2010 йыл 14 октябрь||3||2||1||66,7||33,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 64 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Матрай (Башҡортостан)|Матрай]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 105 км == Тарихи ҡомартҡы == * Ҡамышлы үҙәк ҡәберлеге<ref>[https://kartarf.ru/dostoprimechatelnosti/199357-kamyshlyuzyakskiy-kurgannyy-mogilnik Камышлыузякский курганный могильник]</ref><ref>[https://megalektsii.ru/s4604t2.html Камыш-Узяк-2, одиночный курган] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208101159/https://megalektsii.ru/s4604t2.html |date=2024-12-08 }}</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] ejwujzjwjkkcbvs7t7tsdsgjzi5ag0r Ҡашҡар (Йылайыр районы) 0 11739 1308489 1302253 2026-11-05T19:49:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308489 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡашҡар |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡашҡар |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 20 | lat_sec = 25 |lon_deg = 57 | lon_min = 45 | lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Йылайыр районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу Яҡынса нигеҙ һалыныу 1550-1600 йылдар= |беренсе телгә алыу зыяратта 1627-се йылғы яҙыу(эпитафия)табылған= |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 416 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453696 |почта индекстары = |телефон коды = 34752 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80227823001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡашҡар''' ({{lang-ru|Кашкарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 416 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453696, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227823001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Кашкарово (Зилаирский район) }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||227||110||117||48,5||51,5 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||241||100||141||41,5||58,5 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||353||160||193||45,3||54,7 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||398||177||221||44,5||55,5 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||389||191||198||49,1||50,9 |- | 2002 йыл 9 октябрь||413||209||204||50,6||49,4 |- | 2010 йыл 14 октябрь||416||212||204||51,0||49,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 33 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 82 км * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 555 м * [[Ялан Йылайыры (йылға)|Ялан-Йылайыры]] (Крепостной-Йылайыр) йылғаһы аға == Тарихы == Ҡашҡар ауылына яҡынса [[1500 йыл|1550]] — 1600 йылдарҙа нигеҙ һалына, бының дәлиле булып Ҡашҡар ауылы зыяратында 1624 йылда яҙылған ҡәбер ташы (эпитафия) табылыуы тора. == Билдәле шәхестәре == * [[Байморатов Һибәтулла Ҡыуандыҡ улы]] ({{lang-ru|Баймуратов Хибатулла Кувандыкович, Баймуратов Хибат Кувандыкович}}) (1912 йыл — 1978 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 62-се гвардия кавалерия полкының телефонисты, 2-се эскадрон ҡылыссыһы<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/2170-bajmuratov-khibatulla-kuvandykovich?Itemid=104 БАЙМУРАТОВ Хибатулла Кувандыкович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры<ref name="Башкавдивизия" /><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21074809/ Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220425124713/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21074809/ |date=2022-04-25 }}</ref> == Урамдары == {{Колонки|2}} * Моратов урамы ({{lang-ru|А.Муратова (улица)}}) * Ветерандар урамы ({{lang-ru|Ветеранов (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Ҡашҡар урамы ({{lang-ru|Кашкаровская (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|Победы (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Йондоҙло урам ({{lang-ru|Юлдузная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000021.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Яңылыҡтар == * Йылайыр районы Ҡашҡар ауылы хакимиәте бинаһын капиталь ремонтларға теләк белдергән<ref>https://bash.news/bash/news/145717-yylayyr-rayony-kashkar-auyly-khakimiete-binakhyn-kapital-remontlarga-telek-beldergen {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208035705/https://bash.news/bash/news/145717-yylayyr-rayony-kashkar-auyly-khakimiete-binakhyn-kapital-remontlarga-telek-beldergen |date=2024-12-08 }}</ref>. == Матбуғатта == * Йылайыр районы Ҡашҡар ауылында «Минең ауылым тарихы» халыҡ байрамы һәм Түңгәүер ырыуы йыйыны үтте.<ref>[https://vatandash.ru/news/novosti/2021-06-20/yylayyr-a-t-g-er-yryuy-yyyyny-2387138] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701224735/https://vatandash.ru/news/novosti/2021-06-20/yylayyr-a-t-g-er-yryuy-yyyyny-2387138 |date=2022-07-01 }}</ref><ref>https://kurultai.ru/ba/content/2422-asharar-tgerre-jyjyp-auyl-tarihyn-barlany/</ref><ref>https://ataisal.ru/project/event/sezd-roda-tungauer/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ҡашҡар мәктәбендә һалдат менән осрашыу үтте<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-02-17/ash-ar-m-kt-bend-aldat-men-n-osrashyu-tte-1191204] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701052606/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-02-17/ash-ar-m-kt-bend-aldat-men-n-osrashyu-tte-1191204 |date=2022-07-01 }}</ref> == Видеофильмдар == * [https://www.youtube.com/watch?v=UBBospUdC1Q 86 йәшлек Йәмлих Ҡашҡаров Ҡашҡар ауыл тарихы тураһында] * [https://www.youtube.com/watch?v=s4PKgv-h8KA Юламанова Зарифа, песня «Юлғотло», Зилаирский район, деревня Кашкарово.] * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=8304452186331718087&from=tabbar&reqid=1648670381153063-1530301733081451974-sas2-0307-sas-l7-balancer-8080-BAL-4046&suggest_reqid=213327812164800286603871010331236&text=кашҡарово+зилаирский+район Народный фольклорный ансамбль «Умырзая» Кашкаровского центра культуры Зилаирский район РБ] == Сығанаҡтар == <references/> {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] c4xtdedbyi2f3tyv2ov2ue83sshgyrr Һабыр (Йылайыр районы) 0 11749 1308595 1307467 2026-11-06T01:52:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308595 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һабыр''' ({{lang-ru|Сабырово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 527 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453691, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227832001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Сабырово }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||544||285||259||52,4||47,6 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||535||276||259||51,6||48,4 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||601||288||313||47,9||52,1 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||559||285||274||51,0||49,0 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||607||306||301||50,4||49,6 |- | 2002 йыл 9 октябрь||596||299||297||50,2||49,8 |- | 2010 йыл 14 октябрь||527||286||241||54,3||45,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 125 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Еңеүҙең 50 йыллығы урамы ({{lang-ru|50 лет Победы (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Ш. Бабич урамы ({{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}}) * Һаҡмар урамы ({{lang-ru|Сакмарская (улица)}})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/zilairskiy-rayon/selo-sabirovo/ Улицы села Сабырово]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ауылға 18 быуаттың 1-се яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Үҫәргән улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл Үҫәргән ырыуының арҙаҡлы шәхесе, [[1771]]-[[1772 йыл]]дарҙа [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]] ғәскәрендә башҡорт полктары командиры булған, Үҫәргән улусы старшинаһы Һабыр Ҡотломбәков исеме менән аталған. 1774 йылдың майында ул Бөрйән улусы старшинаһы Төркмән Йәнсәйетов, Бөрйән улусы батыры Мораҙым Абралов һәм Тәнгәүер улусы батыры Юлдыбай менән Уртаҙым, [[Таналыҡ (археологик ҡомартҡы)|Таналыҡ]] ҡәлғәләрен, шулай уҡ Преображен заводын (хәҙер Йылайыр ауылы) алыуҙа ҡатнаша<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Усерган. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-usergan-tom-35-ch-2--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2019 |том=35, часть 2 |страниц=704 |страницы=165 |тираж = 1 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}</ref>. . Тораҡ пункты шулай уҡ Сәғит, Бәкер, Көйөргәҙе, Ахун исемдәре менән теркәлгән. [[1795 йыл]]да 46 йортта 272 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 74 ихатала 673 башҡорттоң (407 ир-егет һәм 266 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе теркәлә. Улар араһында йорт старшинаһы, ике ҡатын менән йәшәгән 40 йәшлек Көсөкбай Түләбаев була. Уның улдары: Динмөхәмәт, Хәмзә, ҡыҙы Сәлимә. Был рәүиздә ауыл кешеләре араһында IX Башҡорт кантоны начальнигының ярҙамсыһы, Рәсәй дворяндары нәҫеленән булған аҫаба башҡорт Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов (1773 й. т.) билдәләп үтелә. Уның улдары: Йәрмөхәмәт, Мөхәмәткәрим, Ғәделлатиф, Йәғәфәр, Әхмәтәзарый. Үләбай Һабыров (1791—1814) 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк була<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)" /> [[1834 йыл]]ғы VIII рәүиз материалдарында ауылда 926 кешенең йәшәүе теркәлә, әммә 1859 йылғы Х рәүиз ауыл ихаталары һанының кәмеүен билдәләй, шуға бәйле йәшәүселәр ҙә аҙая (164 ир-егет һәм 174 ҡатын-ҡыҙ). Был күренеш ауыл кешеләренең ҡайһы берҙәре яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы менән бәйле була. Тимербай, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Шәмсетдин, Юлбарыҫ тигән ауылдар ҡалҡып сыға<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)" />. [[1866 йыл]]да 52 йортта — 283 кеше. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәктәп теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/sabyrovo/t/11918 Село Сабырово] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1920 йыл]]дағы беренсе совет рәүизендә ауылдағы 116 ихатала 557 кешенең йәшәүе теркәлә һәм Һабыр ауылы Йылайыр кантонының шул исемдәге улусының үҙәге була. 1920 йылдағы рәүиз 42 ихатанан торған [[Үрге Ғәле]] һәм 46 ихатанан торған [[Түбәнге Ғәле]] ауылдарын айырым ике ауыл тип теркәй<ref name="Һабыр (Йылайыр районы)" />. == Билдәле шәхестәре == * Һабыр (Сабир) Ҡотломбәков, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Үҫәргән]] улусы старшинаһы * [[Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы]] (20.02.1955), уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (2014) һәм [[Сибай]] ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреаты. * [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] (5.09.1954-3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалында тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903190927/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly |date=2019-09-03 }}{{V|3|09|2019}}</ref>. * [[Исҡужина Фирүзә Сәлихйән ҡыҙы]] ([[1 ғинуар]] [[1958 йыл]]) — Филология фәндәре кандидаты<ref>http://shepkinskoe.ru/person/iskuzhina-firuza-salikhyanovna-/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303053739/http://shepkinskoe.ru/person/iskuzhina-firuza-salikhyanovna-/ |date=2022-03-03 }}</ref> * [[Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы]] — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>[https://pamyat-naroda.su/way/3678188 Карточка «Дороги памяти» на Гумара Туляшева]</ref><ref>https://praded.nethouse.ru/page/1299549</ref> * [[Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Ҡыҙыл Йондоҙ , I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнеүсе<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/cards/1422653743 Учётная карточка Шаяхмета Атангулова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы]] — Мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы]] — «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» ордендары менән бүләкләнгән. * [[Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе * [[Бағышаев Ғәни Исҡужа улы]] — РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы * [[Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы]] — БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы * [[Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>[https://zakon-region3.ru/1/26967/ Указ Президента РБ от 02.06.2005 N УП-227 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ учителям Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415025621/https://zakon-region3.ru/1/26967/ |date=2023-04-15 }}</ref> * [[Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы]] — «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе<ref>https://vk.com/wall-178733628_215?w=wall-178733628_215</ref> * [[Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы]] — БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы<ref>[https://zakon-region3.ru/1/85734/ Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 20.06.1981 N 6-2/166 «О награждении Почетной грамотой Президиума Верховного Совета Башкирской АССР работников учреждений здравоохранения республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415025621/https://zakon-region3.ru/1/85734/ |date=2023-04-15 }}</ref>, «Почет билдәһе», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе * [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] ([[5 сентябрь]] [[1954 йыл]], БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — [[3 ғинуар]] [[2005 йыл]], Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005)<ref>http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010) * [[Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы]] ([[1773]]—[[1848]]) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян. * [[Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы]] ([[1908 йыл]] (башҡа сығанаҡтар буйынса 1909<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/838-kuzhabekov-salikh-yan-khammatovich?Itemid=104 КУЖАБЕКОВ Салихьян Хамматович. Шаймуратовцы]</ref>) — [[21 март]] [[1980 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһы снарядсыһы * [[Вәлиев Юнер Сәлим улы]] ({{lang-ru|Валеев Юнер Салимович}}; [[8 июль]] [[1953 йыл]]) — муниципаль хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002). [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайланған<ref>[https://www.erbp.ru/people/14269 Валеев Юнер Салимович]</ref> * [[Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы]] ([[5 май]] [[1912 йыл]] — [[1 август]] [[1990 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-тау инженеры, [[Педагогика|педагог]], хужалыҡ эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (1968), доцент (1970) == Матбуғатта == * Һабыр ауылы халҡы «Таҙа Һаҡмар» акцияһына ҙур теләк менән ҡушылды<ref>[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/69198/ Һабыр ауылы халҡы «Таҙа Һаҡмар» акцияһына ҙур теләк менән ҡушылды]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихи ҡомартҡылар == * Йылайыр районы Һабыр ауылы зыяратындағы ҡәбер ташы<ref>[https://vk.com/club73607076?w=wall-73607076_10067 Тансылу Музафарова 12 мая 2021 в 11:48 в Ҡыҙыҡлы топонимика]</ref> == Сайттар == * Презентация-доклад Рәхмәт һиңә, еңеү һалдаты<ref>[https://myslide.ru/presentation/r-hm-t-i-e-e-aldaty-abyr-auyl-kitaphana-y Презентация, доклад Рәхмәт һиңә, еңеү һалдаты Һабыр ауыл китапханаһы]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Һабыр мәктәбе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] * {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Усерган. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-usergan-tom-35-ch-2--ufa-2019/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2019 |том=35, часть 2 |страниц=704 |страницы=165 |тираж = 1 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16330-abyr-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}{{V|15|02|2019}} {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] 72rltl0cnp0zwuylv7kn85a5b38dlsi Ҡалтасы 0 12220 1308450 1060252 2026-11-05T17:33:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308450 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡалтасы''' ({{lang-ru|Калтасы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡалтасы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4418 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452860, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80233825001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||809||395||414||48,8||51,2 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||2575||1141||1434||44,3||55,7 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||3253||1401||1852||43,1||56,9 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||3822||1793||2029||46,9||53,1 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||4017||1790||2227||44,6||55,4 |- | 2002 йыл 9 октябрь||4445||2048||2397||46,1||53,9 |- | 2010 йыл 14 октябрь||4418||2028||2390||45,9||54,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәр == * [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (10.11.1948), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры<ref>[http://kaltasyrb.ru/about/mediateka/media/2013/8/14/zov-rodnoj-zemli-general-aleev-verit-v-buduschee-rajona/ Зов родной земли: генерал Алеев верит в будущее района. «Муниципальный район Калтасинский район» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416204427/https://kaltasyrb.ru/about/mediateka/media/2013/8/14/zov-rodnoj-zemli-general-aleev-verit-v-buduschee-rajona/ |date=2021-04-16 }}{{ref-ru}}{{V|09|11|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7721-altasy-auyl-altasy-r-ny-ge}}{{V|09|11|2018}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡалтасы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡалтасы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 5qb7beb9p7r5oypnasq24u9dwmyc82j Ҡуян (Яңы Килбаҡты ауыл советы, Ҡалтасы районы) 0 12236 1308536 1304596 2026-11-05T22:35:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308536 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡуян (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Ҡуян |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡуян |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 35 |lon_deg = 55 | lon_min = 5 | lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡалтасы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 57 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452855 |почта индекстары = |телефон коды =34779 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80233846002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡуян''' ({{lang-ru|Куяново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡалтасы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452855, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80233846002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||459||206||253||44,9||55,1 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||420||187||233||44,5||55,5 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||270||133||137||49,3||50,7 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||180||86||94||47,8||52,2 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||72||27||45||37,5||62,5 |- | 2002 йыл 9 октябрь||90||46||44||51,1||48,9 |- | 2010 йыл 14 октябрь||57||28||29||49,1||50,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ауыл тарихы == Ҡуян ауылы XX быуаттың 60-сы йылдарында үҫешә башлай. 1957 йылдың август айында Яңы Хажи эргәһендәге скважинанан нефть урғыла. Шулай Арлан нефть ятҡылығының көньяҡ өлөшөндә яңы «ҡара алтын» майҙаны асыла. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 17 йорттан торған Ҡуян ауылында 50 ике фатирлы йорт төҙөйҙәр. 70-се йылдарҙа төҙөлөш әүҙемләшә. Башҡортостандың төрлө райондарынан һәм күрше өлкәләрҙән килеп урынлашалар бында. Ҡуян башҡорттары менән әңгәмәләшкәндән һуң кеше исемдәрендә [з] урынына [д] өнөн йышыраҡ ҡулланылыуына иғтибар иттек: Зәбир – Дәбир, Зинира – Динира, Земфира – Демфира, Мирзәлиф – Мирдәлиф... Бындағы милләттәштәребеҙ төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшһә лә, төрлө яҡтан килеү сәбәпле, үҙҙәренең элек йәшәгән төбәктәрендә ҡулланылған һүҙ­ҙәр­ҙе файҙалана. Мәҫәлән, күп­лектә «лар» ялғауын ҡушалар: ат-лар, китап-лар; диалект һүҙҙәр ҙә килеп инә: инеү/кереү, алыҫ/йыраҡ, ыңғай/уңай, сәңгелдәк/бишек, муйыл/шоморт, ҡарағай/нарат; [с] өнө урынына – [ч], [һ] урынына [с] өнөн ҡулланалар: чәй//сәй, сөртә//һөртә. Татар, мари, урыҫ халҡы менән аралашып йәшәүҙәре лә телгә йоғонто яһаған. Бик күп уртаҡ һүҙҙәр бар. Ҡуян ауылында йәшәүсе халыҡтың 38 проценты – баш­ҡорттар.<ref name=autogenerated1>[http://yanshishma.ru/index.php?catid=45:2011-07-05-13-47-01&id=3373:2014-04-03-12-54-54&Itemid=45&option=com_content&view=article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716084909/http://yanshishma.ru/index.php?catid=45:2011-07-05-13-47-01&id=3373:2014-04-03-12-54-54&Itemid=45&option=com_content&view=article |date=2019-07-16 }}</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡалтасы (Ҡалтасы районы)|Ҡалтасы]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Килбакты]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]]): 49 км == Ауылдан сыҡҡан арҙаҡлы шәхестәр == * [[Рәимов Риф Мөхсин улы]] — (1904 йылдың 30 декабре — 1953 йылдың 15 феврале) — [[Башҡортостан]]дың билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәүге [[башҡорт]] совет тарихсыларының береһе, тарих фәндәре докторы (1950). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡалтасы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡалтасы районы ауылдары]] d0idm6y6bo4c4slxy3d0nc2in4e06q1 Ҡараяр (Ҡариҙел районы) 0 12309 1308472 1187089 2026-11-05T18:43:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308472 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡараяр}} {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡараяр | оригинальное название = {{lang-ru|Караяр}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 42 |lat_sec = 2 | lon_deg = 57 |lon_min = 1 |lon_sec = 26 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Ҡариҙел районы{{!}}Ҡариҙел | район в таблице = | вид поселения = Ауыл советы | поселение = Ҡараяр ауыл Советы (Ҡариҙел районы){{!}}Ҡараяр | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = Султанова Раиса Тимергалиевна<ref>{{cite web|url=http://karayar.karaidel.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4|title=Администрация СП|accessdate=2013-03-05|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130803145441/http://karayar.karaidel.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4|archivedate=2013-08-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803145441/http://karayar.karaidel.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=4 |date=2013-08-03 }}</ref> | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Караяр (Караидельский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Караяр (Караидельский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452374 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80234836001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡараяр''' ({{lang-ru|Караяр}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]]ндағы ауыл. [[Ҡараяр ауыл Советы (Ҡариҙел районы)|Ҡараяр ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 751 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452374, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80234836001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡариҙел]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Щучье Озеро): 190 км Ҡараяр ауылы [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйында, [[Павловка һыуһаҡлағысы]] эргәһендә, район үҙәге [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] ауылынан көньяҡ-көнсығышына табан 25 километр һәм Щучье Озеро ([[Пермь крайы]]) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышына табан 190 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|86872}}</ref>. == Тарихы == Ҡараяр топонимы [[1896 йыл]]да уҡ билдәле була. Ул саҡта Лесная пристаны янында урынлашҡан Ҡараярҙың 5 йортонда 25 ир-ат йәшәгән. == Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше == Ҡараяр [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында элекке Ҡараяр пристаны урынында [[Павловка ГЭС-ы]]н төҙөгәндә, ҡасаба булараҡ барлыҡҡа килә. [[2005 йыл]]дан хәҙерге статусына эйә<ref>{{ИСДБ|страница=483}}</ref>. Әлеге ваҡытта Ҡараяр ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], врач амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто («Умырзая» халыҡ башҡорт вокаль ансамбле), китапхана, [[мәсет]] бар<ref>{{БЭ2013|86872}}</ref>. == Халыҡ һаны == Ҡараяр ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||939||417||522||44,4||55,6 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||1126||510||616||45,3||54,7 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||960||438||522||45,6||54,4 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||912||433||479||47,5||52,5 |- | 2002 йыл 9 октябрь||729||328||401||45,0||55,0 |- | 2010 йыл 14 октябрь||751||339||412||45,1||54,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Шәмсетдинова Ғәлиә Хәкимулла ҡыҙы]] (6.01.1959), участка дауаханаһы фельдшеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре<ref>[http://docs.pravo.ru/document/view/4464288/ Указ от 29 июня 2005 года № УП-262 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник здравоохранения Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения Республики Башкортостан», 29 июня 2005 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017173104/http://docs.pravo.ru/document/view/4464288/ |date=2019-10-17 }}{{V|1|01|2019}}</ref>. * [[Нуриәхмәтов Фирдант Сәлимйән улы]] (5.12.1961, БАССР-ҙың Ҡариҙел районы Ҡараяр ауылы) — скульптор. 1989 йылда Башҡорт дәүләт пединститутының худграфын тамамлай. 1993 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Опера йырсыһы Хәбир Ғәлимов, сәйәси эшмәкәр Зәки Вәлиди мемориаль таҡталарының, станковый эштәр серияһы («Отраже­ние», «Из легенды», «Поклоняющийся звёздам») һ. б. авторы. Әҫәрҙәрендә ҙур һәм тоташ скульптура формаһын тәрән аңлауы яҡшы сағыла. «Шәғәле Шаҡман йәйәһе» (1999—2003, мәрмәр, 91×72×32) әҫәре батыр Шәғәле тархандың ҡырағай буйвол мөгөҙҙәренән эшләнгән һәм шуның өсөн мәргән һәм ныҡ тығыҙ легендар йәйәһе тураһындағы риүәйәткә нигеҙләнгән.<ref>{{БЭ2013|52709}}</ref> == Урамдары == {{Колонки|3}} * Тау урамы — ({{lang-ru|}} Горная (улица) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица) * Пионер урамы ({{lang-ru|}} Пионерская (улица) * Ҡыуғын урамы ({{lang-ru|}} Сплавная (улица) * Ҡыя тау урамы ({{lang-ru|}} Косогорная (улица) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная (улица) * Революцион урамы ({{lang-ru|}} Революционная (улица) * Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица) * Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица) * Октябрь урамы ({{lang-ru|}} Октябрьская (улица) * Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (преулок) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица) <ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/karaidelskiy-rayon/selo-karayar/ Карта д. Караяр. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == '''Ер-һыу атамалары''' ''Тауҙар:'' * '''Сүлмәктау, Ҡолтау''' ''Йылғалар:'' * [[Йүрүҙән]] ''Шишмәләр:'' * '''Әүлиә шишмәһе''' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Тәбиғәт һәйкәле'' — ''Тарихи һәйкәл'' — == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|86872}} * {{ИСДБ|страница=483}} * {{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны * {{ВТ-ЭСБЕ|Дуван, село}} * [https://web.archive.org/web/20250119080230/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=aralovec&id=639 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡариҙел районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ҡариҙел районы ауылдары]] h4q7f21m5b61x76kx0yrh68c8lwtlm0 Үрге Төкөн 0 12404 1308580 1283922 2026-11-06T01:04:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308580 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үрге Төкөн |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үрге Төкөн |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 10 | lat_sec = 53 |lon_deg = 56 | lon_min = 21 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡырмыҫҡалы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 240 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453024 |почта индекстары = |телефон коды =34765 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80235825004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үрге Төкөн''' ({{lang-ru|Верхний Тюкунь}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 240 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453024, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235825004. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса төп милләт — [[башҡорттар]] (94 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||240||118||122||49,2||50,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 29 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төкөн): 2 км == Урамдары == * Ҡайынлы(урамы) {{lang-ru|Березовая (улица)}}) * Ҡушҡар(урамы) {{lang-ru|Кушкар (улица)}}) * Мәләш(урамы) {{lang-ru|Маляш (улица)}}) * Салауат Юлаев (урамы) {{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Мәктәп(урамы) {{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/029/000085.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == 7-се башҡорт кантонының 8-се йортона Үрге Төкөн һәм [[Түбәнге Төкөн]] ауылдары ҡарай. Улар Кесе Табын улусына ҡараған, [[XVIII быуат]] аҙағында ул Кесе-Табын улусы Төкөн тип аталған. V ревизияла өс ауыл: Төкөн, Урта Төкөн һәм Түбәнге Төкөн күренә. 1834 йылда Үрге Төкөн ауылында 233 кеше йәшәгән. 1859 йылда 48 йортта 173 ир иҫәпкә алынған. 1920 йылда 59 йортта 138 ир-ат һәм 150 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусыларҙың береһе 28 йәшлек Юлбарыҫ Баҙыҡай улы Назаров [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә ғүмерен биргән. Тағы бер кеше ҡатнаша, ул иҫән-һау әйләнеп ҡайта: Һөйөндөк Ҡорманғолов 1839 йылда Үрге Төкөндә 233 кеше йәшәгән 41 йортҡа — 300 ат, 309 һыйыр, 140 һарыҡ, 109 баш кәзә тура килгән. 225 умартаһы һәм 50 солоғо була. 1842 йылда ауылда һыу тирмәне булған<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/174 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 174.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410040555/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/174 |date=2022-04-10 }}</ref>. == Һылтанмалар == === Матбуғатта === * Даирә гәзите. 21 апрель 2022 [https://dairagazite.ru/articles/t-kl-ndere/2022-04-21/berg-l-shep-sy-ty-m-g-2779244 Бергәләшеп сыҡтыҡ өмәгә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519150645/https://dairagazite.ru/articles/t-kl-ndere/2022-04-21/berg-l-shep-sy-ty-m-g-2779244 |date=2024-05-19 }} === Видеофильмдар === * 14 февраль 2019 [https://web.archive.org/web/20241209155003/https://gtrk.tv/heberzer/127066-berzmlekt-kos?page=48%2C6 Берҙәмлектә-көс ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] bua93iao3etdamvc72trns9c4vdvx1q Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы) 0 12421 1308453 1290609 2026-11-05T17:48:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308453 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡамышлы}} {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Камышлинка | оригинальное название = {{lang-ba|Ҡамышлы}} | страна = Россия | герб = | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 14 | lat_sec = 41 | lon_dir = E | lon_deg = 56 | lon_min = 19 | lon_sec = 40 | CoordAddon = | CoordScale = | вид региона = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | район = Ҡырмыҫҡалы районы{{!}}Ҡырмыҫҡалы районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡамышлы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы){{!}}Ҡамышлы | дата основания = 1872 | статус с = | население = {{ Население | Камышлинка (Башкортостан) | тс }} | год переписи = {{ Население | Камышлинка (Башкортостан) | г }} | часовой пояс = +5 | почтовые индексы = 453024 | цифровой идентификатор = 80235825001 }} '''Ҡамышлы''' ({{lang-ru|Камышлинка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[Ҡамышлы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы ауыл Советы]] үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — , [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235825001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Төкөн]]): 5 км Ҡамышлы ауылы [[Ҡамышлы]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа 22 километрҙа һәм [[Төкөн]] тимер юл станцияһынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|85151}}</ref>. == Тарихы == Ҡамышлы ауылына [[1872 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Табын ҡәбиләһе|Табын улусы]] [[Малай]] ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Был урында Вятка өйәҙенән күсеп килгән урыҫ крәҫтәндәре Ҡамышлы ҡасабаһын төҙөгән. 1896 йылда 82 йортта 474 кеше йәшәгән<ref>{{БЭ2013|85151}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- |[[1895]] || Йомран-Табын улусы || Өфө өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || Йомран-Табын улусы || Стәрлетамаҡ кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || Йомран-Табын улусы || Стәрлетамаҡ кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Ҡамышлы ауыл Советы || Ҡырмыҫҡалы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Ҡамышлы ауыл Советы|| Ҡырмыҫҡалы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1992]] || Ҡамышлы ауыл Советы || Ҡырмыҫҡалы районы ||[[Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == Әлеге көндә Ҡамышлы ауылында урта [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|85151}}</ref>. == Халыҡ һаны == Ҡамышлы ауылында [[урыҫтар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||967|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1042|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||550|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||359|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||417|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||417||217||200||52,0||48,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == == Хәтер == == Урамдары == {{Колонки|2}} * Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица) * Яңы урам ({{lang-ru|}} Новая (улица) * Шоссе урамы ({{lang-ru|}} Шоссейная (улица) * Тимер юл урамы ({{lang-ru|}} Железнодорожная (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/karmaskalinskiy-rayon/selo-kamishlinka/ Карта д. Камышлинка. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}}. == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Табын]] ырыуы == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85151}} * {{ИСДБ|страницы=174—175}} 174—175 б * [https://web.archive.org/web/20221111205842/https://dereksiz.org/jiat-soltanov-salauat-yulaev-shejereen-tergee-bash.html Й. Солтанов фаразы: Салауат Юлаев ғаиләһенең яҙмышы. Гөлбәзир] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] iw0uc4wdmc679gfey2fd2i4bpz1kl4d Үрге Бикҡужа 0 12625 1308574 1283918 2026-11-06T00:31:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308574 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үрге Бикҡужа''' ({{lang-ru|Верхнебиккузино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453338, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238855002. == Халыҡ һаны == [[Рәсем:Bridge across Belaya River.jpg|мини|none|300пкс|Үрге Бикҡуҗа [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйында урынлашҡан.]] ; Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — [[башҡорттар]] (65 %), [[татарҙар]] (33 %)<ref>2002F</ref> '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||745|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||610|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||373|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||245|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||277|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||214||111||103||51,9||48,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} <br> [[Рәсем:Verhnebikkuzino.jpg|мини|300пкс|Үрге Бикҡужа ауылы.]] == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 47 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге Бикҡужа]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 92 км == Урамдары == * Ғөзөйеров урамы ({{lang-ru|улица Гузаирова }}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная }}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы }})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/032/000074.htmll Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Бикҡужа ауылы 1749 йылда тыуған [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] Бикҡужа Юлдашевтың исемен йөрөтә. Уның улдары Динмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Усман, Мәһәҙиә, Әбделнасир (уның улы Дәүләтҡол) Бикҡужиндар Бикҡужала йәшәгән. [[1795 йыл]]да ауылда 20 йорт булған, уларҙың һәр береһендә 7,7 кеше йәшәгән. VII ревизия үткәреүгә ҡарата ихаталар һаны 10-ға кәмегән, ауылдарҙы башҡа ауылдарға индереү арҡаһында халыҡ һаны 60 кешегә кәмегән. Әммә [[1859 йыл|1859 йылға]] ауылдың үҫеше күҙәтелә: ихаталар һаны 98-гә етә, халыҡ — 582 кеше. Шул ваҡыттан алып Бикҡужа, биш ауылды берләштереп, ауыл йәмғиәтенең үҙәгенә әүерелә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 141 йортта 745 башҡорт, 303 башҡорт һәм татар йәшәгән элекке Үрге Бикҡужа (Яңы Бикҡужа) һәм [[Түбәнге Бикҡужа]] (Иҫке Бикҡужа) ауылдарын күрһәтә. Тимәк, ауылдарҙың бүленеше XIX аҙағында, [[XX быуат]] башында булған. 1842 йылда 397 кешенең һәр береһенә 3,3 бот яҙғы иген сәселә (бөтәһенә лә — 1312 бот)<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/145 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 145.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327165717/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/145 |date=2022-03-27 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 20 февраль 2020, Йүнсел хужа мал да аҫрай, баҡса ла үҫтерә, балыҡ та үрсетә<ref>[https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2020-02-20/y-nsel-huzha-mal-da-a-ray-ba-sa-la-ter-baly-ta-rset-420367] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129145404/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2020-02-20/y-nsel-huzha-mal-da-a-ray-ba-sa-la-ter-baly-ta-rset-420367 |date=2023-01-29 }}</ref> * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 21 март 2020, Башҡортостанға аҡҡоштар ҡайтты!<ref>[https://bashgazet.ru/articles/yra-ay-m-khit/2020-03-21/bash-ortostan-a-a-oshtar-aytty-656428] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260606111432/https://bashgazet.ru/articles/yra-ay-m-khit/2020-03-21/bash-ortostan-a-a-oshtar-aytty-656428 |date=2026-06-06 }}</ref> == Видеофильмдар == * Наза. 2013 йылдың 12 июле. Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Үрге Бикҡужа ауылы<ref>{{YouTube|mMhWGmKYCiI|logo=1}}</ref> * Турбаза, Башҡорт ауылы, Үрге Бикҡужа, Башҡортостан Республикаһы<ref>{{YouTube|u9VL6f8qYBQ|logo=1}}</ref> * Үрге Бикҡужала Яңы йыл байрамы<ref>{{YouTube|IbmDuKaV4cQ|logo=1}}</ref> == Һөйләше == * Үрге Бикҡужа һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының йәнле һөйләү теле<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 67 — 69-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы]] (7.10.1897—27.09.1937), [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны<ref>[http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/06/09/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4/ Всемирный Курултай башкир. Официальный сайт. Курултай утвердил список ста личностей, стоявших у истоков образования Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212104155/http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/06/09/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4/ |date=2018-12-12 }}{{ref-ru}}{{V|28|09|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] svhu875r8w7c9h0qk90j6wiwoxy868y Үрге Һаҙ 0 12626 1308581 1264340 2026-11-06T01:10:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308581 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үрге Һаҙ''' ({{lang-ru|Верхнее Сазово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 179 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453346, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||179||94||85||52,5||47,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 41 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 58 км == Урамдары == == Тарихы == [[1860 йыл]]да [[Ерекле (Күгәрсен районы)|ереклеләрҙән]] 189 кеше Үрге Һаҙ ауылына нигеҙ һалған. Төп ауылда 458 ир-егеттең 168-е тороп ҡалған. Үрге Һаҙҙа беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 420 кеше йәшәгән 80 ихата күрһәтелгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 144.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064534/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 |date=2022-03-29 }}</ref>. Тарихы тураһында тағы һылтанма буйынса уҡығыҙ<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл. 4-се йыйынтыҡ. 10 — 11-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Ер-һыу атамалары == Топонимдары тураһында тағы һылтанма буйынса уҡығыҙ<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл. 4-се йыйынтыҡ. 11 — 15-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (5.11.1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты. * [[Ғәзим Ильясов]] (27.02.1967), йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), халыҡ-ара, төбәк-ара һәм республика йыр бәйгеләре еңеүсеһе, [[Күгәрсен районы]]ның [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2012). * [[Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы]] (13.04.1957—21.10.2020), педагог, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Мәзитов Әмир Миңлевәли улы]] (5.06.1968), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10618-m-zitov-mir-mi-lev-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәзитов Әмир Миңлевәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141257/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10618-m-zitov-mir-mi-lev-li-uly |date=2016-04-21 }}{{V|3|05|2018}}</ref>. * [[Сәрүәр Сурина]] (08.12.1957), яҙыусы, шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]], [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Ш. Хоҙайбирҙин]] исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]] исемендәге премияһы лауреаты. * Сәлихов Рәшит Ғөбәйҙулла улы (13 сентябрь 1932 йыл — 1 ғинуар 2003 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992 йыл) == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/11072-surina-s-r-r-r-shit-y-y Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013136/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/11072-surina-s-r-r-r-shit-y-y |date=2016-03-05 }}. * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} === Матбуғатта === Үрге Һаҙ халыҡ иҫәбен алыу=[http://kuglib.ru/load/rodnoj_nash_kraj/istorija_sjol_i_dereven/verkhnee_i_nizhnee_sazovo/28-1-0-299]= === Видеояҙмалар === * «Орнамент»-Ураҙа, Кугәрсен районы Үрге Һаҙ ауылы[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=5869307169461019957&from=tabbar&parent-reqid=1649611325420505-10291155338031613511-sas3-0865-1aa-sas-l7-balancer-8080-BAL-5919&text=верхнее+сазово+кугарчинский+район] * «Тыуған яғым…» Үрге Һаҙ ауылы, Күгәрсен районында мәсет асыу 2006 йыл[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=6957032662856118342&from=tabbar&text=верхнее+сазово+кугарчинский+район] * «Орнамент» Обелиск яғында омэ-субботник. Үрге Һаҙ ауылының мәктәбе 2015 йыл[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=12658111223950943416&from=tabbar&text=верхнее+сазово+кугарчинский+район] * == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] 4vfh5kdn20e73e23qxg3diql2lj0r5r Үрге Сирбай 0 12629 1308578 1286698 2026-11-06T00:57:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308578 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үрге Сирбай''' ({{lang-ru|Верхнесюрюбаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453345, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238840003. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 79 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1900 йыл||193|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||179|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||140|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||168|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||210|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||193|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||188||88||100||46,8||53,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 36 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Күгәрсен (Күгәрсен районы)|Күгәрсен]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 62 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Сирбай ауылы Монаш түбәһенә ҡараған. 1816—1834 йылдар араһында Үрге һәм Түбәнгегә бүленә. [[XVIII быуат|XVIII]] быуат аҙағында ауылда 180 кеше йәшәгән 25 ихата була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1859), Үрге Сирбайҙа — 45 йорт булған. 300—320 кеше йәшәгән. 1920 йылда 349 кеше була. Ауылға нигеҙ һалыусының исеме асыҡланмаған. Шулай ҙа уның улдарының исемдәре билдәле. [[1816 йыл|1816 йылда]] унда Италмаҫ (1779 йыл), Күлембай, Игебай, Ысыҡбай, Бикбай, Күлғолдо, Бүләкбай Сирбаевтар йәшәгән. Халыҡ [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Айғай, Ерекле, [[Ыҡ]] йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр. 1842 йылда Үрге Сирбай ауылында 261 кешегә 944 бот яҙғы иген сәселгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/142 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 142.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402040023/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/142 |date=2022-04-02 }}</ref>. Тағы һылтанма буйынса уҡығыҙ[https://ba.wikibooks.org/wiki/Сирбай_ауылдары Сирбай ауылдары] Үрге Сирбай ауылы һәм Яхиндарҙың килеп сығыу тарихы(Башҡарҙы: Хәйруллина Ильмира Илшат ҡыҙы, 7-се класс. Етәксеһе: Бәҙәмшина Зәһүрә Фәйзулла ҡыҙы)<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 110 — 113-сө биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Атайым алдында баш эйәм 09 май 2018 йыл<ref>[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/30075-atayym-aldynda-bash-eym.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Шанлы йылдар мәңге хәтерҙә… 01 апрель 2015 йыл<ref>[https://moradimgazeta.wordpress.com/2015/04/01/шанлы-йылдар-мәңге-хәтерҙә/]</ref> == Видеофильмдар == * Хәйҙәр абзый. Үрге Сирбай ауылында хәтирәләр 19 сентябрь 2019<ref>{{YouTube|uO-EmDQ-Byg|logo=1}}</ref> == Топонимикаһы == Үрге Сирбай ауылының тарихы һәм ер-һыу атамалары(Башҡарҙы: Шәрипова Гөлсәсәк Шәүкәт ҡыҙы, 7-се класс Етәксеһе: Бәҙәмшина Зәһүрә Фәйзулла ҡыҙы)<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 116 — 119-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13612-usmanov-shamil-jepj-n-uly Башҡортостан энциклопедияһы — Усманов Шамил Ғәйепйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026034822/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13612-usmanov-shamil-jepj-n-uly |date=2020-10-26 }}{{V|22|10|2020}}</ref>. * [[Әҙелбаев Дамир Минийәр улы]] (5.07.1959—18.02.2014), йырсы, үҙешмәкәр композитор. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002)<ref>[http://maps.kulturarb.ru/rb/871-izvestnye-lyudi-kugarchinskogo-rajona Сайт «КУЛЬТУРНЫЙ МИР БАШКОРТОСТАНА». ИЗВЕСТНЫЕ ЛЮДИ КУГАРЧИНСКОГО РАЙОНА. АДЕЛЬБАЕВ ДАМИР МИНИЯРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731113832/http://maps.kulturarb.ru/rb/871-izvestnye-lyudi-kugarchinskogo-rajona |date=2019-07-31 }}{{ref-ru}}{{V|3|07|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13107-rge-sirbaj-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|07|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = Сирбай ауылдары |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] tk28ycgul5qs1yhblfzkqogwbocjvm2 Ҡалдар 0 12648 1308449 1304401 2026-11-05T17:29:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308449 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡалдар''' ({{lang-ru|Калдарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 322 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453335, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238805004. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 75 %, тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1900 йыл||250|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||193|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||98|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||225|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||344|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||373|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||322||159||163||49,4||50,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Волостновка (Башҡортостан)|Волостновка]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 47 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы }}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная }}) * Яу урамы ({{lang-ru|улица Яу}})<ref>[ https://mapdata.ru/bashkortostan/kugarchinskiy-rayon/derevnya-kaldarovo/ Улицы деревни Калдарово]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ерекле йылғаһының уң яҡ ярында (ул уң яҡтан [[Мәнеү (Ағиҙел ҡушылдығы)|Мәнеү]] йылғаһына ҡоя) [[XVIII быуат|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар башында Ҡалдар ауылы барлыҡҡа килә. Уға Ҡалдар Ишбулатов нигеҙ һалған (1725—1812). Уның улы Тайыш, 1766 йылғы; Тайыштың балалары Әлибай, Мәүлембирҙе. Тайыш Ҡалдаровтың туғандары Абдулхалиҡ менән Кучак (игеҙәктәр, 1771 йыл), Яныбай һәм Һөйөндөк. Ауылда 1816 йылда — 13, 1859 йылда — 40 (230 кеше), 1920 йылда 44 ихатаһы булған. 1842 йылда 139 кешегә 58 сирек (464 бот) яҙғы иген сәселә. Уларҙың 320 йылҡыһы, 110 баш һыйыр малы, 7 һарығы булған<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/146 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 146.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409180521/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/146 |date=2022-04-09 }}</ref>. == Топонимикаһы == Юскаев Ильвир Ильяс улы, 9-сы класс. Ҡалдар ауылының ер-һыу атамалары<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 119 — 124-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Айырылғанды айыу ашар…11.12.2018<ref>[https://bash.bashgazet.ru/aul/33578-ajyrylandy-ajyu-ashar.html]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 29 ноябрь 2019, 00:15 Әсәйҙәргә — дан миҙалы<ref>[https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2019-11-29/s-y-rg-dan-mi-aly-370811] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702043329/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2019-11-29/s-y-rg-dan-mi-aly-370811 |date=2022-07-02 }}</ref> == Видеофильмдар == * Моделле китапхана асыу. 10 ғинуар 2013<ref>{{YouTube|6dc76EZTFvo|logo=1}}</ref> == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] 6w84phi5pw2jpuanlk46g2tzovnfv7g Ҡансыра 0 12801 1308456 1214721 2026-11-05T17:56:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308456 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡансыра |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡансыра |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 47 | lat_sec = 20 |lon_deg = 55 | lon_min = 44 | lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 181 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453367 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239860004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡансыра''' ({{lang-ru|Канчура}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 181 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453367, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239860004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Шәбағыш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кумертау): 3 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ҡансыра урамы ({{lang-ru|Канчуринская (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Т. Имаҡов урамы ({{lang-ru|Т.Имакова (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Улицы]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ҡансыра бөгөн яңы урында — Ҡарағай-Кирәүле йылғаһы буйында, ә XVIII быуатта [[Көйөргәҙе йылғаһы]]ның үрге ағымында урынлашҡан булған. 1834 һәм 1839 йылдар араһында башҡорт кантондары попечителе Леваневский рөхсәте менән ҡансыралылар ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында Тамъян еренә күсеп китә. Урам булып түгел, ә тыҡрыҡ, ҡабыҡ менән ябылған айырым йорттарҙа урынлашҡан. Быялалы тәҙрәләр урынына ҡарындыҡ ҡуйғандар. Өйҙәрҙә [[сыуал]]дар һалғандар. Голланд мейестәре һирәк булған. Өйҙәрен сыра, ә байҙар шәм яҡтыртҡандар. Халыҡ башлыса [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. Әммә ул бөлгөнлөк хәлендә булған. 161 кеше йәшәгән 15 йортҡа 153 ат, һыйыр малы — 93, һарыҡ — 41, кәзә — 116 баш тура килгән. Ҡышҡылыҡҡа мал аҙығы әҙерләгәндәр. Бөтә 15 йорт та йәйләүгә сыҡҡан. Бесән сабыу июлдең башында башлана. Утыҙ — ҡырҡҡа тиклем күбәнән [[кәбән]] һалғандар һәм ул һайғау менән кәртәләнгән. Ҡыш бесәнде өлөшләп килтерәләр. Бесән сабыу ваҡытында байҙар эшселәр яллаған. [[1842 йыл]]да 161 кешегә яҙғы игендең 72 сиреге (576 бот) сәселгән, был иген сәсеүҙең һүлпән барыуы тураһында һөйләй. Байҙар бер тиҫтәгә тиклем, ярлылар сиреккә һәм хатта ундан һигеҙ өлөшөнә тиклем сәскән. Ауыл аҡрын үҫкән. [[1816 йыл|1816 йылғы]] VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, унда 26 кеше була, X мәғлүмәттәре буйынса — 32. 1816 йылда 125 кеше йәшәй, 1859—192, 1920 йылда — 231 кеше. 1920 йылғы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 53 йорт. Ауыл Ҡыпсаҡ улусының Буғмаш түбәһенеке булған. Кантондар осоронда 26-сы йортҡа, 1864 йылдан — Ямаш ауыл йәмғиәтенә, 1919 йылдан [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Көйөргәҙе улусына ингән. Ауыл, күрәһең, бүгәсәүсе, старшина Канчура Мункиндың исемен йөрөтә. Ауылға нигеҙ һалыусының улы билдәле. 1816 йылда Юламан Канчуринға 60 йәш тула<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.75 — 76</ref>. == Матбуғатта == * Егәрле Гөлнарабыҙ<ref>[https://youshatir.ru/articles/r-khm-t-ishete-e-r-kh-t/2022-03-08/eg-rle-g-lnaraby-2718886 Юшатыр]</ref> * Ҡансыра ниңә матур?<ref>[https://youshatir.ru/articles/y-r-kt-n-sy-an-r/2018-11-20/ansyra-ni-matur-328333 Юшатыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403045741/https://youshatir.ru/articles/y-r-kt-n-sy-an-r/2018-11-20/ansyra-ni-matur-328333 |date=2022-04-03 }}</ref> == Видеофильмдар == * Ҡансурала шәжәрә байрамы<ref>https://yandex.ru/video/preview/?filmId=14121805501585514499&from=tabbar&parent-reqid=1648961876377982-6622872597343297687-sas2-0821-sas-l7-balancer-8080-BAL-2891&text=Канчура</ref> * Ауылдаштар байрамы 2004 йыл. Ҡансыра<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=iMsZ1kp8AUU Ауылдаштар 2004 год д. Канчура]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—1937) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. == Сығанаҡтар == <references/> {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] 0q3g70nwtxjz29jikdof599j0b9b7wi Ҡунаҡбай (Көйөргәҙе районы) 0 12808 1308526 1287081 2026-11-05T22:07:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308526 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡунаҡбай}} {{ТП-Рәсәй|Ҡунаҡбай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡунаҡбай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 36 | lat_sec = 4 |lon_deg = 55 | lon_min = 45 | lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = Ермолаево |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = Даңғыр |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 171 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453357 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239812004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡунаҡбай''' ({{lang-ru|Кунакбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 171 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453357, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239812004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ермолаево]]): 20 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 20 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Айтуған урамы ({{lang-ru|Айтуганская (улица)}}) * Күңелле урам ({{lang-ru|Веселая (улица)}}) * Йәшел урам ({{lang-ru|Зеленая (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|Школьный (переулок)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000049.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр == * [[Йәнбирҙина Зөбәржәт Нәби ҡыҙы]] ([[18 сентябрь]] [[1945]] — [[9 май]] [[2009]]) — шағир, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). * Альберт Юлдыбаев — «Мираҫ» халыҡ ҡурайсылар ансамбле етәксеһе, Күмертау ҡалаһында, Көйөргәҙе районында ҡурай сәнғәтен һаҡлап ҡалған һәм үҫтергән шәхес == Ауыл әҙәбиәттә == * Зөбәржәт Йәнбирҙина «Ауылым Ҡунаҡбай» шиғыры. (Ил инәһе. — Өфө:"Китап", 1995. −144 бит. * «Ҡунаҡбай һылыуы», 62-63 биттәр. Вәлиди Туған Ә.Ә. Хәтирәләр /Төрөксәнән тәржемә.-Өфө:"Китап", 1996. — Һүрәттәре менән 656 бит. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 25.07.2015. Кинйәнең тере рухы ине<ref>[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/18861-kinyne-tere-ruhy-ine.html Кинйәнең тере рухы ине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811130234/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/18861-kinyne-tere-ruhy-ine.html |date=2025-08-11 }}</ref> * [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]]. 16 август 2018. Әсәйебеҙҙән уңдыҡ<ref>[https://youshatir.ru/articles/y-r-kt-n-sy-an-r/2018-08-16/s-yebe-n-u-dy-309992 Әсәйебеҙҙән уңдыҡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230323185423/https://youshatir.ru/articles/y-r-kt-n-sy-an-r/2018-08-16/s-yebe-n-u-dy-309992 |date=2023-03-23 }}</ref> == Видеояҙмаларҙа == # {{YouTube|_jXRKabXbx0|logo=1}} Территория женского счастья. Кунакбаево. == Ауыл шәжәрәһе == Йәш сағымдан тарих менән ҡыҙыҡһындым. Район, Ҡунаҡбай, [[Айсыуаҡ]] ауылдары тураһында күп кенә мәғлүмәт йыйҙым. Ҡыпсаҡ бейҙән алып ошо көндәргә тиклем дауам иткән ҡунаҡбайҙар шәжәрәһенең миндә бер өлөшө тупланған. Баҡаевтар, Ҡолгилдиндар,Ишмөхәмәтовтар, Ибәтуллиндар, Ғөбәйҙуллиндарҙың 30-ҙан артыҡ быуыны бар. Шулай уҡ оло быуын вәкилдәре менән менән осрашып, боронғолар тураһында йыш һөйләшеп ултыра торғайныҡ. Баҡаев Әмерйән бабайҙан — 1973 йылда, Бикмөхәмәтов Ниғәмәт бабайҙан 1996 йылда күп кенә мәғлүмәттәр яҙып алдым. Ниғәмәт бабай миңә түбәндәгеләрҙе һөйләне: «1840—1860 йылдарҙа Ҡунаҡбайҙан бер нисә йорт айырылып, Ермолаево яғына киткән яҡҡа табан күсеп ултыра, уны Айсыуаҡ тип исемләйҙәр. Айсыуаҡ ауылынан 1921 йылда Соңғорбүләк буйына 28 хужалыҡ күсенде, 1928 йылға тиклем „Әхмәт“ артеле (Бикмөхәмәтов Әхмәт Юныс улы хөрмәтенә) төҙөп эшләнеләр. Аслыҡ ваҡытында 20 өйҙөң хужаһы үлде.Ҡунаҡбай ауылында ғүмер буйы уҡытыусы булған Вәхит менән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Әбделғәзиздең атаһы Хәлит Бикмөхәмәтов 1919 йылда Колчак армияһында үлде. Халыҡ колхозға инә башланы. Бикмөхәмәтов Ғәбит Рәхмәтулла улы уның тәүге рәйесе ине. Ата-бабалар шул ер тип, уны башҡалар алмаһын өсөн күсеп йөрөргә мәжбүр булған. Ҡарамулла, Япарбүләк, Ҡойолоҡ, Кейәү бүләге — ҡунаҡбайҙар менән ер бүлешкәндә айсыуаҡтарға тейгән ерҙәр. Бәләкәй генә ауыл булһа ла, мәсете лә, тирмәне лә бар ине айсыуаҡтарҙың. Заманында Ғәлиев Сәғди старшина булып торҙо. Бик яҡшы кеше ине. Уның Ғәббәс һәм Әйүп тигән улдары булды. Абдрахман менән Файзрахман — Ғәббәстең улдары. Сәғди бай кеше булған. Үҙенең ерен тәрән канау ҡаҙып кәртәләткән. Сабынлыҡ, һөрөнтө ерҙе йән башына бүлгеләп торғандар. Ир балалар ғына иҫәпкә алынған. Көтөүлек йәмәғәттеке булған. Айсыуаҡта һәм Ҡунаҡбайҙа йәшәгәндә умарта тоттоҡ. Ҡунаҡбайҙа 11 быуа быуып, күперҙәр һалғандар. „Таҡта күпер“ — Ҡаҙлайыр аша һалынғайны. Ҡунаҡбайҙағы Айтуған урамында Айсыуаҡтан күсеп килеүселәр йәшәй. Әле лә бар ул урам. 1921 йылғы аслыҡтан халыҡ ныҡ йонсоно. Ҡунаҡбайҙың ере бик күп булды — Яҡуп, Мотал, Ҡансыра яғына тиклем. Бикмөхәмәтов, Баҡаев фамилиялылар күп ине ауылда. Күптәр ике ҡатын менән йәшәне: Ғәли мулла Баҡаев,Ғүмәр Мөхәмәтов, Хәмәтриза Бикмөхәмәтов. Минең әсәйем Наҙар ауылынан килен булып төшкәйне. Ҡарттар ауылдарҙа тәртипте ныҡ тотто: араҡы эсеү, тәмәке тартыу, уйнаш итеү, уғрылыҡ, эш боҙоу булманы, халыҡ та бик берҙәм ине. Үҙ ауылың эсенән өйләнеү булмаған һәм булманы. Үҙ-ара татыу, бер-береһенә ярҙам итешеп, өмәләр үткәреп, тырышып йәшәне халыҡ. Һуғым ашы, ҡунаҡ күрһәтеүҙәр була торғайны. Һәр береһе 2-3 баш мал һуя. Яҙға баш-тояҡ өтөп, ауыл 2-3-кә бүленеп ҡунаҡҡа саҡырышалар. „Оло тау“ҙан ат сабыштырыуҙар (бәйге) үткәрелә ине. Һабантуй ваҡытында һыу һибешәләр. Ерҙе арендаға бер сезонға бирҙеләр (һаттылар). Бөтөнләйгә һатыусылар ҙа булды. Кейеҙ тирмәһен мин күрмәнем. Элек беҙҙең халыҡ бесән әҙерләмәгән, мин бәләкәй саҡта саба башланылар. Ә бына һунар көслө булды. Лотфый бүре ҡыуған. Шуға ла уның нәҫеленә бүре ҡушаматы тағылды. Әбдрәхимов Яппар ҡарт төлкө, бүре, ҡуян, бурһыҡ алған. Айсыуаҡта хәлле кешеләр 2 ат, 2 һыйыр тотто. Картуф сәсмәнеләр, йәшелсә булманы. Мин 1918 йылда Молокан ауылында Курноскин Иван тигән кешелә тире эшкәрттем. 1919 йылда Ҡолгилдин Нуриәхмәт, Баҡаев Зөлҡәрнәй менән бергәләп Ырымбурға „Хөсәиниә“ педагогия курсына уҡырға киттек. Тиф менән ауырығас, уҡыуҙы туҡтатырға тура килде. 1919—1920 йылда балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләнем. 1920—1921 йылдың авгусында ҡыҙыл командирҙар курсында уҡыным, шунан [[Стәрле|Стәрлелә]], [[Өфө|Өфөлә]], [[Карелия]]ла эшләнем. [[1923 йыл]]да [[Урта Азия|Урта Азияға]] ебәрҙеләр. 2 улым һәм ҡыҙым бар». Ниғәмәт бабайҙың һөйләгәндәренән ҡыҫҡаса өҙөк килтерҙем. Һуңғы йылдарҙа күптәр үҙенең нәҫел-нәсәп тамырҙары менән ҡыҙыҡһына, Шәжәрә байрамдары уҙғара. Халыҡ тыуып үҫкән ерен, бәләкәй Ватанын онотмаһын ине. [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]] 2013 йыл,28 май<ref> Альберт Юлдыбаев. Бәләкәй Ватаныбыҙҙы онотмайыҡ!"</ref> == Ауылдың тарихы == Ҡунаҡбай ауылына 1786 йылда нигеҙ һалынған. Ул Ҡыпсаҡ олоҫоноң Мешәүле түбәһенә ҡарай. Ололар һөйләүенсә, Ҡунаҡбай элек бынан әллә ни алыҫ булмаған, хәҙерге рус ауылы [[Иҫке Отрада]] урынлашҡан ерҙә булған. Ырымбурҙан Өфө яғына оло юл һалына башлағас, борон-борондан иркен урында йәшәргә яратҡан халыҡ, оло юл өҫтөндә йәшәүе ауыр булыр, балаларыбыҙ аҙып китер тип, аулағыраҡ ергә, Ҡаҙлайыр йылғаһы янына, хәҙерге урынға күсенә. Ауыл халҡы игенселек менән әллә ни шөғөлләнмәһә лә, көтөү-көтөү һарыҡ, аттар аҫырай, йәй етһә, йәйләүҙәргә сығыр була. Ҡунаҡбайҙар бынан 10 саҡрым алыҫлыҡтағы [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевола]] йәшәгән данлыҡлы Шотт баярының эштәрен эшләгән, картуфын ҡаҙған. Арбаға спирт тултырылған мискә ултыртып, ат менән [[Ырымбур|Ырымбурға]] барыр булғандар. Ғөмүмән, ауыл кешеләре йәйен-ҡышын бәләкәй ҡул арбаһы һөйрәп, йәйәүләп Ырымбурға йөрөгән ул замандарҙа. Ҡайтҡан саҡта буш мискәнең тауышы әллә ҡайҙан ишетелгән, күрше-тирә ауыл халҡы көлөп: «Ана, даңғырҙар ҡайтып бара», тигәндәр. Шулай итеп, Ҡунаҡбайҙы Даңғыр тип тә йөрөтә башлайҙар. [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]].<ref>Мәүлиҙә Байсурина. Ауылға кемдәр йән өрөр? 2007 йыл, 15 ноябрь</ref> Ҡунаҡбай шул уҡ Ҡыпсаҡ улусының Мишәүле түбәһенә ҡараған. [[1786 йыл]]да барлыҡҡа килгән, быуат аҙағында ауыл 108 кеше йәшәгән 13 ихатанан тора. 64 йылдан һуң унда 38 ихата була, унда 330 кеше йәшәй. 1920 йылда ауылда 90 йорт хужалығында 441 кеше йәшәй. Ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында ауыл Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонының 28-се йортона ҡарай. Икенсе яртыһында ул Бөрйән йорто йәмғиәтенең Аҡһары ауыл йәмғиәтенә инә. 1919—1930 йылдарҙа ауыл [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Мораптал улусы составында була. Тәүге төпләнеүсенең 1774—1853 йылдарҙа йәшәгән улы Әйүп Хунаҡбаев һәм уның улы Ғүмәр билдәле. Ҡунаҡбайҙар Айсыуаҡ ауылы халҡы менән ғаилә мөнәсәбәттәрендә булған. Ҡунаҡбайҙар [[Айсыуаҡ]] ауылы халҡы менән ғаилә мөнәсәбәттәре булған. Быны 1857 йылда Ҡунаҡбай ауылына 8 ғаиләнең күсенеүе дәлилләй. 17 йыл элек бында [[Быҙаулыҡ өйәҙе|Быҙаулыҡ өйәҙенең]] Йыуасалы ауылынан 22 кеше күсерелгән. Ҡунаҡбайҙар — Бөрйән улусының айырым участкаһы керҙәштәре. 1842 йылда 212 кешенең һәр ҡайһыһына 4,5-шәр бот яҙғы иген сәселгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/77 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 77.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403121242/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/77 |date=2022-04-03 }}</ref>. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.{{ref-ru}} ISBN 978-5-87691-038-7. * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7601-una-baj-k-j-rg-e-r-nynda-y-auyl}} {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] iq4jyjabenah9kpzzrg043tpn0e3amh Ҡотлоюл (Көйөргәҙе районы) 0 12809 1308516 1283904 2026-11-05T21:24:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308516 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡотлоюл''' ({{lang-ru|Кутлуюлово}}; икенсе атамаһы '''Йыуасалы''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 293 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453355, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239865003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 40 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 40 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000042.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == 1834 йылдағы VIII ревизия буйынса Ҡотлоюл ауылы ([[1795 йыл|1795]], [[1811 йыл|1811]], [[1816 йыл|1816 йылдарҙағы]] рәүиз ҡағыҙҙарында ла) юҡ. Әммә дүрт йылдан һуң хәрби топографтар 2-се Ҡансыра (Ҡотлоюл) ауылы аша үтәләр, халыҡ (52 ир-ат һәм 43 ҡатын-ҡыҙ) һәм мал һанын (266 ат, эре мөгөҙлө мал — 108, һарыҡ — 50, кәзә — 29 баш) теркәйҙәр. Тимәк, ул ошо йылдар араһында барлыҡҡа килгән. Унда йәшәүселәрҙең кем булыуын әйтеүе ҡыйын. Әммә шуныһы асыҡ: 1840 йылда [[Быҙаулыҡ районы]]нда урынлашҡан һәм 9-сы кантондың 40-сы йортона ингән [[Йыуасалы]] ауылы Ҡондоҙло Тамаҡ, Ҡыҙыл мәсет, Һеңрән улусының Ишмырҙа ауылдары менән бергә юҡҡа сығарылған, Ә унда йәшәүселәр Смаҡ, Назар, Бүләкәй-Абыҙ (Ерекле), Мәҡсүт, Аллабирҙе, Ҡунаҡбай, Бикҡужа, Этҡабыл (Бабалар) һәм Ҡотлоюл (22 кеше) ауылдарына күсерелгән. Ауыл икенсе исемгә — Йыуасалыға эйә. Уның икенсе исеме Быҙаулыҡ өйәҙенән 22 күскенсенең сыҡҡан еренән киләлер, күрәһең. 1920 йылда Ҡотлоюл ауылында 236 кеше йәшәгән 32 йорт була. [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Мораптал улусы составына ингән. [[Яңы Мораптал|Яңы Мораптал ауылынан]] ул 23 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/77 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 77.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403121242/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/77 |date=2022-04-03 }}</ref>. == Матбуғатта == * {{БГ}} 5 апрель 2019.[https://web.archive.org/web/20220403130402/https://bashgazet.ru/articles/i-tisad/2019-04-05/rezina-itekte-k-pt-n-onotto-545868 «Резина итекте күптән оноттоҡ…»] * [[Йәншишмә (гәзит)|Йәншишмә]]. 13 март 2022. [https://yanshishma.com/articles/ail-usa-y/2022-03-13/uldary-bayly-tary-2724554 Улдары — байлыҡтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013041455/https://yanshishma.com/articles/ail-usa-y/2022-03-13/uldary-bayly-tary-2724554 |date=2022-10-13 }} == Билдәле шәхестәре == * * [[Аҡсарова Мәһинур Нафиҡ ҡыҙы]] (14.07.1969), малсылыҡ алдынғыһы. «Искра» кооперативының машина менән һыйыр һауыу операторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8467-otloyul-k-j-rg-e-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|07|2019}} {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] oq5mxkqwb808093rxzusvso4bnjbh7h Ҡотош (Мәсетле районы) 0 12971 1308517 1271698 2026-11-05T21:33:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308517 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡотош}} {{Ук}} '''Ҡотош''' ({{lang-ru|Кутушево}}; боронғо исеме ''Мәрйенғол'') — [[Башҡортостан]]дың [[Мәсетле районы]]ндағы ауыл. [[Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 361 кеше<ref name="ВПН2010.Мәсетле районы.">Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Мечетлинский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 103 с., табл.</ref>. Почта индексы — 452564, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80242825002. == Хәҙерге торошо == == Тарихы == == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=8 | '''Дөйөм халыҡ һаны''' <ref>Населенные пункты Республики Башкортостан (по данным Всероссийской переписи населения 2002 года). Статистический сборник./Башкортостанстат. - Уфа,2006. - 145 с.</ref>,<ref name="ВПН2010.Мәсетле районы." /> (кеше) |--- class='bright' | colspan=4 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2010 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | Иҫәп алыу йылы || 1989 || 2002 || 2010 || кеше || % |--- | Бөтәһе || 363 || 360 || 361 || +1 || +0.27 |--- | Ир-егеттәр || 167 || 162 || 177 || +15 || +9.25 |--- | Ҡатын-ҡыҙҙар || 196 || 198 || 184 || -14 || -7.07 |} == Географик урыны == [[Файл:Road - Приятная дорога - panoramio.jpg|мини|слева]] * Район үҙәгенә тиклем ([[Оло Ыҡтамаҡ]]): 16 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ләмәҙтамаҡ (ауыл), Мәсетле районы|Ләмәҙтамаҡ]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сулея): 110 км == Урамдар == Урамдарҙың рәсми исеме <ref>[http://www.gosspravka.ru/02/036/000041.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡотош ауылы]</ref>: * {{lang-ba|}} Киров (урамы) — {{lang-ru|}} Кирова ( улица ) * {{lang-ba|}} Яр буйы (урамы) — {{lang-ru|}} Набережная ( улица ) * {{lang-ba|}} Беренсе Май (урамы)— {{lang-ru|}} Первомайская ( улица ) Рәсми булмаған исемдәр * Киров урамының бер өлөшө — [[ауыл]]дың оло юлдан килеп кергән яғы, йырмаҡҡа тиклем, Шанхай тип атала. * Беренсе май урамы — Мәктәп урамы, шулай уҡ Кислота урамы — мәктәптән алып йырмаҡҡа тиклем. Йырмаҡтың арғы яғы Махауҙар (Прокаженныйҙар) урамы. * Яр буйы урамы — Мусоргский урамы. Атаманың килеп сығыуы Сүплек → Мусор → Мусоргский. == Иғтибарға лайыҡ урындар == * Киров урамының урта өлөшөндә '''Аҡ йорт''' (Белый дом) — ауыл мәсете урынлашҡан. Мәсет йорто бик боронғо, XIX быуатта һалынған булырға тейеш. Совет осоронда [[Ләмәҙтамаҡ мәктәбе|Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе]] ҡарамағында булды. Төрлө йылдарҙа интернат, башланғыс класстар бүлеге итеп ҡуллланылды. XX быуаттың 60-сы йылдарында йортто һүтеп, серегән өлөшөн яңыртып, яңынан йыйғандар. Шул ваҡытта йортты урамға ҡарата турылап ултыртырға тигән тәҡдимгә ауыл ҡарртары ҡаршы сыҡҡан һәм уның Ҡиблаға — [[Мәккә]] ҡалаһына ҡарата юнәлешен үҙгәрттермәгәндәр. '''Аҡ йорт''' [[Мәсетле районы]]нда боронғо нигеҙе ҡуҙғалмаған мәсет йорттарының береһе. == Тирә яҡ мөхит == # * [[Әй (йылға)|Әй]] — йылға, [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] ҡушылдығы # * Йүкәлтау # * Маяҡтау # * Шишмә — Элек ауылдың эсәр һыу сығанағы. # * Сикән тал — [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]]гә [[Әй (йылға)|Әй]] буйлап барған юлдағы таллыҡ. # * Урыҫ ҡош # * Ҡараҡаштаҡ # * Ҡашҡабейәтау # * Өй арты ҡул # * Ҡусҡул (Ҡушҡул) # * Сикҡул — [[Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)|Ләмәҙтамаҡ]] һәм [[Дыуан-Мәсетле ауыл Советы (Мәсетле районы)|Дыуан-Мәсетле]] ауыл Советтары сигендә үткән ҡул буйы. Элекке заманда Оло Ҡошсо һәм Дыуан улустары сиге. Ҡошсо ырыуы һәм Дыуан ырыуы [[башҡорт]]тары биләмәлере сиге. Атама шул сикте билдәләй. # * Оло һаҙтүбә — # * Кесе Һаҙтүбә — # * Йыланыш —Ҡотош ауылы биләмәһенә ҡараған Йыланыш йылғаһы үҙәне, төбәге # * Йырмаҡ — ауыл аша үткән ҙур йырын. # * Таштыҡул-Ҡарағайтау һәм Маңғаштаҡ тауҙары араһындағы ҡул. # * Остотау # * Бәләкәй ҡапҡа — Ҡарағайтау артының, көньяҡ текә битләүенең итәгенең кәсмән тауға тиклем урыны # * Умарта ҡул — # * Маңғаштаҡ —Ҡаршытауҙың көньяҡ текә битләүе. # *Сусаҡай аҫты-Ослотауҙың төньяҡ-көнсығыш битләүе # *Йыланды ҡул # *Кәсмән # *Ташаҫты-Юкәлтауҙың көнсығыш ташлы итәге # * Етемәк-50-80-се йылдарҙа мәктәптән 100-200 м тауҙа 10×10 м самаһы тигеҙ майҙанда йәштәр бейеп уйындар үткәргән урын. # *Ҡарағайтау-элек унда ҡарағай үҫкән тиҙәр яҡынса 20-се быуат башында ул янған һәм хәҙерге урман барлыҡҡа килгән # *Олоғул # *Ҡойоғул # *Сушилка ҡулы # *Сикәш кәртә # *Еләктау-ҡаршытауҙан артабан унда ҡайын еләге электән күп була # *Төлкөтау-Кәсмәнтауҙың көньяҡ бите. == Ҡотоштар ҡушаматы == {{сығанаҡтар юҡ}} [[Ләмәҙтамаҡ]] һәм Ҡотош ауылдарының ҡушаматы — «кәзә». Шуға күрә ҡотоштарҙы «кәзәләр» тиҙәр. Ауылда быуындан быуынға күсеүсе ҡушаматтар бар, хатта кейәү-килендәргә лә йәбешә. == Билдәле шәхестәре == * [[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]] (15.11.1931—30.10.2020), — [[бейеү]]се, [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1977). * Нуретдинов Ваһап Нуретдин улы (1906—1943) — сержант, орудие тоҫҡаусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (№ 127077) менән бүләкләнгән. * Фатихов Салих Заһир улы, 14 февраль 1986 йылда тыуған — физик, физика-математика фәндәре кандидаты (2007) * Фатихов Мөхәмәтнур Ғариф улы — хеҙмәт ветераны. «Знак Почёта» ордины, Икенсе дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы Ордены (1985) менән бүләкләнгән. * Камалова Ғәлимә Ямал ҡыҙы — хеҙмәт ветераны. «Почёт билдәһе» ордены, «Коммунистик хеҙмәт алдынғыһы» («Ударник коммунистического труда») һәм шулай уҡ бик күп Почёт грамоталары менөн бүләкләнгән. * Камалов Әҡсән Әхтәр улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры. * Камалов Әхәт Камалетдин улы (1904—1995) — Ауыл муллаһы, уҡымышлы, абруйлы шәхес. Мәрйәмғул (Арый) мәҙрәсәһендә уҡыған. * Ғафарова Тәғзимә Әмирғәзи ҡыҙы (1924—199?) — Һауынсы. Ленин Ордены менән бүләкләнгән (1966). * [[Нафиҡов Ғайфулла Нафиҡ улы]] (1925—1997) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), Икенсе дәрәжә, Өсөнсө дәрәжә Дан Ордены (икеһе лә 1945 йылда), Икенсе дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы Ордены (1985) менән бүләкләнгән. === Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙәр === Мәғлүмәт сығанаҡтары. # Хәтер китабында Мәсетле районы яугирҙәре, [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&page=161 беренсе бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134818/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&page=161 |date=2016-03-04 }}, [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&page=228 һуңғы бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131230/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&page=228 |date=2016-03-04 }}. # Һуғышта хәбәрһеҙ юғалғандар исемлеге, 1947 йылда Мәсетле районы буйынса төҙөлгән, [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255104&page=1 беренсе бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030105244/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255104&page=1 |date=2020-10-30 }}. # Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе сайтындағы исемлек, Ләмәҙтамаҡ һәм Ҡотош ауылдары яугирҙәре, [http://lemeztamsosh.narod.ru/veteranN.htm Һуғыштан ҡайтмағандар исемлеге]. # Шулай уҡ, яу яланында, хәрби госпиталдәрҙә төҙөлгән исемлектәрҙәге мәғлүмәткә һылтанма һәләк булған яугир исеме янына ҡуйыла. ''Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар''. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Тыуған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Үлгән йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт''' |- |Абдуллин Ғалим Абдулла улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Вәлеев Мәғәмүр Вәли улы||__.__.1904||22.05.1944||туберкулез перитонитынан ауырып үлгән, ябай уҡсы, ВКП(б) ағзаһы, 7-се зенит-артилерия полкы, Тула өлкәһе Калуга ҡалаһы ҡәберлегендә ерләнгән, 250-се айырым ҡәбер. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=55727460] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132145/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=55727460 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400323714] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930091700/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400323714 |date=2020-09-30 }} |- |Ғәлләмов Әкрәм Фәхертдин улы||1924||__.07.1943||яу яланында үлгән, сержант, 9-сы гвардия һауа десант дивизияһы, 23 гвардия һауа десант уҡсылары полкы, Мәсәтле РВК-нан 1942 йылда һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=69433111] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020158/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=69433111 |date=2016-03-05 }} (алты битлек документ, яу яланынан яҙылған хат бар). Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400323886] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234637/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400323886 |date=2016-03-04 }} тыуған ауылы Тәкә тип хаталы индерелгән, йәки индерелмәгән. |- |Ғәйнетдинов Ғибаҙулла Ғәйнетдин улы||__.__.1914||12.07.1943||яу яланында үлгән, ҡыҙылармеец, 32 мотоуҡсылар бригадаһы, Курск өлкәһе, Прохоров районы, Васильевка ауылы янында ерләнгән, ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=9008971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134840/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=9008971 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [https://web.archive.org/web/20160305104001/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Zencov&id=4321]. |- |Ғәлимов Мәүлитбай Ғәлим улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Ғафаров Мөхәмәтйән Билал улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Закиров Байтулла З??? улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Камалов Ғәфүр Камалетдин улы||1911||12.03.1944||яраларҙан үлгән, 67 армия, 239 уҡсылар дивизияһы, 511 уҡсылар полкы, сержант, автоматсы, Ленинград өлкәһе, Кириш районы, Шодино ауылында ерләнгән (Шелогино булыуы ихтимал), 1942 йылда Ҡариҙел РВК-нан һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=59070956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134720/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=59070956 |date=2016-03-04 }}, [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=56250304] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134715/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=56250304 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324278] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134827/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324278 |date=2016-03-04 }}. |- |Кәлимуллин Барый Хаҙыйулла улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Кәлимуллин Хаҙыйулла Кәлимулла улы||__.__.1898||11.04.1944||яу яланында үлгән, ябай уҡсы, 77 гвардия уҡсылар дивизияһы, 218 гвардия уҡсылар полкы, Житомир өлкәһе, Чудновский районы, Игнатполь ауылы янында ерләнгән. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=83806210&page=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020141/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=83806210&page=3 |date=2016-03-05 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324271] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234618/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324271 |date=2016-03-04 }} |- |Кәримов Камил ??? улы||__.__.1906||13.01.1942||яу яланында үлгән, ябай уҡсы, 182 уҡсылар дивизияһы, 140 уҡсылар полкы, Ленинград өлкәһенең Старорусский районында ерләнгән, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324284] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930084937/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324284 |date=2020-09-30 }} |- |Мандыев Барый Мандый улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Миндеәхмәтов Әхмәтйән Миндеәхмәт улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Нуретдинов Сабир Нуретдин улы||__.__.1908||18.12.1941||яраларҙан үлгән, сержант, отделение командиры, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324729] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930085146/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324729 |date=2020-09-30 }} |- |Нуретдинов Ваһап Нуретдин улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- |Өмөтбаев Дәүләбай Өмәтбай улы||__.__.1911||29.03.1943||яу яланында үлгән, ҡыҙылармеец, 13 уҡсылар дивизияһы, 172 уҡсылар полкы. Красный Борҙа ерләнгән. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=52817037] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930094355/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=52817037 |date=2020-09-30 }}. Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325117] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020145/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325117 |date=2016-03-05 }} 1942 йылда хәбәрһеҙ юғалған тип яҙылған. |- |Хафизов Кәрим Нурмөхәмәт улы||__.__.1924||18.12.1943||яраларҙан үлгән, сержант, 273 уҡсылар дивизияһы 967 уҡсылар полкы, Белорусияның Гомель өлкәһе, [[w:ru:Стрешинский район|Стрешинский район]] (хәҙерге Жлобин районы), [[w:ru:Новая Каменка (Жлобинский район)|Старая Каменка]] ауылында ерләнгән. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=53759724] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930094049/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=53759724 |date=2020-09-30 }}. Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325363] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020149/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325363 |date=2016-03-05 }}. |- |Фәтихов Ғайнулла Фәтих улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ, Хәтер китабына индерелмәгән. <!-- |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт --> |- |} ''Хәбәрһеҙ юғалғандар'' {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Тыуған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Юғалған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт''' |- |Камалов Абдулхаҡ Камалетдин улы||__.__.1903||__.08.1942||хәбәрһеҙ юғалған, 343 уҡсылар полкы, Мәсәтле РВК-нан 07.04.1942 Һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=70756329] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234622/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=70756329 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324275] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234632/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324275 |date=2016-03-04 }} |- |Нафиҡов Әхмәт Нафиҡ улы||__.__.1923||__.02.1943||хәбәрһеҙ юғалған, һуңғы хаты 1942 йылдың ноябрь айында килгән, 1943 йылдың февралендә юғалған тип иҫәпкә индерелгән, Мәсәтле РВК-нан .02.1942 Һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=69550412&page=2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134747/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=69550412&page=2 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабына индерелмәгән. |- |Низамутдинов Фәрүәз Ғималетдин улы||1916||_.05.1942||хәбәрһеҙ юғалған, ҡыҙылармеец, Мәсәтле РВК-нан 08.09.1938 хәрби хеҙмәткә алынған. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255172] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131903/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255172 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324692] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134800/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324692 |date=2016-03-04 }} тыуған урыны Ҡаранай ауылы тип хаталы яҙылған. |- |Саҙрыев Миндеғәли Саҙрый улы||__.__.1915||__.11.1943||хәбәрһеҙ юғалған, Мәсәтле РВК-нан 02.01.1943 һуғышҡа киткән. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255383] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134804/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255383 |date=2016-03-04 }} Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134810/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400324905 |date=2016-03-04 }}. |- |Хафизов Яныбай Хафиз улы||__.__.1908||__.11.1941||хәбәрһеҙ юғалған, ҡыҙылармеец, Ленинград өлкәһе Пушкин ҡалаһы янында. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=71886902] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020153/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=71886902 |date=2016-03-05 }}. Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325377] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131013/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325377 |date=2016-03-04 }}. |- | Хафизов Мөхәмәтйәр Хафиз улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- | Шафиҡов Әхмәҙулла Шафиҡ улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- | Шафиҡов Мөхәмәтулла Шафиҡ улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт юҡ |- | Фазлыев Шакирйән Фазлый улы||__.__.1910||__.12.1942||хәбәрһеҙ юғалған, Мәсәтле РВК-нан 27.10.1942 һуғышҡа киткән. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=69646951] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020210/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=69646951 |date=2016-03-05 }}, Хәтер китабына индерелмәгән. |- |Яҡупов Заһир Яҡуп улы||1902||_.11.1943||хәбәрһеҙ юғалған, ҡыҙылармеец, 783 полк, Мәсәтле РВК-нан 03.02.1943 һуғышҡа киткән. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255384] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234641/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=61255384 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325722] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020206/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325722 |date=2016-03-05 }} Таһир исемендә индерелгән. <!-- |- | улы||хххх йыл||хххх йыл|| мәғлүмәт --> |- |} ''Үлгәндәр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар иҫәбенә индерелеп тә тере ҡайтҡандар'' {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһы исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Тыуған йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Хаталы иҫәп йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Хаталы иҫәпкә ҡыҫҡаса мәғлүмәт''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Үлгән йылы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыҫҡаса мәғлүмәт''' |- |Оморҙаҡов Хилажетдин Оморҙаҡ улы||__.__.1907||15.01.1943||яу яланында үлгән, ҡыҙылармеец, 257 уҡсылар дивизияһы, Калинин өлкәһе Великие Луки тимер юл станцияһы янында ерләнгән, ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=52801578] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134845/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=52801578 |date=2016-03-04 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325115] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930084502/https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325115 |date=2020-09-30 }}|||| |- |Хафизов Муллабай Жыянбай улы||1925||03.03.1945||хәбәрһеҙ юғалған (Германия, Селезия, Грос Шимендорф ауылы), ҡыҙылармеец, телефонист-элемтәсе, Мәсәтле РВК-нан 15.01.1943 һуғышҡа алынған. ОБД Мемориал сайтында: [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=6915869] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020202/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=6915869 |date=2016-03-05 }}, Хәтер китабында [http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325366] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132203/http://www.obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400325366 |date=2016-03-04 }}|||| |- |} == Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт == * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]]нда тағы [[Ҡотош (Мәләүез районы)|Ҡотош]] исемле [[ауыл]] бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Мәсетле районы ауылдары}} [[Категория:Мәсетле районы ауылдары]] [[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]] jm9sd826ws03zta5q3id9zzy3htq8u4 Ҡолош (Учалы районы) 0 13765 1308502 1283899 2026-11-05T20:43:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308502 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡолош |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡолош |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 12 | lat_sec = 40 |lon_deg = 58 | lon_min = 59 | lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Учалы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ураҙ ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Ураҙ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 151 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453741 |почта индекстары = |телефон коды = 34791 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80253888003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{бм|Ҡолош}} '''Ҡолош''' ({{lang-ru|Кулушево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Ураҙ ауыл Советы (Учалы районы)|Ураҙ ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453741, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253888003. == Тарихы == Ҡолош ауылына Верхнеурал өйәҙе Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нгеҙ һалған. Ҡолош — был өйәҙҙә ҡаратабындарҙың иң ҙур торамаһы булып, 1786 йылдан билдәле. [[1795 йыл]]да 30 йортта бөтәһе 238 кеше: 120 ир-егет һәм 118 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. Йәйләүгә 30-ға яҡын арба сыға. [[1846 йыл]]да 33 йортҡа (278 кеше) 441 ат, 299 һыйыр, 205 һарыҡ, 25 кәзә тура килә. Бөтә ихаталар ҙа 216 бот ужым һәм 1904 бот яҙғы иген сәскән<ref>{{ИСДБ|страница=19}}</ref>. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 52 йорттоң һәр береһенә уртаса 7,7 кеше тура килгән. 1866 йылда 79 хужалыҡта 407 кеше донъя көткән. 1900 йылда 401 кеше, 1920 йылда 116 йортта 547 кеше йәшәгән<ref>{{БЭ2013|85210}}</ref>. == Хәҙерге осор == Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|85210}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||547|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||266|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||192|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||234|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||249|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||151||82||69||54,3||45,7 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Ҡолош ауылында [[башҡорттар]] (100 %) йәшәгән<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Миндәк йылғаһы ҡушылдығы Шәгәр йылғаһы буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 48 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ураҙ (Башҡортостан)|Ураҙ]]): 24 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 53 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Аҡташ урамы ({{lang-ru|улица Акташ}}) * Тау тыҡрығы ({{lang-ru|Горный переулок}}) * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Йылға тыҡрығы ({{lang-ru|Речной переулок}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}}) * Шәгәр урамы ({{lang-ru|улица Шагар}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000088.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref>. {{Колонки|конец}} == Арҙаҡлы шәхестәре == * [[Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы]] (1905−1938) — журналист, Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (май 1929—ноябрь 1931). Сәйәси золом ҡорбаны (1938). == Матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20220329184502/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-07/uchaly-rayony-olosh-auylynda-buranay-uyyndary-tte-2718678 Учалы районы Ҡолош ауылында «Буранай уйындары» үтте] == Видеояҙмаларҙа == * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Кулушево%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648660986481445-3630024592776073775-sas3-0793-cfc-sas-l7-balancer-8080-BAL-7020&from_type=vast&filmId=5273870559581738927 Видео от Дом культуры д. Кулушево Учалинского района] == Тирә-яҡ мөхит == ;Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар'': ''Йылғалар, күлдәр'': ;Тарихи ҡомартҡылар: * '''Әүлиә зыяраты''' == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85210}} * {{ИСДБ|страница=19}} {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] msy47wbs5rf6rmydwnrf1lt4rz428wz Ҡунаҡбай (Учалы районы) 0 13766 1308528 1306122 2026-11-05T22:11:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308528 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡунаҡбай}} {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡунаҡбай | оригинальное название = {{lang-ru|Кунакбаево}} | изображение = Кунакбаево.jpg | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 20|lat_sec = 20 | lon_deg = 59|lon_min = 18|lon_sec = 29 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Учалы районы{{!}}Учалы | район в таблице = | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Ҡунаҡбай | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Кунакбаево (Учалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Кунакбаево (Учалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453740 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80253845001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡунаҡбай''' ({{lang-ru|Кунакбаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 750 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453740, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253845001. == Географик урыны == [[Ҡандыболаҡ]] йылғаһы буйында урынлаша. * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы (ҡала)|Учалы]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы (станция)|Учалы]]): 12 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref><ref>{{БЭ2013|85339}}</ref> == Тарихы == Ҡунаҡбай ауылына [[XVIII быуат]] уртаһында, [[Себер даруғаһы]] [[1736 йыл]]дың 11 феврале указдары буйынса, Ҡаратабын улусы башҡорттарының ҡаҙнаға тартып алынған аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр нигеҙ һала. Ауыл [[Ҡандыболаҡ]] йылғаһы буйында урынлаша. Ауылдың исеме уның тәүге төпләнеүсеһе исеме менән атала. [[1811 йыл]]да Ҡунаҡбайҙың старшина булып хеҙмәт иткән улы Юлдаш иҫән була. Ауыл шулай уҡ Ҡандыболаҡ исеме менән дә билдәле. [[1795 йыл]]да Ҡунаҡбай ауылында 45 йортта 244 кеше иҫәпләнә. X рәүиз ваҡытына 140 йортта 972 кеше йәшәгәнлеге асыҡлана<ref>{{ИСДБ|страница=27}}</ref>. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған. [[1900 йыл]]да 2 мәсет теркәлгән [[1920 йыл]]да 314 йортта 1696 кеше йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=27}}</ref><ref>{{БЭ2013|85339}}</ref>. == Ҡунаҡбай ауылы бөгөн == Ҡунаҡбай ауылында урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто («Аҡтабын» гармунсылар халыҡ ансамбле, «Яйыҡ» ҡумыҙсылар халыҡ ансамбле), китапхана бар<ref>{{БЭ|85339}}</ref>. Ауылда [[Советтар Союзы Геройы]] Александр Матросовҡа һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәлдән тыш, А. Матросовтың музейы бар. Бында Шакирйән Мөхәмәтйәновтың бала сағы хаҡында фотоһүрәттәре һәм хәтирәләре, һуғышҡа тиклемге колхоз осоро хаҡында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр тупланған. Александр Матросов һәйкәленән тыш, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәре мемориалы, һуғышҡа киткән ауыл кешеләренең исеме яҙылған стенанан ғибәрәт, йондоҙ-мәңгелек утты 9 май байрамына ғына ҡабыҙалар<ref>[https://nashural.ru/mesta/bashkortostan/pamyatnik-a-matrosovu-v-sele-kunakbaevo-uchalinskogo-rajona/ Наш Урал]</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||750||384||366||51,2||48,8 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, [[башҡорттар]] күпселекте (97 %) тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдарында == 1811 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/86836/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ҡунаҡбай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Яр тыҡрығы ({{lang-ru|Береговой переулок}}) * Көнсығыш урамы ({{lang-ru|Восточная улица}}) * Тау урамы ({{lang-ru|Горная улица}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная улица}}) * Йодоҙ урамы ({{lang-ru|Звездная улица}}) * Интернациональ урамы ({{lang-ru|Интернациональная улица}}) * Ирәмәл урамы ({{lang-ru|Иремельская улица}}) * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Болон урамы ({{lang-ru|Луговая улица}}) * Нурлы урам ({{lang-ru|Лучистая улица}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Таулы урам ({{lang-ru|Нагорная улица}}) * Яңы урам ({{lang-ru|Новая улица}}) * Күл урамы ({{lang-ru|Озерная улица}}) * Ерек урамы ({{lang-ru|Ольховая улица}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}}) * Йәйғор урамы ({{lang-ru|Радужная улица}}) * Таң урамы ({{lang-ru|Рассветная улица}}) * Йылға тыҡрығы ({{lang-ru|Речной переулок}}) * Төньяҡ тыҡрыҡ ({{lang-ru|Северный переулок}}) * Ғаилә урамы ({{lang-ru|Семейная улица}}) * Күксин урамы ({{lang-ru|Сиреневая улица}}) * Спорт урамы ({{lang-ru|Спортивная улица}}) * Бәхет урамы ({{lang-ru|Счастливая улица}}) * Тирәк урамы ({{lang-ru|Тополиная улица}}) * Сәскә урамы ({{lang-ru|Цветочная улица}}) * Ш.Мөхәмәтйәнов урамы ({{lang-ru|улица Ш. Мухаметьянова}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}}) * Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная улица}}) * Гәрәбә урамы ({{lang-ru|Янтарная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000052.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: * [[Ҡандыболаҡ]] йылғаһы == Билдәле шәхестәре == * [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] ([[Александр Матросов]]; 5.02.1924—27.02.1943) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). * [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (5.08.1914—19.08.2012) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа «Совет» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13652-f-t-ullin-b-j-s-lim-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421172744/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13652-f-t-ullin-b-j-s-lim-uly |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421172744/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13652-f-t-ullin-b-j-s-lim-uly |date=2016-04-21 }}{{V|2|08|2019}}</ref>. * [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы]] (14.10.1959) — ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16237-kh-s-jenova-g-lnur-rauil-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928165341/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16237-kh-s-jenova-g-lnur-rauil-y-y |date=2019-09-28 }}{{V|28|09|2019}}</ref>. == Матбуғатта == * [https://web.archive.org/web/20220813064813/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-04-05/uchaly-rayonynda-2022-yylda-tyu-an-t-ge-ige-kt-r-asy-landy-2757804 Учалы районында 2022 йылда тыуған тәүге игеҙәктәр асыҡланды] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85339}} * 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86836/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ufagen.ru/places/uchalinskiy/kunakbaevo.html Кунакбаево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] s2mcvop4tactfe0gvt3v9pvd5imyihj Үрге Алаштан 0 13811 1308573 1277723 2026-11-06T00:30:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308573 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үрге Алаштан''' ({{lang-ru|Верхний Алыштан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 351 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453292, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254815001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||351||168||183||47,9||52,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 15 км == Билдәле шәхестәре == * [[Афанасьев Фёдор Игнатьевич]] (24.03.1969), хужалыҡ эшмәкәре. «[[Башҡортостан сода компанияһы]]» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы<ref>[http://www.soda.ru/ru/pages/detail/management_of_companies/ Руководство АО «Башкирская содовая компания». Официальный сайт АО «Башкирская содовая компания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321111348/http://www.soda.ru/ru/pages/detail/management_of_companies/ |date=2019-03-21 }}{{V|21|03|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Фёдоровка районы ауылдары}} [[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]] 7ue140kdxdcbpq84a7pxlrhcp4o5uw2 Яңы Яуыш (Фёдоровка районы) 0 13846 1308383 1264285 2026-11-05T14:04:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308383 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Яңы Яуыш}} {{НП-Россия}} '''Яңы Яуыш''' ({{lang-ru|Новояушево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]лдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 350 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453287, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254805008. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] буйынса, өҫтөнлөк иткән [[милләт]] - [[башҡорттар]] 98 %. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||422|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||350||164||186||46,9||53,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 30 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Софиевка (Башҡортостан)|Яңы Софиевка]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 52 км == Тарихы == [[1795 йыл]]ғы V халыҡ иҫәбен алыу материалдарында башҡорт Яуыш Муллашевтың яңы ауылға нигеҙ һалыуы тураһында мәғлүмәт бирелә, унда Пенза губернияһы Краснослободский өйәҙе Дашкино ауылынан мишәр мырҙаларының һәм кенәздәренең төпләнеүе теркәлә. Ул мәлдә ауылда мырҙа Дашкин Нәрбит Вәлишин улының (1760 йылда тыуған) 5 кешенән торған ғаиләһе генә йәшәгән була. [[1825 йыл]]да ауыл ҙурая: 21 мырҙа, 7 служилый татар, 17 дәүләт крәҫтиәне, 46 кенәз һәм 22 башҡорт йәшәй<ref name="Яңы Яуыш (Федоровка районы)">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=199-200 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}</ref>. [[1817 йыл]]да Яңы Яуыш ауылы барлыҡҡа килә. [[1859 йыл]]да уның 38 ихатаһында 210 кеше йәшәй. Иҫке Яуышта 68 ихатала 503 башҡорт йәшәй<ref name="Яңы Яуыш (Федоровка районы)" />. Мишәрҙәр һәм татарҙар тураһында мәғлүмәт юҡ<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328070848/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139 |date=2022-03-28 }}</ref>. [[1917 йыл]]ғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Яңы Яуыштағы 62 ихатала 314 башҡорттоң йәшәүе иҫәпләнә. [[1920 йыл]]дағы халыҡ иҫәбен алыуҙа ла 62 ихатала 264 башҡорт теркәлә. Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу сараһында 643 кеше йәшәгән татар ауылы Үрге Яуыш һәм 24 ихатала 136 башҡорт йәшәгән Түбәнге Яуыш ауылы теркәлә. 1962 — 1965 йылдарҙа Иҫке Яуыш ауылы (совет осоронда — Түбәнге Яуыш ауылы) бөтә<ref name="Яңы Яуыш (Федоровка районы)" />. == Һөйләше == Әҙәби тел менән Яңы Яуыш ауылы халҡы һөйләше араһындағы ҡайһы бер айырмалар «Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле» тигән йыйынтыҡта<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 46 — 56-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}</ref>. == Урамдары == * Ашҡаҙар урамы — {{lang-ru|}} Ашкадарская (улица) * Ишҡолов урамы — {{lang-ru|}} Ишкулова (улица) * Тыныслыҡ урамы — {{lang-ru|}} Мира (улица) * Йәштәр урамы — {{lang-ru|}} Молодежная (улица) * Мәктәп урамы — {{lang-ru|}} Школьная (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/047/000046.html Улицы]</ref> == Легенда == * Ауылдашым Ҡорбанғәли Аҫылғужа улы һөйләне. Яңы Яуыштар элек [[Стәрлетамаҡ]] янында йәшәгән. Аҙаҡ ерҙән төрлө-төрлө тауыштар ишетелә башлай. Улар, шөбһәләнеп, икенсе ергә күсергә ҡарар итә. Ошо ергә, әлеге ауыл урынына килеп төпләнәләр. Аҙаҡтан айырылып сығып, яңы ауыл төҙөйҙәр, уны Яңы Яуыш тип атайҙар. Беҙ [[Юрматы]] ырыуы, [[Тәтегәс бей]] нәҫеленән. (''Яҙып алды Дәүләтшина Алһыу. [[Республика политехник лицей-интернаты|РПЛИ]]-ның 8 класс уҡыусыһы.'') == Билдәле шәхестәре == * [[Сәлишев Линир Ибраһим улы]] (14.06.1937—11.04.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, 1978—1998 йылдарҙа «Пугачёв» совхозының баш агрономы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). * [[Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы]] ([[15 июль]] [[1916 йыл]] — [[10 декабрь]] [[1944 йыл]]) — совет-фин һуғышында 1939—1940) ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танкист, үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). == Матбуғатта == Башҡортостан Республикаһы Федоровка районы Яңы Яуыш ауылының төп дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет учреждениеһы<ref>[https://novojaushevo.02edu.ru/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Видеояҙмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} * {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=199 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16116-ya-y-yauysh-fjodorovka-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|07|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Фёдоровка районы ауылдары}} [[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]] [[Категория:Ашҡаҙар буйындағы тораҡ пункттар]] st47exddz69t9zai1odv5rhn9j09981 Әбүбәкер 0 13870 1308626 1300788 2026-11-06T03:57:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308626 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әбүбәкер |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әбүбәкер |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 51 | lat_min = 52 | lat_sec = 5 |lon_deg = 57 | lon_min = 57 | lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Абубакирово | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Абубакирово | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453809 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255850002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{бм|Әбүбәкер (мәғәнәләр)}} '''Әбүбәкер''' ({{lang-ru|Абубакирово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 640 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453809, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255850002. Ауыл Ташлы йылғаһы буйында урынлашҡан. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||640||307||333||48,0||52,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 74 км == Ауыл тарихы == Әбүбәкер Хоҙайназаров [[1771 йыл]]да тыуған, есаул (1816 йылдағы ревизия буйынса Аҡназар ауылында йәшәгән) хаҡлы ялға сыҡҡас, йәйләү ерҙәрендә яңы ауыл нигеҙләргә рөхсәт ала. Әбүбәкерҙең улдары Ғәбделмөмин һәм Ғәбделхаҡим уның менән бергә иң тәүге күскенселәр була. Тағы ла уның ағаһы хаҡлы ялдағы йөҙ башы Ҡалмағол Хоҙайназаровтың балалары, [[Ҡаҙырша]] ауылынан Билаловтар; Ҡолсомбай ауылынан Сынбулатов менән Балдыбаевтар. Артабан Һыҙғы ауылынан Әлибаев һәм Аҡиловтың ғаиләләре күсеп килә. 1859 йылда Әбүбәкер ауылы [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур өйәҙе Үҫәргән кантоны Хәйбулла ауыл общинаһының 4-се йортона инә. [[1859 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 26 йорт хужалығы иҫәптә була һәм 190 кеше йәшәгән. Ауылда йәшәүселәр араһында: Фәтхулла, Ғәбделсәлих, Рәхимулла, Юлмөхәмәт Хоҙайназаров; Мөхәмәтҡулы Балдыбаев; Абдулнасип, Баймөхәмәт, Әлмөхәмәт, Рахматулла Синбулатов; 1786 йылғы Байсар Билалов улдары менән. Теүәлбай Аҡназаров менән Ғәлиҙең улдары Аҡназаровтар, Хәсән менән Хөсәйен Теүәлбаев тип яҙыла. 1859 йылда Хөсәйен Теүәлбаев ауыл старостаһы була.<ref>[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., № 9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}</ref> «Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ауыл тураһында ошондай яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, No 773 Абубакирово ауылы, Турат йылғаһы эргәһендә, иҫке һыҙыҡлы тракттың уң яғында һәм Орскиҙан Үрге Уралға тиклем һул почта тракты араһында урынлашҡан. Өйәҙ ҡаласығынан 107 верста алыҫлыҡта, стан ҡаласығынан 57 верста, хужалыҡтар һаны 28, йәшәүселәр һаны: ирҙәр 91 кеше, ҡатын-ҡыҙҙар 88 кеше.<ref> Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.</ref> == Урамдары == * Ашҡаҙар урамы ({{lang-ru|Ашкадарская (улица)}}) * Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|З.Валиди (улица)}}) * Мәжит Ғафури урамы ({{lang-ru|М.Гафури (улица)}}) * Тау аҫты урамы ({{lang-ru|Подгорная (улица)}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}}) * Ташлы урамы ({{lang-ru|Ташлы (улица)}}) * Юрий Гагарин урамы ({{lang-ru| Ю.Гагарина (улица)}}).<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/048/000030.html Улицы] </ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы]] (1883—1941) — мәғрифәтсе. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 13 ноябрь 2021. Әбүбәкерҙәр парадҡа сыҡты<ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-13/b-b-ker-r-parad-a-sy-ty-2581923] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407090228/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-13/b-b-ker-r-parad-a-sy-ty-2581923 |date=2022-04-07 }}</ref> == Сайттар == * Әбүбәкер ауылының күп функциялы клубы<ref>https://club-abubakir.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330093645/https://club-abubakir.ru/ |date=2022-03-30 }}</ref> * == Видеояҙмалар == * Әбүбәкер<ref>https://www.youtube.com/watch?v=w10mXzJ1hxI</ref> * Әбүбәкер ауылында Яңы йыл. 2017 йыл<ref>{{YouTube|9VJGfac4U48|logo=1}}</ref> == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] 2d3evm6tpoge9a09uc0sb7qgwo8iyfo Ғәлиәхмәт 0 13886 1308426 1283864 2026-11-05T16:12:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308426 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ғәлиәхмәт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ғәлиәхмәт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 51 | lat_min = 57 | lat_sec = 00 |lon_deg = 57 | lon_min = 32 | lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Хәйбулла районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Галиахметово | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Галиахметово | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453804 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80255810001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ғәлиәхмәт''' ({{lang-ru|Галиахметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл.[[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453804, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255810001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||417||196||221||47,0||53,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 61 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 117 км == Урамдары == * Гагарин (урамы) — ({{lang-ru|Гагарина (улица)}}) * Зәки Вәлиди (урамы) — ({{lang-ru|Заки Валиди (улица)}}) * Тыныслыҡ (урамы) — ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Йәштәр урамы) — ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Йылға (урамы) — ({{lang-ru|Речная (улица)}}) * Салауат Юлаев (урамы) — ({{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}) * Совет (урамы) — ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Хоҙайбирҙин(урамы) — ({{lang-ru|Худайбердина (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/048/000054.html Улицы]</ref> == Тарихы == * [https://web.archive.org/web/20221204195436/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-06-23/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-676819 Төпкөлгә илһөйәрҙәр йән өрә] * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=296885412959135998&from=tabbar&reqid=1647677137241885-17113499743876945064-sas2-0047-sas-l7-balancer-8080-BAL-4752&suggest_reqid=186846178164718552974326826042451&text=галиахметово Абдуллин Хисам Усманович, с. Галиахметово Хайбуллинского района РБ, 12 июля 2019 г.] == Билдәле шәхестәре == * [[Аҡылов Фәрит Яныбай улы]] (9 июнь 1947 йыл) — хеҙмәт ветераны, технолог-тау байыҡтырыусы. * [[Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы]] (10 февраль 1963 йыл) — ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997). * Йомабикә Ильясова — Шағирә һәм йәмәғәт эшмәкәре * Вилә Баймырҙина — педагогия фәндәр докторы * Мәмдүҙә Илбәкова — республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * Ишморат Илбәков — Башҡортостандың халыҡ артисы * Харис Сәғитов — отставкалағы хәрби подполковник, яҙыусы * Сәйфүн Аҡъюлов — Эске эштәр министрлығы подполковнигы * Саяф Ирғәлин — Рәсәйҙең спорт мастеры * Дим Тулыбаев — Рәсәйҙең спорт мастеры == Матбуғатта == * Хәйбулла хәбәрҙәре. 27 декабрь 2021 [https://web.archive.org/web/20241203133212/https://haibh.ru/news/m-ni-t/2021-12-27/li-hm-t-auyly-yorttary-bal-yp-tora-2635944 Ғәлиәхмәт ауылы йорттары балҡып тора!] * {{БГ}} 23 июнь 2020 [https://web.archive.org/web/20221204195436/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-06-23/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-676819 Төпкөлгә илһөйәрҙәр йән өрә] * Төпкөлгә илһөйәрҙәр йән өрә[https://web.archive.org/web/20221204195436/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-06-23/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-676819] == Видеофильмдар == * [https://www.youtube.com/watch?v=6HXEYntZepo Ҡорған тамағы, Ғәлиәхмәт ауылы, р. Зилаир, устье Кургана] * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=4463348454470950065&from=tabbar&reqid=1647677179550939-5253629260399239853-sas2-0047-sas-l7-balancer-8080-BAL-1352&suggest_reqid=186846178164718552971800459981557&text=галиахметово+ д. Галиахметово, Хайбулинский район Башкирии. 1 августа 2021. [4K]] * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=8319621468960286270&from=tabbar&reqid=1647677137241885-17113499743876945064-sas2-0047-sas-l7-balancer-8080-BAL-4752&suggest_reqid=186846178164718552973092176342059&text=галиахметово Окрестности д. Галиахметово. Хайбулинский район Башкирии. 1 августа 2021] == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{ИСДБ}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] e8qrlcvfvga52cizbs6sajlcrh5az1e Ҡарайерек (Саҡмағош районы) 0 13938 1308465 1304050 2026-11-05T18:15:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308465 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡарайерек |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡарайерек |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 17 | lat_sec = 25 |lon_deg = 54 | lon_min = 48 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Саҡмағош районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = йылда үткәрелгән V |рәсми тел-ref = |халыҡ = 405 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452213 |почта индекстары = |телефон коды =34796 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80256860006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡарайерек''' ({{lang-ru|Каразириково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Саҡмағош районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 405 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452213, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256860006. == Тарихы == [[Йәлдәк]] улусының Солтанбәк түбәһенә (башҡа төрлө мәғлүмәттәр буйынса - Ҡазый түбәһе) ҡараған ауылға нигеҙ XVIII быуаттың икенсе яртыһында һалына, һәм 1795 йылда үткәрелгән V Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу документтарында теркәлә. Аҫаба [[башҡорт]]тар 1763 — 1794 йылдарҙа [[типтәр]]ҙәргә үҙ ерҙәрен ҡуртымға бирә, шуға ла типтәрҙәр ергә хоҡуҡтары булмауын таный. Рәүиз мәғлүмәттәре буйынса тораҡ пунктында 60 башҡорт һәм 112 типтәр йәшәй. Типтәрҙәр III (1762) һәм IV (1782) рәүиздәр араһында Үрге Аташ һәм Ҡарғалы ауылдарынан күсенеп төпләнгән. Идара итеүҙең [[кантон]] системаһы йылдарында Сәйетбаттал Муатмасов (1798 йылдан алып), Сәйетборхан Бигиев (1807 йылдан) һәм Шаһивәли Ниғмәтуллиндарҙың типтәр казак полктарында хәрби хеҙмәттә булыуы билдәле<ref name="асф">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.390</ref><ref>{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Ельдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204075252/http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom- |date=2024-12-04 }} 13-ch--ufa-2015/page/100 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13 |страниц=600 |страницы=102 |тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5</ref>. 1834 йылда ауылда 99 башҡорт, 254 типтәр йәшәй. 1859 йылғы документтарҙа 137 аҫаба башҡорт һәм 323 керҙәштең (припущенник) йәшәүе теркәлә. 1920 йылғы совет рәүизе документтарында типтәрҙәр һәм башҡорттар (бөтәһе 1149 кеше) айырып күрһәтелә. 1843 йылда 99 башҡортҡа 1080 бот ужым һәм 1200 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда [[мәсет]] эшләй<ref name="асф">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.390</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||405||187||218||46,2||53,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 28 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (БуЗДЯК): 97 км == Сығанаҡтар == * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] * {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Ельдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yeldeak-tom-13-ch--ufa-2015/page/102 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13 |страниц=600 |страницы=102 |тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051 605 5 |ref= }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} <references/> {{Саҡмағош районы ауылдары}} [[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]] ez50kexcewy6iv7aw6bohn9hmxb0kcy Үрнәк (Саҡмағош районы) 0 13992 1308582 1304078 2026-11-06T01:12:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308582 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Үрнәк}} {{Ук}} '''Үрнәк''' ({{lang-ru|Урняк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Саҡмағош районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 665 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452218, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256865001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||665||313||352||47,1||52,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 82 км == Билдәле шәхестәре == * [[Аҫылғужа Бакиров]] — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 4-се Башҡорт атлы полкының полк командиры поход старшинаһы, подпоручик (1813). * [[Кирәев Шаймөхәмәт Шаһийыһан улы]] — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[Кәримов Зәки Вәли улы]] (1925—18.05.2011), ғалим-тарихсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм совет органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961—1963 йылдарҙа КПСС-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитетының беренсе секретары, 1963—1967 йылдарҙа Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары, 1981—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1976), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7257-k-rimov-z-ki-v-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Кәримов Зәки Вәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112170712/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7257-k-rimov-z-ki-v-li-uly |date=2020-01-12 }}{{V|12|01|2020}}</ref>. * [[Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Нәзиров Марис Нәзиф улы]] — шағир. * [[Хәсәнов Әнүәр Ғиниәт улы]] (1.02. 1954), ғалим-хирург, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Ғ. Х. Ҡоҙаяров исемендәге премия лауреаты (2000)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15619-kh-s-nov-n-r-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәсәнов Әнүәр Ғиниәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718031010/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15619-kh-s-nov-n-r-ini-t-uly |date=2019-07-18 }}{{V|23|01|2019}}</ref>. * [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/3223-urnyak-selo-v-chekmagushevskom-r-ne|}} {{Саҡмағош районы ауылдары}} [[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]] 5bqxrjiits6fiaoy4944umht1lksevl Ҡараҡашлы 0 14135 1308475 1304160 2026-11-05T18:54:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308475 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡараҡашлы''' ({{lang-ru|Каракашлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Шаран районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452642, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80258820004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||72|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||61||28||33||45,9||54,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Шаран]]): 29 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (Шаран районы)|Дүртөйлө]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 27 км == Билдәле шәхестәре == * [[Хәбиров Ғамир Әхмәтғәле улы]] (21.07.1949), ғалим-агроном‑иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993—2000 һәм 2002—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15356-kh-birov-amir-khm-t-le-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәбиров Ғамир Әхмәтғәле улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718025733/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15356-kh-birov-amir-khm-t-le-uly |date=2019-07-18 }}{{V|20|07|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ИСДБ}} {{Шаран районы ауылдары}} [[Категория:Шаран районы ауылдары]] 3v47yf2npis9fempqe1d3zzq15yp4qt Һыуыр 0 14565 1308614 1178258 2026-11-06T03:07:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308614 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Байбаҡ | image file = Steppenmurmeltier.jpg | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Һөтимәрҙәр]] | ordo = [[Кимереүселәр]] | familia = [[Тейендәр]] | genus = [[Һыүырҙар]] | species = '''Байбаҡ''' | latin={{btname|Marmota bobak| <br />([[Müller]], [[1776]])}} | commons = Marmota bobak | itis = 632379 | ncbi = 93158 | wikispecies=Marmota bobak }} '''Һыуыр, байбаҡ''' ({{lang-ru|Сурок, байбак}}) — Европа һәм Азия далаларында йәшәй торған тейендәр ғаиләһендәге ''(Sciuridae)'' [[һөтимәрҙәр|һөтимәр]] кимереүсе ''(Rodentia)'' йәнлек. Сиҙәм ер, уйһыулыҡ, тау һәм йырындарҙың урманһыҙ битләүҙәрендә тереклек итә. Тәрән өндәр тораҡ булып хеҙмәт итә. Үҫемлектәр менән туҡлана. Ҡышын йоҡоға тала. Балалары 4-5-гә етә. == Символика == <gallery> Файл:Flag of Bizhbulyaksky rayon.svg|[[Бишбүләк районы]]ның флагы. </gallery> == Сығанаҡ == * [https://web.archive.org/web/20220120021608/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/102.html Позвоночные животные России: Сурок-байбак]{{ref-ru}} * Бабак // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.{{ref-ru}} {{zoology-stub}} [[Категория:Юғалыу хәүефе янамаған төрҙәр]] [[Категория:Евразия һөтимәрҙәре]] mq8s58ihdltls0djxji1tikfndaenah Ҡара сыпҡай 0 25188 1308459 1252103 2026-11-05T18:07:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308459 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ҡара сыпҡай | regnum = Хайуандар | image file = Podiceps nigricollis (Marek Szczepanek)2.jpg | image title = | image descr = | parent = Podiceps | rang = Төр | latin = Podiceps nigricollis | author = <br />[[Брем, Кристиан Людвиг|Brehm]], [[1831]] | syn = | typus = | children = | range map = Black-necked Grebe-map-localisation-fr.svg | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Podiceps nigricollis | commons = Category:Podiceps nigricollis | iucn = 106003641 | itis = 174485 | ncbi = 85099 | eol = 1049446 }} [[File:Podiceps nigricollis MHNT.ZOO.2010.11.39.2.jpg|thumb| ''Podiceps nigricollis'']] '''Ҡара сыпҡай, ҡарамуйын сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ'''({{lang-ru|Черношейная поганка}}, {{lang-la|Podiceps nigricollis}}) — [[сыпҡайҙар]] ғаиләһендәге һыу [[ҡоштар|ҡошо]]. == Ҡылыҡһырлама == [[Өйрәк]]тән бәләкәй. Яҡшы йөҙә һәм сума. Башҡа [[сыпҡайҙар]] һымаҡ, ерҙән атлап йөрөй алмай, сөнки аяҡтары кәүҙәһенең артҡы яғында урынлашҡанлыҡтан, алғы яғын күтәрә алмай. [[Яҙ]]ғыһын ата ҡоштоң күҙҙәре эргәһенән һарғылт ерән ҡауырһындар үҫеп сыға. Дөйөм төҫө ҡара, ҡорһағы аҡ, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. Ҡолаҡлы сыпҡайҙан ҡара муйыны менән айырыла. == Тауышы == Яҙғыһын тауышы көйлө генә: «түр-лүр-лүрр», башҡа ваҡытта: «пии-пи» йәки «сиип». == Йәшәү рәүеше == [[Күл]]дәрҙә, [[йылға]] ятыуҙарында, ҡылыларҙа йәшәй. [[Балыҡ]], [[тәлмәрйен]], һыу [[бөжәк]]тәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Оялары һыу өҫтөндә була. Ояла 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа була. Тиреһе өсөн аулайҙар. == Әҙәбиәт == * Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с. * Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20251206165838/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/7.html Позвоночные животные России: Черношейная поганка] <references/> [[Категория:Сыпҡайҙар]] [[Категория:Европа ҡоштары]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Ҡоштар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] t4jhwciejmtdc0k1z8mj3t3dt21ukd4 Ҡауылдаҡ селән 0 25191 1308487 1251733 2026-11-05T19:42:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308487 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ҡауылдаҡ селән | regnum = Хайуандар | image file = Nycticorax-nycticorax-004.jpg | image title = | image descr = <br>[[File:Nycticorax nycticorax - Black-crowned Night Heron - XC99573.ogg|thumb]] | parent = Nycticorax | rang = Ырыу | latin = Nycticorax nycticorax | author = ([[Линней, Карл|Linnaeus]], [[1758]]) | syn = | typus = | children = | range map = Nycticorax nycticorax map.svg | range legend = {{легенда|#F6F623|<small>Оя ҡороу арауығы</small>}} {{легенда|#008000|<small>Йыл буйы йәшәйҙәр</small>}} {{легенда|#0000FF|<small>Ҡышлау ерҙәре</small>}} | iucnstatus = LC | wikispecies = Nycticorax nycticorax | commons = Category:Nycticorax nycticorax | iucn = 106003742 | itis = 174832 | ncbi = 8901 | eol = 914504 }} '''Ҡауылдаҡ селән, ала селән, ала селән''' (кваква) — [[селәндәр]] ғаиләһендәге [[ҡоштар|ҡош]]; [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Урта Азия]] респуликаларында һәм [[Кавказ]]да йәшәй торған төнгө селән. == Ҡылыҡһырлама == [[Ҡара ҡарға|Ҡарға]]нан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты [[ҡара төҫ|ҡара]], ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла. [[Файл:Young night heron.jpg|left|thumb|[[Себеш]] ҡош]] [[Файл: Nycticorax nycticorax MHNT.jpg|thumb|'' Nycticorax nycticorax '']] == Тауышы == Тауышы киҫкен һәм көслө: «ҡау… ҡау». == Йәшәү рәүеше == [[Ағас]]лы [[һаҙлыҡ]]тарҙа, һай [[күл]]дәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Башлыса [[Балыҡтар|балыҡ]], [[тәлмәрйендәр]] менән туҡлана, һирәкләп эре [[бөжәктәр]]ҙе лә аулай. Ағас ботаҡтарында оялай. Ояһы башҡа селәндәрҙекеңә оҡшаған. 3—5 аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була. == Әҙәбиәт == * Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90 * Русско-башкирско-латинский словарь названий птиц (Э. Ф. Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986) * Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия М.: Лабиринт-пресс 2004 * Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц Прага: Артия 1990 * Жизнь животных Т.6 Птицы М.: Просвещение 1986 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20211130173950/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Birds/45.html Позвоночные животные России: Кваква] {{ornitology-stub}} [[Категория:Ҡауҙы һымаҡтар]] [[Категория:Евразия ҡоштары]] [[Категория:Африка ҡоштары]] [[Категория:Төньяҡ Америка ҡоштары]] [[Категория:Көньяҡ Америка ҡоштары]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] [[Категория:Ҡоштар]] bdg053p4lc1kjvbtlncu7bwjh1vdgwa Һуд сүрәһе 0 26416 1308609 1283006 2026-11-06T02:46:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308609 wikitext text/x-wiki {{Карточка суры |Название суры = Һуд |Арабское название = هود |Изображение = Sura11.pdf |Классификация = [[Мәккәләге сүрәләр|Мәккәләге]] |Значение названия = Һуд |Другие названия = |Время ниспослания = |Номер суры = 11 |Число аятов = 123 |Джуз = 11 — 12 |Хизб = 22 — 24 |Число поясных поклонов = 10 |Число земных поклонов = |Число слов = |Число букв = |Число букв мукатта = |Тематических аятов = |Предыдущая сура = [[Йунус сүрәһе]] |Следующая сура = [[Йусуф сүрәһе]] |Аудио = |Название аудио = |Описание аудио = }} '''Һуд сүрәһе'''([[ғәр.]]سورة هود – ''сүрәтү һуд'') – [[Ҡөрьән]]дәге ун беренсе [[сүрә]]. [[Мәккә]]лә инә. [[Аят]]тар һаны – 123. Сүрә [[Ҡөрьән]]де маҡтау менән башланып китә һәм бер [[Аллаһ]]ҡа ғына ғибҙәт ҡылырға саҡыра. Унан һуң Аллаһтың берҙән бер Раббы булыуы, Уның сикһеҙ ҡөҙрәте һәм хакимлегенә, кешеләрҙең, Аллаһның рахмәтенә йәки асыуына тарығас, шатлыҡтары йәки ҡайғылары күрһәтелә. Әлеге сүрәлә [[Ҡөрьән]]дең әһәмиәте тураһында һөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрҙе, булдыра алһалар, Ҡөрьәнгә оҡшаш әҫәр яҙырға саҡыра. [[Кафыр]]ҙарҙың Ҡөрьәнгә ышанырға теләмәүҙәре, [[Ҡиәмәт көнө]]ндә [[мөьмин]]дәргә биреләсәк әжер ([[урыҫ.]] ''награда'') тураһында әйтелә. Был сүрәлә [[пәйғәмбәр]]ҙәр, уларҙың халыҡтары менән бәхәскә инеүҙәре тасуирлана, кафырҙарҙың язаға тарыясаҡтары һәм мөьминдәрҙең ҡотоласаҡтары әйтелә. Шулай уҡ Аллаһы Тәғәлә Нух (СҒС) тураһында, Юныс сүрәһендәгегә ҡарағанда, тулыраҡ мәғлүмәт бирә. Кафырҙарҙың кирелеге һәм уларға төшкән язаның ҙурлығы тасуирлана. Унан һуң Ғәд ҡәүеме һәм уның пәйғәмбәре Һуд ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт китерелә, кафырҙарҙың аҡылһыҙлыктары күрһәтелә. Әлеге халыҡ, көслө булыуҙарына ҡарамаҫтан, Аллаһ Тәғалә тарафыннан юҡҡа сығарыла. Шулай уҡ был сүрәлә Сәлих ғаләйһиссәләм һәм уның халҡы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шөғәйеп пәйғәмбәрҙәр (СҒС) тураһында һөйләнелә. Сүрә аҙағында Аллаһ мөьминдәрҙе яҡшы эштәргә һәм был эштәр өсөн әжер көтөүгә саҡыра; сикһез белеменә һәм мөьминдәрҙең Уға таянырға тейешлелеген күрһәтә. == Әҙәбиәт == * Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит. * Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ: ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит. == Иҫкәрмәләр == * [https://web.archive.org/web/20100924145038/http://imam.ru/quran/011.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924145038/http://imam.ru/quran/011.html |date=2010-09-24 }} имам.ру сайты] == Һылтамалар == {{Навигация1 |Портал = Ислам |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Ҡөрьән |Викитека = Ҡөрьән |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} * [http://kitap.net.ru/sura-11.php Һуд сүрәсенең Ногмани тәфсире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110413040137/http://kitap.net.ru/sura-11.php |date=2011-04-13 }} {{Суры}} [[Категория:Ҡөрьән сүрәләре]] 9q1cnpwfineh6d66pr8d9uuyzirzbj5 Ҡаҙмаш (Әбйәлил районы) 0 27904 1308493 1283893 2026-11-05T20:08:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308493 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙмаш''' ({{lang-ru|Казмашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 538 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453625, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201807003. == Халыҡ һаны == {{ Население | Казмашево }} ; Милли составы 2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||538||266||272||49,4||50,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 22 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Магнитогорск]]): 74 км == Урамдары == {{Колонки|3}} * Бейеш батыр урамы ({{lang-ru|}} Бииш Батыра (улица) * Көнсығыш урам ({{lang-ru|}} Восточная (улица) * Комсомол урамы ({{lang-ru|}} Комсомольская (улица) * Партизан урамы ({{lang-ru|}} Партизанская (улица) * Шәғәле Шаҡман урамы ({{lang-ru|}} Шагале Шакмана (улица) * Шишмә урамы ({{lang-ru|}} Шишма (улица) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица) * Шаһиғәле Ишбулатов урамы ({{lang-ru|}} Шагигали Ишбулатова (улица)<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/053/000018.html]</ref>{{Колонки|конец}} == Тарихы == [[Оло Ҡыҙыл]] ҡушылдығы [[Ҡаҙмаш]] йылғаһы буйында Ҡаҙмаш ауылы бар. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 90 кеше йәшәгән 17 ихата булған. 1859 йылда 35 ихатала 260 кеше йәшәгән. 1920 йылда 745 кеше һәм 145 йорт булған. Халыҡ араһында бер ҡыҙыҡлы фамилия — Папанин бар. Баҡтиһәң, Бәпәнәй Мырағолов исеменән килеп сыҡҡан. Ҡаҙмаштар Ҡола ҡашҡа, Кәркәбар, Ялалыҡылы йылғалары буйлап йәйләүгә сыҡҡан. 30 йортта йәшәгән 190 кешелә 217 ат, 146 һыйыр, 200 һарыҡ, 50 кәзә була. Ни бары 32 сутый ер эшкәртәләр, унда 1842 йылда 56 бот ужым һәм 240 фунт яҙғы бойҙай сәселә. Шул уҡ ваҡытта Оло Ҡыҙыл йылғаһы янында тирмән булған<ref>{{ИСДБ|страница=37}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы]] (10.08.1928—7.02.2006), [[башҡорт]] тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). * [[Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы]] (29.07.1946—27.10.2020), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар Журналистар союздары]ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Ким Әхмәтйәнов]], [[Хөсәйен Әхмәтов]] исемендәге премиялар лауреаты. * Ямал Исхаҡова — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре == Матбуғатта == * [[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]] Ҡаҙмаштың даланлы ҡыҙы<ref>[https://shonkar.com/articles/novosti/2021-12-12/a-mashty-dalanly-y-y-2616533] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404153655/https://shonkar.com/articles/novosti/2021-12-12/a-mashty-dalanly-y-y-2616533 |date=2022-04-04 }}</ref> * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Ҡаҙмаш ветераны<ref>[https://bashgazet.ru/articles/veteran/2019-05-08/a-mash-veterany-549439] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404153654/https://bashgazet.ru/articles/veteran/2019-05-08/a-mash-veterany-549439 |date=2022-04-04 }}</ref> * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]. 23 ноябрь 2021 Йырҙарың күп һинең, моңдарың күп, әйҙә, йырла, башҡорт балаһы!<ref>[https://ye102.ru/articles/kl/2021-11-30/yyr-ary-k-p-ine-mo-dary-k-p-y-yyrla-bash-ort-bala-y-2601803] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404153654/https://ye102.ru/articles/kl/2021-11-30/yyr-ary-k-p-ine-mo-dary-k-p-y-yyrla-bash-ort-bala-y-2601803 |date=2022-04-04 }}</ref> == Видеояҙмалар == * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=10310262027802030459&from=tabbar&reqid=1647770627483566-11725489772144512486-vla1-2530-vla-l7-balancer-8080-BAL-4998&suggest_reqid=186846178164718552906283256780678&text=Казмашево+ Махмутов Ишкул Хамзиевич. Республика Башкортостан МР Абзелиловский район, д. Казмашево]<br> * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=18436286691286482183&from=tabbar&reqid=1647770617159198-3713362331009988429-vla1-2530-vla-l7-balancer-8080-BAL-7859&suggest_reqid=186846178164718552907881238423007&text=казмашево Казмашево….Аэросьемка] * == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * [http://ufagen.ru/places/abzelilovskiy/kazmashevo.html Казмашево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20160309182824/http://bashgazet.ru/sport-i-turizm/15843-aanyshtary-ta-alyrly.html Ҡаҙаныштары таң ҡалырлыҡ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әбйәлил районы ауылдары}} pahddch32337jbs9czuyms8fwcmmorz Өфө дәүләт нефть техник университеты 0 59457 1308681 1254357 2026-11-06T07:26:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308681 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = Өфө дәүләт нефть техник университеты (1990) |сокращение = УГНТУ |эмблема = [[Файл:Эмблема Уфимского государственного нефтяного технического университета.png|thumb|center|200px|]] |изображение = [[Файл:УГНТУ.jpg|center|thumb|250px|Өфө дәүләт нефть техник университеты (төп корпусы)]] |оригинал = Өфө дәүләт нефть техник университеты |междуназвание = Ufa State Petroleum Technological University (USPTU) |прежнее = [[Өфө нефть институты]] (1948—1990) |девиз = |основан = [[1948]] |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = |наименование должности =Ректор |фио должности = [[Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы]] |президент = |научный руководитель = |студенты = 17 000 |иностранные студенты = 500 |доктора = 129 |профессоры = |преподаватели = 1000-дән артыҡ |расположение = [[Өфө]] |кампус = |адрес = [[Өфө]], Космонавтар урамы, 1 |сайт = http://www.rusoil.net |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Өфө дәүләт нефть техник университеты''' — Башҡортостандың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә урынлашҡан юғары техник уҡыу йорто. == Ҡаҙаныштары == * 2018 йылдың ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин Өфө дәүләт нефть техник университетына Рәхмәт белдерҙе<ref>[https://bash.news/news/85251_vladimir_putin_vyrazil_blagodarnost_ugntu Владимир Путин выразил благодарность УГНТУ «Bash.News» сайты, 30 ноября 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921195606/https://bash.news/news/85251_vladimir_putin_vyrazil_blagodarnost_ugntu/ |date=2019-09-21 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2018}}</ref>. * Университет ғалимдарының тикшеренеүҙәре 2017 йылдың 22-24 мартында Өфөлә уҙғарылған Рәсәй сәнәғәт форумының күргәҙмәһендә ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/975220-razrabotki-uchenykh-ugntu-predstavleny-v-vystavochnoy-programme-rossiyskogo-promyshlennogo-foruma/ Разработки ученых УГНТУ представлены в выставочной программе Российского промышленного форума. {{Башинформ}}, 2017, 22 март]{{ref-ru}}{{V|24|01|2017}}</ref>. * 2017 йылдың ғинуарында Башҡортостандың дүрт юғары уҡыу йорто иҫәбендә Өфө дәүләт нефть техник университеты студент берләшмәләре эшмәкәрлеген үҫтереү программаларын һайлап алыу конкурсында еңеүсе булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/949652/ Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары Рәсәй Мәғариф министрлығының студент берләшмәләрен үҫтереүгә гранттар отто. {{Башинформ}}, 2017, 25 ғинуар]{{V|26|01|2017}}</ref>. * Өфө дәүләт нефть техник университеты [[Рәсәй]]ҙең Мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән ғилми проекттар һайлап алыу конкурсы еңеүселәре иҫәбенә инде. Вуз «In situ гетероген катализаторының регенерациялау мөмкинлеге булған ациклик углеводородтарҙың сикһеҙ берләшмәләр менән өҙлөкһөҙ реакцияға инеү технологияһын булдырыу» проекты менән еңеү яуланы. 2017 йылда уны ғәмәлгә ашырыу өсөн университет ярҙам аласаҡ<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/942869/ Өфөнөң юғары уҡыу йорттары ғилми проекттар һайлап алыу конкурсында еңде. {Башинформ}}, 2017, 12 ғинуар]{{V|12|01|2017}}</ref>. == Тарихы == 1941 — [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты]] Черниковск ҡалаһына (хәҙерге Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы) эвакуациялана. 1943 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты [[Мәскәү]]гә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы асыла. 1948 — Өфө нефть институты. 1990 — институт «Өфө дәүләт нефть техник университеты» исемен ала. 2010 йылда вуз «Рәсәйҙең милли тикшеренеү университеты» статусын алыу өсөн конкурста ҡатнаша, ләкин уңышҡа өлгәшә алмай. 2016 йылда уҡыу йортона Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты ҡушылғандан һуң, Өфө дәүләт нефть техник университеты илдең терәк вуздары исемлегенә инә<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/808404/ Өфө нефть техник университеты терәк вуздар исемлегенә инде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 25 ғинуар]{{V|25|01|2016}}</ref>. == Ректорҙар == * [[Сәйфуллин Мәжит Идрис улы]] (1949—1952) * [[Клименок Борис Васильевич]] (1952—1954) * [[Губин Виктор Евдокимович]] (1954—1964) * [[Березин Всеволод Леонидович]] (1964—1970) * [[Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы]] (1970—1976) * [[Спивак Александр Иванович]] (1976—1994) * [[Шаммазов Айрат Минһаж улы]] (1994—2014) * [[Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы]] — 2014 йылдың 19 июненән — вазифа башҡарыусы, 2015 йылдың 24 апреленән — ректор. == Факультеттар == # Архитектура-төҙөлөш факультеты # Тау-нефть факультеты # Иҡтисад институты # Торба үткәргес транспорты факультеты # Технология факультеты # Сәнәғәт процесстарын автоматлаштырыу факультеты # Механика факультеты # Ситтән тороп уҡыу факультеты # Гуманитар факультет == Тамамлаусылар == ''[[:Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар|Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] категорияһын ҡарағыҙ. <br> Унда инмәгәндәр түбәндә яҙылған.'' * [[Хәбибуллин Равмер Хәсән улы]] — 1987—1990 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. * [[Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы]] — Татарстан Дәүләт Шураһы спикеры. * [[Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы]] — Татарстан Республикаһының беренсе Премьер-министры * [[Кобылкин Дмитрий Николаевич]] -[[Ямал-Ненец автономиялы округы]] Губенаторы. * [[Ананенков Александр Георгиевич]] — [[Газпром]] йәмғиәтенең идаралыҡ рәйесе урынбаҫары. * [[Сафин Рәлиф Рәфил улы]] — [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[Богданчиков Сергей Михайлович]] — «Роснефть» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте Президенты (1998—2010) * [[Ғимаев Рәғиб Насретдин улы]] — 1981—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8822-neft-tekhnik-universitety|Нефть техник университеты|автор=}} [[Категория:Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты]] nviaowo0wqlodc9crhm6jg94vqt2wvg Һулыш 0 59629 1308610 1306176 2026-11-06T02:49:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308610 wikitext text/x-wiki [[Файл:Diaphragmatic breathing.gif|thumb|right|300px|[[Кеше]]нең [[Диафрагма (анатомия)|диафрагма]] (ҡорһаҡ) тибындағы һулышы]] '''Һулыш''' — кеше, [[хайуандар]], [[үҫемлектәр]] һәм бик күп микроорганизмдар диссимиляцияһының төп өлөшө. Һулыш — ул ''[[метаболизм]]дың'', йәғни тере [[организм]]да матдәләр һәм энергия алмашыныуының тейешенсә барыуын тәьмин итеүсе физиологик процесс. Тирә-яҡ мөхиттән кислород ([[Кислород|О<sub>2</sub>]]) алып, ''гомеостаз'' (эске мөхиттең тотороҡлолоғон) тәьмин итә, организмда метаболизм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе ([[Углекислый газ|СО<sub>2</sub>]], [[һыу боҫо|H<sub>2</sub>O]] һ.б.) тышҡы мөхиткә сығара. Матдәләр алмашыныуының көсөргәнешенә ярашлы кеше [[үпкә]] аша уртаса 5 — 18 [[литр]]ға яҡын углекислый газ(СО<sub>2</sub>) һәм сәғәтенә 50 г һыу бүлеп сығара. Улар менән 400-гә яҡын башҡа ҡатнашмалар ҙа бүленә. '''Тышҡы һулыш''' тигән төшөнсә аҫтында организм һәм тирә-яҡ мөхит араһында газ алмашыныу күҙҙә тотола. Ул үҙ эсенә кислород йотоу һәм углекислый газ сығарыуҙы, шулай уҡ был газдарҙың һулыш көпшәләре (трахея менән һулаусы [[бөжәктәр]]) йәки [[ҡан әйләнеше]] аша үтеүен ала. Күҙәнәк һулышы аҡһымдарҙың [[күҙәнәк]] мембраналары аша үтеүен тәьмин итә; шулай уҡ митохондрияларҙа әселәндереү барышын көйләй — был аҙыҡтың химик энергияһын үҙгәртергә булышлыҡ итә. Тышҡы мөхиттә тән туҡымаһының майҙаны ҙур булған осраҡта газдың күҙәнәктәргә шул туҡыма аша диффузияланып, һулыш алыныуы мөмкин (мәҫәлән, үҫемлектәрҙең япраҡтарында, ҡатмарлы тиреле хайуандарҙа). Тән туҡымаһы сағыштырмаса әҙ майҙанлы булғанда газ ҡан әйләнеше ([[умыртҡалылар]] һ.б.) йәки трахеялар ([[бөжәктәр]]ҙә) аша эшкәртелә. == Үҫемлектәрҙең һулауы == Бөтә үҫемлектәр көндөҙ углекислый газ йота, кислород бүлеп сығара — был үҫемлектәрҙең һауа аша туҡланыу процесы, һәм ул фотосинтез тип атала. Фотосинтез яҡтыла һәм үҫемлектең йәшел күҙәнәктәрендә (хлоропластары булған) бара. Шул уҡ ваҡытта үҫемлектәр һулай. Һулыш яҡтыла ла, төнгө йоҡо фазаһында ла бара. Фотосинтезға ҡапма-ҡаршы кире процесс булып тора: кислород һулыш ваҡытында йотола, углекислый газ бүленеп сыға. Шулай уҡ үҫемлектең барлыҡ күҙәнәктәре лә һулай. Әммә фотосинтез һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан кислород микдары һулыш өсөн киткән кислородтан күп тапҡыр артығыраҡ. Үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа молекуляр кимәлдә һулыш процесының дөйөм принциптары оҡшаш. Әммә үҫемлектәр беркетелгән тормош алып барғанға күрә, уларҙың матдәләр алмашыныуы үҙгәреп торған тышҡы шарттарға даими яраҡлашырға тейеш. Шуға күрә уларҙың күҙәнәк һулышы ҡайһы бер үҙенсәлектәргә эйә (өҫтәмә окисланыу юлдары, альтернатив ферменттар). Тышҡы мөхит менән газ алмашыу ауыҙса еге, ҡабыҡ ауыҙсалары, ҡабаҡтағы ярыҡтар (ағастарҙа) аша башҡарыла.<ref>https://intensive-care.ru/wp-content/uploads/2018/05/07.pdf</ref> == Кешенең һулыш алыуы == Өлкән кеше тыныс ваҡытта минутына уртаса 14 һулыш алыу хәрәкәтен башҡара. Шул уҡ ваҡытта һулыш алыу йышлығы һиҙелерлек тирбәлергә мөмкин (минутына 10-дан 18-гә тиклем). Балаларҙа һулыш алыу йышлығы минутына 20-30 тирәһен тәшкил итә. Сабыйҙарҙа — 30-40 тирәһе булһа, яңы тыуған сабыйҙарҙа 40-60 араһында тирбәлә.<ref name="Шмидт">Физиология человека. В 3-х т. Т. 2. Пер с англ. / Под ред. Р. Шмидта и Г. Тевса. — М.: Мир, 1996. — 313 с.: ил. — ISBN 5-03-002544-8.</ref>. Вместе с тем частота дыхания может претерпевать значительные колебания (от 10 до 18 за минуту)<ref name="Шмидт" /> Бер һулыш алғанда үпкәгә 400—500 мл һауа инә. Һауаның был күләме һулыш алыу күләме (''дыхательный объём'') тип атала. Шундай уҡ күләмдәге һауа һулыш ваҡытында үпкәнән атмосфераға сығарыла. Максималь тәрән һулыш яҡынса 2000 мл тирәһен тәшкил итә. Шулай уҡ максималь һулап сығарған һауа ла яҡынса 2000 мл.<ref name="Шмидт" /> Максималь һулыш сығарғандан һуң үпкәлә яҡынса 1500 мл һауа һаҡлана. Был үпкәнең ҡалдыҡ күләме тип атала. Тыныс ҡына һулыш сығарғандан һуң үпкәлә яҡынса 3000 мл һауа ҡала. Был күләмдәге һауа үпкәнең функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте (''функциональная остаточная ёмкость'') тип атала. Альвеолалар эсендә һауаның функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте арҡаһында кислород менән углекислый газдың сағыштырмаса даими нисбәте һаҡлана. Сөнки үпкәнең функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте һулыш алыу күләменә ҡарағанда бер нисә тапҡырға күберәк. Альвеолаларға һулыш алыу күләменең тик 2/3 өлөшө генә барып етә. Ул альвеолаларҙы елләтеү күләме тип атала. Өлкән кешенең (һулыш алыу күләме 0,5 литр һәм минутына 14 һулыш алыу хәрәкәте менән) үпкәһе аша минутына 7 литр һауа үтә. Физик көсөргәнеш хәлендә минутлыҡ тын алыу күләме минутына 120 литрға етергә мөмкин.<ref>{{Книга|автор = |заглавие = Нормальная физиология человека|ссылка =https://archive.org/details/libgen_00046208|ответственный = под ред. Б. И. Ткаченко|издание = 2-е изд|место = М.|издательство = Медицина|год = 2005|страницы = [https://archive.org/details/libgen_00046208/page/n455 474]|страниц = 928|isbn = 5-225-04240-6}}</ref> Тыныс һулыш алғанда һулыш алыу һәм һулыш сығарыу ваҡыттары нисбәте — 1:1,3 Тын алмайынса кеше ғәҙәттә 5-7 минутҡа тиклем йәшәй ала, шунан һуң аңын юғалта. Һөҙөмтәлә баш мейеһендә кире ҡайтмаҫлыҡ үҙгәрештәр үлемгә килтерә. Һулыш — организмдың аң менән һәм рефлектор (аңһыҙ) идара ителә алған бик аҙ үҙсәнлектәренең береһе. Йыш һәм өҫтән-мөҫтән тын алғанда нервы үҙәктәренең ҡуҙғыуы көсәйә, ә тәрән һулыш алғанда, киреһенсә, кәмей. '''Һулыш алыу төрҙәре''': тәрән һәм өҫтән, йыш һәм һирәк, өҫкө, урта (күкрәк менән) һәм түбәнге (ҡорһаҡ менән). Һулыш алыу хәрәкәттәренең айырым төрҙәренә тамаҡ сиҡылдау һәм көлөү инә. == Һулыш алыу характеристикаһы == — Ритмика — һулыш алыу һәм сығарыуҙың билдәле бер интервал аша даими ҡабатланыуы. — Йышлыҡ — минутына тын алыу һаны (ирҙәрҙә минутына 16-20, ҡатын-ҡыҙҙарҙа минутына 18-22). — Тәрәнлек — һәр тын алыу хәрәкәтенә тура килгән һауа күләме. === Тышҡы һулыш === [[Файл:Illu bronchi lungs numerical labels.jpg|thumb|right|300px|Схематическое изображение Кешенең һулыш системаһы схемаһы:<br>1 — трахея; 2 — үпкә венаһы (йөрәккә кислород менән байытылған ҡан алып килә); 3 — үпкә артерияһы (йөрәктән үпкәгә углекислый газға бай ҡанды алып килә); 4 — бронхиола һәм альвеолалар; 5 — үпкә альвеолалары; 6 — плевра; 7 — бронх бүлкәттәре; 8 — сегментар (өсөнсөл) бронх; 9 — долевой бронх; 10 — төп уң бронх; 11 — ҡурылдай]] Кешенең һулышы тышҡы һулыш һәм туҡымаларҙа барған күҙәнәк (эске) һулышы процестарынан тора. Тышҡы һулыш алыу функцияһын һулыш алыу системаһы ла, ҡан әйләнеше системаһы ла тәьмин итә. Танау ҡыуышлығынан атмосфера һауаһы тамаҡ өҫтөнэ, унан һуң ҡурылдай аша көпшә рәүешендәге боғарлаҡҡа (трахеяға) үтә. Артабан боғарлаҡтан уң һәм һул үпкәләргә инеүсе 2 бронхылар буйлап үпкәләрҙәге (бронхыларҙың һәр береһе ағас һымаҡ тармаҡлана һәм һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара; иң ваҡ бронх көпшәләренең остары эсенә һауа тулған йоҡа көплө үпкә ҡыуыҡсалары шәлкеме менән тамамлана) альвеолаларға барып етә. Альвеолаларҙың бер ҡатлау эпителиаль күҙәнәктәрҙән төҙөлгән көбө ҡуйы капиллярҙар селтәре менән сырмалған.<ref name="Prives">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Анатомия человека |оригинал = |ссылка = https://archive.org/details/libgen_00045715 |ответственный = Привес М. Г., Лысенков Н. К. |издание = 9-е изд., перераб. и доп |место = {{М}} |издательство = Медицина |год = 1985 |том = |страницы = [https://archive.org/details/libgen_00045715/page/n299 300]—314 |страниц = 672 |серия = Учебная литература для студентов медицинских институтов |isbn = |тираж = 110000 }}</ref> Һәр үпкәлә 300—350 миллион тирәһе альвеола була, уларҙың дөйөм өҫкө йөҙө 100 квадрат метрҙан ашып китә. Был кәүҙәнең өҫкө йөҙөнән сама менән 50 тапҡырға ҙурыраҡ була. Һулыш юлдарын үткәндә һауа механик өлөшсәләрҙән, микроорганизмдарҙан таҙартыла, йылына һәм дымлана. Һулыш алыу бронхиолалары, альвеола үткәүелдәр һәм альвеоляр ҡыуыҡсалары менән бер альвеолалар ағасын тәшкил итә. Ә терминал (ос) бронхиола тармаҡтары — 1-се, 2-се һәм 3-сө тәртип (порядок) һулыш алыу бронхиолалары альвеолалар ағасы менән үпкәнең һулыш алыу паренхимаһының функциональ-анатомик берәмеген — acinus барлыҡҡа килтерә. Acinus (лат. acinus «виноград бунағы») — үпкәнең структур һәм функциональ берәмеге. Һәр үпкә бүлкәһе төрлө баһалар буйынса 3-5-тән алып 5-50-100 ацинустан ғибәрәт. Үпкәлә газдар алмашыныу һулыш алыу мускулдары ярҙамында, һулыш хәрәкәттәре аша башҡарыла. Альвеолаларҙа мембрана аша атмосфера һауаһы менән әйләнештәге ҡан араһында газ алмашыу үткәрелә. === Һулыш алыу хәрәкәттәре === Һулыш алыу һәм һулап сығарыу бер-береһен ритмик алмаштырып, үпкәләр аша һауаның үтеүен, уларҙа һауа алмашыныуын тәьмин итәләр. Һулыш алыу менән һулап сығарыуҙың алмашынып тороуы оҙонса мейелә урынлашҡан һулыш алыу үҙәге менән көйләнә. Һулыш алыу үҙәгендә ритмик рәүештә импульстар тыуып тора. Импульстар нервылар буйлап ҡабырға-ара мускулдарға һәм диафрагмаларға тапшырыла һәм уларҙың ҡыҫҡарыуына килтерә. Мускулдарҙың ҡыҫҡарыуы иҫәбенә ҡабырғалар күтәрелә, диафрагма ҡыҫҡарып яҫы тип әйтерлек хәлгә килә. Һөҙөмтәлә күкрәк ҡыуышлығының күләме арта. Үпкәләр күкрәк ситлегенең хәрәкәте артынан эйәрәләр. Эсендә һауа баҫымы атмосфера һауаһы баҫымынан түбәнерәк булып китә һәм үпкәләр эсенә һауа ағымы йүнәлә. Был һулыш алыу була (''инспирация'') . Унан һуң ҡабырға-ара мускулдар һәм диафрагма мускулдары йомшаралар, күкрәк ҡыуышлығының күләме бәләкәйләнә. Үпкәләр ҡыҫыла һәм эсендә һауа баҫымы атмосфераныҡынан юғарыраҡ була башлай һәм һауа тышҡа сығарыла. Был һулап сығарыу була (''экспирация''). '''Шулай итеп, һулыш алыуҙың ике төрө бар:''' — күкрәк менән тын алыу (күкрәк киңәйеүе ҡабырғалар күтәрелеү юлы менән башҡарыла), — ҡорһаҡ менән тын алыу (күкрәк киңәйеүе диафрагма ҡыҫҡарыу юлы менән башҡарыла). Сағыштырма тынлыҡ хәлендә оло кеше 1 минутта яҡынса 16 һулыш алыу хәрәкәте яһай. Насар елләтелгән бинала йәки көсөргәнешле эш башҡарғанда һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығы 2 тапҡырға һәм унан да күберәккә арта. Был һулыш алыу үҙәге нервы күҙәнәктәренең ҡандағы углекислый газға һиҙгерлеге һөҙөмтәһе булып тора. Ҡанда углекислый газ миҡдары күбәйһә, һулыш алыу үҙәгендә ярһыу көсәйә һәм нервы импульстары нервылар буйлап һулыш алыу мускулдарына тарала, һөҙөмтәлә һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығы һәм тәрәнлеге арта. Шулай итеп, һулыш алыу хәрәкәттәре нервылар ярҙамында һәм гумораль көйләнә. '''Шулай итеп, һулыш процесы түбәндәге этаптарҙан тора :''' — тышҡы һулыш (һулыш юлдары аша туранан-тура алвеолаларҙы һауа менән тәьмин итеү, вентиляция); — үпкәләрҙә газ алмашыу (альвеолаларҙа һауа һәм кесе ҡан әйләнеше капиллярҙары араһында газдар алмашыныуы). Тышҡы һулыш һәм туҡымаларҙағы күҙәнәк һулышы араһындағы сик альвеолаларҙың периферия күҙәнәктәренең мембранаһы буйлап үтә; — йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы аша бөтә периферия ағзаларына һәм туҡымаларына, шул иҫәптән үпкәнең үҙенә кислород алып барыу, шулай уҡ катаболик процестар барышында барлыҡҡа килгән углекислый газды сығарыу алып китеү; — артериаль ҡан менән туҡыма күҙәнәктәре араһында газ алмашыу; — '''күҙәнәк (туҡымалар) һулышы'''— тере организмдар күҙәнәктәрендә барлыҡҡа килгән биохимик реакциялар йыйылмаһы. Уның барышында углеводтар, липидтар һәм аминокислоталар углерод диоксидына окислана һәм аденозин трифосфатының (АТФ) молекулалары биосинтезы өсөн кәрәкле энергия бүленеп сыға. АТФ күҙәнәктә универсаль энергия сығанағы булып тора. == Һулыш рефлекстары == Организмдың хәленә ҡарап, мәҫәлән, йоҡлағанда, физик эш эшләгәндә, тән температураһы үҙгәргәндә һулыш алыуҙың йышлығы һәм тәрәнлеге рефлектор рәүештә үҙгәрә. Һулыш алыу рефлекстарының дуғалары оҙонса мейенең һулыш алыу үҙәге аша үтә. Саң йәки ҡырҡыу еҫле матдәләр танау ҡыуышлығына килеп ингәс, уның лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан рецепторҙарҙы ҡуҙғыталар. Һаҡланыу рефлексы — сөскөрөү барлыҡҡа килә. '''Сөскөрөү''' — танау тишектәре аша көслө һәм бик тиҙ рефлектор һулыш сығарыу ул. Сөскөрөү арҡаһында танау ҡыуышлығынан уны ҡуҙғытыусы матдәләр сығарып ташлана. Тымау төшкән саҡта танау ҡыуышлығында йыйылған лайла ла ошондай уҡ реакция тыуҙыра. '''Йүткереү''' ауыҙ аша ҡапыл рефлектор һулап сығарыу ҡурылдайҙы ҡуҙғытҡанда барлыҡҡа килә. == Һулыш туҡтағанда беренсе ярҙам == '''Яһалма һулыш алдырыу.''' Һыуға батҡан, электр тогы йәки йәшен һуҡҡан, һөрөм газы менән ағыуланған һәм башҡа бәхетһеҙлеккә осраған кешеләргә беренсе ярҙам күрһәткәндә яһалма һулыш алдырталар. һыуға батҡан кешегә беренсе ярҙам күрһәткәндә, бөтәһенән элек, уның һауа үткәреү юлдарынан һәм үпкәләренән һыуҙы мөмкин тиклем тиҙерәк сығарырға тырышырға кәрәк. Бының өсөн ҡотҡарыусы кеше, бер тубығына теҙләнеп, бәләгә осраған кешене, уның башы һәм кәүҙәһенең өҫкө өлөшө аҫҡа һалынып төшөрлөк итеп, үҙенең ботона һала. Артабан батыусының ауыҙын астыралар һәм арҡаһынан ҡаҡҡылап, һулыш юлдарынан һыуҙы сығаралар. Унан һуң ауырыуҙың муйынын, күкрәк ситлеген һәм ҡорһағын ҡыҫып торған кейемдәрен бушаталар, иҙеүен ысҡындыралар, галстугын, бил ҡайышын сисәләр һәм салҡан ятҡыралар. Ҡалаҡ һөйәктәре аҫтына ниндәй ҙә булһа йомшаҡ төргәк һалырға, башын артҡа саңҡайтырға, ә аҫҡы яңағын алғараҡ сығарырға кәрәк. Бынан һуң ауырыуҙың ауыҙына йәки танауына ҡулъяулыҡ аша минутына 16 тапҡыр самаһы һауа өрҙөрә башлайҙар. Һәр яһалма һулыш алдыртыуҙан һуң, ауырыуҙың күкрәк ситлеге түбән төшөүен күҙәтеп торорға кәрәк. Һулыш сығарыуҙың дауамлылығы һулыш алдыртыуҙан сама менән ике тапҡырға оҙағыраҡ булырға тейеш. Әгәр йөрәк типмәһә, был алымды йөрәккә тура булмаған массаж менән бергә ҡулланырға тура килә: үпкәләргә бер тапҡыр һауа өргәндән һуң, тиҙ баҫыу хәрәкәттәре менән дүрт-биш тапҡыр күкрәк һөйәгенең аҫҡы өлөшөнә умыртҡалыҡҡа перпендикуляр йүнәлештә баҫҡылап алалар. Минутына 70 — 90 тапҡыр баҫҡылау ритмында күкрәк һөйәген өлкәндәрҙә — 4 — 5 см-ға, кесе йәштәге балаларҙа 1,5 — 2 см-ға төшөрәләр. 4 — 5 тапҡыр баҫҡылап алғас, бәләгә тарыусының ауыҙына йәки танауына яңынан һауа өрөргә кәрәк. Әгәр ауырыуҙың күҙ ҡараһы бәләкәйләнеп, тиреһе алһыуланһа, пульсы барлыҡҡа килһә, терелтеү саралары маҡсатҡа иреште тип иҫәпләргә мөмкин. Һыуға батҡан кеше үҙ -аллы һулыш ала башламайынса һәм аңына килмәйенсә тороп, беренсе ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға ярамай. Бынан һуң уға эҫе сәй эсерергә, одеялға төрөргә һәм больницаға тапшырырға кәрәк.<ref name="Василенко">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Пропедевтика внутренних болезней |оригинал = |ссылка = |ответственный = В. Х. Василенко |издание = 3-е изд., перераб. и доп |место = {{М}} |издательство = Медицина |год = 1989 |том = |страницы = 93 |страниц = 512 |серия = Учебная литература для студентов медицинских институтов |isbn = 5-225-01540-9 |тираж = 100000 }}</ref> == Тышҡы һулыш патологияһы == '''Тышҡы һулыш алыу патологияһының төп формаһы''' — һулыш алыу етешмәүсәнлеге. Патологик процесс барышына ҡарап киҫкен һәм хроник һулыш алыу етешмәүсәнлеге айырыла. '''Бынан тыш, һулыш алыу етешмәүсәнлегенең өс төрө бар''': обструктив тип; рестриктив төрө; ҡатнаш тип. '''Тышҡы һулыштың төп боҙолоу төрҙәре''': альвеолалар гиповентиляцияһы, альвеолалар гипервентиляцияһы, имгәнеү парфюмерияһының боҙолоуы, елләтеү-парфюмерия мөнәсәбәттәрен боҙоу, диффузияның боҙолоуы. Йыш ҡына '''һулыш боҙолоуы''' төрҙәренең ҡушылыуы күҙәтелә. === Альвеолалар гиповентиляцияһы === Альвеолалар вентиляцияһының етерлек булмауы менән ҡылыҡһырлана, һөҙөмтәлә ҡанға кислород аҙ инә һәм ғәҙәттә ҡандан углекислый газдан таҙарыныу ҙа етерлек дәрәжәлә булмай. Гиповентилизация ҡандағы кислород миҡдарының (гипоксемия) кәмеүенә һәм ҡандағы (гиперкапния) углекислый газ миҡдарының артыуына килтерә. '''Альвеолалар гиповентиляцияһының сәбәптәре''': Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу, үпкәнең һулыш алыу өҫлөгөнөң кәмеүе, альвеолаларҙа һауа ҡыуыҡсаларының кирелеүе һәм кире үҙ хәленә ҡайтыуы боҙолоу, күкрәктәге ситлегендәге патологик үҙгәрештәр, һулыш мускулдарының боҙолоуы, тын алыуҙың үҙәктән көйләнеүе боҙолоуы.<ref name="Star">{{книга |заглавие = Клиническая эндокринология. Руководство |ответственный = Старкова Н. Т |издание = 3-е изд., перераб. и доп |место = СПб |издательство = Питер |год = 2002 |страницы = 244 |страниц = 576 |серия = «Спутник Врача» |isbn = 5-272-00314-4 |тираж = 4000 }}</ref><ref name="Kara">{{книга |автор = |часть = |заглавие = Симптомы и синдромы в эндокринологии |оригинал = |ссылка = |ответственный = Под ред. Ю. И. Караченцева |издание = 1-е изд |место = Х. |издательство = ООО «С.А.М.», Харьков |год = 2006 |том = |страницы = 15—16 |страниц = 227 |серия = Справочное пособие |isbn = 978-966-8591-14-3 |тираж = 1000 }}</ref> === Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу төрҙәре: === — ваҡ бронхтарҙың (обструктив бронхит, бронхиаль астма) спазмаһы — телдең төшөүе; — трахеяға йәки бронхыға аҙыҡ, ҡоҫҡолоҡ, сит есемтәр эләгеүе; — яңы тыуған сабыйҙарҙың тын юлдарына лайла, маңҡа тулыуы; — ҡурылдайҙың шешеүе йәки күбеүе; — шеш йәки абсцесс һөҙөмтәһендә обтурация (ябылыу) йәки компрессия (ҡыҫылыу). == Һулыш алыу ағзаларының ауырыуҙары == === Һауа аша ауырыу йоғоусы сирҙәр === Микроорганизмдар һәм саң өҫкҡө һулыш алыу юлдарының лайлалы шекәрәһендә тотолоп ҡала. Унан лайла менән бергә сығарып ташлана. Был ваҡытта микроорганизмдарҙың күбеһе йоғошһоҙландырыла. Һулыш алыу ағзаларына үтеп ингән микроорганизмдар араһында төрлө сир тыуҙырыусылар бар: грипп, туберкулез, ангина, дифтерия һәм ҡайһы бер башҡа ауырыуҙар. ==== '''Грипп''' ==== Грипп (киҙеү) ауырыуын вирустар тыуҙыра. Улар үтә бәләкәй һәм күҙәнәкле төҙөлөшлө түгел. Грипп вирустары ауырыу кешеләрҙең танауынан бүленеп сыға торған лайлала, уларҙың ҡаҡырығында һәм шайығында була. Сирле кешеләр сөскөргәндә һәм йүткергәндә, инфекция йәшереп ятыусы күҙгә күренмәй торған миллиондарса бик ваҡ тамсылар һауаға эләгә. Әгәр улар сәләмәт кешенең һулыш алыу ағзаларына үтеп инһә, уға грипп йоғоуы мөмкин. Шулай итеп, грипп — тамсылар аша таралыусы инфекция ул. Грипп бик тиҙ тарала. Шуға күрә грипп менән сирләүсе кешеләргә предприятиеларҙа, учреждениеларҙа эшләргә, уҡыу йорттарына занятиеларға йөрөргә рөхсәт ителмәй. Гриптан өҙлөгөү ҡурҡыныслы. Грипп менән ауырыусы кешеләр менән аралашҡанда, ауыҙҙы һәм танауҙы дүрт ҡат марлянан тегелгән повязка менән ҡапларға тейеш. Уның аша һауа үтә, ә сир тыуҙырыусы микробтар булған ваҡ тамсылар тотҡарланып ҡала. Әйләнә-тирәләге кешеләрҙе грипп йоҡтороуҙан һаҡлау өсөн йүткергәндә һәм сөскөргәндә ауыҙҙы һәм танауҙы ҡулъяулыҡ менән ҡапларға кәрәк. ==== '''Туберкулез''' ==== Туберкулез сирен туберкулез таяҡсаһы (бактерия) тыуҙыра. Йышыраҡ үпкәләрҙе зарарлай. Ул һулана торған һауала, ҡаҡырыҡ тамсыларында, сирле кеше файҙаланған һауыт-һабала, кейем-һалымда, таҫтамалда һәм башҡа предметтарҙа булырға мөмкин. Туберкулез — тамсылар аша ла, саң аша ла таралыусы инфекция ул. Ҡояш яҡтыһы төшмәй торған дымлы урындарҙа туберкулез тыуҙырыусы микробтар тереклек һәләтлелектәрен оҙаҡ ваҡыттар буйына һаҡлап ҡалалар. Ҡоро, яҡшы яҡтыртылған урындарҙа улар тиҙ үләләр. Насар санитария шарттарында, даими рәүештә аслы-туҡлы йәшәү элек туберкулездың киң таралыуына төп сәбәп булып тора. Туберкулезды булдырмау өсөн өлкәндәрҙе лә, балаларҙы ла даими тикшереп торалар. Махсус туберкулез диспансерҙарында һәм санаторийҙарҙа сирле кешеләрҙе түләүһеҙ дауалайҙар. == Һулыш алыу параметрҙарын өйрәнеү өсөн ҡулайламалар == Капнография — пациент билдәле бер ваҡытҡа һулап сығарған һауала углекислый газ миҡдарын үлсәү һәм график яҡтан күрһәтеү өсөн ҡулайлама. Пневмография — билдәле бер ваҡыт арауығында һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығын, амплитудаһын һәм формаһын үлсәү һәм график сағылдырыу өсөн ҡулайлама. Спирография — тын алыуҙың динамик үҙенсәлектәрен үлсәү һәм график сағылдырыу өсөн ҡулайлама. Спирометр — үпкәләрҙең тереклек һыйымын үлсәү ҡоролмаһы. == Туҡыма (күҙәнәк) һулышы == '''Туҡыма йәки күҙәнәк һулышы''' — тере организмдар күҙәнәктәрендә барлыҡҡа килгән биохимик реакциялар йыйылмаһы, уның барышында углеводтар, липидтар һәм аминокислоталар углекислый газға һәм һыуға окислана. Бүленеп сыҡҡан энергия ''макроэргик'' берләшмәләрҙең химик бәйләнештәрендә (аденозин трипхосфор кислотаһы молекулаларында һәм башҡа макроэргтарҙа) һаҡлана һәм кәрәк булғанда организм тарафынан ҡулланыла ала. Катаболизм процестары төркөмөнә инә. '''Күҙәнәк кимәлендә һулыш алыуҙың ике төп төрө ҡарала:''' аэроб (кислород окислаусы ҡатнашлығында) һәм анаэробик. Шуның менән бергә кислородты күп күҙәнәкле организмдар күҙәнәктәренә ташыу һәм уларҙан углекислый газ сығарыу физиологик процестар тышҡы һулыш алыу функцияһы булараҡ ҡарала. '''''Аэроблы һулыш алыу'''''. Кребс циклында АТФ молекулаларының төп өлөшө күҙәнәк һулышының һуңғы стадияһында окисланыусы фосфорилизация ысулы менән: электрон транспорт сылбырында етештерелә. Бында гликолиз, β-окисланыу, Кребс циклы һәм башҡа процестарҙа ҡыҫҡартылған НАД∙Н һәм ФАДН<sub>2</sub>, окисланыуы күҙәтелә. Был реакциялар ваҡытында митохондрияларҙың эске мембранаһында (прокариоттарҙа — цитоплазма мембранаһында) локалләштерелгән электрон ташыусылар сылбыры арҡаһында бүленеп сыҡҡан энергия трансмембрана протон потенциалына әүерелә. АТФ-синтазаһы ферменты был градиентты АТФ-ты синтезлау, уның энергияһын химик бәйләнештәр энергияһына әйләндереү өсөн ҡуллана. НАД∙Н молекулаһы был процесс барышында 2,5 АТП молекулаһын, ФАДН<sub>2</sub> — 1,5 молекула бирә ала. Аэробтарҙың һулыш алыу сылбырында электрондың һуңғы ҡабул итеүсеһе булып кислород тора. '''''Анаэробик һулыш алыу''''' — O2 урынына электрондың һуңғы ҡабул итеүсеһе булараҡ һулыш электрон транспорты сылбырын(ЭТЦ) ҡулланып органик булмаған йәки органик тәбиғәттәге органик субстраттар йәки молекуляр водород окисланыуының биохимик процесы. Аэроблы һулыш алыу осрағындағы кеүек үк, реакция ваҡытында бүленеп сыҡҡан ирекле энергия трансмембрана протон потенциалы рәүешендә һаҡлана һәм ATФ-синтазаһы тарафынан АТФ синтезы өсөн ҡулланыла. == Әҙәбиәт == * Дыхание // Малая медицинская энциклопедия. — Т. 2. — С. 146.{{ref-ru}} * ''Глебовский В. Д., Анохин, Михаил Иванович|Анохин М. И., Коркушко, Олег Васильевич|Коркушко О. В., Лосев Н. И., Миронова Н. С., Немеровский Л. И., Тихонов М. А., Шмелев В. П.'' [https://web.archive.org/web/20230607194644/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%94%D0%AB%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95 Дыхание] // Большая медицинская энциклопедия, 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 7. * ''Голубева Е. Л.'' [https://web.archive.org/web/20210624183353/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%94%D0%AB%D0%A5%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99_%D0%A6%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%A0 Дыхательный центр] // Большая медицинская энциклопедия, 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 7. == Һылтанмалар == * [http://medarticle.moslek.ru/articles/16886.htm Дыхание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207115751/http://medarticle.moslek.ru/articles/16886.htm |date=2009-12-07 }} // Малая медицинская энциклопедия{{ref-ru}} * [http://m.youtube.com/#/watch?v=vo1QyqDi-vY Научно-популярный фильм «Внешнее дыхание»]{{ref-ru}} {{Physiology-stub}} [[Категория:Һулыш]] [[Категория:Пульмонология]] [[Категория:Шартһыҙ рефлекстар]] 8igs2acbsxzg9jh9x0fb7z6kbbn0rw9 The Beatles 0 59669 1308709 1278156 2026-11-06T09:46:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308709 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный коллектив |Название = The Beatles |Ключ = Beatles |Лого = Beatles logo.svg |Подпись = Битлз |Фото = The Beatles arrive at JFK Airport.jpg | Ширина_фото = 250px |Описание_фото = The Beatles<br> Һулдан уңға, өҫтән аҫҡа: [[Леннон Джон|Джон Леннон]] <br>[[Маккартни Пол|Пол Маккартни]]<br>[[Һаррисон Джордж|Джордж Һаррисон]] <br>[[Ринго Старр]] |Годы = [[1960]]—[[1970]] |Страна = Бөйөк Британия |Город = [[Ливерпуль]] |Язык =[[инглиз теле|инглиз]]<br>[[алман теле|алман]]<ref>1964 йылда ике йыр алман телендә яҙылған: ''Sie liebt dich'' (She Loves You) и ''Komm, gib mir deine Hand'' (I Want To Hold Your Hand).</ref> |Жанры = [[Рок-музыка|рок]]<ref name="Beatles 1">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/frank-zappa-mn0000138699|title=Frank Zappa|author=William Ruhlmann|publisher=Allmusic|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DQrwimzq|archivedate=2013-01-05}}</ref>, мерсибит<ref name="Beatles 1"/>, [[рок-н-ролл]]<ref name="Beatles 1"/>, [[фолк-рок]]<ref name="Beatles 1"/>, психоделик рок (1966—1968)<ref name="Beatles 1"/> |Лейблы =Parlophone<br>Apple<br>Capitol<br>United Artists<br> Vee Jay<br> Polydor |Состав = [[Леннон Джон|Джон Леннон]] <br>[[Маккартни Пол|Пол Маккартни]]<br>[[Һаррисон Джордж|Джордж Һаррисон]] <br>[[Ринго Старр]] |Бывшие_участники = Стюарт Сатклифф (1960—1961) <br>Пит Бест (1960—1962)<br>Джимми Никол (1964)<ref>04.06.1964 — 15.06.1964</ref> |Другие проекты = The Quarrymen, <br> Plastic Ono Band <br> Wings <br> The Fireman <br> The Dirty Mac <br> The Traveling Wilburys <br> Rory Storm and the Hurricanes <br> Ringo Starr and his All Starr Band |Сайт = {{URL|www.beatles.com|Официальный сайт}} }} '''The Beatles''' (<small>ХАФӘ:</small> {{IPA|[ðə ˈbiː.tlz]}}; ансамблдең ағзаларын айырым алғанда «битл» тип атайҙар, шулай уҡ «һоҡланғыс дүртекәй» тип тә йөрөтәләр ({{lang-en|Fab Four}})) — [[Ливерпуль|Ливерпулдән]] [[Бөйөк Британия|Британия]] рок-төркөмө, [[1960 йыл]]да барлыҡҡа килгән, уйнаусылары: [[Леннон Джон|Джон Леннон]], [[Маккартни Пол|Пол Маккартни]], [[Һаррисон Джордж|Джордж Һаррисон]], [[Ринго Старр]]. Шулай уҡ төрлө ваҡытта төркөмдә Пит Бест, Стюарт Сатклифф һәм Джимми Никол ҡатнашҡан. Күпселек композициялары Джон Леннон һәм Пол Маккартни тарафынан ижад ителгән, авторҙар тип уларҙың исеме атала. 1950-се йылдарҙағы Америка [[рок-н-ролл]] классиктарына оҡшарға тырышыуҙан башлап, The Beatles үҙ стилдәрен һәм моңон таба. The Beatles рок-музыкаға ныҡ йоғонто яһай һәм белгестәр тарафынан ижад яғынан да, коммерция яғынан да XX быуаттың уңышлы төркөмө тип һанала. Танылған күп рок-музыканттар the Beatles йырҙары шауҡымында ижад итә башлауҙарын әйтә тора. 1963 йылда «Please Please Me / Ask Me Why» синглын сығарып, бар донъяла танылыу яулайҙар, битломания барлыҡҡа килә. Был дүртәү АҠШ чарттарында беренсе урындарға күтәрелеп, пластинкалары иҫ киткес тиҙлек менән тарала, улар Британия төркөмдәре араһында беренсе булып шундай шөһрәт яулай. Төркөмдөң музыканттары менән уларҙың продюсерҙары, тауыш режиссерҙары Джордж Мартин тауыш яҙыу буйынса новаторлыҡ күрһәтә; төрлө стилдәрҙе: симфоник һәм психоделик музыканы ҡушып уйнау; шулай уҡ видеоклиптар төшөрөү — улар башланғысы. Rolling Stone 500 тигән исемлектә беренсе урынды ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'' альбомы биләй. Төркөм ете тапҡыр [[Грэмми]] ала. Дүртеһе лә, ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн, MBE менән бүләкләнгән. 2001 йылға бер АҠШ-та ғына ла 163 млн-дан ашыу дискылары һатылған. Был мәлгә төркөмгә бәйле һатылған дискылар һәм кассеталар бер миллиард данаға етә<ref name=ref48> {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/10000/best-selling-group | title = Best Selling Group | publisher = guinnessworldrecords | accessdate = | lang = en | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/6BOlHhhVm | archivedate = 2012-10-14 }} </ref>. The Beatles 1970 йылда тарҡала, уға тиклем дә, 1967 йылдан Пол һәм Джон шоу-бизнеста үҙ проекттары буйынса эшләй башлаған була инде. Таралышҡас, һәр кем үҙ соло карьераһын башлай. 1980 йылда үҙ йорто янында Джон Леннон үлтерелә, 2001 йылда Джордж Һаррисон [[Рак (ауырыу)|рактан]] вафат була. Пол Маккартни һәм Ринго Старр ижадтарын дауам итә һәм әле лә музыка яҙа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == '''Инглиз телендә''' * {{книга |автор = James Brody |часть = |заглавие = Rock and Roll: An Introduction |ссылка = http://books.google.kz/books?id=RK-JmVbv4OIC |издательство = Cengage Learning |год = 2007 |том = |страниц = 491 |страницы = 1 |allpages = 9780534642952 |isbn = |ref = Brody }} * {{книга |автор = Ian Inglis |часть = |заглавие = The Beatles, Popular Music and Society: A Thousand Voices |ссылка = http://books.google.kz/books?id=Pv9cpViY56MC |издательство = Palgrave Macmillan |год = 2000 |том = |страниц = 234 |страницы = 2 |isbn = 9780312222369 |ref = Inglis }} * {{книга |автор = Pete Prown, Harvey P. Newquist, Jon F. Eiche |часть = |заглавие = Legends of Rock Guitar: The Essential Reference of Rock's Greatest Guitarists |ссылка = http://books.google.kz/books?id=60Jde3l7WNwC |издательство = Hal Leonard Corporation |год = 1997 |том = |страниц = 264 |страницы = 3 |isbn = 9780793540426 |ref = Prown }} * {{книга |автор = Simon Frith |часть = |заглавие = Popular Music: Music and identity Biographies and Commentary |ссылка = http://books.google.kz/books?id=5i6i5vb8A1gC |издательство = Routledge |год = 2004 |том = 4 |страниц = 382 |страницы = 4 |isbn = 9780415299053 |ref = Frith }} * {{книга |автор = Walter Everett |часть = |заглавие = The Beatles As Musicians: Revolver Through the Anthology |ссылка = http://books.google.kz/books?id=1CAvwZPKTkoC |издательство = Oxford University Press |год = 1999 |том = |страницы = 5 |isbn = 9780199880935 |ref = Everett }} * {{статья |автор = KG Johansson |заглавие = The Harmonic Language of The Beatles |ссылка = http://musikforskning.se/stmonline/vol_2/KGJO/Johansson.pdf |язык = en |издание = Luleå University of Technology; School of Music in Piteå |тип = |год = 1999 |том = |номер = |страницы = 8 |doi = |issn = |ref = Johansson }} * {{книга |автор = Mark A. Runco |часть = |заглавие = Creativity: Theories and Themes : Research, Development, and Practice Biographies and Commentary |ссылка = http://books.google.kz/books?id=nJlfKE-meqEC |издательство = Academic Press |год = 2007 |том = |страниц = 492 |страницы = 12 |isbn = 9780126024005 |ref = Runco }} * {{книга |автор = Chris Ingham |заглавие = The Rough Guide to The Beatles |ссылка = http://books.google.kz/books?id=htl2U1fPq8QC |издательство = Rough Guides |год = 2003 |том = |страниц = 403 |страницы = 13 |isbn = 9781843531401 |ref = Ingham }} * {{книга |автор = Walter Everett |заглавие = The Beatles As Musicians: Revolver Through the Anthology |ссылка = http://books.google.kz/books?id=1CAvwZPKTkoC |издательство = Oxford University Press |год = 1999 |том = |страниц = 416 |страницы = 15 |isbn = 9780199880935 |ref = Everett }} * {{книга |автор = Murry R. Nelson |заглавие = The Rolling Stones: A Musical Biography |ссылка = http://books.google.kz/books?id=croxYiKYxz0C |издательство = ABC-CLIO |год = 2010 |том = |страниц = 159 |страницы = 16 |isbn = 9780313380341 |ref = Nelson }} * {{книга |автор = Kenneth Womack, Todd F. Davis |заглавие = Reading The Beatles: Cultural Studies, Literary Criticism, And the Fab Four |ссылка = http://books.google.kz/books?id=_8Ob1bL_ongC |издательство = SUNY Press |год = 2006 |том = |страниц = 249 |страницы = 22 |isbn = 9780791467152 |ref = Womack }} * {{книга |автор = Elliot J. Huntley |заглавие = Mystical One: George Harrison: After the Breakup of The Beatles |ссылка = http://books.google.kz/books?id=rcg50S6jLnoC |издательство = Guernica Editions |год = 2004 |том = 51 |страниц = 300 |страницы = 23 |isbn = 9781550711974 |ref = Huntley }} * {{книга |автор = Rupert Perry |заглавие = Northern Songs: The True Story of The Beatles Song Publishing Empire |ссылка = http://books.google.kz/books?id=vX5SckOt3jEC |издательство = Music Sales Group |год = |том = 51 |страниц = 300 |страницы = 25 |isbn = 9780857120274 |ref = Perry }} * {{книга |автор = Lin Flanagan |заглавие = Sir George Martin: The Fifth Beatle or the Architect of the Phenomenon of The Beatles? |ссылка = http://books.google.kz/books?id=xe8OJg4aCyUC |издательство = Music Sales Group |год = |том = |страниц = |страницы = 26 |isbn = |ref = Flanagan }} * {{статья |автор = Bruce Pilato |заглавие = The Beatles play to win |ссылка = http://books.google.kz/books?id=d9VdI8umhxYC |язык = en |издание = [[:en:ABA Journal|ABA Journal]] |тип = |год = 1990 |том = |номер = Jul |страницы = 27 |doi = |issn = 0747-0088 |ref = Pilato }} * {{книга |автор = David Horn, Dave Laing, Paul Oliver, Peter Wicke |часть = Part 1 Media, Industry, Society |заглавие = Continuum Encyclopedia of Popular Music of the World |ссылка = http://books.google.kz/books?id=0tz5YpijuksC |издательство = Continuum International Publishing Group |год = 2003 |том = 1 |страниц = 832 |страницы = 28 |isbn = 9780826463210 |ref = Horn }} * {{книга |автор = Andrew Grant Jackson |часть = |заглавие = Still the Greatest: The Essential Songs of The Beatles' Solo Careers |ссылка = http://books.google.kz/books?id=9FGakXDmNOoC |издательство = Scarecrow Press |год = 2012 |том = |страниц = 288 |страницы = 30 |isbn = 9780810882232 |ref = Jackson }} * {{книга |автор = Andrew Grant Jackson |часть = |заглавие = The Mammoth Book of The Beatles |ссылка = http://books.google.kz/books?ei=3CVOULmXA-T-4QTFkoGgBg&hl=ru&id=xHk3AQAAIAAJ |издательство = Mammoth Series |год = 2009 |том = |страниц = 594 |страницы = 31 |isbn = 9781845299439 |ref = Jackson }} * {{книга |автор = Ben Urish, Kenneth G. Bielen |часть = |заглавие = The Words and Music of John Lennon |ссылка = http://books.google.kz/books?id=LJ9Y0YgSE1oC |издательство = Greenwood Publishing Group |год = 2007 |том = |страниц = 187 |страницы = 33 |isbn = 9780275991807 |ref = Urish,Bielen }} * {{книга |автор = Olivier Julien |часть = |заглавие = Sgt. Pepper and The Beatles: It Was Forty Years Ago Today |ссылка = http://books.google.kz/books?id=vZ-SB57WBo8C |издательство = Ashgate Publishing |год = 2008 |том = |страниц = 190 |страницы = 39 |isbn = 9780754667087 |ref = Julien }} * {{книга |автор = Geoffrey Hull |часть = |заглавие = The Recording Industry |ссылка = http://books.google.kz/books?id=d1Jc5sQppqwC |издательство = Routledge |год = 2004 |том = |страниц = 352 |страницы = 40 |isbn = 9780415968027 |ref = Hull }} * {{книга |автор = Richard J. Scott |часть = |заглавие = Chord Progressions For Songwriters |ссылка = http://books.google.kz/books?id=wr6cpR0tGMkC |издательство = iUniverse |год = 2003 |том = |страниц = 512 |страницы = 41 |isbn = 9780595263844 |ref = Scott }} * {{книга |автор = Ron Wertheimer |часть = |заглавие = The New York Times Television Reviews 2000 |ссылка = http://books.google.kz/books?id=z0QFKpI6p7AC |издательство = Routledge |год = 2003 |том = |страниц = 1000 |страницы = 42 |isbn = 9781579580605 |ref = Scott }} * {{книга |автор = Kevin Ryan, Brian Kehew |часть = |заглавие = The New York Times Television Reviews 2000 |ссылка = http://books.google.kz/books?ei=DYhpUND_NLLZ4QTDt4H4DQ&hl=ru&id=MY8IAQAAMAAJ |издательство = Curvebender |год = 2006 |том = |страниц = 537 |страницы = 43 |isbn = 9780978520007 |ref = Ryan,Kehew }} * {{книга |автор = Mark Lewisohn |часть = |заглавие = The New York Times Television Reviews 2000 |ссылка = http://books.google.kz/books?id=70I5AQAAIAAJ |издательство = Harmony Books |год = 1990 |том = |страниц = 204 |страницы = 44 |isbn = |ref = Lewisohn }} * {{статья |автор = Jill Pesselnick |заглавие = July 2000, Certification |ссылка = http://books.google.kz/books?id=fBAEAAAAMBAJ |язык = en |издание = Billboard |тип = |год = 2000 |том = 112 |номер = 33 |страницы = 45 |doi = |issn = 0006-2510 |ref = Billboard2000 }} * {{книга |автор = Eric Lefcowitz |часть = |заглавие = Monkee Business: The Revolutionary Made-For-TV Band |ссылка = http://books.google.kz/books?id=szUPXR2RwhEC |издательство = Retrofuture |год = 2011 |том = |страниц = 258 |страницы = 47 |isbn = 9780943249018 |ref = Lefcowitz }} * {{книга |автор = Astley, John. |часть = |заглавие = Why Don’t We Do It in the Road? |nodot = 1 |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = |издательство = Information Architects |год = 2006 |том = |страниц = 240 |isbn = 0955183472 |ref=Astley }} * {{книга |автор = Lewisohn, Mark. |заглавие = The Complete The Beatles Chronicle |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = |издательство = Hamlyn |год = 2000 |том = |страниц = 368 |isbn = 978-0600600336 |ref=Lewisohn }} * {{книга |автор = Loker, Bradford E. |заглавие = History with The Beatles |ссылка = |издание = |ответственный = |место = |издательство = Dog Ear |год = 2009 |страниц = 412 |isbn = 1608440397 |ref=Loker }} '''Урыҫ телендә''' * {{статья |автор = Павел Бондаровский. |заглавие = The Beatles, спецвыпуск |ссылка = http://letitbeat.narod.ru/book/meridian_1.html |издание = Студенческий меридиан |тип = журнал |год = 1991 |номер = за июнь |issn = 0321-3803 |ref=Бондаровский }} * {{книга |автор = Gottfried Schmiedel, Thomas Buhé |заглавие = Битлз. Жизнь и песни |ссылка = http://japson.ru/gold/books-r/schmiedel.htm |издательство = Peters |год = 1983 |страницы = 9 |страниц = 200 |isbn = 9780199880935 |ref = Schmiedel,Buhé |оригинал = Die The Beatles: ihr Leben u. ihre Lieder |ответственный = пер. Н. А. Якубовой }} * {{книга |автор = Хантер Дэвис |часть = |заглавие = Авторизованная биография Битлз |оригинал = The Beatles: The Authorised Biography |ссылка = |издание = |ответственный = Пер. с англ. В. Н. Чемберджи, В. В. Познера |место = М. |издательство = Радуга |год = 1990 |том = |страницы = |страниц = 448 |isbn = 5-05-002569-9 }} == Һылтанмалар == {{commonscat|The Beatles}} * [http://www.beatles.com/ '''Официаль сайты'''] * [http://www.beatles.ru/ Beatles.ru — Официальный клуб поклонников в России] * [http://www.beatlesvinyl.com.ua/ Наиболее полная информация о пластинках The Beatles (и бывших участников), изданных в СССР и России] * [http://music-facts.ru/artist/The_Beatles/ Полный справочник инструментов и исполнителей, звучащий на записях Битлз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114043535/http://music-facts.ru/artist/The_Beatles/ |date=2013-01-14 }} * {{lib.ru|http://lib.ru/SONGS/BEAT/}} * [http://www.vz.ru/news/2008/11/24/231944.html Le Monde: Ватикан признал популярность Beatles] * [https://web.archive.org/web/20131225173705/http://beiunsinhamburg.de/2010/%d0%bc%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9-%c2%abbeatlemania%c2%bb/ Статья о музее «Beatlemania» в Гамбурге]{{-}}{{-}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{DEFAULTSORT:Beatles, The}} [[Категория:Алфавит буйынса музыкаль коллективтар]] [[Категория:1960 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Бөйөк Британия музыкаһы]] 0xf8t9ynbvhn2oqs638fm56mrw8gvih Әсекәй районы 0 66828 1308653 1288424 2026-11-06T05:20:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308653 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әсекәй райо́н''' ({{lang-ru|Асекеевский район}}) — [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге район. [[Абдулла районы|Абдулла]], [[Матвеевка районы|Матвеевка]], [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка]], [[Боғорослан районы|Боғорослан]] райондары менән сиктәш. == Билдәле шәхестәре == * [[Лавровский Константин Петрович]] (19.11.1898—7.03.1972), ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1953), химия фәндәре докторы (1937). 1934 йылдан алып Башҡортостанда нефть эшкәртеү заводтарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1953, 1959) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1967) ордендары кавалеры. Мартыновка ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7592-lavrovskij-konstantin-petrovich Башҡорт энциклопедияһы — Лавровский Константин Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405181133/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7592-lavrovskij-konstantin-petrovich |date=2016-04-05 }}{{V|16|11|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120801043925/http://www.asek.orb.ru/ Официальный сайт района] * [http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53207.html Район на сайте органов государственной власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725185039/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53207.html |date=2014-07-25 }} * [http://www.orenobl.ru/raion/asekeevsky.php Район на сайте Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410054854/http://orenobl.ru/raion/asekeevsky.php |date=2014-04-10 }} * [http://asekeevo.narod.ru/asekeevskii_raion.htm История Асекеевского района] {{Orenb-obl-stub}} {{Ырымбур өлкәһе}} [[Категория:Әсекәй районы]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе райондары]] lrvvdd0xgoq24ex56mf2q7ssmngb626 Eurocode 0 67033 1308700 1070120 2026-11-06T09:20:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308700 wikitext text/x-wiki '''Eurocodes, Еврокод''' ({{lang-ru|Европейские кодексы, Еврокодексы, Еврокоды}}) — [[ Европа Берләшмәһе]] илдәрҙә йорттарҙын көс алған конструкцияларҙы проектлау стандарттар йыйынтығы. Рәсәйҙәге аналог — [[Ҡағиҙәләр йыйынтығы]]<ref>Под словом ''code'' в контексте строительной деятельности подразумевается {{lang-en|building code}} — «строительный кодекс», «строительные нормы»</ref>. Еврокод [[Европа Берләшмәһе]] илдәрҙә — нигеҙ техник, [[төҙөлөш]] һәм проектлау кодексы. Шулай уҡ һәр илендә урындағы Еврокодекстар бар. Еврокодекс — милли төҙөлөш йыйынтығы. (''BS EN'' — [[Бөйөк Британия]], ''DIN EN'' [[Германия]], ''AFNOR EN'' [[Франция]]). Еврокод 10 стандарт үҙендә ала. Һәр стандарт бүлектәрғә бүленә. Дөйөм 58 бүлек бар<ref>[http://shop.bsigroup.com/eurocodes-plus/WhatareEurocodes/ What are Eurocodes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130318131916/http://shop.bsigroup.com/eurocodes-plus/WhatareEurocodes/ |date=2013-03-18 }}</ref>. {| class="wikitable" !width="7%" | Билдәһе !width="10%" | Фирма исеме ! Исем ([[Инглиз теле]]) ! Исем ([[Башҡорт теле]]) ! Бүлектәр һаны |- |EN 1990 || Eurocode 0 || Basis of structural design || Көс алған конструкцияларҙы проектлау нигеҙҙәре|| 1 |- |EN 1991 || Eurocode 1 || Actions on structures || Көс алған конструкцияларға тейеү || 10 |- |EN 1992 || Eurocode 2 || Design of concrete structures || [[Бетон]] конструкцияларҙы проектлау || 4 |- |EN 1993 || Eurocode 3 || Design of steel structures || [[Ҡорос]] конструкциялар проектлау || 20 |- |EN 1994 || Eurocode 4 || Design of composite steel and concrete structures || [[Тимербетон]] конструкцияларҙы проектлау|| 3 |- |EN 1995 || Eurocode 5 || Design of timber structures || [[Ағас]] конструкцияларҙы проектлау || 3 |- |EN 1996 || Eurocode 6 || Design of masonry structures || [[Таш]] конструкцияларҙы проектлау || 4 |- |EN 1997 || Eurocode 7 || Geotechnical design || Геотехник йығаҙ проектлау || 2 |- |EN 1998 || Eurocode 8 || Design of structures for earthquake resistance || Сейсмик тотороҡло конструкциялар проектлау|| 6 |- |EN 1999 || Eurocode 9 || Design of aluminium structures || Алюминий конструкциялар проектлау|| 5 |} == Тарих == 1975 Европа комиссияғы илдәр араһында бәйләнештәр нығытыу өсөн ''Eurocode'' төҙөү тураһында ҡарар сығарҙы. 1980-ы йылдарҙа беренсе Еврокодтар тыуа. 1989 йылда Еврокодты сығарыу хоҡуғы Стандартизация буйынса Европа комиссияһына бирелде. Еврокодекстар төҙөү өсөн шулай уҡ CEN/TC 250 комитеты төҙөлдө<ref name="Аристова">Любовь Аристова. [http://www.nrn.ru/article.shtml?id=5849&sstr=%E5%E2%F0%EE%EA%EE%E4%FB Нужно быстрее переходить на еврокоды и реформировать систему строительного образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129004443/http://www.nrn.ru/article.shtml?id=5849&sstr=%E5%E2%F0%EE%EA%EE%E4%FB |date=2012-01-29 }} // Новости рынка недвижимости. — 16.05.2011. — № 17(701). — С.6.</ref>. 1997 й. Еврокодтар ''дөйөм европа стандарттар'' (hEN) статусты алды. == [[Европа Берләшмәһе]] ситендә == ''Europa'' порталы мәғлүмәте буйынса Еврокодтарҙы индереү теләге Европа илдәр менән сауҙа бәйләнештәр үҫтереү телегә булған илдәрҙә бар<ref>[http://eurocodes.jrc.ec.europa.eu/showpage.php?id=8 Use of EN Eurocodes outside EU-EFTA]</ref>. Ошо илдәрҙә рәсми рәүештә Еврокод ҡулланыу рөхсәтелгән: * [[Беларусь]] * [[Сингапур]] * [[Ҡаҙағстан]] * [[Украина]]<ref name="uec">[http://sv-master.lg.ua/gennadijj-temnik-otraportoval-o-vvedenii-evrokodov-v-stroitelnojj-industrii-ukrainy/ Геннадий Темник отрапортовал о введении Еврокодов в строительной индустрии Украины]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте '''sv-master.lg.ua'''</ref> Рәсәйҙә Еврокод менән [[Ҡағиҙәләр йыйынтығы]] адаптация итеү тураһында һүҙ бара. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.eurocode.info/news.php Eurocode Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715091108/http://www.eurocode.info/news.php |date=2013-07-15 }} {{Ref-en}} * [http://eurocodes.jrc.ec.europa.eu Eurocodes: Building the Future] The European Commission website on the Eurocodes [[Категория:Стандартлаштырыу]] [[Категория:Стандарттар]] quwqh5ur2id2o66u8wm729dfc5rhrib Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы 0 67295 1308431 1300757 2026-11-05T16:30:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308431 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәскәров}} {{Театральный деятель | Имя = Фәйзи Ғәскәров | Оригинал имени = | Изображение = GaskarovF.jpg | Описание изображения = | Дата рождения = 21.10.1912 | Место рождения = [[Өфө губернаһы]] {{ТУ|Бөрө}} ҡалаһы | Дата смерти = 18.6.1984 | Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Профессия = {{балетмейстер|XX быуат|СССР}}, {{хореограф|XX быуат|СССР}} | Гражданство = {{Флагификация|Российская Империя}}→<br>{{Флагификация|СССР}} | Годы активности = | Театр = | Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден «Знак Почёта»|1967}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Заслуженный деятель искусств РСФСР|1975}}{{!!}}{{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1967}} {{!}}} | imdb_id = }} '''Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы''' ([[21 октябрь]] [[1912 йыл]] — [[18 июнь]] [[1984 йыл]]) — беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореограф һәм балетмейстер. [[БАССР]]-ҙың (1944) һәм РСФСР-ҙың (1975) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967). == Биографияһы == Фәйзи Әҙһәм улы Ғәскәров 1912 йылдың 21 октябрендә тыуған. [[Бөрө]]ләге, [[Смоленск өлкәһе]]ндәге балалар йорттарында тәрбиәләнә, үҙенең ата-әсәһен хәтерләмәй. Балалар йортонда тәрбиәсе Гөлсөм апай уны тальян гармунда уйнарға өйрәтә. 1924 йылда уны Бөрө педагогия техникумына уҡырға урынлаштыралар. [[Бейеү]]гә һөйөү Фәйзи Әҙһәм улын сәнғәт техникумына алып килә. Өфөлә театр техникумы асылғас, балалар йортонан һәләтле балаларҙы ошо һөнәргә өйрәтергә алалар. Фәйзи фортепиано буйынса дәрестәр ала. Техникумда ул Башҡорт күсмә театры директоры менән таныша. Актёрҙар коллективында ҙур булмаған бейеү төркөмө эшләй. Буласаҡ бейеүсе был [[театр]] менән бик күп башҡорт ауылдарын, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск]] өлкәләрен, күрше республиканы урап сыға. Театрҙа барлыҡ уйын ҡоралдарында уйнарға өйрәнә. Иң яратҡан музыка ҡоралы — һуҡма инструменттар. Опера театры коллективы Өфөгә гастролгә килгәс, ул классик бейеү дәресенә йөрөй. Театрҙың балетмейстры уның тырышлығын, тәбиғи һәләтен күреп, балет мәктәбенә уҡырға инергә кәңәш итә. Уны бейеүҙәр генә түгел, халыҡ костюмдары, көнкүреше, йолалары, риүәйәттәре, бейеүҙең музыкаль биҙәлеше ҡыҙыҡһындыра. Шуға бәйле бер нәмә лә уның иғтибарынан ҡалмай. Бейеү Фәйзи Ғәскәровтың йәшәү рәүешенә әүерелә. Режиссер [[Рәүеф Мортазин|Мортазин-Иманский]]ҙың кәңәше буйынса 16 йәшлек Фәйзи [[СССР]]-ҙың Ҙур театры ҡарамағындағы хореография техникумына уҡырға бара. 1928—1932 йылдарҙа данлыҡлы балетмейстер Игорь Моисеев класында һабаҡ ала, артабан [[Санкт-Петербург|Ленинград]] хореография училищеһында уҡыта. Училищела Башҡортостандың һәләтле балаларына милли бүлек асыу өсөн Мәскәү түрәләре тупһаһын Фәйзи Әҙһәм улы йыш тапай. Йөрөй торғас, ул Надежда Крупскаяның үҙенә барып етә һәм мәсьәлә ыңғай хәл ителә. 1934 йылда Фәйзи Ғәскәров иң талантлы балаларҙы һайлап, Ленинградҡа алып бара. Улар араһында [[Зәйтүнә Насретдинова]], [[Хәләф Сафиуллин]], [[Фәүзи Саттаров]], [[Майя Таһирова]] кеүек киләсәктә балҡыясаҡ сәхнә йондоҙҙары була. Башҡорт бейеү сәнғәтен үҫтереү теләге Фәйзи Ғәскәровҡа тынғылыҡ бирмәй. Остазы Игорь Моисеев был ынтылыуҙы хуплай, һәм егеткә ауылдарға йөрөп халҡының йолаларын, көнкүрешен, милли музыкаһын яҡындан өйрәнергә кәңәш итә. Башҡортостанға ҡайтып, ауылдар буйлап этнографик экспедицияларға сығыу бәхетенә өлгәшә Ғәскәров. Яңы бейеүҙәр һалыу өсөн материалдар туплай, шул уҡ ваҡытта һәләтле йәштәрҙе йыя. 1939 йылдан алып Фәйзи Ғәскәров яңы ғына ойошторолған бейеү ансамбленең художество етәксеһе булып китә. Ансамблдең маҡсаты һәм бурыстары — милли сәнғәтте пропагандалаусы профессиональ труппа төҙөү, халыҡ ижадының бөйөклөгөн һәм үҙенсәлеген һаҡлау, халыҡ бейеүҙәренең үҙенә генә хас формаларын ҡулланыу. Фәйзи Ғәскәров тамашасы һөйөүен яулаған «Гөлнәзирә», «Зарифа», «Ете ҡыҙ», «Байыҡ» исемле беренсе бейеүҙәрен ҡуя. 1941 йылдың йәйендә Мәскәүҙә башҡорт сәнғәте декадаһы үтергә тейеш була, әммә быға ҡәһәрле һуғыш ҡамасаулай. Фәйзи Ғәскәров 1942 йыл башында үҙе теләп һуғышҡа китә. Фронтта [[Башҡорт атлы дивизияһы]] яугирҙәренән бейеү ансамбле төҙөй һәм яугирҙар өсөн концерт эшмәкәрлеген башлай. Илгә афәт килгән осорҙа яугирҙәрҙең рухын күтәреп, Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡыҙыу фронттарҙа сығыш яһай. 1943 йылдың аҙағында бейеү сәнғәтенең киләсәге хаҡына Ғәскәров Өфөгә ҡайтарыла. 1944 йылда төрлө етәкселәр менән килеп сыҡҡан низағтар һәм хәл ителмәгән торлаҡ мәсьәләһе уны республиканан китергә мәжбүр итә. [[Ҡазан]]да ойошторолған Татар бейеү һәм йыр ансамблендә эшләй, уның өсөн бик күп бейеүҙәр ҡуя. Улыр араһында: «Шыма баҫ», «Кейәү», «Салғысы егет», «Шишмә буйында», «Башҡорт егете бейеүе», һ.б. 1945 йылда Горький ҡалаһында үткәрелгән бәйгелә ансамбль беренсе урын ала. 1950 йылдың аҙағында Башҡорт бейеү ансамблен етәкләү өсөн Өфөгә саҡырыла<ref>[http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 Фәйзи Ғәскәров исемендәге Дәүләт академик бейеү ансамбленең рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928080334/http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 |date=2011-09-28 }}</ref>. Йылдар үтеү менән Фәйзи Ғәскәров ойошторған ижади коллективтың даны ҡитғаларҙы урап сыға. [[Африка]], [[Азия]], [[Европа]] илдәре милли бейеүҙәрҙе ҡарап һоҡлана. Фәйзи Ғәскәров оҙаҡ сирләгәндән һуң, 1984 йылдың 18 июнендә вафат була. Арҙаҡлы хореограф-балетмейстерҙың башҡорт сәнғәтенә индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Шуға ла уның исеме бер ваҡытта ла халыҡ теленән төшмәй. == Хәтер == * 2020 йылдың февралендә Өфөлә «Фәйзи Ғәскәров документтарҙа һәм ҡыҙының хәтирәләрендә» китабы баҫылып сыҡты<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1418515/ Баш ҡалала уникаль документтар һәм ҡыҙының хәтирәләре нигеҙендә Фәйзи Ғәскәров хаҡында китап донъя күрҙе. Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2020, 26 февраль]{{V|26|02|2020}}</ref>. * 1988 йылда [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле|Башҡорт дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нә нигеҙ һалыусыһы Фәйзи Ғәскәров исеме бирелә. * 2012 йылда Өфө ҡалаһы Киров районыныда бер урамға Фәйзи Ғәскәров исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20230209095628/https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-26/v-ego-tantsah-dusha-naroda-3004300 Дмитрий Ефремов. В его танцах – душа народа. (К 110-летию со дня рождения Файзи Гаскарова). Журнал Ватандаш, октябрь 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|02|2023}} * Башкирский государственный ансамбль народного танца: Альбом. Текст Е. Варламовой. Сост. А. Фахрутдинов. — Уфа, 1978. * ''Саитов С.'' Башкирская государственная филармония. — М.-Л., 1969. * ''Хайруллин Р.'' Башкирский государственный ансамбль народного танца. — Уфа, 1966. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 38 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/5725-italary-urap-syty-dany.html Ҡитғаларҙы урап сыҡты даны. Башҡортостан. 31.10.2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530102421/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/5725-italary-urap-syty-dany.html |date=2013-05-30 }} * [http://www.madanizhomga.ru/tt/component/k2/item/645-yalgyiz-b%D3%A9rket.html Ф. Арслан. Ялғыҙ бөркөт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212120/http://madanizhomga.ru/tt/component/k2/item/645-yalgyiz-b%d3%a9rket.html |date=2016-03-04 }}{{ref-tt}} * [http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 Официальный сайт Государственного академического ансамбля народного танца имени Файзи Гаскарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928080334/http://www.gaant.ru/gaskarov/?ELEMENT_ID=98 |date=2011-09-28 }} * [http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=4430 Культурный мир Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5266-sk-rov-f-jzi-m-uly}} {{rq|wikify}} [[Категория:Башҡортостан бейеүселәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса хореографтар]] [[Категория:Алфавит буйынса балетмейстерҙар]] 0ktmhfn395w380enberv8jmx31wdkaa Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы 0 69231 1308728 1222411 2026-11-06T11:41:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308728 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Лариса Абдуллина |Тыуған ваҡыттағы исеме = Абдуллина<br>Лариса Хашим ҡыҙы |Рәсеме =27.Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең Совет ултырышы, 20.12.2017.jpg |Киңлек= 200px |Тыуыу датаһы = 28.07.1975 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Дәүләкән районы}} [[Мәкәш]] ауылы |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} <br> {{Флагификация|Российская Федерация}} |Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]],[[тәржемә]]се, [[журналистика|журналист]] |Әүҙемлек йылдары = 1992 йылдан |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡортса]] |Дебют = «Һине күргән яҙым» (1997) |Премиялары = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref name="ЗРК">[http://www.bashinform.ru/news/903149-v-ufe-luchshim-rabotnikam-bashkortostana-vruchili-gosudarstvennye-nagrady-/ В Уфе лучшим работникам Башкортостана вручили государственные награды. ИА «Башинформ», 2016, 30 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|30|09|2016}}</ref>; [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2019), [[Ш. Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы]] (2008). Дәүләкән районының [[Әхиәр Хәкимов]] исемендәге премияһы (2019) |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Абдуллина}} '''Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы''' ([[28 июль]] [[1975 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[журналистика|журналисы]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. [[2020 йыл]]дың [[Июнь|июненән]] [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналының]] баш мөхәррире. [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар (2007) һәм Журналистар (2002) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref name="ЗРК" />, [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2019)<ref name="пШХ">[https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=21796 В Правительстве Башкортостана отметили лауреатов премий имени Шагита Худайбердина за лучшие произведения в области журналистики за 2019 год. 11 октября 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917064733/https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=21796 |date=2021-09-17 }}{{ref-ru}}{{V|12|01|2020}}</ref>, [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2008), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы (2018)<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/1119197/ Башҡортостан журналисы һәм шағир ТӨРКСОЙ премияһына лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 19 февраль]{{V|19|02|2018}}</ref> һәм [[Дәүләкән районы]]ның Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019) лауреаты.[[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2023). == Биографияһы == Лариса Хашим ҡыҙы Абдуллина (ҡыҙ фамилияһы Ситдиҡова) 1975 йылдың 28 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Мәкәш]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағас, [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзитендә, 2008 йылдан — [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитендә эшләй, әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире була. 2020 йылдың 18 июненән — «Аҡбуҙат» журналының баш мөхәррире <ref>[https://www.bashinform.ru/news/1463538-glavnym-redaktorom-bashkirskogo-detskogo-zhurnala-akbuzat-stala-larisa-abdullina/ Главным редактором башкирского детского журнала «Акбузат» стала Лариса Абдуллина. ИА Башинформ, 2020, 18 июня]{{ref-ru}}{{V|18|06|2020}}</ref> == Ҡаҙаныштары == Дәүләт телдәрен һәм туған телдәрҙе үҫтереүгә һәм пропагандалауға ҙур өлөш индергәне өсөн Лариса Абдуллина 2015 йылда [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығының йыллыҡ премияһына лайыҡ булды<ref name="ПМУ">[http://bashgazet.ru/obshestvo/19940-tel-m-il-imenlege-aynda.html Тел һәм ил именлеге һағында — «Башҡортостан» гәзите, 2015, 17 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182447/http://bashgazet.ru/obshestvo/19940-tel-m-il-imenlege-aynda.html |date=2016-03-09 }}</ref>. 2016 йылдың сентябрендә әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref name="ЗРК" />. 2019 йылдың ноябрендә шағир Дәүләкән районының Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһына лайыҡ булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1384958/ Республикала яҙыусы Әхиәр Хәкимовтың 90 йыллығы уңайынан уның исемендәге премия тапшырылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 29 ноябрь]{{V|29|11|2019}}</ref>. 2019 йылда «Башҡортостан» гәзитенең ижади коллективы был баҫмала донъя күргән публицистик мәҡәләләре өсөн Лариса Абдуллинаны [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һына тәҡдим итте<ref>[https://pressarb.bashkortostan.ru/presscenter/news/220685/ Определены претенденты на получение премий имени Шагита Худайбердина. Агентство по печати и средствам массовой информации Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2 сентября 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112110526/https://pressarb.bashkortostan.ru/presscenter/news/220685/ |date=2020-01-12 }}{{ref-ru}}. {{V|12|01|2020}}</ref>. 11 октябрҙә уның ошо мәртәбәле бүләккә лайыҡ булуыуы тураһында иғлан ителде<ref name="пШХ" />. 2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598621-azat-badranov-ideya-foruma-pisateley-perevesti-format-raboty-v-sovremennye-praktiki/?clear_cache=Y Азат Бадранов: Идея форума писателей - перевести формат работы в современные практики. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|31|05|2021}}</ref> == Ижады == Лариса Абдуллина шиғриәте нескә лиризм һәм тәрән философия менән һуғарылған. Уның шиғырҙары эскерһеҙлек, саф күңеллелек һәм ихласлыҡ менән айырыла, уларға сағыу образлылыҡ һәм тел байлығы хас. 2020 йылда әҙиптең шиғри шәлкеме рус телендә нәшер ителгән «Литературная Кабардино-Балкария»» әҙәби-художестволы һәм ижтимағи-сәйәси журналының тәүге һанында донъя күрҙе, уға «Башкавдивизия», «Төштәр», «Соль-Илецк», «Яратам» һәм башҡа әҫәрҙәр ингән. Уларҙы руссаға шағир-тәржемәселәр Мамед Хәлилов, Светлана Чураева, Сергей Янаки тәржемә иткән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1434460-stikhi-larisy-abdullinoy-opublikovany-v-zhurnale-literaturnaya-kabardino-balkariya/ Стихи Ларисы Абдуллиной опубликованы в журнале «Литературная Кабардино-Балкария». ИА «Башинформ», 6 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|6|04|2020}}</ref>. [[Нальчик]] ҡалаһында [[ҡарасай-балҡар теле|балҡар телендә]] сыҡҡан «Минги-тау» («[[Эльбрус]]») журналында 2020 йылдың ноябрендә Лариса Адуллинаның тиҫтәгә яҡын шиғыры баҫылды. Уларҙы билдәле шағир-тәржемәселәр Исмаил Байтуғанов, Сәкинәт Мусаҡаева һәм Темирлан Жашуев үҙ туған теленә түңкәргән<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1528946-stikhi-bashkirskoy-poetessy-larisy-abdullinoy-opublikovany-v-balkarskom-zhurnale/ Стихи башкирской поэтессы Ларисы Абдуллиной опубликованы в балкарском журнале. ИА «Башинформ», 2 декабря 2020 года]{{ref-ru}}{{V|2|12|2020}}</ref>. == Төрлө сараларҙа ҡатнашыуы == * 2020 йылдың 6—10 сентябрендә Лариса Абдуллина [[Дағстан]]дың баш ҡалаһы [[Махачкала]]ла үткән [[ЮНЕСКО]] системаһындағы «Аҡ торналар көндәре» ХХХIV Халыҡ-ара Ғамзатов әҙәби фестивалендә ҡатнашты<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1489761-larisa-abdullina-prinimaet-uchastie-v-mezhdunarodnom-gamzatovskom-literaturnom-festivale/ Лариса Абдуллина принимает участие в Международном Гамзатовском литературном фестивале. ИА «Башинформ», 8 сентября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|8|09|2020}}</ref>. == Уҡыусылар менән осрашыуҙары == * 2019 йылдың ғинуар аҙағында [[Мәскәү]]ҙә «Аҫабалар рухы» тигән баш аҫтында Лариса Абдуллинаның шиғыр кисәһе үтте<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1266393-v-moskve-proshel-vecher-poezii-larisy-abdullinoy/ ИА «Башинформ», 28 января 2019 года]</ref>. == Китаптары == * Һине күргән яҙым: Шиғырҙар. Өфө: Китап, 1997. * Наҙлы мәлем ҡабатланыр һымаҡ: Шиғырҙар. Дәүләкән, 2003. * Еләк тәме: Шиғырҙар. Өфө: Китап, 2006. * Уйлыларҙы уйландырып: Публицистика. Өфө, 2006. * Тридцать три: Стихи. Уфа, 2009.{{ref-ru|}} * Пятый элемент: Стихи. Уфа, 2011.{{ref-ru|}} * Йөрәк аҡылы: Публицистика. Өфө: Китап, 2011. * Балҡантау рухы: Повесть, хикәйәләр. Өфө: Китап, 2015<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/813569/ Баш ҡалала «Балҡантау рухы» исемле фантастик повесть донъя күрҙе."Башинформ" мәғлүмәт агентлығы, 2016, 8 февраль]</ref>. == Әҙип ваҡытлы матбуғатта == === Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре, уның менән әңгәмәләр === * Сафуан Яҡшығолов XIX быуатта уҡ Ҡоролтай программаһын яҙған. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2015, 21 ноябрь<ref>{{cite web|url=http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/20374-safuan-yashyolov-xix-byuatta-u-oroltay-programmayn-yaan.html|title=Сафуан Яҡшығолов XIX быуатта уҡ Ҡоролтай программаһын яҙған|publisher=«[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзит|author=|date=2015, 21 ноябрь|accessdate=2019, 3 июль}}</ref> * Илгиз Ишбулатов. Кешеләр китап уҡыһа, тормоштағы хаталар ҙа әҙерәк булмаҫ инеме икән (Әңгәмә). [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2015, № 14<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2534 «Киске Өфө» гәзите, 2015, № 14]</ref>. === Ҡәләмдәштәр фекере === * [[Салауат Әбүзәров]]. Асылыкүл ҡыҙы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2013, 1 июнь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/8682-asylykl-yy.html «Башҡортостан» гәзите. 2013, 1 июнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182557/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/8682-asylykl-yy.html |date=2016-03-09 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2021). * Киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы лауреаты (2018)<ref name="БИ" /> * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref name="ЗРК" /> * Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2019)<ref>[https://bash.rbsmi.ru/articles/rukhi-t/fi-ak-r-khe-m-t-layy-ly-ba-alandy-/ Фиҙакәр хеҙмәт лайыҡлы баһаланды. «Башҡортостан» гәзите сайты, 2019 йыл, 11 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011173249/https://bash.rbsmi.ru/articles/rukhi-t/fi-ak-r-khe-m-t-layy-ly-ba-alandy-/ |date=2019-10-11 }}{{V|11|10|2019}}</ref> * [[Өфө]] ҡала хакимиәте башлығының йыллыҡ пре­мияһы лауреаты (2015)<ref name="ПМУ" /> * [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2008) * Дәүләкән районының Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} == Һылтанмалар == ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3475#Resource-16753 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар {{Викитека|ba:Author:Автор:Лариса Абдуллина}} * [http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=16118 Стихи Ларисы Абдуллиной вновь опубликованы в журнале «Наш современник»] {{lang-ru|«Культурный мир Башкортостана» сайтында мәҡәлә}} * [http://www.bashinform.ru/bash/691895/ Башҡорт дәүләт драма театры актерҙары «Ҡыҙҙар моңо — моңо халҡымдың» исемле тамаша менән сығыш яһаясаҡ] * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-06-27/proizvedeniya-bashkirskih-pisateley-opublikovany-v-literaturnoy-gazete-2855371 Произведения башкирских писателей опубликованы в «Литературной газете». ИА Башинформ, 27 июня 2022 года]{{ref-ru}}{{V|27|06|2022}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] 0pytfsynkkph2dtpbmxnivvf4cevj45 Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы 0 70233 1308496 1283896 2026-11-05T20:19:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308496 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Ғәлиән Ғәйнетдин улы<br />Ҡаһарманов |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 1946 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Ейәнсура районы}}, [[Үрген]] ауылы |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = СССР, Россия |Научная сфера = лексикология, терминология, башҡорт теле тарихы |Место работы = |Учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|филологических наук}} |Учёное звание = доцент |Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = <!-- БЕЗ префикса Category:--> }} {{фамилиялаш|Ҡаһарманов}} '''Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы''' — [[башҡорт теле]] белгесе, педагог. [[1946 йыл]]да Башҡорт АССР-ы [[Ейәнсура районы]] Үрген ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. Уны, дипломлы һәм фән өлкәһендәге өмөтлө йәш белгесте, 1969 йылда [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]на эшкә ебәрәләр. Ошо көнгә саҡлы ғалим шул уҡ йортонда хеҙмәт итә. Ғ. Ғ. Ҡаһарманов башҡорт теленең лексикаһы буйынса студенттарға дәрестәр бирә, шул уҡ ваҡытта аспирантурала уҡыуын дауам итә. Ижтимағи-сәйәси терминологияны ентекле өйрәнеп, уның структур-семантик үҙенсәлектәрен асыҡлай. Башҡорт тел белгесе, ғалим [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З. Ғ. Ураҡсин]] етәкселегендә «Башҡорт әҙәби телендә ижтимағи-сәйәси терминологияның формалашыуы һәм үҫеше» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 170-тән ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт авторы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы. == Хеҙмәттәре == * Башҡорт теленең лексикаһы һәм терминологияһы. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20260107204011/https://ashkadar.com/articles/common_material/2021-07-13/myr-am-u-ytyusy-bulyr-ul-ti-tor-aynylar-2409246 / Ҡустым уҡытыусы булыр әле / «Ашҡаҙар»] [http://strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/kagarmanov-galiyan-gajnetdinovich/ Кагарманов Галиян Гайнетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235356/http://strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/kagarmanov-galiyan-gajnetdinovich/ |date=2016-03-04 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт теле белгестәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличниктары]] nsm8fex11lndvzesyfjow1oik8zxgf3 Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе) 0 70416 1308559 1287961 2026-11-05T23:47:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308559 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҙыл Армия районы''' ({{lang-ru|Красноармейский район}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] районы. == География == Район * төньяҡта — [[Ҡоншаҡ районы]], * көнбайышта — [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)| Сосновка районы]] һәм [[Силәбе]] ҡалаһы территорияһы, * көньякта — [[Этҡол районы]], * көнсығышта [[Ҡурған өлкәһе]]неӊ Шучъе районы һәм Катай районы менән сиктәш. == Халҡы == {{ Население | Красноармейский район (Челябинская область) | Оформление=standard}} Милләттәр (2010): [[урыҫтар]] (81,2 %), [[татарҙар]] (7 %), [[башҡорттар]] (6,1 %), [[немецтар]] (1,3 %), [[украиндар]] (1,2 %)<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915194436/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |date=2015-09-15 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ядренников Василий Иванович]] (19.11.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1996). Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721193838/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich |date=2019-07-21 }}{{V|24|03|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.krasnoarmeyka.ru/ Официальный сайт Красноармейского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123223805/http://www.krasnoarmeyka.ru/ |date=2021-01-23 }} * [http://www.heraldik.ru/gerbs/krasnoarmeyskiyregion_01.htm История герба Красноармейского района] {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] 77jn4rzidydik6sdjlfvws6tipvbf9t Ҡалаҡтау (һырт) 0 71193 1308448 1019447 2026-11-05T17:29:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308448 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Ҡалаҡтау |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |Координаты = 55/25/0/N/57/30/0/E |CoordScale = |Расположение = |Регионы = Башҡортостан/Силәбе өлкәһе |Горная система = Көньяҡ Урал |Период образования = |Площадь = |Длина = 10 |Ширина = 4 |Высота = 619 |Карта = |Страна = Рәсәй |Позиционная карта 1 = Башҡортостан |Категория на Викискладе = }} '''Ҡалаҡтау''' — Рәсәйҙең [[Башҡортостан]] Республикаһы менән Силәбе өлкәһе араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ [[Урал]]ындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, [[Учалы районы|Учалы райондары]] һәм [[Силәбе өлкәһе]] буйлап Әбйәлил районы Рәхмәт ауылы киңлегенән Ям йылғаһының (Урал йылғаһы бассейны) үрге ағымы киңлегенә тиклем көньяҡ‑көнбайыштан төньяҡ‑көнсығышҡа ҡарай һуҙылған. Оҙонлоғо 10 км, Башҡортостан Республикаһында 2 км тирәһе, киңлеге 4 км-ға яҡын. Абсолют бейеклеге — 619 м (Силәбе өлк.). Рельефында ҙур уйпатлы һөҙәк‑тулҡынлы көнбайыш битләүҙәре һәм һөҙәк түбәле түбәләр араһында биләндәре булған һөҙәк көнсығыш битләүҙәре бар. Франс ярусының кремнийлы‑балсыҡлы һәүерташтарынан, базальттарынан, андезибазальттарынан тора. Һырт ландшафын һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандары, ябай һәм болон ҡара тупрағындағы болонло далалар хасил итә. Көньяҡ‑көнбайыш һәм көньяҡ‑көнсығыш итәгендә дымлы болондар, күрәнле‑төрлө үләнле һаҙлыҡтар булған күл буйы уйһыулыҡтары йәйелгән. == Сығанаҡ == * [https://web.archive.org/web/20140305210854/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570 Калактау] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] [[Категория:Урал тау һырттары]] gpf1nzsg1w0zcsqzu18jau5lqdznufy Ҡарағас (һырт) 0 71444 1308474 1060328 2026-11-05T18:49:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308474 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡарағас (төшөнсәләр)}} {{Хребет |Название = Ҡарағас |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |Координаты = 54/30/35/N/58/56/43/E |region = RU-BA |CoordScale = |Регион = Башҡортостан |Горная система = Урал тауҙары |Период образования = |Площадь = |Длина = 9 |Ширина = 0,5—2 |Высочайшая вершина = |Высота = 921 |Страна = Рәсәй |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Ҡарағас''' — [[Башҡортостан]] (Көньяҡ) [[Урал]]ындағы һырт. [[Белорет районы]] буйлап [[Ҡапҡалы]] йылғаһы тамағы киңлегенән [[Ҡояҙы]] йылғаһына ([[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы ҡушылдығы) тиклем Инйәр йылғаһының һул яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км яҡын, киңлеге 0,5—2 км. Абс. бейеклеге 921 м. Рельефында 3 түбә айырыла. 100 м тәрәнлектәге билән менән төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәргә бүленгән. Төньяҡ‑көнбайыш битләүе һөҙәк (ауышлығы 15—25о). Көньяҡ‑көнбайыш битләүе күп һанлы һыҙалар һәм уйпатлыҡтар менән ҡатмарланған. Көньяҡ өлөшөндә таш һибелмәләре бар. Ландшафтары тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы == Составы == Һыртта машаҡ свитаһының метабазальттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора == Топонимика == Тау һырты ҡарағастар менән ҡапланған. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190823134832/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8164-ara-as-yrt Башҡорт Энциклопедияһы] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Башҡортостан тау һырттары]] j8n3f5i7zd3thb19q1vhv9coa9kyxix Ғәлиә мәҙрәсәһе 0 71849 1308421 1277012 2026-11-05T16:07:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308421 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Тип = Мәҙрәсә |Русское название = Ғәлиә |Оригинальное название = |Изображение = Медресе Галия (Уфа).jpg |Подпись изображения = |Ширина изображения = <!-- по умолчанию 270 px--> |Страна = Рәсәй |Тип региона = Республика |Регион = {{Флагификация|Башҡортостан}} |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Өфө |Адрес = Чернышевский ур., 5 |lat_dir =N|lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = |Статус = Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы |Течение, школа = сөнниллек |ДУМ = |Мечеть = |Собственник = |Архитектурный стиль = Ислам архитектураһы |Строитель = |Инициатор строительства = |Благотворители = Б. һәм С. Нәзировтар |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Начало строительства = |Окончание строительства = 1906 |Упразднён = 1918—2001 |Тип руководителя = |Мударрис = [[Зыяитдин Камалетдинов]] (1906—1918) |Состояние = |Общая площадь = |Размеры = |Площадь помещений = <!-- м²--> |Тип посетителей = Шәкерттәр һаны |Вместимость = |Высота = |Материал = |Библиотека = + |Сайт = |Дополнительная информация = <!-- {{mosque-stub}} 2014 г. --> }} {{Культурное наследие РФ|0301124000}} '''«Ғәлиә» мәҙрәсәһе''' — [[Өфө]] ҡалаһындағы мосолман уҡыу йорто. [[1906 йыл]]дың көҙөндә асыла. == Ойоштороусылары == Уның ойоштороусыһы һәм ректоры [[Ҡаһирә]]нең [[Әл-Әзһәр университеты]]н тамамлап ҡайтҡан [[Зыя Камали]] була. == Уҡытыу барышы == [[Мәҙрәсә|Мәҙрәсәлә]] белем алыу алты йыл буйы бара, уҡыу планына 30 процент донъяуи фәндәр буйынса дәрестәр ҡаралған була. Дәрестәрҙең өстән бере генә дин дәрестәре булһа, [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Төрки (тел)|төрки]], [[Француз теле|француз]] телдәрен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирелә, психология, педагогика фәндәре лә төплө уҡытыла. «Ғәлиә» мәҙрәсәһе дини юғары белем биргән уҡыу йорто булһа, ҡалған предметтар буйынса гимназия кимәлендә белем бирелә. Шуға күрә үҙебеҙҙә генә түгел, Рәсәйҙең бөтә мосолмандары араһында ла был уҡыу йортоноң абруйы ҙур була. [[Ырымбур|Ырымбурҙың]] уҡыу йорттары буйынса идаралыҡ етәкселәренең береһе булған А. Любимов мәҙрәсәне ҡарап сыҡҡас, бик ҙур баһа бирә. Бындағы белем биреү стандарттары ғына түгел, һәйбәт итеп йыһазландырылған физика, химия кабинеттары, дини, фәнни-популяр, нәфис әҙәбиәт, төрлө журналдар, төрки, ғәрәп, фарсы, урыҫ телдәрендә баҫылған гәзиттәр тупланған бай китапхана тикшерергә килгән чиновникты ғәжәпкә ҡалдырған. Һуңғараҡ татар, башҡорт, ҡаҙаҡ, черкес һәм башҡа телдәрҙә лә матбуғат баҫмалары алдырғандар. [[Файл:Шакирды медресе Галия.jpg|thumb|250пкс|«Ғәлиә» мәҙрәсәһе шәкерттәре.]] Мәҙрәсә шәкерте [[Шәйехзада Бабич]] үҙе «Парлак» исемле журнал сығара башлай. Ул һуңғараҡ киң билдәле шағир булып китә, [[башҡорт милли хәрәкәте]] етәкселәренең береһе, рухи йүнәлеш биреүсеһе булып таныла. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә [[Варшава]] консерваторияһы профессоры В. Клеменц уҡыған шәкерттәрҙең рухын үҫтереүгә ныҡ ярҙам итә. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыу-уҡытыу эштәре юғары кимәлдә ойошторолған булған. Әйтәйек, төрки халыҡтарҙың тарихын танылған шәрҡиәт белгесе, һуңынан башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе булып киткән [[Зәки Вәлиди]] уҡытҡан, ғәрәп теленән билдәле ғәрәп теле уҡытыусыһы Закир Ҡадири белем биргән. Яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре [[Ғәлимйән Ибраһимов]] татар теле һәм әҙәбиәте дәрестәренән һабаҡ биргән. Мөғәллимдәрҙең байтағы [[Рәсәй]], [[Төркиә]], [[Мысыр]], [[Сирия]], Урта Азиялағы иң танылған уҡыу йорттарында юғары белем алған зыялы инсандар булған. Шуға күрә «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлаған шәкерттәр һәйбәт белемгә эйә көслө шәхес Рәсәй ҡалаларында һәм ауылдарында ғына түгел, сит илдәрҙә лә үҙҙәренә эш, урын табырлыҡ бик уҡымышлы кешеләр булып сыҡҡан. Һөҙөмтәлә уларҙың күптәре хатта [[Октябрь революцияһы|Октябрь түңкәрелешенән]] һәм граждандар һуғышы буталыштарынан да имен-аман сығып, эмиграцияла ла үҙҙәренең лайыҡлы кешеләр икәнен күрһәтә алған. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен барлығы 1400 шәкерт тамамлаған. == Мәҙрәсәне тамамлаған күренекле кешеләр == {{Addoncat|Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре}} Бында танылған башҡорт шағирҙары [[Шәйехзада Бабич]] һәм [[Мәжит Ғафури]], [[Сәйфи Ҡудаш]] һәм [[Шамун Фидаи]], композитор [[Солтан Ғәбәши]] һәм драматург, шағир [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Хәбибулла Ғәбитов]], дипломат [[Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы|Кәрим Хәкимов]] һәм 1923—1927 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың эске эштәр комиссары И. Солтановтар тәрбиәләнгән. Был уҡыу йорто [[Татарстан]], [[Ҡаҙағстан]], Урта Азия һәм [[Кавказ]]дағы башҡа республикаларҙан килгән шәкерттәргә лә һуңғараҡ дәүләт йә йәмәғәтселек эшмәкәрҙәре, ижади зыялы инсандар йә фән өлкәләрендә ҙур ғалимдар булып китерлек тәрбиә һәм аң-белем биргән. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлап сыҡҡан зыялылар — [[башҡорттар]] ҙа, башҡа милләт кешеләре лә — күбеһе үҙ илендә милли азатлыҡ хәрәкәтенә етәкселек иткәндәр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Материалы межрегиональной научно-практической конференции, посвященной 100-летию медресе «Галия» 31 октября 2006 г. — Уфа: РИО РУНМЦ МО РБ, 2006. — 162 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4443-li|«Ғәлиә», мәҙрәсә|автор=[[Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы|Үтәбай-Кәрими Р.]]}} *[https://web.archive.org/web/20200812210608/http://durbi.kz/2020/01/21/medrese-galiia-byl-v-chisle-luchshih/?fbclid=IwAR0Iq5GhP1ah5jY8WOJ_8_9wG0TuaqAE684_exWO8eNqi8AGBlGwjLygUVo Медресе «Галия» был в числе лучших - Дүрбі газеті] [[Категория:Башҡортостан мәҙрәсәләре]] [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе]] jek3m9fo1zvb68frqg66addce202k9k XML 0 73009 1308713 1272944 2026-11-06T09:58:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308713 wikitext text/x-wiki {{Таҙартырға}} {{Файловый формат |название = XML ({{lang-en|eXtensible Markup Language}}) расширяемый язык разметки |icon = [[Файл:XML.svg|200px]] |logo = |screenshot = |caption = |extension = .xml |mime = application/xml<ref>{{cite web|url=http://tools.ietf.org/html/rfc3023#section-3.2|title=XML Media Types, RFC 3023|pages=9–11|publisher=IETF|date=2001-01|accessdate=2010-01-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/617ELzbTm|archivedate=2011-08-22}}</ref>, text/xml<ref>{{cite web|url=http://tools.ietf.org/html/rfc3023#section-3.1|title=XML Media Types, RFC 3023|pages=7–9|publisher=IETF|date=2001-01|accessdate=2010-01-04|archiveurl=http://www.webcitation.org/617ELzbTm|archivedate=2011-08-22}}</ref> (deprecated in an expired draft)<ref>{{cite web|url=http://tools.ietf.org/html/draft-murata-kohn-lilley-xml-03|title=Internet Drafts: XML Media Types|publisher=IETF|date=2009-09-24|accessdate=2010-06-10|author=M. Murata, D. Kohn, and C. Lilley|archiveurl=http://www.webcitation.org/617EMYg12|archivedate=2011-08-22}}</ref> |type code = |magic = |owner = [[Консорциум Всемирной паутины]] |released = 1998 |latest release version = |latest release date = |genre = [[язык разметки]] |container for = |contained by = |extended from = [[SGML]] |extended to = [[XHTML]], [[RSS]], [[Atom]], [[KML]], [[SVG]] и множество других форматов |standard = 1.0 (Fifth Edition), [[26 ноября]] [[2008 год]]а<ref>[http://www.w3.org/TR/2008/REC-xml-20081126/ Extensible Markup Language (XML) 1.0 (Fifth Edition)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br />1.1 (Second Edition), [[16 августа]] [[2006 год]]а<ref>[http://www.w3.org/TR/2006/REC-xml11-20060816/ Extensible Markup Language (XML) 1.1 (Second Edition)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |free = да |url = |nocat = 1 }} '''XML''' ({{lang-en|e'''X'''tensible '''M'''arkup '''L'''anguage}}) — [[тамға теле]] [[W3C]] менән ҡулланыуҙа ҡәңәш ителгән. == XML теле == XML инглиз телендә нигеҙләнгән. === Документттын физик һәм логик ҡоролошо === Физик яктан документ нигеҙҙән ({{lang-en|entities}}) тора. Логик яҡтан документ ''комментарийҙарҙан ''({{lang-en|comments}}), ''иғландарҙан ''({{lang-en|declarations}}), ''элементтарҙан ''({{lang-en|elements}}), ''һылтанмаларҙан'' ({{lang-en|character references}}) һәм ''эшкәртеү инструкцияларҙан''({{lang-en|processing instructions}}) тора. Улар бөтәләр документта ''билдә''({{lang-en|markup}}) менән төҙөлә. ==== Физик ҡоролош ==== Нигеҙҙәр ({{lang-en|entities}}) икеғә бүленә: # '' символдар'' ({{lang-en|character data}}) һәм тамға Тамғалар: ''тегтар''({{lang-en|tags}}) — эллементтарҙын сиген күрһәтә. === Билдәләү символдар === Билдә <code>&lt;</code> символдар менән башлана һәм <code>&gt;</code> менән тамалана. Шулай уҡ <code>&amp;</code> ҡулланылла. === Пролог === ==== XML иғлан итеү ==== Миҫал: <syntaxhighlight lang="xml"> <?xml version="1.1" encoding="UTF-8" ?> </syntaxhighlight> йәки: <syntaxhighlight lang="xml"> <?xml version="1.0" encoding="windows-1251"?> </syntaxhighlight> === Докуменнтын примеры === <syntaxhighlight lang="xml"> <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> <!-- login screen --> -<edsscript> -<sequence name="start"> <action cmd="triggeron">btn*</action> <action cmd="triggeron">msg_generic</action> <action cmd="disablenbb">all</action> <action cmd="setscrtext">@@Sisteme Giriş@@</action> <action cmd="enablenbb">forward,mainmenu</action> <action cmd="switchmsgtarget">LOGIN_DLG</action> <action cmd="sendmsg">start</action> <action cmd="jump">step2</action> </sequence> -<sequence name="step2"> <action cmd="waittrigger">btnforward</action> <action cmd="triggeron">login*</action> <action cmd="disablenbb">all</action> <action cmd="sendmsg">check</action> </sequence> -<trigger name="login_succeded"> <condition type="appmsg">login_succeeded</condition> -<sequence> <action cmd="endscript"/> </sequence> </trigger> -<trigger name="login_unknownuser"> <condition type="appmsg">login_unknownuser</condition> -<sequence name="login_unknownuser"> <action cmd="disablenbb">all</action> <action cmd="setscrtext">@@Hata@@</action> <action cmd="showhtml">generic_neg.htm,@@Yanlış kullanıcı ismi@@,@@Lütfen kullanıcı ismini doğru giriniz.@@</action> <action cmd="enablenbb">back</action> <action cmd="waittrigger">btnback</action> <action cmd="jump">start</action> </sequence> </trigger> -<trigger name="login_incorrectpwd"> <condition type="appmsg">login_incorrectpwd</condition> -<sequence name="login_incorrectpwd"> <action cmd="disablenbb">all</action> <action cmd="setscrtext">@@Hata@@</action> <action cmd="showhtml">generic_neg.htm,@@Hatalı parola@@,@@Lütfen parolanızı doğru giriniz.@@</action> <action cmd="enablenbb">back</action> <action cmd="waittrigger">btnback</action> <action cmd="jump">start</action> </sequence> </trigger> <!-- generic triggers --> -<trigger name="btnback"> <condition type="buttonclick">back</condition> -<sequence name="btnback"> <action cmd="triggeron">btnback</action> </sequence> </trigger> -<trigger name="btnforward"> <condition type="buttonclick">forward</condition> -<sequence name="btnforward"> <action cmd="triggeron">btnforward</action> </sequence> </trigger> -<trigger name="btnmainmenu"> <condition type="buttonclick">mainmenu</condition> -<sequence> -<action cmd="jumpscript"> <value label="mainmenuscript" scope="local"/> </action> </sequence> </trigger> -<trigger name="btnquitapp"> <condition type="buttonclick">quitapplication</condition> -<sequence name="btnquitapp"> <action cmd="callscript">quitapp.xml</action> <action cmd="jump">start</action> </sequence> </trigger> -<trigger name="error_generic"> <condition type="appmsg">error*</condition> -<sequence> <action cmd="showhtml">errdsc_null.htm,@@Hata@@</action> <action cmd="disablenbb">all</action> <action cmd="enablenbb">forward</action> <action cmd="waittrigger">btnforward</action> <action cmd="endscript"/> </sequence> </trigger> -<trigger name="msg_generic"> <condition type="appmsg">msg_generic</condition> -<sequence> <action cmd="showhtml">generic_msg.htm</action> <action cmd="triggeron">msg_generic</action> </sequence> </trigger> <!-- An unhandled exception is thrown from the hard code side. --> -<trigger name="error_hardcodeside"> <condition type="appmsg">error_hardcodeside</condition> -<sequence> <action cmd="triggeroff">*</action> <action cmd="triggeron">btnmainmenu</action> <action cmd="triggeron">btnquitapp</action> <action cmd="disablenbb">all</action> <action cmd="enablenbb">mainmenu</action> <action cmd="showhtml">errdsc_null.htm,Hata, @@İşlem sırasında bir hata meydana geldi.@@</action> <action cmd="waittrigger">btnmainmenu</action> </sequence> </trigger> </edsscript> </syntaxhighlight> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[XHTML]] — [[HTML]] версияһы * [[SOAP]] * [[FB2]] * [[DITA]] * [[WDDX]] * [[Apml]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{книга |заглавие = XML. Работа с XML, 4-е издание |оригинал = Beginning XML, 4th Edition |автор = Дэвид Хантер, Джефф Рафтер, Джо Фаусетт, Эрик ван дер Влист, и др. |страниц = 1344 |isbn = 978-5-8459-1533-7 |год = 2009 |место = М. |издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]] }} * {{книга |автор = Дэвид Хантер, Джефф Рафтер и др. |заглавие = XML. Базовый курс |оригинал = Beginning XML |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] |год = 2009 |страниц = 1344 |isbn = 978-5-8459-1533-7 }} * {{книга |автор = Роберт Тейбор. |заглавие = Реализация XML Web-служб на платформе Microsoft .NET |оригинал = Microsoft .NET XML Web Services |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] |год = 2002 |страниц = 464 |isbn = 0-672-32088-6 }} == Һылтанмалар == * [http://w3.org/XML XML] на сайте Консорциума Всемирной паутины (W3C) * [http://www.w3.org/TR/REC-xml Официальная спецификация стандарта XML 1.0]{{ref-en}} * [http://www.w3.org/TR/xml11 Официальная спецификация стандарта XML 1.1]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120819065333/http://khpi-iip.mipk.kharkiv.edu/library/extent/prog/iipXML/xmlintro.html Doug Tidwell. Введение в XML] * [http://xmlhack.ru/ Новости XML и обзоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512074834/http://xmlhack.ru/ |date=2013-05-12 }} * [http://www-128.ibm.com/developerworks/ru/xml/ Документация по XML на сайте IBM] статьи, форумы [[Категория:XML| ]] [[Категория:Конфигурация файлдары]] [[Категория:W3C стандарттар]] i3dnre18r08kil7dp979fuij1foeizp Өфө өйәҙе 0 73088 1308685 1061269 2026-11-06T07:42:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308685 wikitext text/x-wiki {{Уезд Российской империи |название= Өфө өйәҙе |герб губернии= Coat of Arms of Ufa gubernia (Russian empire).png |губерния= Өфө губернаһы |герб= Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png |карта= Ufimskaya gubernia Ufimsky uezd.png |центр= Өфө |образован= [[1782]] |упразднён= [[1922]] |площадь= 18 672,2 км² |население= 372&nbsp;906<ref name="Демоскоп Weekly">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=45|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|archiveurl=http://www.webcitation.org/65iADqMlG|archivedate=2012-02-25}}</ref> кеше. ([[1897]]) }} {{БМ}} '''Өфө өйәҙе''' — 1782—1922 йй. [[Ырымбур губернаһы]] һәм [[Өфө губернаһы]] составында ойошторола. Административ уҙәге — [[Өфө]] ҡалаһы. == Тарих == XVI быуат аҙағында Рус дәүләте составына ингән [[башҡорттар]]ҙың территорияһында ойошторола. Административ үҙәге — [[Өфө]] ҡалаһы. Өйәҙ [[Ҡазан даруғаһы]], [[Нуғай даруғаһы]], [[Уҫы даруғаһы]], [[Себер даруғаһы]] һәм улустарға бүленгән. Дөйөм идара Ҡазан һарайы приказы менән башҡарыла, воеводалар тәғәйенләү — Разряд приказы, күрше халыҡтар менән дипломатик мөнәсәбәттәр — Илселек приказы, һарай улустары һәм ауылдары Оло һарай приказы ҡарамағында була. Урындағы идаралыҡ органы булып Өфө приказ йорто иҫәпләнә. XVIII быуат башындағы административ‑территориаль реформалар барышында Өфө өйәҙе [[Өфө провинцияһы]]на үҙгәртелә. [[1781]] йылда [[Өфө наместниклығы]] составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының үҙәк өлөшө инә. [[1796]] йылда алып — Ырымбур губернаһы, [[1865]] йылдаң — Өфө губернаһы составында. == География == [[1865]] йылда Өфө өйәҙе бер өлөшө [[Златоуст өйәҙе]]нә инә. Сиктәре: төньяҡ‑көнбайышта — Кама йылға һул яры буйлап (урыны менән уң ярының өлөшө); көньяҡ‑көнсығышта һәм көньяҡта – Тубыл йылға (Иртыш йылға ҡушылдығы) үрге ағымынан, [[Яйыҡ]] йылға урта ағымынан һәм уның ҡушылдығы Илектән алып Оло һәм Кесе Өйәҙән йй. тиклем; көнбайышта – [[Волга]] йылға тиклем. [[Башҡортостан]]дың көнсығыш һәм төньяҡ‑көнсығыш өлөштәре Верхотор, Тубыл, Төмән, Чердынск өйәҙҙәре составына инә. XVIII быуат аҙағында төньяҡ‑көнбайышта – Бөрө өйәҙе, төньяҡ‑көнсығышта һәм көнсығышта – [[Троицк өйәҙе]], көньяҡ‑көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡта – [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], көньяҡ‑көнбайышта [[Бәләбәй өйәҙе]] менән сиктәш була. Административ үҙәге — [[Өфө]] ҡалаһы. Майҙаны — 18 672,2 км² (1897). == Халҡы == XVIII быуат аҙағында — 61 258 кеше (шул иҫәптән [[башҡорттар]] – 8445), [[1897]] йылда — 372906 ([[башҡорттар]] — 114493, [[латыштар]] — 1658, [[мариҙар]] — 3968, [[мишәрҙәр]] — 1176, [[мордвалар]] — 3826, [[татарҙар]] — 4523, [[типтәрҙәр]] — 9001, [[украиндар]] — 1241, [[урыҫтар]] — 228302 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 335 586 крәҫтиән, 27 143 мещан, 5 665 дворян һәм башҡа иҫәпләнә; мосолмандар — 125 318, православие динендәгеләр — 241 324 (шул иҫәптән 8 876 старообрядсы), протестанттар — [[1872]] һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙ терр‑яһында 7‑се башҡорт һәм 4‑се мишәр кантондары ойошторола. [[1865]] йылда Өфө өйәҙе — 5, 1896 йылда 6 станға бүленә. [[1879]] йылда — 25 (Архангел, Баҡай, Благовещен, Богородский, Бүләкәй‑Көҙәй, Воскресенка, Дмитриевка, Дыуанай, Йомаш, Илек, Ҡазан, Ҡара Яҡуп, Ҡытау, Ҡытаутамаҡ, Ҡырмыҫҡалы, Надеждино, Никольск, Нуғай, Осоргин, Петропавловка, Покровка, Сафар, Урман‑Көҙәй, Шәрип, Эҫем), [[1917]] йылда 43 улус була. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1 508 торама пункт иҫәпләнә. Халҡы башлыса игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. == Иҡтисад == [[1904]] йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең дисәтинә) 216,8 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 95,1, һоло — 42,2, тары — 26,1, ҡарабойҙай — 19,6, бойҙай — 11,5, борай — 10,9, борсаҡ — 4,2, картуф — 4,7; һыйыр малы — 25605 баш, йылҡы – 19067, һарыҡ — 48277, кәзә — 2773, сусҡа – 8924 баш. XX быуатта башында Благовещен заводы, Ҡытау‑Ивановка заводы, Ҡытаутамаҡ заводы, Минйәр заводы, Эҫем заводтары, Әшә‑Балашов заводы, Өфө баш тимер юл оҫтаханалары, суйын‑баҡыр ҡойоу механика заводы (Горнас), 11 таҡта ярыу заводы, 7 кирбес заводы, 3‑әр һыра ҡайнатыу һәм шарап заводтары, күн заводы, ағас эшкәртеү фабрикаһы, һабын ҡайнатыу заводы, столяр‑мебель яһау йорто әм башҡа предприятиелар эшләй. [[Өфө]]лә, [[Благовещен]] заводы, Богородский, Вознесенка, Дәүләт Дыуанайы, Ҡырмыҫҡалы, Сафар ауылдар йәрминкәләр үткәрелә. 1888—90 йй. өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлы ([[Благовар]]—[[Өфө]]—[[Ҡытаутамаҡ]] участкаһы), [[1914]] йылда — Волга‑Урал тимер юлы (Шөңгәккүл—Шишмә) үтә. 154 мәсет, 57 сиркәү һәм 9 часовня (1877) иҫәпләнә. [[1919]] йылда Өфө өйәҙе Бүләкәй‑Көҙәй һәм Урман‑Көҙәй улустары — Көҙәй кантонына, Бишаул‑Уңғар һәм Биштәкә улустары Табын кантонына инә. 1922 йылда өйәҙ бөтөрөлә, уның төп территорияһы — [[Өфө кантоны]] составына, 9 улусы (Әшә‑Балашов, Ерал, Илек, Ҡарауыл, Ҡытау‑Ивановка, Минйәр, Сергиевск, Эҫем, Ҡытаутамаҡ) [[Силәбе губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]нә инә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190823134250/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/9999-f-j-e/ Өфө өйәҙе] {{Өфө губернаһы өйәҙҙәре}} {{Ырымбур губернаһы өйәҙҙәре}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан]] 8xfzv2rgybd0ia1q95mha1f3ky97nau Өфө провинцияһы 0 73097 1308683 1061254 2026-11-06T07:34:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308683 wikitext text/x-wiki {{Infobox | башлыҡ = Өфө провинцияһы | рәсем = | рәсем исеме = | рәсем киңлеге = | рәсем тексы = Өфө провинцияһы | стиль = | style = | башлыҡ төҫө = | бүлек төҫө = | тасуирлама1 =Ил | мәғлүмәт1 = | тасуирлама2 =Үҙәге | мәғлүмәт2 = [[Өфө]] ҡалаһы. | тасуирлама3 =Инеү | мәғлүмәт3 = | тасуирлама4 =Ойошторолған | мәғлүмәт4 = [[1719]] | тасуирлама5 =Бөтөрөү | мәғлүмәт5 = [[1775]] | тасуирлама6 =Майҙаны | мәғлүмәт6 = км² | тасуирлама7 = Халҡы | мәғлүмәт7 = | тасуирлама8 = Берләштерә | мәғлүмәт8 = | тасуирлама9 = Рәсми телдәр | мәғлүмәт9 = }} '''Өфө провинцияһы''' ({{lang-ru|Уфимская провинция}}) — [[1719 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1712—15 йылдар) ойошторола. Административ үҙәге — [[Өфө]] ҡалаһы. == Тарих == [[File:Uf 1792.jpg|thumb|Өфө провинцияһы]] Провинцияға [[Өфө өйәҙе]] территориялары инә. Административ үҙәге — [[Өфө]] ҡалаһы. [[Ҡазан губернаһы]] составында була, 1728 й. алып махсус статуслы үҙ аллы терр‑я (Сенатҡа туранан‑тура буйһона), 1744 йылдаң — [[Ырымбур губернаһы]] составында. Өфө провинцияһы воеводаһы, 1740—44 йй. вице‑губернатор идара итә. Урындағы дәүләт власы органдары: Өфө провинция канцелярияһы (составына камерир, рентмейстер, провиантмейстер, земство комиссарҙары, обер‑ландрихтер һәм ландрихтерҙар ингән), рекрут эштәре канцелярияһы, провиантмейстер контораһы, Өфө ҡала магистраты һәм башҡа. 1727 йылда алып провинция канцелярияһы ҡарамағында городовойҙар (өйәҙ), Бөрө, Минзәлә, Уҫы, Йәлдәк ҡәлғәһе, Красноуфимск ҡәлғәһе, Нуғайбәк ҡәлғәһе, Табын ҡәлғәһе воеводалары була. 1737 й. Өфө провинцияһы Урал аръяғы өлөшө — [[Иҫәт провинцияһы]]на, 1744 й. көньяҡ өлөшө [[Ырымбур провинцияһы]]на ҡушыла. 1781 й. Өфө провинцияһы бөтөрөлә, уның территориялары Бәләбәй өйәҙе, Бөрөөйәҙе, Верхнеурал өйәҙе, Минзәләөйәҙе, [[Ырымбур өйәҙе]], [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], [[Өфө наместниклығы]]ның [[Өфө өйәҙе]], [[Красноуфимск өйәҙе]], [[Уҫы өйәҙе]] составына инә. == Халҡы == == География == Төньяҡ‑көнбайышта һәм төньяҡта — [[Ҡазан өйәҙе]], төньяҡ‑көнсығышта — [[Себер губернаһы]], көньяҡ‑көнсығышта һәм көньяҡта — ҡаҙаҡ йөҙҙәре, көньяҡ‑көнбайышта [[Әстерхан губернаһы]] менән сиктәш була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] * [[Башҡорттар]] * [[Бәләкәй Башҡортостан]] * [[Оло Башҡортостан]] * [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Арғаяш милли округы]] * [[Өфө губернаһы]] * [[Ырымбур губернаһы]] * [[Кантон идараһы Башҡортостанда]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190823132045/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/9996-f-provintsiya-y/ Башҡорт Энциклопедияһы, Өфө провинцияһы] == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == [[Категория:Башҡортостан тарихы]] pm800z8twrd82t58qfdlellr3lxhqkq Ғимаев Ирек Фәрит улы 0 73206 1308390 1060087 2026-11-05T14:52:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308390 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен | имя = Ирек Фәрит улы Ғимаев | Оригинал имени = | изображение = | ширина = | описание изображения= | полное имя = Ғимаев Ирек Фәрит улы | прозвища = | гражданство = {{Флагификация|СССР}} <br />{{Флагификация|Россия}} | клуб = [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] (1976-79)<br>[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] (1979-1987)<br>Одзи Сейси (1987-1991)<br>[[Олимпия (хоккей клубы, Любляна)|Олимпия (Любляна)]] (1991-92) | дата рождения = 2.09.1957 | место рождения = [[БАССР]]-ҙың {{ТыуғанУрыны|Дүртөйлө районы}} [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылы | тренеры = [[Азаматов Марат Мостафа улы]] <br /> <br /> | рост = | вес = | медали = «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1982). }} '''Ғимаев Ирек Фәрит улы''' ([[2 сентябрь]] [[1957 йыл]]) — [[СССР]] хоккейсыһы һәм тренеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1982). == Биографияһы == Ирек Фәрит улы Ғимаев 1957 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылында тыуған. Шайбалы хоккей буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры ([[1982]]). ӨНИ‑не тамамлаған ([[1985]]). [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» СДЮСШ]] тәрбиәләнеүсеһе (тренеры [[Азаматов Марат Мостафа улы|Марат Азаматов]]). [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы]] (1974—79), ЦСКА (1979—87) командаларында уйнай. 1987—91 йй. — [[Япония]], 1991—92 йй. [[Словения]] клубтары өсөн сығыш яһай. Донъя (1979, 1982—83), [[Европа]] (1979, 1982—83, 1985), СССР (1980—87) чемпионаттары, Европа (1979—86), [[Швеция]] (1980), [[Канада]] (1981), [[Париж]] (1984) чемпионаттары Кубогын яулаусы. «Известия» («Хәбәрҙәр»; 1981, 1984), «Ленинградская правда» («Ленинград хәҡиҡәте»; 1977—78), «Руде право» («Ҡыҙыл хоҡуҡ»; [[Чехословакия]], 1983—84) гәзит приздарына халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Үҫмер спортсылар араһында донъя чемпионаты (1977). Үҫмерҙәр араһында Европа (1976) һәм СССР (1973) чемпионы. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1977—85). 2000—03 йй. ЦСКА‑ла тренерлыҡ эшендә; 2006 й. алып [[Калининград өлкәһе]] һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 й. Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1982). == Карьера == === Хоккейсы булғанда === * 1976—1979 {{Флаг|Башкирская АССР}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] * 1979—1987 {{СССР}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] * 1987—1991 {{Япония}} Одзи Сейси * 1991—1992 {{Словения}} [[Олимпия (хоккей клубы, Любляна)|Олимпия (Любляна)]] === Тренер булғанда === == Спорт ҡаҙаныштары == * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Донъя чемпионаты (1979, 1982, 1983) * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Донъя чемпионаты (1985) * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Европа чемпионаты (1979, 1982—83, 1985), * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Канада Кубогын яулаусы (1981) * [[Файл:Gold medal icon.svg]] СССР чемпионаты (1980—88) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Почёт Билдәһе» ордены (1982). == Һылтанмалар == * [http://www.hcsalavat.ru/ Салауат Юлаев рәсми сайт] * [https://web.archive.org/web/20190823132130/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/3201-imaev-irek-f-rit-uly/ Ғимаев Ирек Фәрит улы]{{ref-ba}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] 30tv6oicbcccwa6jylihn76pk7tmek3 1-се Ҡыҙылъяр 0 73792 1308689 1305264 2026-11-06T07:57:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308689 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡыҙылъяр}} {{ТП-Рәсәй| 1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = 1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән) |төп исеме = Краснояр 1 |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 53 |lat_sec = 48.39 |lon_deg = 55 |lon_min = 36 |lon_sec = 8 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡыҙылъяр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1354 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = әржәнләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618160 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204825001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән)''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы тарихи башҡорт ауылы, [[Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618160, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204825001. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа ауылы]]нан яҡынса 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1354 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 631 ир һәм 723 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 1276 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. [[2002]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1223 кеше иҫәпләнгән<ref name="enc.permculture.ru">[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803747312&idParentObject=1803662320 Бардымский район, Краснояр 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820073834/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803747312&idParentObject=1803662320 |date=2019-08-20 }}</ref>. == Тарихы == Яҙма сығанаҡтарҙа ауыл 1730 йылдарҙан алып иҫкә алына башлай<ref name="enc.permculture.ru" />. Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ғәйнә ырыуы вәкилдәре<ref name="enc.permculture.ru" />. <br /> 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 297 ир һәм 287 ҡатын-ҡыҙ затынан аҫаба башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Ул йылда ауылда Мөстәҡимовтар, Рысаевтар, Зябаловтар, Вәлитовтар, Абдуловтар, Ғәбдрәшитовтар, Ильясовтар, Уразаевтар, Раҡаевтар, Юлдашевтар, Зювановтар, Ярыкаевтар, Әбүбәкировтар, Ғәбдүшевтар, Ранғоловтар, Сәлимовтар, Якуповтар, Смакаевтар ғаиләләре йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Красноярово по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Рысай Мустакимов 78, сыновья Хазимухамат 20, Нурмухамат 17 лет. # Ишмухамат Рысаев 39 лет, сын Низамитдин 19 лет. # Альмухамат Рысаев 23 лет, Шаяхмат 5 лет. # Гамил Мустакимов 78 лет, сын Сайфутдин 35 (сыновья Исмагил 14, Давлятша 13, Мухаметсуфа 6, Мухаметфазул 1 год). # Зябал Мустакимов, умер в 1832 г., сын Кагарман 29 лет. # Габдулмазит Зябалов 31, сыновья Шайхигатар 13, Мугатар 11 лет. # Хамидулла Султанбаков 63 лет, Валиулла 27 (сын Гайдулла 6 месяцев), Шамсутдин 19 лет. # Хисамитдин Султанбаков 47, дети Гильмитдин 12, Фарвазитдин 8 лет. # Калимулла Султанбаков 34, дети Зайнулла 13, Шайхирислам 10 лет. # Файзулла Мустакимов 63 лет, сыновья Музафар 17, Муфарах 15, Муфасал 13, Аспабитдин 2, Шагабутдин 6 месяцев. # Гайса Файзуллин 33 лет. # Муса Файзуллин 30 лет, сыновья Синагатулла 4, Сибагатулла 1 месяца; брат Габдулмусавир 23 лет. # Шарайутдин Файзуллин 21 год, сын Шаяхмат 5 лет. # Батырша Каспиранов, умер в 1830 г., сын Гилязитдин 30 (сыновья Габдулфаис 30, Нигазитдин 9, Шайхулислам 5 лет). # Габдулнасыр Батыршин 49 лет, сын Габдулсултан 21 год. # Габдрахим Абдуллин умер в 1819 г., сын Идрис 41 (сыновья Исмагил 8, Ибрагим 5 лет). # Габдулхалик Габдрахимов 34 лет, Габдулнафик 13, Габдулкарып 11, Мухаматзариф 3 лет. # Зягафар Габдрахимов 31 год. # Габдулварис Габдрахимов 23 лет, сын Туабил 2 лет. # Габдулманав Рахмашев 47 лет, брат 20 лет, умер в 1832 г. # Галиулла Акзигитов 42 лет, сыновья Ахматша 12, Давлетша 10 лет. # Габдулвахит Кантуганов 73 лет, сыновья Гимран 26, умер, Гималитдин 18, Багаутдин 14 лет. # Сагадый Габдулвахитов 42 лет, сыновья Габдусадык 17, Габдулфарик 9, Фарвазитдин 7 лет. # Гилман Габдулвахизов 23 лет, сын Шайхувалей 1 год. # Сайфулмулюк Рафиков 27 лет. # Габдулвахит Габдрашитов 30 лет, сын Мухаматзариф 9 лет. # Зулкарнай Амиров 58 лет, сыновья Гайнулла 21, Бадритдин 17, внук Файруша 5 лет. # Якуп Смаков 62 лет, умер в 1824 г., сыновья Ахмадулла 21, Фазулла 18,5, Гизатулла 17 лет. # Гайнулла Якупов 34 лет, сын Фарвутдин 6 месяцев. # Губайдулла Якупов 48 лет. Мухаматзян Мадеев 50 лет, умер в 1830 г. # Имаш Биткулов 55 лет, умер в 1828 г., сын Хабибулла 23 лет. # Исмагил Имашев 42 лет, сын Бурханитдин 5 лет. # Гадылша Валитов 48, сыновья Давлятша 13, Камалитдин 9 лет. # Сиразитдин Валишин 30 лет, сыновья Мингазитдин 8, Валиахмат 5, брат Шагабитдин 27 лет. # Сотник Хасан Узакаев 42 лет, умер в 1817 г., сын Мухамадей 61 (сыновья Гималитдин 12, крещен в 1813 г., Гиляутдин 16, Гималитдин 10 лет). # Мухаматамин Хасанов 34 лет, умер, сын Мухаматбасым 22 лет. # Сафиулла Мухамадиев 32 лет. # Абдул Атнабаев 72 лет, умер в 1822 г., сыновья Мухаматшариф 16, умер в 1824 г., Габдусадык 23 (сын Мухаматвали 2), Сафиулла 20, Багаутдин 17 лет. # Губайдулла Абдулов 39 лет, сын Шаяхмат 3 лет. # Фаткулла Абдулов 44 лет. # Сафар Абдулов 43 лет, умер в 1818 г., сыновья Габдулхалик 23, Ибрагим 21 год. # Сайфулмулюк Абдулов 57 лет, сыновья Ахмадьян 18,5, Мухаматян 16 лет. # Габдулгафар Атнабаев 60 лет, умер в 1823 г., сын Габдулшафик 38 (сыновья Гайдулла 18, Тойгильда 17, Абдулхасан 7, Хусаин 4 лет). # Габдурашит Халилов 68 лет, сыновья Гилязитдин 30, Асадулла 13 лет. # Тазитдин Габдрашитов 32 лет. # Зайнитдин Габдрашитов 27 лет, умер в 1823 г., сыновья Идрис 19, Гильмитдин 13 лет. # Валиахмат Ильмухаметов 27 лет, умер в 1823 г., брат Ахтам 21 год. # Ильяс Уразаев 78 лет, Юсуп 21 год. # Габдрахим Ильясов 48 лет, сыновья Шамсутдин 3, умер в 1829 г., Зялалитдин 18, Багаутдин 13 лет. # Хабибулла Ильясов 45 лет, сыновья Галиулла 14, Валиулла 12, Низамитдин 2 лет. # Габдулмазит Уразаев 58 лет, сыновья Зайнагабдин 23, Залялитдин 18,5, Камалитдин 13 лет. # Юлдаш Уразаев 52 лет, умер в 1825 г., Закрия 8, умер в 1828 г., Акт 6, умер в 1828 г., Хусаин 20 лет. Кисматулла Ракаев 21 года, умер в 1818 г. # Габдулханан Юлдашев 40 лет, сын Ахтарей 10 лет. # Ивниамин Юлдашев 48 лет, сын Ибатулла 6 лет, умер в 1833 г. # Мавлют Зюванов 68 лет. Мухаматсадык Сагитов 10 лет, умер в 1828 г. # Галиулла Файзуллин 30, умер в 1832 г., сын Мухаматша 25 лет. # Зягафар Абдулзялилов 35 лет, сыновья Фазлитдин 7, Нафугутдин 4, брат Габдулсултан 25 лет. # Халит Туймеев 52 лет, умер в 1823 г., сын Габдулхаким 29 (сын Габдусадык 4 лет, переведен в 7-ю юрту). # Габдулнафик Валитов 39 лет, сын Камалитдин 2 лет. # Габдулманаф Валитов 32, братья Мухаррах 26, Мугатар 22 лет. # Ярыкай Абзаков 73 лет, сыновья Сайфулмулюк 11, умер в 1824 г., Зялисултан 22, Зайнитдин 20 лет. # Давид Ярыкаев 39 лет, сыновья Багаутдин 17, Гаядулла 13 лет. # Гайнулла Ярыкаев 26 лет, Габдулкарип 3 лет. # Сайфутдин Усманов 45 лет, брат Шагабитдин 24 лет, на поселении с 1832 г. # Урядник Садыршагат Зюванов 43 лет, сыновья Шайхигадар 19,5, Шайхилислам 15, Габдулфатах 13, Тазимуллюк 11 лет. # Шагимардан Зюванов 33 лет, дети Шарыяздан 7, Шайхихасан 1 года. # Указной учитель, мулла Габдулмазит Зюванов 77 лет, сыновья Габдулхабир 28, Габдулгалим 23, Габдулсабир 20 лет. # Нигматулла Чюбаркин 75 лет, сыновья Гималитдин 21, умер в 1807 г., Гилязитдин 19, на поселении с 1833 г., Нигматулла 14, умер в 1817 г., Гиляутдин 2 лет. # Абибакир Габдушев 76 лет. # Указной мухтасип, мулла Мугурусамир Абубакиров 52 лет, сыновья Ахматша 27, Фазлиахмат 15 лет. # Гибатулла Абубакиров 58, дети Шагиахмат 17, Шагимухамат 4 лет. # Фахритдин Абубакиров 47 лет. # Бурханитдин Абубакиров 47 лет, сыновья Фарафитдин 22, Ахмямитдин 1 год. # Ибнихазит Абубакиров 29 лет. # Габдулман Шарипов 65 лет, умер в 1822 г., сын Габдулнафик 48 (сыновья Мугатабар 16, Муллаяр 9 лет). # Габдей Габдулматов 41 год. # Расул Габдушев 65 лет, умер в 1817 г., сын Мухаматгали 46 (сын Низамитдин 22 лет). # Мухаметзян Расулев 41 года, сыновья Габдулвасик 13, Мухаматсадык 9 лет. # Указной азанчи Губайдулла Бикминев 58 лет, сын Сибагатулла 28 лет. # Хабибулла Ильматов 66 лет, сыновья Габдулкутдус 29 (сын Мухаметвалей 6 месяцев), Габдуликсан 23 (сын Фазлышан 6 месяцев). # Субхангул Кучумов 67 лет, сыновья Габдулкадыр 25, Зиннур 17, Абрикнур 13 лет. # Салим Тойгильдин 68 лет, умер 1829 г., сын Губайдулла 32 (сыновья Ахмадулла 10, Ахмадян 7, Мухаматгалим 1 год). # Сайфулла Салимов 44 лет, Набиулла 22, Сафулла 1,5, умер в 1819 г., Гайнутдин 15, Хасан 8 лет. # Рафик Байрамгулов 80 лет, умер в 1824 г., сын Музафар 40 (сыновья Мугатар 17, Мубатар 15, Шайхигалам 2 лет). # Фатый Кадиев 32 лет, умер в 1823 г., сын Ахматша 14 лет. # Шамсутдин Рафиков 73 лет, сыновья Гилязитдин 26, Фахритдин 24, Шарафитдин 17, Сахабитдин 16 лет. # Хисабитдин Тойгильдин 36 лет, умер, сын Ардуан 30 лет. # Салим Рангулов 64 лет, умер, сын есаул Ахмат 42 (сыновья Мухаматхафиз 15, Мухаматзариф 11, Мухаматхадый 7, Шайхитдин 1 год). # Насритдин Салимов 23 лет, сын Зямалитдин 2 лет. # Касматулла Салимов 54 лет, сыновья Низамитдин 8, умер в 1827 г., сыновья Гибадулла 17, Гайдулла 14 лет. # Салимзяугар Габдуллин 73 лет, сын Габдулгафар 16 лет. # Мухамадий Кильдияров 45 лет, умер, сыновья Ахмадей 25, Бахтияр 23, Габдулла 11 лет. # Гараб Михайлов 60 лет, умер в 1820 г. # Габдуллатып Саликов 35 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулхатар 23, Файзухан 17, брат Муфтий 25 лет, умер в 1830 г. # Мухаматкарим Тимков 49 лет, умер в 1828 г., сыновья Хуснитдин 41 (сын Гильмитдин 11), Насибулла 37, Сибагатулла 29 лет. # Хабибулла Габитов 39 лет, сыновья Гизатулла 13, Давлетбай 10, Галимулла 7 лет. # Габдулман Смайлов 70 лет, сын Габдулнасыр 10 лет. # Губайдулла Габдулманов 37 лет, сын Гиниатулла 2 лет. # Сайфулмулюк Зябалов 31 год, дети Шайхутдин 9, Шагиахмат 2 лет. # Габдулвалей Зябалов 29 лет, сын Габдулманнаф 1 неделя. # Габдулвахит Зябалов 26 лет, сын Габдулман 2 недели. # Зямлиха Зялисултанов 28 лет. # Указной соборный имам, мулла Зайнитдин Хутыев 45 лет, сын Мухаметсадык 20 лет. # Ибниямин Усагитов 43 лет, сын Гиляутдин 10 лет. # Хайрииксан Якупов 47 лет, сын Шагимардан 21 год. # Хайризаман Якупов 33 лет, сыновья Фасхутдин 6, Мингазитдин 5, Мухаматсафа 3 лет. # Галиулла Мансуров 50 лет, сыновья Габдуликсан 30 (сын Мухаматхан 5), Игатисан 27, Габдрашит 14, Хазиахмат 9 лет. # Габдулфатах Мансуров 26 лет. # Габдулсалям Иманаев 80 лет, умер в 1821 г., сын Габдрахим 30, умер в 1829 г. (сын Шарафитдин 9 лет). Габдулкадыр Рангулов 37 лет, умер в 1829 г. # Анас Мурсалимов 43 лет, умер в 1829 г., сыновья Сигабатулла 14, умер в 1832 г. (сын Фазлатдин 6), Тохватулла 30 лет. # Кисматулла Чюбаркин 37 лет, умер, сын Шагабитдин 26 лет. # Сахабитдин Касматуллин 29 лет. # Рахматулла Чюбаркин 52 лет, сын Хамидулла 32 лет. # Мухамадия Магадиев 38 лет, сыновья Мухаматша 12, Муфаррах 9, Мухаматзариф 5 лет. # Отставной есаул Рахматулла Кантуганов 38 лет, сын Зайнабашар 6 месяцев, причислены в д. Чалково в 1831 г. Всего в д. Красноярово мужского пола 297, женского — 284 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} 1856 йылда ауылға Ҡыҙылъяр ауылынан 60 ғаилә иҫәпкә алына<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда ауылдың 261 йортонда 741 ир һәм 743 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров" />. Ауылда 1810 йылдан бирле эшләп килгән мәсет һәм уның эргәһендәге мәктәп булған<ref name="Асфандияров" />. 1869 йылда ауылда 990 кеше, ә 1926 йылда 1519 кеше йәшәгән<ref name="enc.permculture.ru" />. 1924 йылдың 27 февраленән 1926 йылдың 4 ноябренә тиклем 1-се Ҡыҙылъяр ауылы 43,8 мең халҡы булған Сарапул округының Краснояр районының үҙәге булған (районда йәшәүселәрҙең күпселеге башҡорттар булған)<ref name="enc.permculture.ru" />. Аҙаҡтан Барҙа районы барлыҡҡа килеү сәбәпле район үҙәге Барҙа ауылына күскән<ref name="enc.permculture.ru" />. 1930 йылда ауылда «Ҡызыл ҡырчы» («Красный полевод») колхозы ойошторолған<ref name="enc.permculture.ru" />. 1950 йылда колхоз эреләтелгән һәм уға В. И. Ленин исеме бирелгән<ref name="enc.permculture.ru" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Ейән Ҡуштанов]] (1726 йыл — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, һайланған полковник. * [[Ибраев Ғабдулла Ҡасим улы]] (1926—1986) — техник фәндәр докторы, профессор. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] kthcepprolbecbo2d6clj9cozdv7fh8 Ҡодос 0 75277 1308499 1290506 2026-11-05T20:30:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308499 wikitext text/x-wiki {{НП-Израиль |статус = Ҡала |оригинальное название = {{lang-he|ירושלים}} (''Йерушала́(й)им'')<br />{{lang-ar|القدس}} (''әл-Ҡудс'')<br />[[Файл:Jerusalem infobox image.JPG|320px]]<br /> |русское название = Ҡодос |герб = Jerusalem emblem.svg |флаг = Flag of Jerusalem.svg |округ = Иерусалим |подчинение = Ҡаланың көнсығыш өлөшө өсөн [[Палестина милли автономияһы]] [[Израиль]] суверенлығына бәхәсләшә. Ул Берләшкән милләттәр ойошмаһы [[БМО]] тарафынан тарафынан танылмай. |lat_deg =31 |lat_min =47 |lat_sec =0 |lon_deg =35 |lon_min =14 |lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |вид главы = мэр |глава = [[Нир Баркат]] |дата основания = Б.Э.Т. 4 мең йыл |первое упоминание = Б.Э.Т. XIX-XX быуаттар |прежние имена = Шалем, Иевус, Сион (Цион), Ир Давид (Град Давида), Элия Капитолина, Аль-Кудс |статус с = |площадь = 125.156<ref>[http://www.masham.org.il/English/LocalAuthorities/Pages/default.aspx?letter=j Local Authorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103648/http://www.masham.org.il/English/LocalAuthorities/Pages/default.aspx?letter=j |date=2016-03-04 }}</ref> |вид высоты = |высота центра НП = 754 |климат = Урта диңгеҙ |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 828 500 (ҡасабаларҙан тыш) |год переписи = 2013 |Плотность = |Агломерация = |национальный состав = йәһүдтәр (530,3), ғәрәптәр (279,7), әрмәндәр (5,6), башҡалар (12,9) |конфессиональный состав = [[иудаизм|иудеи]] (65%), [[ислам|мосолмандар]] (32%), [[христианство|христиандар]] (2%), башҡалар (1%) |этнохороним = иерусали́млы, иерусали́мка, иерусали́мдар |телефонный код = +972 2 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.jerusalem.muni.il |язык сайта = he |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = ar |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡодос''' ({{lang-ar|القدس}} ''әл-Ҡүдс''<ref group="комм.">Тәүрәт менән Инжилҙең ғәрәпсәгә тәржемәләрендә — أورشليم ''Ӯршәлӣм'' (''Ӯрушәлӣм''); Израилдәге ғәрәпсә рәсми исеме — أورشليم القدس, ''Ӯршәлӣм-әл-Ҡудс''</ref> <small>{{Audio|ArAlquds.ogg|(audio)}}</small>), '''Иерусалим'''; {{lang-he|ירושלים}} ''Йерушалайим'' <small>{{Audio|He-Jerusalem.ogg|(audio)}}</small>) — Яҡын Көнсығыштағы боронғо ҡала, 1949 йылдан алып Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы (1967 йылдан алып Израиль ҡаланың бөтә майҙанын контрольдә тота)<ref name="Britannika">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/302812/Jerusalem The United Nations (UN) attempted to declare the city a corpus separatum] (Latin: «separate entity»)—and, thus, avert further conflict—but the first Arab-Israeli war, in 1948, left Jerusalem divided into Israeli (west Jerusalem) and Jordanian (east Jerusalem) sectors.</ref>. Иерусалим Израилдың баш ҡалаһы булараҡ халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған<ref name="autogenerated1">Although Israel’s actions were repeatedly condemned by the UN and other bodies….</ref><ref>{{книга|автор=Ira Sharkansky.|заглавие=Governing Jerusalem: again on the world's agenda|издательство=Wayne State University Press|год=1996|pages=23|allpages=245|isbn=978-0814325926}} '': Most countries of the world do not formally recognize Jerusalem as Israel’s capital. Many do not recognize it as a city that is properly Israel’s. <..> A more list of countries, including the United States, the United Kingdom, and France, maintained consulates in Jerusalem but kept their embassies in what they formally recognized as the Israeli capital of Tel Aviv.''</ref><ref>{{книга|автор=Anthony Gorman, Andrew Newman.|заглавие=Encyclopedia of The Peoples of Africa and the Middle East|ответственный=Под. ред. Jamie Stokes|издательство=Facts On File|pages=325|allpages=864|isbn=0-8160-7158-6|год=2009}}'': capital: Jerusalem (unrecognized by most countries)''</ref>. Иерусалим — [[иудаизм]], [[христианлыҡ]] һәм [[ислам]] диндәре өсөн изге ҡала булып иҫәпләнә. Иерусалим [[Урта диңгеҙ|Урта]] һәм [[Үле диңгеҙ]]ҙәре арауығында, диңгеҙ кимәленән 650—840 метр бейеклектә урынлашҡан. Ул донъялағы иң боронғо ҡалаларҙан иҫәплән. Беренсе торлаҡтар Б. Э. Т. IV быуаттарҙа тип билдәләнә. Б. Э. Т. XI быуатта ҡалала йәһүдтәр урынлашҡан һәм Израиль дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Б. Э. Т. VI быуатта [[Вавилон]] тарафынан баҫып алына, ә аҙаҡ Фарсы империяһы ҡул аҫтына күсә. Б. Э. Т. IV—II быуаттарҙа Боронғо Македония империяһына, Мысырға Селевекидтар дәүләтенә буйһона. Йәһүдтәр баш күтәргәндән һуң, аҙ ғына ваҡытҡа Йәһүдтәр батшалығы тергеҙелә(б.э.т. 2-се быуат). Алтынсы йылына уҡ рим провинцияһына әүерелә. Рим империяһы ҡыйралғандан һуң, Иерусалим Византия империяһына күсә. Ошо ваҡыттан ҡаланы христианлаштырыу башлана. 639 йылда ғәрәп хәлифе [[Ғүмәр ибн Хәттаб]] тарафынан баҫып алынғас, мосолман ҡиәфәте ала. [[1099]]—[[1187]] һәм [[1229]]—[[1244 йыл]]дарҙа ҡала тәре йөрөтөүселәр хакимлығы аҫтында була. Аҙаҡ Мысыр тарафынан яулап алына. [[1517 йыл]]дан [[1917 йыл]]ғаса [[Ғосман империяһы|Ғосманлы империяһы]] биләмәһенә керә. Аҙаҡ Бөйөк Британия хакимлығына күсә == Галерея == <gallery align="center" widths="200px" heights="200px"> Elyon.JPG|[[ Израилдең юғары мәхкәмәһе (суды)]] Hutz.JPG| Израилдың сит ил эштәре министрлығы BankIsrael01 ST 06.jpg|[[ Израиль банкыһы]] Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG| [[ Израиль музейы]]нда китаптар ҡорамы The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[ Израилдең милли китапханаһы]] Binyanei-HaUmah.JPG|Халыҡ-ара конференц-үҙәге (Иерусалим) Filmfestival2009.jpg|Иерусалим Синематека Bible Lands Museum Jerusalem.JPG|[[ Тәүрәт (библия) илдәре музейы]] AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|[[Израилдең тәбиғи һәм гуманитар фәндәр академияһы]] Twin Towers Memorial in Israel.jpg|[[9/11 Living Memorial Plaza| 11 сентябрь ҡазаһы ҡорбандарына Кенотаф ]] [[Көнсығыш Иерусалим]] </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{примечания|group=комм.}} ; Файҙаланылған әҙәбиәт һәм сығанаҡтар {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Иерусалим |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викиновости = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} * {{ЭЕЭ|11708|Иерусалим}} * [http://www.israelprograms.org/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+Life/Festivals/Yom+Yerushalaim/libr.htm Истоки Иерусалима. В 5- ти брошюрах. Боганим, А.; Израэль, С.]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <br />Ред. Д. Вул, Отв. ред. Л. Дженнер-Клаузнер. — Иерусалим: Education Matters Ltd., 1995. — 218 c. ([https://web.archive.org/web/20141105083010/http://www.machanaim.org/history/in_jer.htm читать]) * [http://www.cityofdavid.org.il/index.html Туристический центр «Город Давида»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409004516/http://www.cityofdavid.org.il/index.html |date=2009-04-09 }} ; Рәсми * [http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/TABLE+OF+CONTENTS.htm#jerusalem IV. JERUSALEM AND THE HOLY PLACES // ISRAEL’S FOREIGN RELATIONS. Selected Documents, Volumes 1-2 — 1947—1974] МИД Израиля{{ref-en}} * [http://www.jerusalem.muni.il/ Муниципалитет Иерусалима]{{ref-he}}{{ref-en}}{{ref-ar}} * [http://www.jerusalem.muni.il/english/tour/cityeng.html Gates of Jerusalem (Старый город: карты, описание)]{{ref-en}} ; Мәғлүмәти * [http://www.jerusaleminfo.ru Иерусалимский информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102220023/http://www.jerusaleminfo.ru/ |date=2019-01-02 }} * [http://cih.ru/iz/index.html Израильская античность] * [http://toldot.ru/blogs/acohen/cohen_684.html Первая еврейская столица] * [http://www.stolitsa.co.il Портал столица наш любимый город] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106061202/http://stolitsa.co.il/ |date=2012-11-06 }} * [http://toldot.ru/tv/open/ Иерусалим он-лайн] * [http://gazeta.rjews.net/news.html Хроники Иерусалима] * [http://www.jerusalemshots.com/ru Архив фотографий Иерусалима] * [http://ontario14.wordpress.com/2011/10/05/история-биньяней-hа-ума-jerusalem-convention-centre/ История «Биньяней hа-Ума» (Jerusalem convention centre)] * [http://ilgid.ru/fotogalerei/jerusalem-walls-2012.html По иерусалимским стенам — фотографии Иерусалима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716005358/http://ilgid.ru/fotogalerei/jerusalem-walls-2012.html |date=2014-07-16 }} * [http://www.egged.co.il/RU/ Автобусные маршруты в Иерусалиме и Израиле, оф. сайт компании Эгед] ; Очерктар * [http://www.jew.spb.ru/ami/A379/A379-041.html Суббота в Иерусалиме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115202704/http://www.jew.spb.ru/ami/A379/A379-041.html |date=2009-01-15 }} Михаэль Дорфман * [http://www.il4u.org.il/Israel/AboutIsrael/IntroducingIsrael/Jerusalem/ Статьи об Иерусалиме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810081507/http://www.il4u.org.il/Israel/AboutIsrael/IntroducingIsrael/Jerusalem |date=2011-08-10 }} * [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Иерусалим|Влас Михайлович Дорошевич. «В земле обетованной. Иерусалим»]] * [http://www.sergwolfson.co.il/articles/21.htm Иерусалим. Русская Православная Церковь в Иерусалиме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925185413/http://sergwolfson.co.il/articles/21.htm |date=2013-09-25 }} {{Иерусалимский округ}} {{Крупные города Израиля}} {{Сионизм}} {{Азия башҡалалары}} {{Крепости, замки и укреплённые города крестоносцев на Ближнем Востоке}} [[Категория:Изге ҡалалар]] tkqfeo7m10cgo1hb3yld0u5ziewl508 Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы 0 75581 1308468 1060300 2026-11-05T18:21:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308468 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев | изображение = КарамышевМухтар.jpg | ширина = 200px | дата рождения = 1895 | место рождения = [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан]]ҙың [[Ишембай районы]]) | дата смерти = билдәһеҙ | место смерти = <!-- билдәһеҙ --> | гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} →<br /> [[Файл:Флаг Башкурдистана.png|22px|border]] [[Башҡортостан]] | научная сфера = | учёная степень = | учёное звание = | место работы = | образование = | знаменитые ученики = | известен как = | награды и премии = | сайт = |принадлежность = {{Флагификация|Российская империя}} [[1915]]—[[1917]]<br />[[Файл:Флаг Башкурдистана.png|22px|border]] [[Башҡорт ғәскәре]] [[1918]] — [[1919]] |годы службы = [[1915]] — [[1919]] |звание = [[ротмистр]] [[Башҡорт ғәскәре]] |род войск = кавалерия |командовал = [[Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы|1‑се Башҡорт кавалерия полкы]] |часть = |сражения = [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]],<br /> [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]],<br />[[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = |викисклад = |связи = |в отставке = }} {{Фамилиялаш|Ҡарамышев}} '''Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев''' ([[1895]], [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан]]ҙың {{ТУ|Ишембай районы}}) — ?<ref>[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк була</ref>) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. == Биографияһы == Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан]]ҙың [[Ишембай районы]]) тыуған, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. [[Ҡарамышевтар]] нәҫеленән. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], Граждандар һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Орск]] ҡалаһында училище һәм педагогик курстарын тамамлаған. 1915—1917 йылдарҙа рус армияһында, прапорщик; 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәре]]ндә ротмистр (1918). [[1917]] йылда сентябренән Стәрлетамаҡ өйәҙе [[Иҫке Сәйет (Башҡортостан)|Иҫке Сәйет]] ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан]]ҙың [[Ишембай районы]]) мәктәп мөдире булып эшләй. [[1918]] йылда ғинуарынан башлап [[Юрматы кантоны|Юрматы кантон]] башҡармаһы ағзаһы, июлдән — [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәре]] инспекторы һәм [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның ҡорал мөдире, бер үк ваҡытта августа — шураның артиллерия бүлеге етәксеһе, сентябрҙә — [[Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы|1‑се Башҡорт кавалерия полкы]] командиры, декабрҙә — «Стәрлетамаҡ фронтының Башҡорт ҡораллы көстәре» оператив төркөмө командующийы<ref>''Таймасов Р. С.'' Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.):Монография.- Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. — 200 с. — C.194.</ref>. [[1919]] йылда [[Башҡортостан хәрби-революцион комитеты]]ның аҙыҡ-түлек бүлеге мөдире була, артабан [[Мораҡ]] ауылы һәм Мораҡ районы гарнизоны начальниғы, апрелҙә алып Башҡортостан республикаһы хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссариатының дөйөм бүлеге начальниғы, августа — [[Табын кантоны]]ның революцион комитеты рәйесе, декабрҙә — [[Тамьян-Ҡатай кантоны]]ның хәрби комиссары. [[1920]] йылда Маҡарҙа уҡытыусы, һуңыраҡ [[Юрматы кантоны]]ның игенселек бүлеге мөдире, [[Дыуан-Ҡошсо кантоны]] Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе, 1921 йылда февралдә башлап «Белрайлесконтора» предриятиеһы, октябрҙә — [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы Башҡортостан республикаһы социаль тәьминәт халыҡ комиссариаты комиссары. Һуңыраҡ [[Урта Азия]]ға сығып китә, артабан [[Винница]] ҡалаһы ([[Украина ССР‑ы]]) йәшәй. 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм шунда һәләк була. == Ғаилә == Ҡартатаһы — [[Ҡарамышев Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы|Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев]], [[Башҡорт-мишәр ғәскәре|Башҡорт ғәскәре]] майоры<ref>по другим данным — генерал-майор</ref>; Атаһы — [[Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы|Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев]], уҡытыусы; Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова; Ағайҙары: * [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы|Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев]] (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре; * [[Ҡарамышев Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы|Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев]] — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.; * [[Ҡарамышев Сөләймән Батыргәрәй улы|Сөләймән Батыргәрәй улы Ҡарамышев]] — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре; Апай — Рузидә, [[Башҡорт атлы дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның табибы<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=info&pa=arxiv ''Әйле З.'' Ҡарамышевтар нәҫеле. // Киске Өфө. — 2012. — № 8. — Б.7.]{{ref-ba}}</ref>. == Хәтер == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190823135840/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8191-aramyshev-m-kht-r-batyrg-r-j-uly/ Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы] * {{YouTube|-37z7MnFxXM|Ҡарамышевтар}} == Әҙәбиәт == * Ярмуллин А. Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. — Өфө, 2009 [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ҡарамышевтар]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт хәрби шураһы ағзалары]] hhga0k2o813fsja0tlqy5eb2bi89u5a Әхмәҙиев Риф Барый улы 0 75612 1308667 1306209 2026-11-06T06:18:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308667 wikitext text/x-wiki [[File:Риф Барыевич Ахмадиев.jpg|275px|thumb|upright|Риф Әхмәҙиев]] {{Ук}} {{фамилиялаш|Әхмәҙиев}} '''Әхмәҙиев Риф Барый улы''' ([[13 февраль]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорт]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәте белгесе]], [[шиғриәт|шағир]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2013—2018 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы<ref name="Ф">[http://www.bashedu.ru/ba/bashkort-filologiyakhy-kham-zhurnalistika-fakultety-turakhynda Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты тураһында. — Башҡорт дәүләт университетының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222210859/http://www.bashedu.ru/ba/bashkort-filologiyakhy-kham-zhurnalistika-fakultety-turakhynda |date=2019-12-22 }}</ref>. 1994 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, [[Ҡыйғы районы]]ның почётлы гражданы == Биографияһы == Риф Барый улы Әхмәҙиев 1954 йылдың 13 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡыйғы районы]] [[Әбдрәзәк]] ауылында тыуған. [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] урта мәктәбен тамамлағас, совхозда, унан һуң мәктәптә эшләй. 1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә, һуңынан [[Ҡыйғы районы]] «Киров» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары була. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының [[башҡорт]]—[[рус теле|рус]] бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында факультеттың комсомол ойошмаһын етәкләй. Уҡыуын тамамлап, университетта эшкә ҡалдырылғас, [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның ВЛКСМ комитеты (район комитеты хоҡуҡтары менән) секретары итеп һайлана, ситтән тороп әҙәбиәт ғилеме буйынса аспирантурала уҡый. Йәштәр ойошмаһы етәксеһе булараҡ, күп башланғыстар менән сығыш яһай, студент төҙөлөш отрядтары эшмәкәрлеге, йәштәрҙең уҡыуы, ялы һәм көнкүреше менән әүҙем шөғөлләнә. 1984—1986 йылдарҙа университеттың әҙерлек бүлегендә уҡытыусы һәм декан урынбаҫары, 1986 йылдан Башҡорт дәүләт университетының филология, һуңынан башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡытыусы, доцент, декан урынбаҫары була<ref name="КЖ">[http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-zhurnalistiki Сотрудники кафедры журналистики БГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223002623/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-zhurnalistiki |date=2019-12-23 }}</ref>. 2013 йылдан ошо факультеттың деканы, журналистика кафедраһы профессоры<ref name="Ф" />. Университетта эшләүенең тәүге йылдарына уҡ Башҡортостан республика «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторҙарының береһе, уның [[башҡорт әҙәбиәте]] һәм журналистикаһына, ижтимағи-сәйәси темаларға арналған сығыштары тыңлаусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. == Фәнни эшмәкәрлеге == Студент йылдарында уҡ Риф Әхмәҙиев ғилми-тикшеренеү менән ныҡлап мауыға башлай, курс эштәрен һәм дипломын башҡорт драматургияһының үҫеш мәсьәләрен өйрәнеүгә арнай. Аспирантурала уҡығанда был проблемалар менән төплө һәм маҡсатҡа ярашлы шөғөлләнә. Уның кандидатлыҡ (1984) һәм 2004 йылда яҡланған докторлыҡ диссертациялары нәҡ ошо темаларға арнала. Бер үк ваҡытта ул башҡорт драматургтары ижадын да төплө тикшерә. Артабан ғалим республика журналистикаһы тарихына, көндәлек торошона һәм үҫешенә ныҡлы иғтибар итә. Һаналған йүнәлештәр буйынса тиҫтәнән артыҡ фәнни монография һәм хеҙмәт баҫтырыу менән бергә, университет уҡытыусыһы булараҡ, студенттар өсөн күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу ҡулланмалары ла әҙерләне. Фән докторының уҙған быуаттың 70—80-се йылдарындағы башҡорт драматургияһының жанр һәм стиль үҙенсәлектәренә арналған ғилми хеҙмәттәренән «Хәҙерге башҡорт комедияһы проблемалары» (1992), «Шағир драматургияһы» (1994), «Суть и суд жанра» (1996), «Хәҙерге башҡорт драматургияһы: конфликт проблемаһы һәм жанр формаларының төрлөлөгө» (2003), «Конфликты. Жанры. Характеры» (2009) тигән фәнни хеҙмәттәре киң билдәллек яуланы һәм авторын республиканан ситтә лә яҡшы таннытты. == Ижади эшмәкәрлеге == Бер үк ваҡытта Риф Әхмәҙиев XX быуаттың 80-се йылдарынан ныҡлап оло әҙәбиәткә килгән нескә хисле лирик шағир булып та [[Башҡортостан]]дан ситтә лә киң танылыу алды. Тәүге шиғырҙары республиканың [[Башҡортостан пионеры (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] ([[Йәншишмә (гәзит)|хәҙер «Йәншишмә»]]), [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсы»]] ([[Йәшлек (гәзит)|хәҙер «Йәшлек»]]), [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны» (хәҙер «Башҡортостан»)]] гәзиттәрендә, 1981 йылда нәшер ителгән «Йәш көстәр» альманахында донъя күрһә, 1982 йылда әҙип ''«Күк йөҙө»'' тип исемләнгән тәүге шиғри йыйынтығын уҡыусы хөкөмөнә тапшыра. Артабан уның шиғриәт һөйөүселәр йылы ҡабул иткән әҫәрҙәре һаналған һәм башҡа гәзиттәрҙә, [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] һәм [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналдарында, шулай уҡ [[татар теле|татар]] һәм [[рус теле|рус]] телдәрендә баҫылып тора. 1992 йылда сыҡҡан ''«Тәҙрәләр»'' тип аталған икенсе йыйынтығы тиҙ арала шиғыр һөйөүселәр араһында таралып бөтә. Авторҙың артабанғы йылдарҙа донъя күргән ''«Сәскә моңо»'' һәм ''«Һөйөү рухы»'' [[китап]]тары ла шул уҡ яҙмышҡа дусар була. Риф Әхмәҙиев [[шиғриәт]]ендә тыуған илгә һәм үҙебеҙҙең хозур тәбиғәткә һөйөү, ҡатын-ҡыҙға мөхәббәт темаһы менән бергә фәлсәфә лирикаһы ла ныҡлы һәм һиҙелерлек урын алып тора. Шағир мәңгелек булған пробламалар — йәшәү рәүеше һәм тормош мәғәнәһе, изгелек һәм яманлыҡ тураһында тере һәм сағыу образдар аша фекерҙәрен асып ҡына ҡалмай, был турала уҡыусыны ла етди уйлланырға мәжбүр итә. Композиторҙар Айрат Кәримов, [[Айрат Ҡобағошов]] һәм башҡаларҙың Риф Әхмәҙиев шиғырҙарына яҙылған тиҫтәләгән йыры радио һәм телевизор аша даими яңғырай. Әҙип 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. == Ғилми хеҙмәттәре == * Хәҙерге башҡорт комедияһы проблемалары (1992). * Шағир драматургияһы (1994). * «Суть и суд жанра» (1996). * «Хәҙерге башҡорт драматургияһы: конфликт проблемаһы һәм жанр формаларының төрлөлөгө» (2003). * «Конфликты. Жанры. Характеры» (2009). == Шиғри йыйынтыҡтары == * Йәш көстәр. Авторҙар коллективы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 142 б. * Күк йөҙө: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 30 б. * Тәҙрәләр: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 72 б. * Сәскә моңо: Шиғырҙар // Тамғалар. — Өфө: Китап, 2001. — Б. 419 — 458. * Һөйөү рухы: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005. — 128 б. == Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре, уның менән әңгәмәләр == * «Бюджет урындарын Мәскәү билдәләй». «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 29 май<ref>[http://bashgazet.ru/belem/30281-byudzhet-uryndaryn-msk-bildly.html «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 29 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251009103113/http://bashgazet.ru/belem/30281-byudzhet-uryndaryn-msk-bildly.html |date=2025-10-09 }}</ref>. * ''Бында белдем ғәййәрлекте, тойҙом хозурлыҡты, иректе...'' (Шиғыр шәлкеме). «Башҡортостан» гәзите, 2012, 12 декабрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6369-bynda-beldem-yyrlekte-toyom-hozurlyty-irekte.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 12 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001526/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6369-bynda-beldem-yyrlekte-toyom-hozurlyty-irekte.html |date=2016-03-09 }}</ref>. * ''Урал алды ҡайындары.'' Шиғырҙар. «Ағиҙел» журналы, 2013 йыл, 2-се һан<ref>[http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2013/agidel-2-2013.pdf «Ағиҙел» журналы, 2013 йыл, 2-се һан]</ref>. * ''Минең йөрәк сәскән осҡондар.'' (Шиғыр шәлкеме). «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 16 декабрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/15988-mine-yrk-sskn-osondar.html «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 16 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309161958/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/15988-mine-yrk-sskn-osondar.html |date=2016-03-09 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)<ref name="КЖ" />. * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре<ref name="КЖ" />. * Ҡыйғы районының почётлы гражданы<ref>[https://kigi.bashkortostan.ru/about/honorary/233656/ Почетные граждане: Ахмадиев Риф Бариевич — Официальный сайт администрации муниципального района Кигинский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|09|2016}}</ref>. * Тыуған ауылы Әбдрәзәктең бер урамына Риф Әхмәҙиев исеме бирелгән<ref>[http://www.gosspravka.ru/02/030/000031.html Регионы / Башкортостан (республика) / Кигинский (район) / Абдрезяково (деревня) — Госсправка сайты]{{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|14|09|2016}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Риф Әхмәҙиев = Риф Ахмадиев: биобиблиогр. күрһ. / төҙ. Г. С. Әхмәҙиева; мөх. З. Т. Әғзәмова; сығ. өсөн яуаплы А. Д. Моратова. — Өфө: [НБ РБ], 2014 . — 59 б. — (Башҡортостан яҙыусылары). — Текст на башк., рус. яз. — 50 экз. — ISBN. == Һылтанмалар == * {{БЭ|96237}}{{V|9|04|2021}} * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTA1Mw/0KDQuNGEINCQ0YXQvNCw0LTQuNC10LI Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Риф Ахмадиев: Биобиблиографический указатель] * [http://cheloveknauka.com/sovremennaya-bashkirskaya-dramaturgiya Современная башкирская драматургия. Человек и наука]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/607403/ В поисках научной истины (К 60-летию профессора Рифа Ахмадиева). Башинформ]. * [http://bashgazet.ru/poet/12047-rif-hmiev-shiyr-ul-ktlmgn-tabysh.html Риф ӘХМӘҘИЕВ: «Шиғыр — ул көтөлмәгән табыш»- Салауат Әбүзәров ойошторған әңгәмә. «Башҡортостан» гәзите, 28.02.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190116161454/http://bashgazet.ru/poet/12047-rif-hmiev-shiyr-ul-ktlmgn-tabysh.html |date=2019-01-16 }}. * [https://web.archive.org/web/20160326165745/http://www.kigiadm.ru/?PART_ID=1234%2F Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы хакимиәтенең рәсми сайты]. [[Категория:ВЛКСМ ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте белгестәре]] [[Категория:Ҡыйғы районы почётлы граждандары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] fe84w5kpuz76rvmvavzixvj1hsdb68j Ҡолой (ауыл) 0 77121 1308501 1252584 2026-11-05T20:42:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308501 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Ҡолой|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡолой |төп исеме = Кулуево |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 55.222844 | lon_deg = 60.600513 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡолой |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2764 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456894 |почта индекстары = | коды = 35132 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 75206870001 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.kuluevo.ru/ |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡолой''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Ҡолой ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. [[Почта индексы]] - 456894, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 75206870001. == Тарихы == Ауылға [[Ҡолой Көсөков|Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков]] (1764 йыл — 1840 йылдан һуң) нигеҙ һала. == Топонимикаһы == Халыҡ ауыл исемен Ҡолой тип йөрөтә — бында электән килеп урынлашҡан Әйле ҡәбиләһенең көнсығыш төркөмө составына ингән башҡорт ҡолой ырыуының исеме менән атай. Ҡолой (Кулуй) — ырыу атамаһына күскән боронғо төрки ир-ат исеме. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 2764 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 1305 ир-ат һәм 1459 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (69 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == [[Файл:Вид на мечеть села Кулуево.jpg|thumb|right|250px|Ауыл мәсете]] * [[Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы]] — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) һәм атҡаҙанған (1995) артисы. * [[Кинйәбулатов Уран Кәрим улы]] (1934—2003) — башҡорт шағиры. * [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — опера йырсыһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты, [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы]] лауреаты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1107-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%B5%D0%B2%D0%BE Ҡолой ауылы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021042428/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1107-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%83%D0%B5%D0%B2%D0%BE |date=2021-10-21 }} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] 5c0lc5xoogw4ntq8s46c00h93cex987 Ҡуянбай 0 77233 1308537 1152145 2026-11-05T22:35:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308537 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Ҡуянбай|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡуянбай |төп исеме = Куянбаева |ил = |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 55.182115 | lon_deg = 60.486038 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Арғаяш районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Яратҡол |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 360 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]]<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref> |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 456896 |почта индекстары = | коды = 35132 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 75206898004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡуянбай''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. [[Почта индексы]] — 456896, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 75206898004. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 360 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 178 ир-ат һәм 182 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] 9uzz6yaz9e0213oo1posa90h5b4a2ic 1991 йыл 0 79368 1308693 1286714 2026-11-06T08:16:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308693 wikitext text/x-wiki {{Йыл өсөн навигация|1991}} {{Быуат өсөн навигация|20}} {{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|1991 |КК=15 февраль}} {{Йыл башы|1991}} == Ваҡиғалар == * [[ғинуар]] — «Известия Башкортостана» һәм «Истоки» республика гәзиттәре сыға башлай. * [[6 февраль]] — Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының «[[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡорт ССР-ы Фәндәр академияһы]] ойошторолоуы тураһындағы» указы сыға. * [[май]]-[[июнь]] — [[Өфө]]лә төрки телле театрҙарының I Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале уҙғарыла. * 12 июнь — Макашов проиграл! * [[16 август]] — [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] араһында тәүге Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. * [[29 август]] — Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы «[[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]]н асыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. * [[17 сентябрь]] — Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы һәм [[Венгрия]] Хөкүмәте араһында сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. * [[15 октябрь]] — «[[Башҡортостан Президенты|Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы Президенты]] вазифаһын булдырыу тураһында» Башҡорт ССР-ы законы ҡабул ителә. * [[7 декабрь]] — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] асыла. * [[8 декабрь]] — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] ойошторола<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-09-23|author = |title = 1991|url = http://www.gasrb.ru/uf/file/1991.pdf|publisher = Управление по делам архивов Республики Башкортостан}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701212938/http://www.gasrb.ru/uf/file/1991.pdf |date=2016-07-01 }}</ref>. * [[СССР]] йәшәүҙән туҡтай. == Тыуғандар == == Вафат булғандар == * [[3 апрель]] — [[Ёлкин Иван Сергеевич]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). * [[11 август]] — [[Мөхөтдин Тажи]], башҡорт шағиры. * [[12 август]] — [[Ғайсин Хәсән Назар улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). * [[1 октябрь]] — [[Нәжип Иҙелбай]], шағир, драматург, тәржемәсе. * [[5 октябрь]] — [[Бәхти Ғайсин]], башҡорт музыканты, Башҡортостандың халыҡ артисы (1962), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1986). * [[24 ноябрь]] — [[Фредди Меркьюри]], британ музыканты. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Commons|1991}} {{Дерево статей|1991 йыл|1}} == Һылтанмалар == https://web.archive.org/web/20260124221622/http://gorbymedia.com/post/1991-review http://www.yeltsinmedia.com/period/year-1991/ http://www.proekt.media/research/statistika-prestuplenyi-v-rossii/ == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1991 йыл]] 7ra7tyqqst960xd7cyz090hh5hvuos1 Һауа судноһы 0 82117 1308602 1290511 2026-11-06T02:27:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308602 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emirates_A380_2.JPG|справа|мини|300x300пкс|Донъялағы иң ҙур сериялы авиалайнер — Airbus A380 ]] [[Файл:Классификация_летательных_аппаратов_согласно_приложению_7_к_Чикагской_конвенции_ИКАО.jpg|справа|мини|300x300пкс|ИКАО Чикаго конвенцияһының 7-се ҡушымтаһына ярашлы самолеттарҙың классификацияһы]] '''Авиатранспорт'''  ({{lang-en|aircraft}})— ер өҫтөнән йәки [[һыу]]ҙан сағылдырылған [[һауа]] менән үҙ-ара тәьҫир итешеүҙән башҡа һауа менән үҙ-ара тәьҫир итешеү юлы менән атмосферала һаҡланған осоусы аппарат<ref>Воздушное судно. Пункт 1, статьи 32, Воздушного кодекса Российской Федерации" от 19.03.1997 N 60-ФЗ (ред. от 18.02.2020). [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102046246 pravo.gov.ru]. <small>Дата обращения 28 марта 2020.</small></ref>. == Билдәләмәһе == Был формулировкала термин [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һауа кодексында<ref>Статья 32, п.1 Воздушного кодекса Российской Федерации (ФЗ-60ФЗ)</ref> һәм 191 [[дәүләт]] ағзаһы булған Халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһының (ИКАО)<ref>Словарь по международной гражданской авиации, ИКАО, DOC 9713, третье издание, 2007 г., стр. 1-55), а также [[Конвенция о международной гражданской авиации#Приложения к Конвенции|приложения]] к Чикагской Конвенции (1944 г.) о международной гражданской авиации (AN 1; AN 2; AN 3; AN 6/I; AN 6/II; AN 6/III; AN 7; AN 8; AN 11; AN 13; AN 16/I; PANS-ATM), Official definition modified by Amdt 2 to AN 7 (08/07/1968)</ref> норматив документтарында ҡулланыла. Формулярлау норматив документтарҙа һәм башҡа Fédération Internationale aeronarodé<ref name="fai">{{cite web|url=http://www.fai.org/fai-documents|title=Sporting Code|accessdate=2012-03-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/68bgaLKUN?url=http://www.fai.org/fai-documents|archivedate=2012-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625021559/http://www.fai.org/fai-documents |date=2012-06-25 }}</ref> һәм халыҡ-ара хоҡуҡ һүҙлектәре<ref>Словарь международного права дипломатической академии МИД России. 3-е издание, переработанное и дополненное. Отв. ред. С. А. Егоров — завкафедрой международного права. «Статут», 2014</ref> кеүек халыҡ-ара ойошмаларҙа ҡулланыла, һәм үрҙә әйтелгәндәрҙән матди яҡтан, ойошма компетенцияһы менән ҡапланған эшмәкәрлек даирәһенә ҡарап айырылырға мөмкин. Мәҫәлән, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Һауа кодексы үҙ көсөн граждандар авиацияһына тарата, дәүләт авиацияһы (шул иҫәптән Оборона министрлығы авиацияһы) һәм эксперименталь авиация һәм булдырыу, самолет тип аталған бөтә самолеттарҙың һауаға яраҡлылығы өсөн ниндәй агентлыҡ яуап бирә.Шуға ярашлы, һауа кодексына буйһонмаған самолеттар был кодҡа «самолёт» билдәләмәһенә инмәй. ИКАО терминды Халыҡ-ара граждандар авиацияһы күҙлегенән ҡарай,Халыҡ-ара авиация федерацияһы — авиация һәм [[спорт]] эшмәкәрлеге күҙлегенән. Самолёттар Маннед (борттағы осоусы идара итә) һәм пилотһыҙ [[Самолёт|самолет]]тарға бүленә.Һауа судноларына инмәй: Экранопландар — (хеҙмәтләндереүҙең динамик принцибы булған суднолар, диңгеҙ законы, атап әйткәндә, ИМО), hovercraft (СВП), ракеталар, космос аппараттары сиктәре аҫтына эләгә. == Һауа судноларының төрҙәре == === МАФ буйынса Классификация === Халыҡ-ара [[Авиация эше|авиация]] федерацияһы классификацияһына ярашлы ун ете төр [[Самолёт|самолет]] һәм башҡа самолеттар бүленә<ref name="fai2">{{cite web|url=http://www.fai.org/fai-documents|title=Sporting Code|accessdate=2012-03-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/68bgaLKUN?url=http://www.fai.org/fai-documents|archivedate=2012-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625021559/http://www.fai.org/fai-documents |date=2012-06-25 }}</ref>. Иң киң таралған һигеҙ төр самолёт бар: автожир, шар, вертолет, роторкрафт, һауа судноһы, флайтгель, планер һәм самолёт. Улар араһында төп айырмалар — приборҙарҙың конкрет ауырлығы, электр станцияһының булыуы һәм төрө һәм күтәргес алыу ысулы. Шулай уҡ башҡа, «гибрид» самолеттар ҙа бар,үрҙә һанап бөткән бер нисә төр самолёттың үҙенсәлектәрен берләштереү. Самолёттарға космос караптары, ракеталар, экранопландар (әммә экранолеттар түгел) һәм hovercraft инмәй. === Һауа суднолары ИКАО классификацияһы буйынса === Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 7-се ҡушымтаһы (Һауа судноларының милли һәм теркәлеү билдәләре) самолёт/самолёттарҙы һауанан еңелерәк һәм һауанан ауырыраҡ самолеттарға бүлә. Үҙ сиратында һауанан еңелерәк самолеттар түбәндәгесә бүленә: * двигателһеҙ аппараттар ** Ирекле сфера шары ** Сферик булмаған ирекле шар ** Бәйләүесле сфера шары ** Сфераға ҡарамаған бәйләүесле аэростат * Двигателе булған ҡоролмалар ** Ҡаты дирижабль ** Ярым ҡаты дирижабль ** Ҡаты булмаған дирижабль Һауанан ауырыраҡ самолеттар түбәндәге төрҙәргә бүленә: * двигателе булмаған ҡоролмалар ** Ҡоро ер планеры; ** Гидроплан; ** Һауа йыландары; * двигателле ҡоролмалар ** [[Самолёт|Самолет]]тар *** Ҡоро ер самолёттары, (үҙ эсенә саңғыла ултырыу механизмы булған транспорт сараларын ала); *** Гидроплан (йөҙгән йәки кәмә); *** Самолёт-амфибия; ** Винт ҡанатлылар *** Ҡоро ер автожиры (үҙ эсенә саңғы шассиһы менән транспорт сараларын ала); *** Гидроавтожир (поплавоклы йәки кәмә); *** Автожир-амфибия; *** Ҡоро ер вертолеты (саңғыла ултырыу механизмы булған транспорт сараларын үҙ эсенә ала); *** Гидровертолет (йөҙгөслө йәки кәмә); *** Вертолет-амфибия; ** Орнитоптерҙар *** Ҡоро ер орнитоптеры (үҙ эсенә саңғы шассиһы менән транспорт сараларын ала); *** Гидроорнитоптер (йөҙгөс йәки кәмә); *** Орнитоптер-амфибия. Бынан тыш, ИКАО самолеттарҙы, әгәр улар бортта пилотһыҙ башҡарылырға тейеш булһа, пилотһыҙ тип классификациялай. Пилотһыҙ осоу аппараттарына пилотһыҙ идара ителгән шарҙар (икенсе төрлө әйткәндә, самолеттың ирекле/автономлы осоусы күсермәләре) һәм алыҫтан идара ителеүсе самолеттар инә. ИКАО башҡа төр һауа судноларын/самолёт төрҙәрен ҡарамай, сөнки граждандар авиацияһы ойошмаһы булып тора. Шул уҡ ваҡытта башҡа тармаҡтарҙа самолеттарҙың классификацияһы һәм һауа судноларының/самолеттарҙың өҫтәмә төрҙәре булыуы ихтимал. Термин билдәләмәһенә ярашлы, самолёттарға экранопландар һәм һауа мендәрле суднолар инмәй. == Һауа судноларының конкрет гравитация буйынса классификацияһы == Үҙенсәлекле гравитация буйынса самолеттар ике төркөмгә бүленә ала — һауанан еңелерәк самолеттар (ингл. aerostats) һәм һауанан ауырыраҡ самолёттар (аэродиндар). Икеһенең айырмаһы шунда,һауанан еңелерәк самолеттар өҫтәмә электр станцияһы ярҙамынан тыш, һауанан ауырыраҡ самолеттарҙан айырмалы рәүештә, үҙ аллы һауаға сыға ала. Был классификация рәсми түгел һәм мөмкин булған һәм йыш ҡулланыла торған классификация булараҡ бирелә. === Һауанан еңелерәк === [[Файл:Colorado_Springs_Hot_Air_Balloon_Competition.jpg|справа|мини|250x250пкс|Һауа шарҙарында ярыш. Колорадо-Спрингс.]] [[Һауа]]ға күтәрелеү өсөн [[Архимед]] ҡанундарына нигеҙләнгән аэростатик көстәр ҡулланылыуы [[һауа]]нан еңелерәк самолёттарҙы айырып күрһәтә,уға ярашлы түбән тығыҙлыҡтағы кәүҙә ул ваҡытҡа тиклем тығыҙлығы ҙурыраҡ мөхиттә йөҙә,йөҙә башлағансы (йәғни тән һәм урталыҡ тығыҙлығы тигеҙ булғансы).атмосфераның тығыҙлығы ер өҫтөнән сығарылған һайын кәмегәнгә күрә,бындай һауа судноһын күтәреү ҙә күтәрелгәндә кәмей. Рәсәй Федерацияһы оборона министрының 136-сы һанлы бойороғона ярашлы Рәсәй Федерацияһының Транспорт министрлығы No 42, Росавиакосмос No 51 31.03.2002 «Рәсәй Федерацияһы һауа киңлегендә осоштарҙың федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында» һауанан еңелерәк самолеттар өсөн түбәндәге билдәләмәләр бирелә (инглиз теленән тәржемә бойороҡҡа инмәй): * аэростат — самолет, уның күтәргесе аэростатик нигеҙгә нигеҙләнгән бер үк ваҡытта аэростатик һәм аэродинамик принциптар; * һауа судноһы — атмосферала электр станцияһы ярҙамында хәрәкәт иткән һәм бейеклеге менән идара ителеүсе шар, йүнәлеше, тиҙлеге, алыҫлығы һәм осоу оҙайлығы. Һауа шарҙарының конструкцияһына, ҡағиҙә булараҡ, тышса менән ҡамалған газ булыуы хас, уның тығыҙлығы атмосфера һауаһының тығыҙлығынан түбән. Ул һауанан еңелерәк газ булыуы мөмкин — мәҫәлән, водород, гелий, метан һәм башҡалар — йәки туранан-тура йылытылған хәлдәге һауаның үҙе. [[Файл:2003-07-26_16-45-59_Germany_Baden-Württemberg_Unterailingen.JPG|справа|мини|250x250пкс|Фридрихшафен аэропортында Цеппелин НТ.]] Рәсәй Федерацияһы Транспорт министрлығының 17.04.2003 No 118 «Дөйөм авиация самолёттарының берҙәм күсермәләрен эксплуатациялау тәртибе тураһында» Федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһындағы бойороғона ярашлы, шарҙарҙың түбәндәге төркөмдәре бүленә (инглиз теленә тәржемә итеү һәм бойороҡҡа индерелмәгән иҫкәрмәләр: * газ шары (ҡара: шарльерҙар) — һауа шары, һауаға ҡарағанда еңелерәк газ ярҙамында күтәргес көс булдырылған һауа судноһы; * эҫе һауа шары, һауа шары, һауа судноһы, унда күтәргес көс йылытылған һауа ярҙамында барлыҡҡа килә; * берләштерелгән шар — һауанан еңелерәк газ ярҙамында ла, ташыусы газды йылытыу юлы менән дә күтәргес яһалған шар. Конструктив һауа суднолары «камиллаштырылған шарҙар» булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың ҡайһы берҙәренең үҙенсәлекле ауырлығы һауаға ҡарағанда ауырыраҡ — кире көсөргәнешле (раковина) һәм двигателдәренең тартыу көсө менән аэростатик күтәргес булмауын ҡаплай. Был йәһәттән махсус төркөм — гибрид һауа суднолары айырыла — улар һауа шарының үҙенсәлектәрен (ҡабыҡтағы газ арҡаһында аэростатик көстөң булыуы), вертолет (роторҙар ярҙамында вертикаль осоу ваҡытында өҫтәмә күтәреү көсө) һәм самолётты (горизонталь осош ваҡытында беркетелгән ҡанат арҡаһында өҫтәмә аэродинамик күтәргес булдыралар) берләштерә. Был төр самолёттар ғәҙәти һауа судноларына ҡарағанда билдәле бер өҫтөнлөктәргә эйә, әммә беренсе гибрид һауа судноһы тик 1987 йылда ғына патентлана. === Һауанан ауырыраҡ === Һауа суднолары ауыр аэростатик көскә эйә түгел, шуға күрә көстө күтәреү өсөн башҡа конструктор ҡарарҙарын файҙаланырға кәрәк. Иң таралғанлығы — аэродинамик көстө ҡулланыу. ==== Хәрәкәтһеҙ ҡанат ==== [[Файл:Antonov_An-225_Spijkers.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ан-225 — донъялағы иң ҙур йөк самолеты.]] Авиация техникаһында ҡанаты аҫтында күтәрелмәле көстө булдырыу өсөн өҫкө көс булыу күҙ уңында тотола. Ул аҫта һауаның баҫым айырмаһы иҫәбенә барлыҡҡа килә. Һауа баҫымы иһә һауа ҡатламының өҫкө йөҙө буйлап үтеп инеүе тиҙлегенән тора. Аҫҡы ҡатта һауа тиҙлегенең өҫкө өлөшөндә ҡарағанда түбәнерәк булыуы күҙәтелә, шуға күрә күтәргес көс өҫтән аҫҡа төшөүгә йүнәлтелә. РФ Транспорт министрлығы 12.09.2008 йыл № 147 приказы менән Федераль авиация ҡағиҙәләре раҫлау тураһында талаптарға «һауа суднолары экипаждары ағзаларына, һыу, һауа судноларын хеҙмәтләндереү буйынса техник хеҙмәткәрҙәр, белгестәр һәм тәьмин итеү буйынса осоштар (осоусы диспетчерҙарға) граждандар авиацияһы» түбәндәге билдәләмә бирелә: * '''Самолёт''' (сигнал. Fixed-wing Aircraft) — ауыр һауа судноһы, осонда көс ҡулайламаһы хәрәкәткә килтереүсе, осоусы көс көстәре башлыса тулы булмаған шарттарҙа аэродинамик реакциялар иҫәбенә барлыҡҡа килә; * '''Планёр''' (glider, sailplane) — һауа судноһы, башлыса тулы шарттарҙа хәрәкәткә килтерелмәгән көс ҡулайламаһы менән барлыҡҡа килмәгән һауа судноһы. Һауа судноһы менән планерҙың төп айырмаһы — электр станцияһы булыуы, уның ярҙамында етерлек күтәргес булдырыу өсөн кәрәкле тиҙлекте үҙ аллы ала ала. Планерҙы тиҙләтеү өсөн тышҡы көстәр ҡулланыла, мәҫәлән, оҙон трослы шығырым, йәки елгә осҡан тау битенән старт, йәки башҡа самолет ярҙамында ирекле осош нөктәһенә туранан-тура оҙатыу. Шулай уҡ үҙ этәргес системаһы менән йыһазландырылған аралыҡ варианты — мотор планеры бар, үҙ аллы осоу йәки күтәрелеү башҡарырға рөхсәт итә. ==== Төп ротор ==== [[Файл:MI-12.JPG|справа|мини|250x250пкс|Ми-12 — донъяла төҙөлгән иң ауыр йөк күтәреүсе һәм иң ауыр вертолет.]] Винт (винт) — двигатель менән әйләнеүгә ҡоролған ҡалаҡ агрегаты һәм двигателдең ҡеүәтен (торк) тартыу көсөнә әйләндереү өсөн тәғәйенләнгән. Ротор — вертикаль әйләнеү күсәре булған винт, ул һауа судноһына күтәрелеүҙе тәьмин итә һәм идара ителеүсе горизонталь осош һәм ергә төшөү мөмкинлеген бирә. Бөтә аэродинамик осоу аппараттары өсөн дөйөм исем йәки бер нисә винт ҡулланылған — осоусы осоу аппараттары (Arotorcraft). Рәсәй Транспорт министрлығының 31.VII.2009 No 128 -се бойороғонда (27.XII.2012 йылға тиклем) «Рәсәй Федерацияһының граждандар авиацияһында осоштарҙы әҙерләү һәм башҡарыу» Федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында" түбәндәге билдәләмә бирелә: * '''вертолет''' — һауанан ауырыраҡ һауа судноһы, осошта башлыса бер йәки бер нисә ротор менән һауа реакцияһы ярҙамында яҡынса тура торошта торған үҙәк тирәләй әйләнеп торған хәрәкәт системаһы. Рәсәй Федерацияһының юридик акттарында бындай самолеттың аныҡ билдәләмәһе юҡ, автожир булараҡ (документтарҙа бындай термин ҡулланылһа ла), әммә Рәсәй Федерацияһының тышҡы хужалыҡ эшмәкәрлеге тауар номенклатураһына аңлатмалы (Т. Т. ФЭА Россия) түбәндәге асыҡлыҡ бар (инглиз теленә тәржемәһеҙ): * '''автожир''' — һауанан ауырыраҡ самолёт, электр станцияһы менән һәм бер йәки вертикаль үҙәктәр тирәләй ирекле әйләнеүсе бер нисә ротор менән йыһазландырыла. Ошо билдәләмәләр нигеҙендә вертолет менән автожирҙың айырмаһы асыҡ, беренсе осраҡта төп ротор электр станцияһын әйләндерә, ә икенсеһендә автотротация режимында әйләнә. Автожирҙың төп роторы артҡа ауыша, ә электр станцияһы осоу ваҡытында тиҙләтеү һәм горизонталь йүнәлештә хәрәкәт итеү өсөн ҡулланыла. Ҡаршы һауа ағымы бер үк ваҡытта роторҙың әйләнеүенә килтерә, был күтәргес көс барлыҡҡа килтерә. ==== Ҡоролмаларҙың башҡа төрҙәре ==== [[Файл:X24.jpg|справа|мини|250x250пкс|Мартин-Мариетта X-24 — терәк корпус концепцияһын тикшереү өсөн NASA эксперименталь самолеты.]] * Илтеүсе корпус (ингл. күтәргес кузов) — һауа судноһы корпусында күтәргес көс барлыҡҡа килгән аэродинамик схема, фюзеляж, ә ҡанаты күтәргесте тәьмин итеү өсөн шул тиклем ҡулланылмай, . Ҡайһы бер ҡанатлы самолёттар фюзеляжды күтәргес эшләү өсөн дә ҡуллана (интеграль аэродинамик планировка, фюзеляж һәм ҡанат корпус барлыҡҡа килтерә), мәҫәлән, дүртенсе быуын яугирҙәре МиГ-29 һәм Су-27.МиГ-29 истребителе осрағында һауа судноһының подшипник кәүҙәһе осошта күтәргестең 40 процентын, ҡанатының 60 процентын тәьмин итә. Махолет (орнитоптер) — һауанан ауырыраҡ флигелле ҡанаты менән һауанан ауырыраҡ хәрәкәт (ҡош ҡанаттарына оҡшаш, бөжәктәр һәм ярғанаттар). Хәҙерге махоганиҙарҙың күпселеге ҡоштар һәм бөжәктәр менән бер үк ҙурлыҡта төҙөлгән. Әммә ярайһы уҡ ҙур ҙурлыҡтағы приборҙар төҙөү осраҡтары ла бар, ҡоштар, бөжәктәр кеүек.Әммә кешене хәрәкәткә килтерә алған ҙур ҙурлыҡтағы ҡоролмалар төҙөү осраҡтары ла бар. Шулай итеп, тотороҡло горизонталь осошҡа һәләтле беренсе уңышлы мускуллы махолет, 2010 йылдың 2 авгусында вәкил ҡатнашлығында эфирға сыҡҡан Канада ҡар ҡошо ла була. Fédération Aeronautica һәм 19,3 секунд эсендә 145 метрға оса. Турбоджет — һауала осоп төшөү һәм уны һауала тотоу өсөн вертикаль монтажланған турбоджет двигателен ҡулланған һауанан ауырыраҡ самолёт. СССР-ҙа бындай аппараттың эксперименталь өлгөһө 1955 йылда эшләнә, шул уҡ ваҡытта уның исемен дә ала. Турбопландың ҡанаты һәм ҡойроғо булмай — идара итеү газ рулдәре һәм двигателдең штукатуркаһы ярҙамында башҡарыла. Бындай самолеттың инглиз телендәге Flying Beddead («Flying Bead») версияһы бер йыл элек, 1954 йылда төҙөлгән. Эшләнгән моделдәр заманса вертикаль осоу-ултырыу (ВТТОП) самолёттарының прототибы булып хеҙмәт итә. ==== «Гибридтар» ==== [[Файл:MV-22_from_VMMT-204.jpg|справа|мини|250x250пкс|''MV-22'' (модификация конвертоплан Bell V-22 Osprey) — горизонталь осоуҙа.]] * '''Вертикаль күтәрлеүсе һәм ултырыусы''' (СВВП, англ. vertical take-off and landing, VTOL) — вертикаль йүнәлешле двигателдең тартыу көсөн ҡулланып, нуль горизонталь тиҙлек менән осоп төшөүгә һәм ултырыуға һәләтле самолёт, вертолет кеүек (был осраҡта ташыусылар ролен башҡарған винттар арҡаһында) йәки турболет (реактив хәрәкәт арҡаһында). Осоу режимында электр станцияһы горизонталь йүнәлештә хәрәкәт итеү өсөн ҡулланыла, ә күтәргес көс беркетелгән ҡанат ярҙамында барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта һауа судноһы винттарҙың ынтылышын йәки реактив ағым йүнәлешен үҙгәртеү һәләтенә эйә булырға тейеш түгел. Мәҫәлән, эксперименталь ВТН Райан X-13 Вертиджеттың ултырыу механизмы ла булмай һәм «ҡойроҡтан осоу» схемаһы буйынса туҡтатылған хәлдән осоп китә. Бындай самолеттар «ҡойроҡта ултырыу» — «тайситтер» (ингл. tailsitter) тип атала. '''Конвертиплан''' — самолёт, осоу-ултырыу ваҡытында винттарҙы күтәреү сифатында, ә горизонталь осошта — тартыу сифатында ҡулланыу. Асылда, был самолёт вертикаль осоу-ултырыу самолеттарына оҡшаш, әммә винттарҙың конструкция үҙенсәлектәре һәм ҡанат арауығы менән сағыштырырлыҡ ҙур диаметры арҡаһында, уларҙы роторлы самолёттар тип атайҙар. Бер нисә конструкциялы конвертипландар бар: роторлы винттар (тилтротор) һәм роторлы ҡанатлы (ауышлыҡ менән). Беренсе осраҡта тик винттар үҙҙәре генә борола, икенсеһендә — винттар менән бергә ҡанат. * '''Роторлы ҡанат''' (ингл. gyrodyne) — роторкрафт, структур яҡтан вертолетты кәүҙәләндерә, беркетелгән ҡанат һәм өҫтәмә этәргес менән йыһазландырылған. Һауа судноһының төп роторы вертикаль осоу-ултырыу өсөн ҡулланыла. Горизонталь осош ваҡытында ротор автогиро кеүек аутоотизация режимына күсә, һәм хәрәкәт һауа судноһы принцибы буйынса бара — двигателдәр судноны алға тарта, ә ҡанаты өҫтәмә күтәргес көс булдыра. == Пилотһыҙ осоу аппараттары == [[Пилотһыҙ осоу аппараты]] — бортта осоусыһыҙ осоу өсөн тәғәйенләнгән самолет<ref>Циркуляр ИКАО Cir 328</ref>. Пилотһыҙ осоу системаһы — бортта пилотһыҙ идара ителеүсе самолет һәм уға бәйле элементтар .Автономлы самолёт — пилотһыҙ осоусы осоу менән идара итеүгә ҡыҫылыуын тәьмин итмәгән пилотһыҙ осоу аппараты. Алыҫтан идара ителеүсе самолет — был самолет бортында булмаған пилот идара иткән самолет. Пилотһыҙ осоу аппараттарының субкатегорияһы булып тора. Граждандар авиацияһының норматив документацияһында пилотһыҙ осоу аппараттарын ҡулланыуҙы көйләү мәсьәләләре көндән-көн мөһимләшә бара, пилотһыҙ осоу аппараттарының эшен көйләй. ИКАО Ассамблеяһының 39-сы сессияһында отчеттар ҡайһы бер дәүләттәр пилотһыҙ осоу аппараттары системаларын үҙҙәренең милли һауа киңлеге системаһына интеграциялау менән шөғөлләнә, пилотһыҙ осоу аппараттары самолеттар менән бер рәттән идара итеү маҡсатында, һауа судноһы бортында идара итеүсе пилоттар. [[Америка Ҡушма Штаттары]] 2020 йылға пилотһыҙ осоу аппараттары системаларын (УАС) үҙенең милли һауа киңлеге системаһына (NAS) интеграциялауҙы тамамлай. БАС сиктәрендә граждандар арауығында даими осоштар башҡарыласаҡ, шул иҫәптән төнгө осоштар, ҙур халыҡ күпләп йыйылған ерҙә йәки башҡа самолеттар янында күреү һыҙығынан ситтә осоштар. Бындай осоштар төп принциптарҙан йәки махсус рөхсәт ҡағыҙҙарынан ситләшеүҙе талап итмәйәсәк. Пилотһыҙ осоу аппараттарының эшен көйләүсе бүлектәр менән тулыландырыу маҡсатында, Рәсәй Федерацияһында Граждандар авиацияһының норматив документацияһына үҙгәрештәр әүҙем индерелә. Халыҡ-ара граждандар авиацияһы норматив базаһында пилотһыҙ осоу аппараты тураһында беренсе тапҡыр Париж конвенцияһында телгә алына, 13.10.1919 йылда 15.06.1929 протоколы 15-се статьяла түбәндәге фразаны яҙып ҡуйған: "Договорлашҡан дәүләттең пилотһыҙ осоу мөмкин булған самолеты, махсус рөхсәтһеҙ икенсе договорлашҡан дәүләт территорияһы өҫтөндәге һауа киңлеген махсус рөхсәтһеҙ осоп үтергә тейеш түгел ". Париж конвенцияһын алмаштырған 7.12.1944 йылда ҡул ҡуйылған [[Чикаго]] конвенцияһында пилотһыҙ осоу аппараттары 8-се статьяла телгә алына. «Пилотһыҙ осоу аппараттары» исеме менән: «Пилотһыҙ осоуға һәләтле бер самолет та осош яһамай летчикһыҙ, осоусыһыҙ договорлашҡан дәүләт территорияһы өҫтөнән осоусыһыҙ осоштар үткәрмәй, тик был дәүләттең махсус рөхсәтенән тыш һәм бындай авторизация шарттарына ярашлы. Һәр договорлашҡан дәүләт бындай самолеттарҙы пилотһыҙ осҡанда, райондарҙа үҙ өҫтөнә ала Граждандар самолеттары өсөн асыҡ, был осошто контролдә тотоуҙы тәьмин итеү, был граждандар самолеттары өсөн хәүефте бөтөрөргә мөмкинлек бирер ине». ИКАО-ның 11-се һауа навигацияһы конференцияһы (ANConf/11), Монреалдә 2003 йылдың 22 09 -ҙан 3.10.20.03 тиклем үтә, Һауа хәрәкәтен ойоштороуҙың глобаль файҙаланыу концепцияһын хупланы, түбәндәге билдәләмәне үҙ эсенә ала: ''Пилотһыҙ осоу аппараты''' — Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 8-се статьяһы мәғәнәһендә пилотһыҙ самолет, ул бортта самолет командирыһыҙ оса һәм ерҙән йәки башҡа урындан тулыһынса алыҫтан идара ителә,, икенсе самолеттан, йыһандан, йәки программалы һәм тулыһынса автономлы». Пилотһыҙ осоу аппараттарының (УАВ) бындай аңлатмаһы 2004 йылда ИКАО Йыйылышының 35-се сессияһы тарафынан хуплана. 19.04.2007 йылда АНК үҙенең 175-се сессияһының 2-се ултырышында пилотһыҙ осоу аппараттары системаһын өйрәнеү төркөмөн (УАССГ) булдырыуҙы раҫлай, һәм был төркөм 2009 йылдың 15 сәғәтенән алып 18.09.2009 йылға тиклем үткән үҙенең 3-сө ултырышында «'''Алыҫтан идара ителеүсе самолеттар'''» терминын индерә, тигән һығымтаға килә, сегрегацияланмаған һауа киңлеге һәм аэродромдар, идара ителеүсе самолеттар менән бер рәттән, дистанцион рәүештә генә интеграциялана ала, пилотһыҙ осоу аппараттары һәм 2011 йылда 328-се түңәрәк «Пилотһыҙ осоу аппараттары системаһы (УАС)», һәм 2015 йылда алыҫтан идара ителеүсе авиация системалары өсөн ҡулланманың (ДПАС) беренсе сығарылышын сығара, унда пилотһыҙ осоу аппараттары телгә алына: алыҫтан идара ителеүсе самолеттар, автоном самолёттар, автономлы самолёт, самолёт моделдәре (328-се түңәрәккә индерелмәгән). Алыҫтан идара ителеүсе самолеттар осоштарҙың ҡайһы бер сегменттарында автономлы осош яһай алыуын билдәләп, ә автономлы самолёттар ҡайһы бер сегменттарҙа дистанцион рәүештә идара ителә ала, шулай уҡ алыҫтан идара ителеүсе самолеттар күңел асыу маҡсатында ҡулланыла ала, ә самолет моделдәре маҡсатҡф ярашлы ҡулланыла ала, һәм самолёт моделдәре күңел асыуға ҡарамаған маҡсаттарҙа ҡулланыла, ҡулланманың күләмен был самолеттарҙың ҡайһы берҙәренә генә тарата. Пилотһыҙ осоу аппараты борттағы кешеләрһеҙ оса алғанлыҡтан, ҡулланмала «авиаһәләкәт» терминына яңы аңлатма индерелә: «Авиаһәләкәт — самолет ҡулланыу менән бәйле ваҡиға, пилотлы самолет осрағында кеше күтәрелгән мәлдән алып бара осоу ниәте менән самолет бортында, борттағы бөтә кешеләр самолетты ташлап киткәнсе йәки, пилотһыҙ осоу аппараты осрағында, йәки, пилотһыҙ осоу аппараты осрағында һауа судноһы осош яһау маҡсатында урындан теҙелеп китергә әҙер булған мәлдән килеп сыға, осош аҙағында туҡтағансы һәм төп электр станцияһын һүндергәнсе» (hereinafter — срогы аҫтына эләккән авиация ваҡиғалары исемлеге). Рәсәй Федерацияһының 2016 йылдың сентябренә «пилотһыҙ осоу аппараттары» терминын билдәләгән норматив документацияһында ҡапма-ҡаршылыҡлы аңлатмалар бар<ref>Источники информации с цитатами из них приведены ниже — ФАП-138 и «Воздушный кодекс»</ref>. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 11 декабрендәге N 138-се указына ярашлы (12.07.2016) «Рәсәй Федерацияһының һауа киңлеген файҙаланыуҙың федераль ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында», «Пилотһыҙ осоу аппараты — бортта пилотһыҙ (экипаж) осош яһаусы һәм автоматик рәүештә осоуҙа идара ителеүсе самолет, идара итеү бүлмәһенән оператор йәки ошо ысулдар комбинацияһы буйынса». «Рәсәй Федерацияһының һауа кодексы» 60-ФЗ Федераль законына ярашлы (06.07.2016) «Пилотһыҙ осоу аппараты — осошта осоусы идара иткән самолет, Йәғни, 60-ФЗ Федераль законға ярашлы, автономлы (автоматик рәүештә) идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарының кластары норматив көйләү өлкәһенән төшөп ҡала. Йәғни, 60-ФЗ Федераль законға ярашлы, автономлы (автоматик рәүештә) идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарының кластары норматив көйләү өлкәһенән төшөп ҡала. шулай уҡ ҡатнаш автономлы һәм/йәки ер өҫтө пилоты менән идара ителә. == Самолеттарҙың юридик классификацияһы == Һауа судноларының беренсе юридик классификацияһы 1919 йылдың 13 октябрендә тәҡдим ителә, Париж конвенцияһы булараҡ билдәле халыҡ-ара авиадиспетчерҙы көйләү ҡағиҙәләре. Был классификацияға ярашлы, бөтә караптар өс төркөмгә бүленә: # '''хәрби самолеттар'''; # тик дәүләт маҡсаттарында ғына хеҙмәт итеү өсөн тәғәйенләнгән самолеттар (почта, таможня, полиция); # шәхси самолеттар (башҡалар, шул иҫәптән йәмәғәт самолеттары ла, икенсе категорияға эләкмәй). Париж конвенцияһы 1944 йылдың 7 декабрендәге Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһы менән алмаштырыла, Яңы документҡа ярашлы, самолеттарҙың ике төркөмө генә ҡалған — дәүләт һәм гражданлыҡ. Хәрби самолеттар дәүләт самолёттары статусын ала. Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтендә самолеттарҙың хоҡуҡи классификацияһы нығытылған Рәсәй Федерацияһының һауа кодексы самолеттарҙы дәүләт теркәүе нигеҙендә авиацияның билдәле бер төрөнә тәғәйенләү юлы менән йәки тейешле дәүләт органы тарафынан һауа иҫәпләү (граждандар авиацияһы, дәүләт авиацияһы, эксперименталь авиация). == Һауа судноларының максималь осоу ауырлығы буйынса классификацияһы == Рәсәй Федерацияһы Транспорт министрлығы 20.06.1994 No DV-58 „Раҫлау тураһында“ бойороғона ярашлы Рәсәйҙең граждандар авиацияһында авиация техникаһын техник файҙаланыу һәм ремонтлау буйынса ҡулланмалар» (Юстиция министрлығында теркәлмәгән — юридик көскә эйә булмаған) самолеттар дүрт класҡа бүленә: {| class="standard" style="text-align:center" |+Һауа судноларының максималь осоу ауырлығы буйынса классификацияһы ! rowspan="2" |Класс ! colspan="2" |Максималь осоу массаһы, т ! rowspan="2" |Һауа судноларының төрҙәре |- !Самолеттар өсөн !Вертолеттар өсөн |- !Бер |75 һәм унан да күберәк |10 һәм унан да күберәк |Ил-96, Ил-76, Ил-62, Ту-204, Ту-154, Ми-26, Ми-10, Ми-8, Ми-6, Ялҡында-32, Ан-124 |- !Ике |30-75 |5-10 |Ан-12, Ил-18, Ту-134, Як-42, Sukhoi Superjet 100, Ан-148 |- !Өс |10-30 |2-5 |Ан-74, Ан-30, Ан-26, Ан-24, Ил-114, Ил-14, Як-40, Ялҡында-126, Ялҡында-26, Ми-2 |- !Дүрт |10 |2 |Ан-2, Л-410 |} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһының Һауа кодексы, 18.07.2006 No 114-ФЗ версияһынан башлап, һауа судноларының максималь ауырлығына ҡарап билдәләмәләр бирә:</blockquote>'''Еңел һауа судноһы''' — һауа судноһы, уның осоу массаһы 5 700 килограмдан аҙыраҡ тәшкил итә, шул иҫәптән вертолет, осоусы массаһы 3 100 килограмдан аҙыраҡ тәшкил итә; '''Үтә еңел һауа судноһы''' — һауа судноһы, уның иң юғары осош массаһы 495 килограмдан ашыу тәшкил итә. == һауа судноларын осҡанда һәм төшкәндә өйөрмә яһалыу буйынса ИКАО классификацияһы == [[Файл:Airplane_vortex_edit.jpg|мини|200x200пкс|НАСА-ның самолёттың ҡойондарын визуалләштереүе]] Максималь осоу массаһы һауа судноһы нигеҙендә сертификатланған. Док ICAO 8643 {| class="standard" style="text-align:left" |+Категория турбулент спутный эҙҙәре ҡала (WTC - category turbulence wake) ! style="text-align:center" width="30" |H | width="70" |Ауыр <br>(Heavy) | width="700" |ауырлығы 136 000 кг булған самолет төрҙәре (300 000 фунт) һәм унан да күберәк |- ! style="text-align:center" width="30" |M |Еңел<br>(Medium) |ауырлығы 136 000 кг-ҙан кәмерәк булған самолет төрҙәре (300 000 фунт) һәм 7000 кг-тан ашыу (15 000 фунт) |- ! style="text-align:center" width="30" |L |Еңел <br>(Light) |ауырлығы 7000 кг булған самолет төрҙәре (15 000 фунт) йәки унан да кәмерәк |} Иҫкәрмә. Әгәр һауа судноһы тибы варианттары өйөрмә яһалыу буйынса төрлө категорияларға инһә, ике категория ла күрһәтелгән.(мәҫәлән, L/M йәки M/H.). Бындай осраҡтарҙа берҙәм категория билдәһен ИКАО моделле осоу планының 9-сы киҫәгенә индереүҙе пилот йәки авиалайн башҡара. == ИКАО регламентына ярашлы граждандар авиацияһы самолёттары категориялары == Категория бүленгән тиҙлегенә ҡарап, һауа судноһы классификациалана (тиҙлек, тиҙлек 1,3 тапҡырға күберәк булып ултырып ҡала янында ултырған максималь массаһы сертифицияланған сваливание конфигурацияһы).<ref>[http://law.rufox.ru/print/19/93003243.htm Приказ Министерства транспорт РФ от 28 декабря 1993 г. № ДВ-160 «ОБ УСТАНОВЛЕНИИ КАТЕГОРИЙ ДЛЯ ВОЗДУШНЫХ СУДОВ ГА РОССИИ СОГЛАСНО ПРАВИЛАМ ИКАО И О ВВЕДЕНИИ В ДЕЙСТВИЕ МЕТОДИКИ ОПРЕДЕЛЕНИЯ МИНИМУМОВ АЭРОДРОМА ДЛЯ ВИЗУАЛЬНОГО ЗАХОДА НА ПОСАДКУ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311032720/http://law.rufox.ru/print/19/93003243.htm |date=2014-03-11 }}</ref> Категориялар латин хәрефтәре А,В,С,D менән билдәләнәсәк. * Ә (тиҙлек классификацияһы, 169 км/с) — Ан-2, Ан-28, Л-410 вертолеттар. * В (169—223 км/с) — Як-40, Як-42, Ан-24, Ан-26, Ан-30, Ан-72, Ан-74, Ил-114. * С (224—260 км/с) — Ан-32, Ил-76. * D (261—306 км/с) — Ил-18, Ил-62, Ил-86, Ил-96, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ан-12, Ан-124. == Милли тамғалар == ИКАО тәртип ҡағиҙәләренә ярашлы, һауа судноларының бөтә тамғалары ла законға ярашлы теркәү үткән. Һауа судноһы дәүләт реестрында теркәлгәндән һуң, уны дәүләт реестрында теркәргә һәм тамғаларға , ҡағиҙә буйынса барған урында, килешелгәнсә конвенция 7 ИКАО. Милли билдә Халыҡ-ара телекоммуникациялар союзы тарафынан теркәлеү торошона бүленгән радиокоммуникацияларға саҡырыу билдәһенә индерелгән милли символдар серияһынан һайланған. Дәүләт билдәһе халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһына хәбәр ителә. ИКАО дәүләттәре иғлан иткән һауа судноларының милли билдәләре исемлеге Һауа судноһының Рәсәй Федерацияһына милли аффектлылығы билдәһе булып РА-ның самолеттың ҡойроҡло һаны (граждандар суднолары һәм ведомство пассажирҙар самолеттары өсөн) һәм Рф (дәүләт авиация самолёттары өсөн) символдары тора.Әгәр, мәҫәлән, Рәсәй авиакомпанияһы идара иткән самолеттың ҡойроҡ номеры башында VP символдары булһа, был самолет Бермуд дәүләт реестрында теркәлә, ә был самолеттың һауаға яраҡлылығы өсөн яуаплылыҡ Бөйөк Британияның сит ил территорияһында — Бермудта ята. Хәрби самолёттар милли символдар һәм ҡойроҡ номерҙары рәүешендәге авиафрейм структураһы элементтарында милли идентификация билдәләре менән билдәләнә. НАТО илдәрендә (мәҫәлән, АҠШ- та) билдәле бер берәмеккә һәм уның эмблемаһына ҡараған алфанумерик маркировка ҡулланыла, Мәҫәлән, «НХ» ҡыҫҡартылыуы АҠШ-тың Тымыҡ океан флотының 68-се «Нимиц» авиаташыусыһына беркетелгән 11-се авиация ҡанатын, шул уҡ самолетта «ВФА-154» ҡыҫҡартылыуы уның 154-се «Ҡара рыцарҙар» эскадрильяһына ҡарауын аңлата. СССР/РФ хәрби самолеттарында подразделениеға ҡарау тураһында рәсми мәғлүмәт ҡулланылмай (рәсми булмаған эмблемалар — «борттағы рәсем» тип аталған эмблемалар төшөрөлөргә мөмкин). 2009 йылдан ҡойроҡ киҫәгендә (кил) РФ-хх тибындағы теркәү номеры һыҙыла. Ҡотҡарыу машиналарында фюзеляжға ҡыҙыл төҫтәге киң буй ҡулланыла. ФСБ (сик буйы хеҙмәте) самолёттарында ҡойроҡ киҫәгендә ҡыҙыл оҙонса һыҙыҡ һыҙыла. Хәрби-диңгеҙ флоты самолёттарында фронтта Изге Андрей флагы төшөрөлә (һәр ваҡыт түгел). == Осоу яраҡлылығы == Рәсәй Федерацияһында, конструкция ауырлығы 115 килограмм һәм унан да кәмерәк булған үтә еңел идара ителеүсе граждандар самолеттарынан, шулай уҡ осоу ауырлығы 30 килограмм һәм унан да кәмерәк булған пилотһыҙ осоу аппараттарынан тыш, һауаға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡ менән файҙаланыуға рөхсәт ителә. Осорға яраҡлылығы тураһында, файҙаланыуға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡ йәки 1967 йылдың 1 ғинуарына тиклем сығарылған граждандар самолетының проектлау төрөн раҫлау буйынса башҡа акт йәки һауа судноһының һауаға яраҡлылығы һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау талаптарына ярашлы баһалау акты нигеҙендә бирелә. Коммерция һауа транспорты өсөн баһалау таныҡлығы нигеҙендә бирелгән һауаға яраҡлылыҡ таныҡлығы булған граждандар самолетын ҡулланыу рөхсәт ителмәй. Ҡара. Рәсәй Федерацияһы кодексы,36-сы статья Һауаға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡты һауа судноһы теркәлгән дәүләттең граждандар авиацияһы өлкәһендә вәкәләтле орган бирә. Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 83-сө бис статьяһында һауа судноһының һауаға яраҡлылығы өсөн яуаплылыҡты икенсе дәүләткә (ғәҙәттә ғәмәлдәге Дәүләткә) тапшырыу мөмкинлеген биргән осраҡтар ҙа был ҡағиҙәнән ситләшергә мөмкин. Модель регламентынан бындай иҫкәрмәне тормошҡа ашырыу өсөн һауа судноһын теркәү торошо дәүләт менән хөкүмәт-ара килешеү төҙөргә тейеш, уға үҙ вәкәләттәренең һәм бурыстарының бер өлөшөн тапшыра (был осраҡта һауаға яраҡлылығы һәм һауаға яраҡлылығы өсөн яуаплылыҡ тураһында таныҡлыҡ биреү вәкәләттәре). Бындай килешеүҙе төҙөү тәртибе ИКАО документтары менән көйләнгән. Һауа судноһын теркәү дәүләтенең вәкәләттәрен һәм бурыстарын Һауа судноһының осоуға яраҡлылығы өсөн икенсе дәүләткә тапшырыу Һауа судноһының теркәлеү торошо ИКАО менән ҡул ҡуйылған дәүләт-ара килешеүҙе тапшырғандан һәм теркәгәндән һуң ғына эшләй башлай. Рәсәй Федерацияһында самолетҡа бирелгән һауаға яраҡлылыҡ таныҡлығы формаһы һәм уны теркәү тәртибе Федераль авиация ҡағиҙәләре һәм һауаға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡ биреүгә вәкәләтле орган әҙерләгән административ ҡағиҙәләр менән билдәләнә. 3. Дәүләт самолёттарының файҙаланыуға инеүе Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 12 сентябрендәге 766-сы указы менән раҫланған «Дәүләт самолеттарының файҙаланыуға инеү ҡағиҙәләре» менән билдәләнгән процедураға ярашлы башҡарыла. '''Документтың Консультант Плюс сайтындағы һуңғы редакцияһы :'''<div class="references-small references-scroll"> ** {{cite web|url=http://www.consultant.ru/popular/air/|title=«Воздушный кодекс Российской Федерации» от 19.03.1997 № 60-ФЗ (ред. от 06.12.2011, с изм. и доп., вступающими в силу с 23.02.2012)|publisher=КонсультантПлюс|lang=ru|accessdate=2012-03-16|archiveurl=|archivedate=}} ** {{cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_115863/|title=Федеральный закон от 14.03.2009 № 31-ФЗ (ред. от 01.07.2011) «О государственной регистрации прав на воздушные суда и сделок с ними»|publisher=КонсультантПлюс|lang=ru|accessdate=2012-03-16|description=в рабочие дни текст документа доступен с 16:00 до 20:00 (UTC+0)|archiveurl=https://www.webcitation.org/67xezsSSA?url=http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=115863|archivedate=2012-05-27|deadlink=yes}} ** Приказ Минтранса РФ от 2 июля 2007 г. № 85 «Об утверждении Правил государственной регистрации гражданских воздушных судов Российской Федерации» (не путать с государственной регистрацией прав и сделок с ВС). ** {{cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_80728/|title=Не действующий (не прошедший государственную регистрацию) Приказ Минтранса РФ от 20.06.1994 № ДВ-58 (ред. от 30.11.1995) «Об утверждении „Наставления по технической эксплуатации и ремонту авиационной техники в гражданской авиации России. НТЭРАТ ГА-93“ (не смотря на то, что документ не введен в действие и не может использоваться как НПА, ранее в судах он рассматривался как действующий НПА и на основе ссылок на требования его статей ранее принимались судебные решения»|publisher=КонсультантПлюс|lang=ru|accessdate=2012-03-16|description=в рабочие дни текст документа доступен с 16:00 до 20:00 (UTC+0)|archiveurl=https://www.webcitation.org/67xf0Tr1d?url=http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=80728|archivedate=2012-05-27|deadlink=yes}} ** {{cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_37922/|title=Приказ Министра обороны РФ № 136, Минтранса РФ № 42, Росавиакосмоса № 51 от 31.03.2002 «Об утверждении Федеральных авиационных правил полётов в воздушном пространстве Российской Федерации» (Зарегистрировано в Минюсте РФ 24.07.2002 № 3615)|publisher=КонсультантПлюс|lang=ru|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/67xf12zCe?url=http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=37922|archivedate=2012-05-27|deadlink=yes}} ** {{cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_42029/|title=Приказ Минтранса РФ от 17.04.2003 № 118 «Об утверждении Федеральных авиационных правил „Положение о порядке допуска к эксплуатации единичных экземпляров воздушных судов авиации общего назначения“» (Зарегистрировано в Минюсте РФ 23.04.2003 № 4441)|publisher=КонсультантПлюс|lang=ru|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/67xf1a4VY?url=http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=42029|archivedate=2012-05-27|deadlink=yes}} ** {{cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_124038/|title=Приказ Минтранса РФ от 12.09.2008 № 147 (ред. от 15.06.2011) «Об утверждении Федеральных авиационных правил „Требования к членам экипажа воздушных судов, специалистам по техническому обслуживанию воздушных судов и сотрудникам по обеспечению полётов (полетным диспетчерам) гражданской авиации“» (Зарегистрировано в Минюсте РФ 20.11.2008 № 12701)|publisher=КонсультантПлюс|lang=ru|accessdate=2012-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/67xf2934A?url=http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=124038|archivedate=2012-05-27|deadlink=yes}} ** Административные регламенты по вопросам ГА (не всегда актуальные) доступны на сайте Росавиации: ** Административный регламент Федерального агентства воздушного транспорта предоставления государственной услуги по государственной регистрации гражданских воздушных судов и ведению Государственного реестра гражданских воздушных судов Российской Федерации https://favt.gov.ru/dejatelnost-gosudarstvennaja-registracija-vozdushnyh-sudov-gosudarstvennyj-reestr-grazhdanskih-vozdushnyh-sudov/?id=418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130165612/https://favt.gov.ru/dejatelnost-gosudarstvennaja-registracija-vozdushnyh-sudov-gosudarstvennyj-reestr-grazhdanskih-vozdushnyh-sudov/?id=418 |date=2021-11-30 }} ** О документах, требуемых для государственной регистрации прав на ВС и сделок с ними https://favt.gov.ru/dejatelnost-gosudarstvennaja-registracija-vozdushnyh-sudov-edinyj-gosudarstvennyj-reestr-perechni-dokumentov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130165613/https://favt.gov.ru/dejatelnost-gosudarstvennaja-registracija-vozdushnyh-sudov-edinyj-gosudarstvennyj-reestr-perechni-dokumentov/ |date=2021-11-30 }} ** Все административные регламенты Росавиации https://web.archive.org/web/20211130165614/https://favt.gov.ru/dokumenty-administrativnye-reglamenty/ </div>'''[[Викикитапхана]]ла иҫкергән редакцияла бар:''' * [https://ru.wikisource.org/wiki/Воздушный%20кодекс%20РФ «Рәсәй федерацияһының һауа кодексы» менән 19.03.1997 № 60-ФЗ] (баш ред. 21.03.2005 № 20-ФЗ). == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Вартанян Н. В.|заглавие=Классификация воздушных судов|язык=ru|издание=Транспортное право|год=2010|номер=4}} [[Категория:Һауа суднолары]] ftnlex0rwurip5151u8ol4aejylb8cw Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы 0 83716 1308392 1186940 2026-11-05T14:58:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308392 wikitext text/x-wiki [[File:Гирфанов_Расим.jpg|275px|thumb|upright|Рәсим Ғирфанов]] {{Ук}} {{фамилиялаш|Ғирфанов}} '''Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы''' ([[14 декабрь]] [[1951 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, генерал—майор, 2002—2009 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Омск өлкәһе]] буйынса идаралығы етәксеһе, 2010—2012 йылдарҙа [[Омск өлкәһе]] хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, Омск ҡалаһының вице-мэры. [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре. == Биографияһы == Рәсим Мәсәлим улы Ғирфанов 1951 йылдың 14 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Дәүләкән]] ҡалаһында тыуған. Урта белем алғас, [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институты]]нда (бөгөн [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]) уҡый. Уның авиация двигателдәре факультетын тамамлағас, йүнәтмә буйынса [[Өфө]] моторҙар эшләү заводының «Союз» конструкторлыҡ бюроһында инженер булып эшләй. 1979 йылда дәүләт именлеге органдарына хеҙмәткә алына. КГБ-ның Минск ҡалаһындағы Юғары курстарын, аҙаҡтан [[Мәскәү]]ҙә КГБ Юғары мәктәбен тамамлай. Оператив хеҙмәткәрҙән башлап, [[Рәсәй]] [[Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары вазифаһына тиклем хеҙмәт юлы үтә. 2002 йылдың 6 февралендә [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте]]нең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2009 йылдың 3 декабренә тиклем хеҙмәт итә<ref>[http://gtrk-omsk.ru/news/22173/ Новости Омска > Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817165839/http://gtrk-omsk.ru/news/22173/ |date=2019-08-17 }}</ref>. Хәрби дәрәжәһе — генерал—майор. 2007 йылда [[Почёт ордены]] менән наградлана. 2010 йылдың 15 мартынан Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, ошо йылдың октябренән 2012 йылдың йәйенә тиклем Омск ҡалаһының вице-мэры була. == Сығанаҡтар == * [http://kvnews.ru/vips/g/girfanov-rasim-masalimovich Сайт Коммерческие вести. Гирфанов Расим Масалимович]{{ref-ru}} * [http://omskpress.ru/v_novostyah/persons/%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сайт Информационного агентства «Омск—пресс»: Лица → Гирфанов Расим Масалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321160516/http://omskpress.ru/v_novostyah/persons/%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2015-03-21 }}{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://superomsk.ru/news/42438-superomsk_pozdravlyaet_s_yubileem_rasima_girfanova/ «СуперОмск» поздравляет с юбилеем Расима Гирфанова. Информационное агентство «СуперОмск». 17:54, 14 декабря 2016 года]{{ref-ru}} {{V|9|12|2018}} * [https://newsomsk.ru/wiki_omsk/persons/%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Сетевое издание «Новый Омск», Гирфанов Расим Масалимович. Начальник УФСБ по Омской области в 2002—2009 годах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704093952/https://newsomsk.ru/wiki_omsk/persons/%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2020-07-04 }}{{ref-ru}} {{V|9|12|2018}} * [http://www.bashinform.ru/news/253614/ Наш земляк — заместитель председателя правительства Омской области]{{ref-ru}} * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Проект «ГОДЫ И ЛЮДИ» Уфимского авиационного государственного технического университета: Гирфанов Расим Масалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210915180923/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-09-15 }}{{ref-ru}} {{V|9|12|2018}} [[Категория:Башҡортостан генералдары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] 27gmaphqxwkje5g59inzo6f196gvap6 Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы 0 87334 1308592 1283002 2026-11-06T01:38:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308592 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы |дата рождения = 15.9.1913 |дата смерти = 15.1.1943 |место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}} [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] <ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Белорет районы}}</ref>[[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылы |место смерти = {{ВБУ|Ростов өлкәһе}}) Тарасов районы Донской ҡасабаһы (Красновка ст. янында) |изображение = Утягулов Зубай.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = 1942—1943 |звание = {{СССР, Рядовой}} |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Золотая Звезда|}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина|}} {{!}}} |связи = [[:ru:Ликунов Иван Сергеевич|Ликунов Иван Сергеевич]]; [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]] }} {{фш|Үтәғолов}} '''Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы''' ([[15 сентябрь]] [[1913 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). == Биографияһы == Зөбәй Төхвәт улы Үтәғолов 1913 йылдың 15 сентябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә<ref name="Х" /> тыуған. [[Ишембай районы|Маҡар районының]] Маҡар ауылында икенсе баҫҡыс мәктәбендә уҡый (һуңынан белем усағы беренсе баҫҡыс мәктәп менән ҡушылып, Маҡар урта мәктәбе булып китә). Мәктәптән һуң [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт педагогия институтына]] уҡырға инә һәм унда Һәҙиә Дәүләтшина, Ғәлимов Сәләм, Хәниф Кәрим кеүек буласаҡ билдәле яҙыусылар, шағирҙар менән бергә юғары һөнәри белем ала. «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең беренсе ҡарлуғасы<ref>[http://www.bashedu.ru/facbashfiljur/100-letiyu-bashkirskogo-poeta-zubaya-utyagulova-posvyashchaetsya 100-летию башкирского поэта Зубая Утягулова посвящается] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821122453/http://www.bashedu.ru/facbashfiljur/100-letiyu-bashkirskogo-poeta-zubaya-utyagulova-posvyashchaetsya |date=2019-08-21 }}</ref>. Институтты тамамлағас, [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыр алдынан уны [[Мәләүез районы]]ның Юлдаш урта мәктәбе директоры итеп күсерәләр<ref>«Земля салаватская, земля батыра», Уфа, «Гилем», 2010</ref>. == Батырлығы == [[Файл:IlshatS Utiagulov.JPG|thumb|слева|Зөбәй Үтәғолов бюсы.<br> [[Белорет]] ҡалаһы.]] [[1942 йыл]]дың авгусында Мәләүез военкоматынан Ҡыҙыл Армияға алына, шул уҡ йылдың ноябренән башлап Көньяҡ-Көнбайыш фронтында хеҙмəт итə. Ҡыҙылармеец Зөбәй Үтәғолов 1943 йылдың 15 ғинуарында Дон тимер юлы ҡасабаһы (хәҙер [[Ростов өлкәһе]]нең Тарасов районы, Красновка станцияһы) өсөн барған алыштарҙа айырылып айырылып тора. Тиңһеҙ алышта [[13 Советтар Союзы Геройы музейы|башҡа яугирҙар]] менән бергә батырҙарса һәләк була<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1981 Сайт Герой страны]</ref>. Красновка станцияһында туғандар ҡәберлегендә ерләнә<ref>ОБД Мемориал|261234088</ref>. «Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 31 мартында бирелә. Шағир Хәниф Кәрим һабаҡташына «Хәтерләү» тигән шиғырын бағышлаған. Унда шундай юлдар бар: <blockquote>Автоматын тотҡан килеш Атлай Зөбәй мәңгелеккә, Әйтә һымаҡ, Әй, дуҫтарым, Яуҙа ҡурҡыу белмәнек беҙ, Уттарҙа ла янманыҡ беҙ, Үлгәндә лә үлмәнек беҙ...<ref>Үлгәндә лә үлмәнек беҙ[http://www.ye02.ru/ht/8333-lgnd-l-lmne-in.html]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (31.03.1943)<ref>{{Подвиг Народа|12084183}}</ref><ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_014.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 31 марта 1943 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 9 апреля (№ 14 (220)). — С. 1</ref> * [[Ленин ордены]] (31.03.1943) == Хәтер == * 2013 йылда Белорет районы хакимиәте башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн Зөбәй Үтәғолов исемендәге премия булдырған. * [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] урта мәктәбенә Зөбәй Үтәғоловҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://www.arkaul.ru/visit.htm МОУ школа села Аркаулово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118092805/http://www.arkaul.ru/visit.htm |date=2010-01-18 }}.</ref>. * Маҡар урта мәктәбе стенаһына [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]] менән З. Т. Үтәғоловҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * [[Белорет]] ҡалаһында Геройға бюст ҡуйылған. * Красновка станцияһы перроны эргәһендә [[13 Советтар Союзы Геройы музейы|13 Герой һәйкәле]] тора. * [[Мәскәү]]ҙә, Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейында «Красновканың 13 Геройы» стенды йыһазландырылған<ref>[http://www.podvigrasy.ru/mg/20080115/index_3.html Подвиг Тринадцати Героев Красновки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302030059/http://www.podvigrasy.ru/mg/20080115/index_3.html |date=2014-03-02 }}.</ref>. * Ишембай районының Маҡар мәктәбендә экспозиция бар<ref>[http://jamakar.ucoz.ru/index/kraevedenie/0-9 Персональный сайт. Краеведение].</ref>. * Мәләүез районының Юлдаш урта мәктәбенә З. Т. Үтәғоловҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://www.bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/u/412-utyagulovzt Утягулов Зубай Тухватович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118105655/http://www.bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/u/412-utyagulovzt |date=2017-01-18 }}</ref>. == Фотогалерея == <center><gallery perrow="6" widths="px" heights="px"> |thumb|[[Советтар Союзы Геройы]] Зөбәй Үтәғолов ауылында. Хәтер кисәһе |thumb|[[Советтар Союзы Геройы]] Зөбәй Үтәғоловты ауылында иҫкә алдылар File:Зөбәй Үтәғолов ауылында. Хәтер кисәһе.jpg|thumb|[[Советтар Союзы Геройы]]н хәтерләгән ветерандар иҫән ине әле </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }} * {{китап |автор=[[Ж. Кейекбаев]]. |заглавие=Зөбәй Үтәғолов |ссылка= |место=Өфө |издательство=Башгосиздат |год=1944 |страниц=47 |isbn= |ref= }} * Ғиниәт Ҡунафин “Замандарҙың рухи балҡышы”. Өфө. “Китап”, 2006 йыл, 42-се бит. == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=1981}} * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/4378-utyagulov-zubaj-tukhvatovich}}{{ref-ru}} * {{ХДМ|url =http://www.bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/u/412-utyagulovzt |accessdate=16.05.2015 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Белорет районы]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]] 8dq5xbjylbhcxvfnfocwf4agbuzwidx M-KOPA 0 89757 1308705 1281855 2026-11-06T09:27:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308705 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = M-KOPA |прежние названия = |логотип = |тип = |основана = [[2011]] |основатели = Ник Хьюз ({{lang-en|Nick Hughes}}), Джесси Мур ({{lang-en|Jesse Moore}}) и другие. |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = [[Найроби]] ([[Кения]]), [[Дар-эс-Салам]] ([[Энтеббе]]), ([[Уганда]]) |ключевые фигуры = Джесси Мур ({{lang-en|Jesse Moore}}) |листинг на бирже = |отрасль = Күмәртә сауҙа |продукция = Ҡояш энергияһын файҙаланыу системаһы |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = 300 (2014<ref name="gigaom.com.kenya" />) |материнская компания = |дочерние компании = |сайт = http://www.m-kopa.com/ }} '''M-KOPA'''<ref>Также ''M-KOPA Solar''.</ref> ([[Суахили теле|суахили]]<span contenteditable="false"> </span>телендә <span lang="sw" style="font-style: italic" contenteditable="false">kopa</span> — үтескә алыу) — [[Африка]]лағы<nowiki/>бер нисә илдә эшләүсе компания, «pay-as-you-go» (PAYG) моделен<ref>Шулай уҡ ҡарағыҙ [[#Бизнес-сиселеш]].</ref>  уйлап тапҡан һәм тормошҡа ашыра, был яңылыҡ бик түбән килемле  йорт хужалыҡтарына ҡояш энергияһын файҙаланыу  системаһын һата<ref name="gigaom.com.kenya" /><ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="cnbc.com.102453573" /><ref name="acumen.org.kopa" />. Компания мохтажлыҡта йәшәгән кешеләргә энергия  тотоноу һәм кәрәсин лампаһынан ҡотолоу мөмкинлеген биреү маҡсатын ҡуя<ref name="cnbc.com.102453573" />. == Ойошторолоуы ==  2010 йыл буйы барған һынауҙар уңышлы тамамланғас, [[2011 йыл]]<nowiki/>да [[Кения]]ла<nowiki/> бер нисә кеше ҡатнашлығында  ''M-KOPA'' ойошторола, был кешеләрҙең ҡайһы берҙәре быға тиклем  M-Pesa мобиль түләүҙәр системаһын эшләүҙә ҡатнаша<ref name="gigaom.com.kenya" /><ref name="bloomberg.com.power" />. Улар араһында — Ник Хьюз ([[Инглиз теле|ингл]]. <span class="cx-segment" data-segmentid="86">''<span lang="en">Nick Hughes</span>''), Джесси Мур ([[Инглиз теле|ингл]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="88">''<span lang="en">Jesse Moore</span>'') һәм башҡалар.</span> Компанияның идарасы директоры —  Джесси Мур ([[Инглиз теле|ингл]]. ''<span lang="en">Jesse Moore</span>'')<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="skollscholarship.org.jesse" />. ''M-KOPA LLC'''тың штаб-фатиры [[Кения]]ла [[Найроби]] ҡалаһында урынлашҡан<ref name="bloomberg.com.power" />. Компанияның бүлендек ойошмалары ла бар: [[Танзания]]ла ([[Дар-әс-Сәләм]]) —  ''M-KOPA Solar Tanzania Limited'' һәм  [[Уганда]]ла (Энтеббе) — ''M-KOPA Uganda''. 2014 йылға  компанияла 300 хеҙмәткәр эшләй<ref name="gigaom.com.kenya" />. Бынан тыш ''M-KOPA''  700 бойондороҡһоҙ эшҡыуар һәм магазин хужаһы менән хеҙмәттәшлек итә<ref name="gigaom.com.kenya" />. Компания  инвестициялар теҙмәһен үткәрә, атап әйткәндә [[Acumen]]<ref name="acumen.org.kopa" />, Gray Ghost Ventures һәм Royal Dutch Shell ([//en.wikipedia.org/wiki/Shell Foundation][ Shell Foundation]) уның акционеры булып тора<ref name="gigaom.com.kenya" /><ref name="bloomberg.com.power" />. ''M-KOPA'' шулай уҡ [[Билл менән Мелинда Гейтстар фонды| ]][[Билл менән Мелинда Гейтстар фонды|Билл һәм Мелинда Гейтстар фондынан]]  һәм Бөйөк Британияның халыҡ-ара үҫеш министрлығынан кире ҡайтарылмай торған гранттар ала<ref name="gigaom.com.kenya" />. == Эшмәкәрлеге == === Тәүшарттар === 2014 йылға  Кениялағы йорт хужалыҡтарының 80 %-ы самаһы<ref>3-5 млн, по разным оценкам</ref> (уларҙа 44 миллионлап кеше йәшәй) электр селтәрҙәренә тоташмаған, һәм өйҙө яҡтыртыу өсөн кәрәсин ҡулланыла<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="scientificamerican.com.payg" /><ref name="wired.com.mkopa" /><ref name="wired.com.mkopa" /><ref name="swissrefoundation.org.vanes" />. Селтәрле электрҙан баш тартыу сәбәбе — уның, шул иҫәптән уға тоташыуҙың, ҡиммәтлеге<ref name="bloomberg.com.power" />. Селтәргә тоташыу өсөн кәм тигәндә <span style="white-space: nowrap;" contenteditable="false"></span> 35 000 [ шиллинг ](яҡынса 412 АҠШ доллары) түләргә кәрәк<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="swissrefoundation.org.vanes" />. Ә йән башына тура килгән йыллыҡ килем дәүмәле Кенияла 820 АҠШ доллары тәшкил итә<ref name="bloomberg.com.power" />. Ғаилә килеменең 30 %-ынан ашыуы кәрәсин алыуға китә<ref name="scientificamerican.com.payg" />. Түбән килемдәр һәм үҫешмәгән инфраструктура кениҙарҙы ҡулаҡсаһыҙ финанс  әйләнешендә ҡатнашыуҙан да мәхрүмә итә. Ҡайһы бер баһалар буйынса, ил граждандарының  33%-ы банк секторы менән солғанмаған,  һаҡлыҡҡа аҡса һалыу иҫәптәре, кредит  карталары, кредиттар һәм хатта ҡулаҡсаһыҙ хисаплашыу менән файҙаланыуҙан мәхрүм<ref name="bloomberg.com.power" />. Иҡтисади проблемаларҙан тыш, фәҡир кениҙар сәләмәтлеген хәүеф аҫтына ҡуя. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ]]<nowiki/>мәғлүмәттәре буйынса, кәрәсин лампаларын ҡулланыусы көнөнә ике ҡап тәмәке төтөнөнә бәрәбәр зарарлы матдәләр һулай<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="scientificamerican.com.payg" />. === Система ===   ''M-KOPA'''ның төп продукты — D.light Design тарафынан эшләнгән һәм етештерелгән ҡояш электрификацияһы системаһы —  ҡыйыҡҡа ҡуйыла торған  4 ватлы ҡояш панеленән, мобиль элемтә функционалы булған идара итеү блогынан (ул стенаға беркетелә), өс лампанан һәм кеҫә телефоны өсөн зарядлау ҡоролмаһынан тора<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="acumen.org.kopa" /><ref name="wired.com.mkopa" /><ref name="capitalfm.co.ke.award" />. Бындай  системаның хаҡы 16 900 шиллинг (199 АҠШ доллары самаһы) тора, Кенияла күптәрҙең уны һатып алырға көсө етмәй<ref name="bloomberg.com.power" />. Төп комплекттан тыш, компания киңәйтелгән комплектты тәҡдим итә, уға тағы портатив фонарь менән радиоалғыс инә<ref name="wired.com.mkopa" />. Йорт хужалыҡтарына тәҡдим ителгән система даими камиллаштырыла һәм  2015 йылда өсөнсө йыйылма барлыҡҡа килде<ref name="cnbc.com.102453573" />. === Бизнес-сиселеш ===   ''M-KOPA'' компанияһы үҙенең продукты өсөн түләүҙе кисектереүҙең үҙенсәлекле юлын тапты, ул «pay-as-you-go» (PAYG — «файҙаланылған өсөн түлә») тип атала<ref name="bloomberg.com.power" /><ref>Форма «pay-per-use».</ref>. Договор буйынса тәүге түләү 2 500 шиллинг <span style="white-space: nowrap;" contenteditable="false"></span> (29 АҠШ доллары самаһы) тәшкил итә, артабан һатып алыусы системаның хаҡы ҡапланғансы  йыл буйына көн һайын 40 шиллинг<span style="white-space: nowrap;" contenteditable="false"></span>  (40-50 АҠШ центы) түләй<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="wired.com.mkopa" />. Артабан системаны файҙаланыу өсөн түләү юҡ<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="cnbc.com.102453573" />. Бизнес-модель параметрҙары түләүҙәр йорт хужалыҡтарының электр энергияһына ағымдағы ихтыяжын ҡапларлыҡ һәм көн һайын кәрәсин алыуға киткән аҡса күләменә торошло булырлыҡ  итеп төҙөлгән<ref name="bloomberg.com.power" />. Хатта кәрәсин сығымдары ошо схема буйынса түләүҙәрҙән артығыраҡ та була<ref name="gigaom.com.kenya" /><ref name="bloomberg.com.power" />. Һөҙөмтәлә йорт хужалығы бер аҙ аҡсаһын янда ла ҡалдыра ала<ref name="gigaom.com.kenya" /><ref name="bloomberg.com.power" />. Өҫтәүенә, был схеманың хаҡына кешеләрҙең электрлы ергә барып, кеҫә телефонын зарядлап алыуына киткән сығымдар ҙа индерелмәгән<ref name="bloomberg.com.power" />. Шуны ла ҡушып һанаһаң, экономия тағы ла күберәк булып сыға<ref name="bloomberg.com.power" />. Һатылыусы системаның идара итеү блогы  ситтән тороп контролләү һәм электр энергияһы биреүҙе көйләү мөмкинлеген дә индерә, был  ''M-KOPA'''ның түләүҙәрҙең индерелмәүе ихтималлығына бәйле хәүефен кәметә<ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="cnbc.com.102453573" />. Шулай итеп, аҡсаң булмағанда системаны файҙаланмай торорға, аҡсаң булғас, ҡабат тотона башларға мөмкин (мәҫәлән, һәйбәт уңыш йыйып алғас)<ref name="scientificamerican.com.payg" />. Түләүҙе кисектереүгә инновациялы ҡараштан тыш ''M-KOPA'' үҙ-ара хисаплашыуҙарҙа ла алдынғы ысулды ҡуллана. ''M-KOPA'' түләүҙәре [ Vodafone]'дың Африкалағы бүлендеге, мобиль элемтә операторы [[:en:Safaricom|Safaricom]] тарафынан хеҙмәтләндерелә, уның Кенияла ғына ла 15,1 миллион клиенты бар<ref name="gigaom.com.kenya" /><ref name="bloomberg.com.power" /><ref name="capitalfm.co.ke.award" />. Селтәрҙе ҡулланыусылар өсөн оператор M-Pesa системаһын эшләгән, ул банк операцияларын гаджет ярҙамында иҫәп асып тормайынса башҡарыу мөмкинлеген бирә<ref name="bloomberg.com.power" />. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был мобиль түләүҙәр системаһы менән  кениҙарҙың 95 %-ы файҙалана һәм уның аша йыл һайын илдең тулайым эске продуктының өстән бер өлөшө самаһы үтә<ref name="gigaom.com.kenya" />. ''M-KOPA'' сифатлы маркетинг системаһы булған продукт тәҡдим итеп кенә ҡалмай, клиенттарҙы хеҙмәтләндереүгә лә заманса ҡараш индерә. Мәҫәлән, компанияла 24 сәғәт эшләй торған  колл-үҙәк асҡандар, ул 100 хеҙмәткәр тота<ref name="gigaom.com.kenya" />. == Конкуренттар == Хәҙер ''M-KOPA'' ҡояш батареялары һатҡанда  PAYG принцибын ҡулланыусы берҙән-бер компания түгел, ләкин нәҡ ул бик юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә алды<ref name="scientificamerican.com.payg" />. Сағыштырыу өсөн: 2013  йылдың  ноябрендә  ''M-KOPA'''ның  31 мең клиенты булғанда, Англияның Кембридж ҡалаһынан ''Azuri Technologies Ltd.''  <span style="white-space: nowrap;" contenteditable="false">21 000</span>-гә етергә планлаштыра ғына ине, ә Сан-Францисконан  ''AngazaDesign'' 12 айҙа <span style="white-space: nowrap;" contenteditable="false">10 000</span> книент йыйырға йыйына ине<ref name="scientificamerican.com.payg" />. == Эшмәкәрлек күрһәткестәре == 2014 йыл башына компания 18 ай эсендә 65 000 самаһы ҡояш батареяһы һата (аҙнаһына уртаса 1000-де йәки айына 5000-де)<ref name="gigaom.com.kenya" />. 2015 йылға  ''M-KOPA'' {{Nobr|150 000}}-дән ашыу берәмек система һатҡан<ref name="swissrefoundation.org.vanes" /><ref name="shellfoundation.org.prize" />. == Баһалар == 2014 йылда ''M-KOPA''  Bloomberg агентствоһы тарафынан «Яңы энергия пионеры» ([[Инглиз теле|ингл]]. ''New Energy Pioneer'') тип аталды<ref name="skollscholarship.org.jesse" /><ref name="capitalfm.co.ke.award" /><span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.</span> 2015 йылда ''M-KOPA''  Zayed Future Energy Award премияһына лайыҡ булды  (1,5 миллион доллар)<ref name="shellfoundation.org.prize" />. ''M-KOPA'' [[социаль эшҡыуарлыҡ]]та технология рычагтарын уңышлы ҡулланыу миҫалы итеп килтерелә<ref name="atkearney.com.5489549" /><ref name="northeastern.edu.panels" />. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small " id="cx201" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="201" data-cx-state="source" data-cx-weight="1741" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references> <ref name="acumen.org.kopa"><span class="citation">[http://acumen.org/investment/m-kopa/ M-KOPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521004338/http://acumen.org/investment/m-kopa/ |date=2015-05-21 }}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="atkearney.com.5489549"><span class="citation">[https://www.atkearney.com/paper/-/asset_publisher/dVxv4Hz2h8bS/content/id/5489549 Scaling Up: Catalyzing the Social Enterprise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521170609/https://www.atkearney.com/paper/-/asset_publisher/dVxv4Hz2h8bS/content/id/5489549 |date=2015-05-21 }}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="capitalfm.co.ke.award"><span class="citation">[http://www.capitalfm.co.ke/business/2014/04/m-kopa-solar-scoops-bloomberg-new-energy-finance-award/ M-KOPA Solar scoops Bloomberg New Energy finance award]&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; capitalfm.co.ke&#x20;(8&nbsp;April 2014).&#x20;Проверено 21 мая 2015.</span></ref> <ref name="bloomberg.com.power"><span class="citation">''Sarah McGregor.''&#x20;</span></ref> <ref name="cnbc.com.102453573"><span class="citation">''Anmar Frangoul.''&#x20;</span></ref> <ref name="gigaom.com.kenya"><span class="citation">''Katie Fehrenbacher.''&#x20;</span></ref> <ref name="northeastern.edu.panels"><span class="citation">[http://www.northeastern.edu/sei/2015/03/silicon-savanna-solar-panels-and-m-kopa/ Silicon Savanna, Solar Panels and M-Kopa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508083936/http://www.northeastern.edu/sei/2015/03/silicon-savanna-solar-panels-and-m-kopa/ |date=2015-05-08 }}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="scientificamerican.com.payg"><span class="citation">''David Wogan.''&#x20;</span></ref> <ref name="shellfoundation.org.prize"><span class="citation">[https://www.shellfoundation.org/Our-News/News-Archive/M-KOPA-Solar-win-Zayed-Future-Energy-Prize-%281%29 M-KOPA Win Energy Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305045202/https://www.shellfoundation.org/Our-News/News-Archive/M-KOPA-Solar-win-Zayed-Future-Energy-Prize-(1) |date=2016-03-05 }}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="skollscholarship.org.jesse"><span class="citation">[http://skollscholarship.org/scholars/jesse-moore/ Jesse Moore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235633/http://skollscholarship.org/scholars/jesse-moore/ |date=2016-03-04 }}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; Фонд Сколла.&#x20;Проверено 21 мая 2015.</span></ref> <ref name="swissrefoundation.org.vanes"><span class="citation">[http://www.swissrefoundation.org/what_we_do/global_programmes/social_entrepreneurship/Virtual_weather_vanes_in_Kenya.html Virtual weather vanes in Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150520041947/http://www.swissrefoundation.org/what_we_do/global_programmes/social_entrepreneurship/Virtual_weather_vanes_in_Kenya.html |date=2015-05-20 }}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="wired.com.mkopa"><span class="citation">''Andy Volk.''&#x20;</span></ref> </references> </div> == Һылтанмалар == * Рәсми сайт: {{URL|http://www.m-kopa.com/}}. * Facebook: [https://www.facebook.com/mkopasolar mkopasolar]. * Twitter: [https://twitter.com/mkopasolar mkopasolar]. * CrunchBase: [https://www.crunchbase.com/organization/m-kopa m-kopa]. * Интервью: ** [https://www.youtube.com/watch?v=5RcRkP4zAjI Interview with M-KOPA Founder Jesse Moore]. ** [https://web.archive.org/web/20250219163107/https://www.standardmedia.co.ke/ktn/index.php?videoID=2000061024&video_title=M-Kopa-Solar---Financial-Markets-Live-Intervi M-Kopa Solar — Financial Markets Live Interview]. [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] [[Категория:Кенияла социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Танзанияла социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Угандала социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Ҡояш энергияһы]] qgcyc41h45r43c2abfr6nf54pe3jgdu Juhudi Kilimo 0 90474 1308703 1302324 2026-11-06T09:26:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308703 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = Juhudi Kilimo |прежние названия = |логотип = |тип = шәхси компания |основана = [[2004]] |основатели = Алеке Дондо ({{lang-en|Aleke Dondo}}) |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = [[Найроби]] ([[Кения]]) |ключевые фигуры = Бернард Кивава ({{lang-en|Bernard Kivava}}) |листинг на бирже = |отрасль = [[Микрокредитлау]] |продукция = |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = |дочерние компании = |сайт = http://juhudikilimo.com/ }} '''Juhudi Kilimo Company Limited'''<ref>Чаще просто '''Juhudi Kilimo'''.</ref> — [[Кения]]лағы<nowiki/>шәхси компания, ваҡ фермерҙарға [[Микрокредитлау|микрокредит]]<nowiki/>тар, беренсе сиратта производство активтары алыуға, бирә, шулай уҡ уларҙың уҡыуын ойоштора<ref name="schwabfound.org.aleke" /><ref name="bcorporation.net.juhudi" /><ref name="bloomberg.com.132416616" /><ref name="businesscalltoaction.org.juhudi" />. == Ойошторолоуы == <span>''Juhudi Kilimo ''проекты</span> [[2004 йыл]]да Алеке Дондо ({{lang-en|Aleke Dondo}}) тарафынан ул киңәйткән </span>K-Rep Development Agency коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының структура өлөшө булараҡ нигеҙләнә. 2009 йылда проект айырым компания итеп үҙгәртелә<ref name="bcorporation.net.first" />. ''Juhudi Kilimo'' штаб-фатиры [[Найроби]]ҙа ([[Кения]]) урынлашҡан<ref name="bloomberg.com.132416616" />. Алеке Дондо ({{lang-en|Aleke Dondo}}) ''Juhudi Kilimo''ның идеологы, беренсе етәксеһе (CEO) һәм һуңынан директорҙар советының беренсе етәксеһе була<ref name="bloomberg.com.132416616" />. 2010 йылдың октябренән 2015 йылдың апреленә тиклем компанияға Нат Робинсон ([[Инглиз теле|ингл.]] ''<span lang="en">Nat Robinson</span>''<ref name="bloomberg.com.132416616" />) етәкселек итә. 2015 йылдың апреленән Бернард Кивава ({{lang-en|Bernard Kivava}})<ref>Шулай уҡ ҡара: [http://juhudikilimo.com/news/bernard-kivava-appointed-as-juhudi-kilimos-new-ceo/ пресс-релиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610181157/http://juhudikilimo.com/news/bernard-kivava-appointed-as-juhudi-kilimos-new-ceo/ |date=2015-06-10 }}.</ref> компания етәксеһе була. Компанияны фондлаусы социаль инвесторҙар: [[Acumen ]](2011)[8], Grameen Foundation<ref name="grameenfoundation.org.juhudi" />, «Асыҡ йәмғиәт» институты (Soros Economic Development Fund), Форд фонды, Рокфеллер фонды, Kiva һ.б.<ref name="bcorporation.net.juhudi" />. == Эшмәкәрлеге == ''Juhudi Kilimo'' — классик микрокредитлау ойошмаһы, Кенияның төпкөл төбәктәрендәге ваҡ фермерҙарға үтескә аҡса бирә<ref name="bcorporation.net.juhudi" /><ref name="bloomberg.com.132416616" />. ''Juhudi Kilimo'''ның төп үҙенсәлеге — кредит бирер алдынан фермерҙы уҡытыу<ref name="bcorporation.net.juhudi" /><ref name="bloomberg.com.132416616" />. Курс үткәндә үтескә дәғүә итеүселәр финанс һәм ауыл хужалығы белемдәре ала, компанияны ойоштороусылар фекеренсә, был белемдәр хужалыҡтың һөҙөмтәлелеген күтәрә һәм ваҡ эшҡыуарҙарға табышлыраҡ эшләү мөмкинлеген бирә<ref name="bcorporation.net.juhudi" /><ref name="bloomberg.com.132416616" />. ''Juhudi Kilimo'' ил эсендә киң ҡулланыла торған ауыл хужалығы продукцияһы етештереүселәрҙе — һөт һыйыры һәм кәзә, ҡош-ҡорт, сусҡа, кролик һәм башҡа мал-тыуар аҫраусыларҙы, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙе финанслай; ауыл хужалығы техникаһы, шул иҫәптән һуғарыу һәм продукция эшкәртеү техникаһы алыуға, транспорт, шул иҫәптән мотоцикл, велосипед һ.б., ауыл хужалығы тауарҙары ташыу транспорты алыуға кредит бирә<ref name="bcorporation.net.juhudi" /><ref name="bloomberg.com.132416616" />. Үтескә алыусылар менән эш нигеҙҙә «кредит офицерҙары» аша тормошҡа ашырыла, улар үҙҙәренә бирелгән планшеттар аша махсус онлайн платформа аша компания менән бәйләнеш тота<ref name="bcorporation.net.juhudi" />. == Эшмәкәрлек күрһәткестәре == 2010 йылда ''Juhudi Kilimo'' 7 500-ләп фермерҙы финансланы, атап әйткәндә, 1 834 һыйыр һатып алыуға кредит бирҙе, был уртаса фермерға килемдәрен ике-өс тапҡыр арттырырға мөмкинлек асты<ref name="schwabfound.org.aleke" />. 2012 йылда ''Juhudi Kilimo'' операцион рентабеллелеккә сыға<ref name="bcorporation.net.juhudi" />. 2013 йылдың мартына ''Juhudi Kilimo'' йәмғеһе 10 000 үтес бирә<ref name="acumen.org.juhudi" />. 2014 йылға ''Juhudi Kilimo'' 20 120 фермерға бөтәһе 11,7 миллион АҠШ долларынан ашыуыраҡ суммаға кредит бирә<ref name="bcorporation.net.juhudi" />. Үтескә бирелгәндең кире ҡайтарылыу кимәле 95 % тәшкил итә<ref name="bcorporation.net.juhudi" />. == Баһалар == 2011 йылда [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Шваб фонды]] ''Juhudi Kilimo'' компанияһын асҡан Алеке Дондоны Йылдың [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуары]] тип атаны<ref name="schwabfound.org.aleke" />. Ул ваҡытҡа Алеке Дондоны «Көнсығыш Африканың микрофинанслау олатаһы» тип йөрөтәләр ине инде<ref name="schwabfound.org.aleke" />. 2013 йылдың апреленә ''Juhudi Kilimo'' [[Африка]]ла[[B Lab]] сертификатлаған беренсе компанияға әүерелде<ref name="bcorporation.net.first" />. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small " id="cx132" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="132" data-cx-state="source" data-cx-weight="856" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references> <ref name="acumen.org.juhudi"><span class="citation">[http://acumen.org/investment/juhudi-kilimo/ Juhudi Kilimo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521152844/http://acumen.org/investment/juhudi-kilimo/ |date=2015-05-21 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="bcorporation.net.first"><span class="citation">''Olivia Muiru.''&#x20;</span></ref> <ref name="bcorporation.net.juhudi"><span class="citation">[https://www.bcorporation.net/community/juhudi-kilimo Juhudi Kilimo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415220612/http://www.bcorporation.net/community/juhudi-kilimo |date=2015-04-15 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="bloomberg.com.132416616"><span class="citation">[http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=132416616 Company Overview of Juhudi Kilimo Company Limited] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="businesscalltoaction.org.juhudi"><span class="citation">[http://www.businesscalltoaction.org/wp-content/files_mf/bcta_casestudy_juhudi_kilimo_web.pdf Juhudi Kilimo: Providing financing for Kenyan smallholder farmers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427093221/http://www.businesscalltoaction.org/wp-content/files_mf/bcta_casestudy_juhudi_kilimo_web.pdf |date=2015-04-27 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="grameenfoundation.org.juhudi"><span class="citation">[http://www.grameenfoundation.org/press-releases/acumen-fund-and-grameen-foundation-invest-agricultural-microfinance-company-juhudi-ki Acumen Fund and Grameen Foundation Invest in Agricultural Microfinance Company Juhudi Kilimo Company Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610180711/http://www.grameenfoundation.org/press-releases/acumen-fund-and-grameen-foundation-invest-agricultural-microfinance-company-juhudi-ki |date=2015-06-10 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="schwabfound.org.aleke"><span class="citation">[http://www.schwabfound.org/content/aleke-dondo Aleke Dondo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610182852/http://www.schwabfound.org/content/aleke-dondo |date=2015-06-10 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Фонд Шваба]]&#x20;(2011).&#x20;<small>Проверено 10 июня 2015.</small></span></ref> </references> </div> == Һылтанмалар == * Рәсми сайт: [http://juhudikilimo.com/ juhudikilimo.com] * Интернетта: ** Facebook: [https://www.facebook.com/juhudikilimo juhudikilimo]. ** Twitter: [https://twitter.com/juhudikilimo juhudikilimo]. ** LinkedIn: [https://web.archive.org/web/20250125140021/https://www.linkedin.com/company/juhudi-kilimo juhudi-kilimo]. ** Vimeo: [https://vimeo.com/album/3013165 3013165]. * CrunchBase: [https://www.crunchbase.com/organization/juhudi-kilimo juhudi-kilimo]. * Интервью: ** [http://www.theguardian.com/sustainable-business/tete-a-tete-nat-robinson-ceo-juhidi-kilimo Tête-à-tête with Nat Robinson, chief executive officer of Juhudi Kilimo] // The Guardian. ** [http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/specialized-microfinance-a-loan-program-designed-to-help-african-farmers/ Specialized Microfinance: A Loan Program Designed to Help African Farmers]. ** [http://www.howwemadeitinafrica.com/juhudi-kilimo-couples-loans-with-training-for-smallholder-farmers-in-kenya/30291/ Juhudi Kilimo couples loans with training for smallholder farmers in Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708052436/http://www.howwemadeitinafrica.com/juhudi-kilimo-couples-loans-with-training-for-smallholder-farmers-in-kenya/30291/ |date=2015-07-08 }}. [[Категория:Микрофинанс ойошмалары]] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] [[Категория:Кенияла социаль эшҡыуарлыҡ]] ahytwxc9vf20dssdak02s894iy41kvo YouTube 0 91451 1308714 1306245 2026-11-06T09:58:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308714 wikitext text/x-wiki {{карточка компании |название = YouTube, LLC |логотип = youtube |тип = [[Google]] компанияһының филиалы |основана = 2005 |основатели = Стив Чен<br />Чад Хёрли<br />Джавед Карим |ключевые фигуры = Сьюзан Войцицки (CEO) |расположение = Сан-Бруно ([[Калифорния]], [[АҠШ]]) |отрасль = [[Интернет]], видеохостинг |материнская компания = [[Google]] (2006 йылдан алып) |сайт = http://youtube.com }} [[Файл:901cherryave.jpg|thumb|right|Компанияның [[Калифорния]]лағы офисы]] '''YouTube''' (<small>МФА:</small> {{IPA|[juːt(j)uːb]}}<ref>[http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/YouTube YouTube_ definition of YouTube in Oxford dictionary (American English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527064901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/youtube |date=2016-05-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527064901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/youtube |date=2016-05-27 }}</ref>; {{lang-en|[[wikt:you|you]]}} һүҙенән — «һин», «һеҙ» һәм жарг. {{lang-en|[[wikt:tube|tube]]}} — «торба», «телевизор»; «Ютуб» йәки «Ютьюб» тип әйтелә<ref>{{cite web|url=http://www.russika.ru/ef.php?s=5020|title=Видеохостинг YouTube|author=Захарченко А. В.|quote=(МФА: [‘ju:tu:b] - "ютуб" или "ютьюб")|publisher=Энциклопедический Фонд russika.ru|accessdate=2014-07-03}}</ref>) — ҡулланыусыларға видеояҙмаларҙы һаҡлау, ебәреү һәм күрһәтеү хеҙмәттәрен тәҡдим итеүсе видеохостинг. Ҡулланыусыларҙың теге йәки был видеояҙмаларҙы өҫтәү, ҡарау, дуҫтар менән бүлешеү һәм видеоларға комментарийҙар яҙыу мөмкинлектәре бар. Ябай һәм уңайлы файҙаланыу мөмкинлектәре арҡаһында YouTube донъялағы иң популяр видеохостингы булып тора һәм кереүселәрҙең һаны буйынса сайттар араһында өсөнсө урынды биләй<ref>http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none|title=Alexa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703014210/https://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none%7Ctitle=Alexa |date=2022-07-03 }} Site Rankings</ref>. 2012 йылдың ғинуарында сайтта көндәге видеояҙмаларҙың ҡарауҙар һаны 4 млрд-ҡа барып етә<ref>[http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm YouTube достиг 4 миллиардов ежедневных просмотров — Новости — mobi.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509155516/http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm |date=2012-05-09 }}</ref>. Сайтта профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр төшөргән фильмдар һәм клиптар күрһәтелгән. «Российская газета» мәғлүмәттәре буйынса, сервис аудиторияһының 2%-ын, йәғни 51 миллион кешеһен, [[Рәсәй Федерацияһы]] граждандары тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/youtube-site.html|title=51 миллион человек в России смотрят YouTube |publisher=rg.ru|date=24.04.2013|accessdate=}}</ref>. === Локализация === {| class="wikitable sortable" |- ! Дәүләт ! Тел ! Эшләү башлау датаһы |- | {{ARG}} | [[Испан теле|Испан]] | {{dts|link=off|2010|9|8}}<!--<ref name="countries" />--> |- | {{AUS}} | [[инглиз теле]]нең австралия варианты | {{dts|link=off|2007|10|22}}<ref name="AUS-NZ">{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/|title=YouTube Launches in Australia & New Zealand|publisher=Mashable|date=October 22, 2007|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{BRA}} | [[Португал теле|Португал]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{IRE}} | [[инглиз теле]]нең урта ольстер варианты (ирланд) | {{dts|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{CAN}} | [[инглиз теле]]нең канада варианты һәм [[француз теле]]нең канада варианты | {{dts|link=off|2007|11|6}}<ref>{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/|title=YouTube Canada Now Live|date=November 6, 2007|publisher=Mashable|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{CZE}} | [[Чех теле|Чех]] | {{dts|link=off|2008|10|9}}<ref>{{Cite news|first=Petr|last=Bokuvka|url=http://czechdaily.wordpress.com/2008/10/12/czech-version-of-youtube-launched-and-its-crap-it-sucks/|title=Czech version of YouTube launched. And it’s crap. It sucks.|work=The Czech Daily Word|publisher=Wordpress.com|date=October 12, 2008|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{FRA}} | [[Француз теле|Француз]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local">{{Cite news|first=Peter|last=Sayer|url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772|title=Google launches YouTube France News|publisher=PC Advisor|date=June 19, 2007|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{GER}} | [[Немец теле|Немец]] | {{dts|link=off|2007|11|8}}<ref>{{Cite news|first=Adam|last=Ostrow|url=http://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/|title=YouTube Germany Launches|publisher=Mashable|date=November 8, 2007|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{HKG}} | [[Юэ (тел)|Кантон ҡытай]] | {{dts|link=off|2007|10|17}}<ref name="chita.us">{{cite web|url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294|title=Chita • 檢視主題&nbsp;– YouTube 台灣版推出|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071123024536/chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294|archivedate=2007-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |date=2008-12-05 }}</ref> |- | {{ISR}} | [[Йәһүд теле|Йәһүд]] | {{dts|link=off|2008|9|16}} |- | {{TUR}} | [[Төрөк теле|Төрөк]] | {{dts|link=off|2012|10|1}} |- | {{IND}} | Һинглиш һәм [[һинди]] | {{dts|link=off|2008|5|7}}<ref>{{Cite news|first=Sandeep|last=Joshi|url=http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm|title=YouTube now has an Indian incarnation|work=[[The Hindu]]|date=May 8, 2008|accessdate=August 3, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131128004152/http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm|archivedate=November 28, 2013}}</ref> |- | {{ITA}} | [[Итальян теле|Итальян]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{JPN}} | [[Япон теле|Япон]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{Флагификация|Южная Корея}} | [[Корея теле|Корея]] | {{dts|link=off|2008|1|23}} |- | {{MEX}} | [[Испан теле|Испан]] | {{dts|link=off|2007|10|11}}<ref>{{cite web|url=http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html|title=Presentan hoy YouTube México|publisher=El Universal|date=October 11, 2007|accessdate=September 9, 2010|language=Spanish|trans_title=YouTube México launched today|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U5NGxpy|archivedate=2012-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090516063924/http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html |date=May 16, 2009 }}</ref> |- | {{NLD}} | [[Нидерланд теле|Нидерланд]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{NZL}} | [[инглиз теле]]нең яңы зеланд варианты | {{dts|link=off|2007|10|22}}<ref name="AUS-NZ" /> |- | {{POL}} | [[Поляк теле|Поляк]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{RUS}} | [[Урыҫ теле|Урыҫ]] | {{dts|link=off|2007|11|13}}<ref name=fvid>[http://lenta.ru/news/2007/11/13/youtube/ Русскоязычная версия YouTube открылась песней про «Гитар»] // Lenta.ru, 13 ноября 2007 г.</ref> |- | {{ESP}} | [[Испан теле|Испан]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{RSA}} | [[инглиз теле]]нең көньяҡ африка варианты | {{dts|link=off|2010|5|17}}<ref name="local" /> |- | {{SWE}} | [[Швед теле|Швед]] | {{dts|link=off|2008|10|22}} |- | {{TWN}} | [[Ҡытай теле|Ҡытай]] | {{dts|link=off|2007|10|18}}<ref name="chita.us" /> |- | {{UK}} | [[инглиз теле]]нең британ варианты | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{UKR}} | [[Украин теле|Украин]] | <!--{{dts|link=off|2010|12|1}}-->{{dts|link=off|2013|12|13}}<ref>{{cite web|url=http://google-ukraine-blog.blogspot.ru/2012/12/youtube.html|title=YouTube приходить в Україну!|author=Марина Тарасова|date=13 декабря 2012|publisher=Oфіційний Блоґ — Google Україна|lang=ua|accessdate=2015-02-06}}</ref> |} == YouTube-та килем алыу == 2007 йылдың май айында YouTube AdSense нигеҙле партнерлыҡ программаһын (YPP) эшләтеп ебәрҙе, был система видео авторҙарына сайттағы реклама килемдәрен бүлешеү мөмкинлеген бирә<ref>{{Cite web|title=YouTube Partner Network: Could You Profit from YouTube?|url=https://profiletree.com/youtube-partner-network/|access-date=2024-10-28|website=profiletree.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Youtube CPM & RPM Rates by Country 2024|url=https://bloggernexus.com/youtube-cpm-and-rpm-rates-by-country/|access-date=2024-10-28|website=bloggernexus.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=An Introduction to YouTube AdSense|url=https://promo.com/blog/an-introduction-to-youtube-adsense|access-date=2024-10-28|website=promo.com}}</ref>. Ғәҙәттә, YouTube реклама партнерлыҡ программаһы сиктәрендә видеонан алынған килемдең 45 процентын үҙенә ала, ә 55 проценты авторҙарға бирелә<ref>{{Cite web|title=It's not TV, it's the Web: YouTube partners complain about Google ads, revenue sharing|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/4062810/youtube-partners-complain-revenue-sharing-google-ads|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}</ref>. YouTube партнерлыҡ программаһында ике миллиондан ашыу кеше ҡатнаша<ref>{{Cite web|title=YouTube says its Partner Program now has 2 million members|url=https://www.theverge.com/2021/8/23/22636827/youtube-partner-program-2-million-members-creators|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}</ref>. TubeMogul мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылда YouTube-та видеонан алда транслируемый реклама (ул видео башланғанға тиклем күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Best YouTube Ad Examples & How To Replicate Yourself|url=https://joseangelostudios.com/youtube-ad-examples/|access-date=2024-10-28|website=joseangelostudios.com}}</ref>) рекламодательдарға 1000 ҡарау өсөн уртаса 7,60 доллар тора ине. Ғәҙәттә, видеонан алдындағы реклама өсөн яраҡлы видеоларҙың яртыһынан күберәк булмай, был әүҙем рекламодательдарға булмауы сәбәпле<ref>{{Cite web|title=YouTube Ads: Everything You Need to Know|url=https://adespresso.com/blog/youtube-ads-guide/|access-date=2024-10-28|website=adespresso.com}}</ref>. YouTube сәйәсәте реклама ярҙамында аҡса эшләгән видеоларҙа айырым типтағы контентты индереүҙе тыйыуҙы талап итә, бында көс ҡулланыу, ярамаған һүҙҙәр, енси йөкмәткеле видео, "ҡаршылыҡлы йәки махсус күҙәтеү талап иткән темалар һәм ваҡиғалар, һуғыш, сәйәси ҡаршылыҡтар, тәбиғәт һәләкәттәре һәм трагедиялар, график һүрәтләүҙәр булмаған осраҡта ла" (мәҫәлән, контент "ғаҙәттә матбуғатта яҡтыртыуға лайыҡ йәки юмористик булһа, һәм авторҙың маҡсаты мәғлүмәт биреү йәки күңел асыу икәнлеге билдәле")<ref>{{Cite web|title=Why is YouTube being accused of censoring vloggers?|url=https://www.theverge.com/2016/9/1/12753108/youtube-is-over-party-advertising-monetization-censorship|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}</ref>, һәм файҙаланыусыларҙың "ярамаған" комментарийҙар биреүе сәбәпле видеоларҙы тыйыу кәрәк<ref>{{Cite web|title=After Child Video Scandal, YouTube Says Ad-Friendly Videos Can Be Demonetized For Inappropriate Comments|url=https://www.tubefilter.com/2019/02/22/youtube-videos-demonetized-inappropriate-comments/|access-date=2024-10-28|website=www.tubefilter.com}}</ref>. 2021 йылдың июненә донъя буйлап YouTube платформадағы теләһә ниндәй видеоны монетизациялар хоҡуғын үҙендә ҡалдырҙы, авторы YouTube партнерлыҡ программаһында ҡатнашмаһа ла. Был каналдарҙа булған сағыштырмаса "рекламодательдарға дуҫ" контент өсөн тормошҡа аша, һәм бөтә килем туранан-тура Google-ға китә, авторға бер ниндәй ҙә аҡса бүлмәҫтән<ref>{{Cite web|title=YouTube announces changes in its terms of services|url=https://www.telegraphindia.com/business/youtube-announces-changes-in-its-terms-of-services/cid/1816154|access-date=2024-10-28|website=www.telegraphindia.com}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга|автор=Миллер, Майкл.|заглавие=YouTube для бизнеса. Онлайн видео-маркетинг для любого бизнеса|оригинал=YouTube for Business: Online Video Marketing for Any Business|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|год=2012|страницы=304|isbn=978-5-91657-393-0}} == Һылтанмалар == * [http://ru.youtube.com/ YouTube] {{ref-ru}} * {{ВТ-ЛП|YouTube}} * [http://whatstat.ru/channels/top100 WhatStat] — рейтинг и статистика русскоязычных каналов YouTube. [[Категория:Алфавит буйынса сайттар]] [[Категория:2005 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]] [[Категория:YouTube|*]] [[Категория:Интернет-реклама]] [[Категория:Видеохостинг]] [[Категория:АҠШ компаниялары]] jl4g4ezedu4x8fydwnqfxy9yp0x00go Skype 0 94789 1308708 1306239 2026-11-06T09:44:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308708 wikitext text/x-wiki '''Skype''' (<small>[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]:</small> <span class="IPA" contenteditable="false">[skaɪ̯p]</span><span class="IPA" contenteditable="false"></span>) — ябыҡ кодлы түләүһеҙ проприетар программа тәьминәте, компьютерҙар араһында [[Интернет]] аша текслы, тауышлы һәм һынлы элемтә урынлаштыра (IP-телефония), пиринг селтәрҙәре технологияларын, шулай уҡ [[Кеҫә телефоны|мобиль]] һәм стационар телефондар өсөн түләүле хеҙмәттәрҙе лә ҡуллана. 2010 йыл аҙағына 663 млн файҙаланыусыһы була<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.telecompaper.com/news/skype-grows-fy-revenues-20-reaches-663-mln-users Skype grows FY revenues 20 %, reaches 663 mln users].&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Программа эшләнмәселәренең күпселеге һәм дөйөм бүлек хеҙмәткәрҙәренең 44%-ы — [[Эстония]]<nowiki/>ның [[Таллин]] һәм Тарту ҡалаларынан<ref name="Skype employees"><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist Skype employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929141050/http://www.ap3.ee/article/2011/5/10/44-skype-i-tootajatest-on-parit-odava-toojouga-eestist |date=2011-09-29 }}.</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.bbc.co.uk/news/business-13343600 Microsoft confirms takeover of Skype].&#x20; bbc.com&#x20;(10 May 2011).&#x20;<small>Проверено 6 ноября 2012.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Программа конференц-шылтыратыуҙар (инициаторҙы ла һанап, бөтәһе 25 тауыш абоненты), һынлы шылтыратыуҙар (шулай уҡ 10-ға тиклем абонент ҡатнашҡан видеоконференциялар) үткәреү мөмкинлеген бирә, текслы хәбәрҙәр (чат) һәм файлдар тапшырыуҙы тәьмин итә. Һынланышты веб-камеранан да, монитор экранынан да тапшырып була<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skype.com/intl/en-us/features/allfeatures/screen-sharing/ Screen sharing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829085927/http://www.skype.com/intl/en-us/features/allfeatures/screen-sharing |date=2011-08-29 }} (англ.</span></ref>, йәнә программаның өҫтәл версияларын файҙаланыусылар һынлы хәбәрҙәр ебәрә һәм ҡабул итә ала. Mac OS X, iOS, Windows, Linux, Windows Phone, Open webOS, Android, PSP, Maemo, Xbox 360, PlayStation Vita, BlackBerry өсөн Skype программа клиенттары сығарылған. Шулай уҡ Java, Kindle Fire HD һәм Xbox One өсөн версиялар бар, Symbian өсөн дә клиент эшләнгән. Шулай уҡ LG, Panasonic, Philips, Samsung, Sharp, Sony Bravia, Toshiba, Vizio кеүек хәҙерге заман телевизорҙары өсөн Skype менән тоташыу ҡаралған. == Тарихы == Skype Technologies компанияһы 2003 йылда швед Никлас Зеннстрем һәм дат Янус Фриис тарафынан ойошторола<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.comnews.ru/print?nid=50468 Интервью с Джошем Сильверманом].&#x20; Ведомости&#x20;(13.04.2010).&#x20;<small>Проверено 28 ноября 2012.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Скайп программаһын эшләүҙә эстон программистары Ахти Хейнла, Прийт Казесалу һәм Яан Таллинн ҡатнаша, элгәре улар KaZaA файл алмашыу программаһын ижад иткән. Программаның тәүге версиялары (0.97, 0.98) 2003 йылдың сентябрь-октябрендә үҙен швед сайты тип танытҡан сайтта барлыҡҡа килә. Программа, ICQ һәм MSN Messenger кеүек мессенджерҙарҙан айырмалы рәүештә,тауышлы бәйләнешкә көйләнгән ябай интерфейслы була. Skype уны ҡуйған мәлдә үк Windows’та торған телде һайлай, логины ла башҡаларҙыҡына ҡарағанда етеҙ була. Был программаны ҡуйыу һәм ҡулланыу ябайлығы уға бик күп файҙаланыусыларҙы йәлеп итә. 1.2 версияһында тәүләп автоматик яуап биреүсе (Voicemail) хасил була, ә 1.3 версияһынан башлап, һәр кем был хеҙмәтте ҡулланмаған файҙаланыусыларға ла хәбәр ебәрә ала. 1.2 версияһында тағы SkypeIn функцияһы барлыҡҡа килә, ул Skype’тағы иҫәп яҙмаһын телефон номерына бәйләй. 1.4 версияһында шылтыратыуҙарҙы Skype’тағы башҡа иҫәп яҙмаларына һәм ябай телефондарға күсереп йүнәлтеү мөмкинлеге тыуа. 2.0 версияһы — һынлы элемтәгә инеү, ә 2.5 SMS ебәреү, SkypeCast ойоштороу (был технология 2008 йылдың 1 сентябренән рәсми һүндерелә) һәм Microsoft Outlook менән ҡушылыу мөмкинлеген бирә. 2007 йылдың мартында 3.1 версияһында SkypeFind сервисы барлыҡҡа килә, ул файҙаланыусыларға фирмалар исемлеге төҙөү һәм уларҙың тасуирламаһын эшләү мөмкинлеген тыуҙыра. Ошо уҡ версияға Skype Prime ҡуйыла. 2007 йылдың авгусында Windows өсөн 3.5 барлыҡҡа килеп, унда файҙаланыусы профилендә видео ҡулланыу, чатҡа һынлы яҙма ҡыҫтырыу, шулай уҡ башҡа файҙаланыусыға йә төркөмгә шылтыратыуҙы йүнәлтеү һәм автоматик ҡабат шылтыратыуҙы көйләү мөмкинлеге була. 2008 йылдың 30 ғинуарында Sony PSP өсөн версия сыға. 2008 йылдың 13 мартында Linux өсөн видеоконференциялы Skype 2.0 сыға. 2008 йылдың 26 декабрендә Nokia Nst-4 өсөн 1.0.0 барлыҡҡа килә. 2009 йылдың 3 февралендә Windows өсөн 4.0 версияһы, 2009 йылдың 31 мартында iPhone өсөн клиент сыға<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.lenta.ru/news/2009/03/30/skype/ Вышел Skype для iPhone].&#x20; </span></ref>. 2009 йылдың 12 майында конференциялар үткәреү мөмкинлеге бөтөрөлә. 2009 йылдың 9 ноябрендә MS Outlook өсөн инструменттар панеле булдырыла<ref>[http://www.skype.com/intl/ru/get-skype/on-your-computer/email-toolbar/ Skype Email Toolbar Beta]</ref> 2010 йылдың 19 февреленән Skype Lite (Java-телефондар өсөн Skype) һәм Windows Mobile өсөн Skype туҡтатыла. 2010 йылдың 2 сентябренән чатта оффлайн-хәбәрҙәр алмашыу булдырыла. 2010 йылдың 5 октябрендә Android өсөн клиент сығарыла. 14 октября 2010 йылдың 14 октябрендә сығарылған 5.0 версияһында Windows өсөн төркөмлө һынлы шылтыратыуҙар мөмкинлеге асыла<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Morfling.''&#x20;</span></ref>. 2011 йылдың 1 ғинуарында iPhone һәм iPod touch өсөн һынлы клиент версияһы сыға<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.ixbt.com/news/all/index.shtml?14/17/44 Новая версия Skype позволяет совершать видеозвонки с iPhone 4 через Wi-Fi и 3G] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127214836/http://www.ixbt.com/news/soft/index.shtml?14%2F17%2F44 |date=2012-01-27 }}.&#x20; iXBT&#x20;(1 января 2011).&#x20;<small>Проверено 1 января 2011.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20120127214836/http://www.ixbt.com/news/soft/index.shtml?14%2F17%2F44 Архивировано из первоисточника 25 августа 2011].</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2011 йылдың 10 майында Microsoft корпорацияһы программаны эшләүсе компанияны $8,5 миллиардҡа һатып ала, ошонан башлап Skype'ҡа бөтә хоҡуҡ Microsoft компанияһына күсә. Windows өсөн 2011 йылдың 16 июнендә 5.3 версияһында Facebook менән интеграция барлыҡҡа килә. 13 сентябрҙәге яңыртыу (5.5.113-тән 5.5.117-гә тиклем) ярҙамында Windows 8 менән эш итеү башлана. 2012 йылдың 23 февралендә Skype яңы рекордты теркәй — селтәрҙә VoIP-сервисында бер юлы 32 млн файҙаланыусы ултыра<ref>[http://www.towave.ru/news/ocherednoi-rekord-skype-32-mln-polzovatelei-odnovremenno-v-seti.html/ Очередной рекорд Skype — 32 млн пользователей одновременно в сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040512/http://towave.ru/news/ocherednoi-rekord-skype-32-mln-polzovatelei-odnovremenno-v-seti.html |date=2016-03-08 }}</ref>. 2012 йылдың 23 апрелендә Windows Phone 7 өсөн 3G, 4G һәм Wi-Fi селтәрҙәрендә видео ҡулланыу асыла. 2012 йылдың 25 апрелендә — PlayStation Vita өсөн Skype, 2012 йылдың 14 июнендә Linux өсөн 4.0 версияһы асыла. 13 сентябрҙә сервис Opus аудиокодегына күсә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.xakep.ru/post/59314/default.asp Skype переходит на аудиокодек Opus с «кристально чистым звуком»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915002505/http://www.xakep.ru/post/59314/default.asp |date=2012-09-15 }}.&#x20; Хакер&#x20;(13 сентября 2012).&#x20;<small>Проверено 13 сентября 2012.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. Windows өсөн 6.0 версияһында (24.10.2012) Facebook йәки Microsoft сервистары аша инеү мөмкинлеге асыла. 29.10.2012 — Windows 8 өсөн программаның махсус версияһы, 11.11.2012 — Windows Phone 8 платформаһы өсөн таныштырыу версияһы, 13.11.2012 — iOS өсөн iPhone 5-кә ҡуйыла торған версия, 10.01.2013 — Outlook почта клиенты менән интеграция яһала. 29.01.2013 Microsoft Windows, Live Messenger'ҙан баш тартып, тулыһынса Skype менән шөғөлләнә башлай. 2013 йылдың1 июленә Android өсөн программа тейәү һаны 100 миллионға етә. 2013 йылдың 13 декабренән Android өсөн Skype'ҡа PiP технологияһы индерелә. 2014 йылдың 7 апрелендә Microsoft Skype TX — Skype базаһында телестудиялар һәм радиостанциялар өсөн махсус мөмкинлек асылыу тураһында иғлан итә<ref>[https://media.skype.com/skype-tx/‎ Skype in Media — Skype TX]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2014 йылдың 29 апреленән төркөмдәр өсөн һынлы конференциялар түләүһеҙгә әйләнә. == Әйләнеш һәм статистика == {| border="1" class="wikitable" id="cxmwfA" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" data-cx-draft="true" ! Йыл ! Квартал ! Иҫәп яҙмалары, млн<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://investor.ebay.com/common/download/download.cfm?companyid=ebay&fileid=69405&filekey=2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591&filename=eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf eBay Inc. reports third quarter 2006 results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128132556/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/5932806816x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf |date=2018-01-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128132556/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/5932806816x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf |date=2018-01-28 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>[https://www.webcitation.org/61BuMl1tV?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362741x0x69405/2cbacae7-15cf-46fb-9a19-a89664d4e591/eBayIncEarningsReleaseQ42006.pdf Башланғыс сығанаҡтан 2011 йылдың 25 авгусында архивлаштырылған].</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://investor.ebay.com/common/download/download.cfm?companyid=ebay&fileid=91666&filekey=69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313&filename=eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf eBay Inc. reports first quarter 2007 results] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61BuNDJVg?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362900x0x91666/69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313/eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf |date=2011-08-25 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>[https://www.webcitation.org/61BuNDJVg?url=http://files.shareholder.com/downloads/ebay/1381362900x0x91666/69437bfc-314d-4be6-a2d5-ec014c8e9313/eBayIncQ12007EarningsRelease.pdf Башланғыс сығанаҡтан 2011 йылдың 25 авгусында архивлаштырылған].</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://files.shareholder.com/downloads/ebay/290714019x0x188143/0f787a2a-4ebb-4b72-8439-40e711047d9d/eBay_FINALQ12008EarningsRelease.pdf eBay Inc. reports first quarter 2008 results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615115607/http://files.shareholder.com/downloads/ebay/290714019x0x188143/0f787a2a-4ebb-4b72-8439-40e711047d9d/eBay_FINALQ12008EarningsRelease.pdf |date=2011-06-15 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref name="fz2009-01-10">[http://www.fudzilla.com/index.php?option=com_content&task=view&id=11338&Itemid=1 Skype is the limit thanks to recession] (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/http://www.fudzilla.com/index.php?option=com_content&task=view&id=11338&Itemid=1 ''история''])</ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://ebayinkblog.com/wp-content/uploads/2009/01/skype-fast-facts-q4-08.pdf Skype fast facts Q4 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810122803/http://ebayinkblog.com/wp-content/uploads/2009/01/skype-fast-facts-q4-08.pdf |date=2011-08-10 }}.&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.slideshare.net/earningreport/presentation-on-q1-2009-earning-report-of-ebay-inc Skype facts Q1 2009].&#x20; ???&#x20;(???).&#x20;<small>Проверено ???.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref> ! Селтәрҙәге файҙаланыусылар, млн<span class="noprint" contenteditable="false"><sup>[''источник не указан 1442 дня'']</sup></span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> ! Skype эсендәге шылтыратыуҙар, млрд минут ! SkypeOut шылтыратыуҙары, млрд минут ! Килем, млн долл. |- | 2005 | IV | 74,7 | 10,8 | — | — | — |- | 2006 | IV | 171,2 | 21,2 | 7,6 | 1,5 | 66 |- | 2007 | IV | 276,3 | 27,0 | 11,9 | 1,6 | 115 |- | 2008 | IV | 405 | 36,5 | 20,5 | 2,6 | 145 |- | 2009 | IV | 560 | — | — | — | — |- | 2010 | IV | 663 | — | — | — | — |- | 2011 | IV | — | — | — | — | — |- | 2012 | IV | — | — | — | 160 | — |- | 2013 | IV | — | — | — | 214 | — |- | 2014 | IV | — | — | — | — | — |} Бер файҙаланыусы берәүҙән артыҡ иҫәп яҙмаһы аса ала. Skype аша халыҡ-ара тауышлы шылтыратыуҙар күләме бик күп була. Ул тауышлы шылтыратыуҙар трафигы буйынса лидерға әйләнә<ref name="autogenerated2">[http://www.networkworld.com/news/2009/032509-skype-is-largest-international-voice.html?tc=vc=html «Skype is largest international voice carrier, says study»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501042919/http://www.networkworld.com/news/2009/032509-skype-is-largest-international-voice.html?tc=vc=html |date=2011-05-01 }}</ref>. {| class="wikitable" id="cxmw2w" data-cx-draft="true" ! Йыл ! Халыҡ-ара тауышлы шылтыратыуҙар баҙары күләме |- | 2005 | 2,9 %<ref name="autogenerated1">[http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=15656&email=html «International carriers' traffic grows despite Skype popularity»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324094732/http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=15656&email=html |date=2010-03-24 }}</ref> |- | 2006 | 4,4 %<ref name="autogenerated1"/> |- | 2008 | 8 %<ref name="autogenerated2"/> |- | 2010 | 13 %<ref>[http://www.inquisitr.com/71802/skype-commands-13-percent-of-international-calls/ "Skype Commands 13 Percent of International Phone Calls.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100508210903/http://www.inquisitr.com/71802/skype-commands-13-percent-of-international-calls/ |date=2010-05-08 }}</ref> |- | 2011 | 28 %<ref name="autogenerated3">[http://www.telegeography.com/press/press-releases/2013/02/13/the-bell-tolls-for-telcos/index.html The Bell Tolls for Telcos?]</ref> |- | 2012 | 34 %<ref name="autogenerated3"/> |} == Технология == Башҡа бик күп IP-телефония программаларынан айырмалы, мәғлүмәттәр тапшырыу өсөн Skype баштан уҡ үҙәкһеҙ P2P-архитектураһын ҡуллана. Skype файҙаланыусылар каталогы Skype селтәрен файҙаланыусыларҙың компьютерҙарына бүленә, һөҙөмтәлә селтәр, үҙәкләштерелгән серверҙарҙың ҡиммәтле инфраструктураһынан айырмалы рәүештә, бик йылдам киңәйә (тиҫтәләрсә миллион файҙаланыусы). Skype өсөн берҙән-бер үҙәк элемент — идентификация серверы, унда файҙаланыусыларҙың иҫәп яҙмалары һәм уларҙың контакттар исемлегенең резерв күсермәһе ята. Үҙәк сервер элемтә урынлаштырыу өсөн генә кәрәк. Тауышлы һәм һынлы бирелмәләрҙе тапшырыу мөмкин тиклем тура башҡарыла<span class="noprint" contenteditable="false"><sup>[''источник не указан 622 дня'']</sup></span><span class="noprint" contenteditable="false"></span>, мәҫәлән, ике компьютер бер локаль селтәр эсендә булһа, улар араһында Skype аша тоташыу барлыҡҡа килгәс тә (үҙәк узелдар һәм суперузелдар ярҙамында) Интернеттан сығырға була, ә һөйләшеү дауам иттерелә ала. Skype протоколы ябыҡ һәм документлаштырылмаған, ул Skype программа тәьминәтенең төп нөсхәһе тарафынан ғына ҡулланыла ала. === Тауышлы бирелмәләр тапшырыу === Тауышлы чат бер йәки бер нисә файҙаланыусы менән һөйләшергә, шулай уҡ конференц-бәйләнеш урынлаштырырға мөмкинлек бирә. Skype ҡулланған кодектар (бирелмәләрҙе ҡыҫыу алгоритмы) арҡаһында һәм интернет-тоташыуҙың тейешле тиҙлеге шарттарында (30—60 кбит/с) тауыш сифаты ҡәҙимге телефон бәйләнешендәге кеүек була, тоташыу шарттары һәйбәт булһа — хатта яҡшыраҡ та. Тоташҡан саҡта ПК араһындағы тауышлы бирелмәләр AES-256 ярҙамында шифрлана, уның асҡысы 1024 битлы RSA асҡысы ярҙамында тапшырыла. Файҙаланыусыларҙың асыҡ асҡыстары системаға ингәндә Skype’тың үҙәк серверы тарафынан 1536 йәки 2048 битлы RSA сертификатын ҡулланып сертификатлана<ref>[https://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used What type of encryption is used?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515201651/http://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used |date=2009-05-15 }} (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/https://support.skype.com/en/faq/FA145/What-type-of-encryption-is-used ''история'']) Skype Technologies, 2006</ref>. Тауышлы шылтыратыу һәм Интернетҡа киң һыҙатлы тоташыу ваҡытында инеүсе һәм сығыусы трафик бер төрлөрәк күләмдә тотонола. Суммала трафиктың уртаса күләме 500 кбайт/минут тәшкил итә (10 минут ~ 5 Мбайт; 100 минут ~ 50 Мбайт). === Һынлы бирелмәләр тапшырыу === Видео өсөн VP7 (5.5 версияһына тиклем), VP8 һәм H.264 кодектары ҡулланыла. Тотороҡло һынлы элемтә өсөн 200 кбит/с ашыу интернет-тоташыу тиҙлеге кәрәк һәм такт йышлығы 1 ГГц-тан кәм булмаған процессор булыуы яҡшы. Һынлы шылтыратыуҙа трафик тауышлы шылтыратыуға ҡарағанда 10 тапҡырға артыҡ. Веб-камеранан юғары тиҙлекле шаулы һынлы ағымдар өсөн трафик күләме артығыраҡ булыуы ихтимал. Яҡынса күләм — минутына ~5 Мбайт. === Текслы хәбәрҙәр һәм файлдар ебәреү === Skype файҙаланыусыларға текслы хәбәрҙәр менән алмашыу мөмкинлеген дә бирә (IM-чат). Унда төркөмдәр менән текслы чаттар ойоштороп була. Үҙенең йылмайликтар тупланмаһы бар, тарих һаҡлана (серверҙа, 30 көнгә тиклем). Шулай уҡ IM-чат мөмкинлектәре бар. Skype’та күләм буйынса сикләүһеҙ файлдар алмашыу мөмкин. Mac OS өсөн 7.0 һәм Windows 7 өсөн 6.21 версияһынан башлап, Skype программаһы етеҙ хәбәрҙәр яҙғанда тексты форматлау мөмкинлеген бирә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skaip.su/2014/10/formatirovanie-teksta-v-chate-skype.html Форматирование текста в чате Skype].</span></ref>. == Хәүефһеҙлек һәм бирелмәләрҙе һаҡлау == Skype файҙаланыу шарттары шифры сиселгән бирелмәләрҙең селтәр хужаһына (Microsoft), Microsoft йәки аффилирланған компаниялар хеҙмәткәрҙәренә, шулай уҡ Интернет селтәре провайдерҙарына билдәле булыу мөмкинлеген күҙҙә тота. Skype серверҙары ебәрелеүсе текстарҙы һәм уларҙағы һылтанмаларҙы спам һәм яуызлыҡтар менән көрәшеү маҡсатында автоматик рәүештә сканлап тора; ҡайһы бер һылтанмаларҙың текстарҙан юйҙырылыуы ихтимал. Ҡулланыу шарттарында шулай уҡ ебәрелеүсе текстарҙың тотоп алыныу һәм ҡулдан эшкәртелеү ихтималлығы ла әйтелә<ref>[http://www.skype.com/en/legal/privacy/#protectionOfPersonalInformation 8.] </ref><ref name="venture.no.crypt.for.ms">[http://venturebeat.com/2013/05/20/busted-microsoft-intercepts-decrypts-and-reads-your-skype-messages/ Busted: Microsoft intercepts, decrypts, and reads your Skype messages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105050324/http://venturebeat.com/2013/05/20/busted-microsoft-intercepts-decrypts-and-reads-your-skype-messages/ |date=2015-11-05 }} // Ventureboat Security, May 20, 2013: "Skype currently uses 256-bit AES encryption to secure communications between users, which is considered very secure.</ref><ref>[http://www.3dnews.ru/software-news/645393/ Skype с заботой о пользователе — Microsoft читает всё, что вы пишете?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926210147/http://www.3dnews.ru/software-news/645393/ |date=2015-09-26 }} // 3d news, 17.05.2013 : "Представитель Skype, в свою очередь, сослался на политику защиты информации, согласно которой допускается автоматизированное сканирование мгновенных и SMS-сообщений на предмет «выявления возможного спама и/или определения URL-адресов, которые были ранее отмечены, как связанные со спамом, мошенничеством или фишингом».</ref>. == Платформалары == Linux, Mac OS X, iOS (iPhone, iPod touch һәм iPad), Windows (2000, XP, Vista, 7, 8, Windows Mobile, Windows Phone), PSP, Symbian OS, Java (мобиль телефондарға), Android өсөн Skype версиялары бар. 2010 йылдың февралендә Skype Windows Mobile өсөн клиенттар эшләүҙе һәм уларҙы хеҙмәтләндереүҙе, шулай уҡ Java өсөн Skype Lite эшен туҡтатты. 8.01.2013 Skype Lite клиенттарын хеҙмәтләндереү туҡтатылды<ref>[http://community.skype.com/t5/Другие-устройства/Ошибка-подключения-к-Skype-серверу/m-p/1351803/highlight/true#M579 The Skype Community — Ошибка подключения к Skype серверу.]</ref>. 2014 йылдың йәйендә Symbian OS платформаһындағы ҡоролмалар өсөн Skype эшләмәҫ булды<ref><span class="citation" contenteditable="false">[https://support.skype.com/ru/faq/FA10389/pravda-li-cto-prekratilas-podderzka-skype-dla-symbian?q=Symbian Прекращение поддержки для Symbian OS].</span></ref>. == Хеҙмәттәр == ; Түләүһеҙ хеҙмәттәр * SkypeCast (ингл. ''<span lang="en">Skype</span>'' — VoIP программаһы һәм ''<span lang="en">broadcasting</span>'' — киң һыҙатлы Интернет, ҡайһы берҙә ҡыҫҡартып «каст» тиелә) — Skype файҙаланыусылар төркөмөндә (150 кешегә тиклем) тауышлы аралашыу төрө. Конференц-шылтыратыуға оҡшаған, ләкин, унан айырмалы, үҙәк сервер аша урынлаштырыла. Хеҙмәтте күрһәтеү туҡтатылған. * Skype Voicemail — тауышлы почта. 10.03.2005 эшләтелә башлаған. Файҙаланыусы селтәрҙә булмағанда хәбәр яҙып алына, автояуап эшләй. * Skype Me. SkypeMe статусы абунасының бөтә донъянан килгән шылтыратыуҙарға ла асыҡ булыуын күрһәтә. Ул сит телдәрҙә һөйләшеү күнекмәһе алырға теләүселәрҙе генә түгел, яуыз ниәтле кешеләрҙе һәм спамерҙарҙы ла йәлеп иткәнлектән, 4-се версиянан башлап SkypeMe статусы программанан алып ташланған. ; Түләүле хеҙмәттәр * SkypeOut — телефондарға шылтыратыу. Күп илдәрҙә стационар һәм мобиль телефондарға шылтыратып була. Хаҡы минутлап һанала. Түләүһеҙ номерҙарға шылтыратыу — түләүһеҙ. * SkypeIn — онлайн номер. Традицион телефон селтәрҙәренән шылтыратыуҙар ҡабул итеп була. * Skype To Go номеры — махсус номер, билдәләнгән тарифтар буйынса, уға теләһә ҡайһы телефондан (стационар йәки мобиль) шылтыратып, башҡа номер менән элемтәгә инеп була, ә хаҡы Skype’тағы иҫәптән түләнә. ; Бизнес өсөн хеҙмәттәр Баҙарҙың корпоратив өлкәһе өсөн Skype SIP Open Beta<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skype.com/intl/ru/business/sip/overview Skype для SIP Open Beta].&#x20; </span></ref> һәм Skype Connect тигән хеҙмәттәрҙе тәҡдим итә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.skype.com/intl/en-us/business/sip/overview Skype Connect.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902120346/http://www.skype.com/intl/en-us/business/skype-connect/ |date=2011-09-02 }} </span></ref>. Файҙаланылған линиялар өсөн түләү айына бер тапҡыр алына. === Гаджеттар һәм тауарҙар === Skype үҙ программаһы өсөн төрлө кәрәк-яраҡ етештерә һәм һата. Мәҫәлән, компьютерһыҙ шылтыратыу өсөн RTX Dualphone 3088 сымһыҙ телефоны<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab Skype Shop — Телефон RTX Dualphone 3088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612055125/http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab |date=2009-06-12 }} (недоступная ссылка с 14-05-2013 (751 день) — [//web.archive.org/web/*/http://shop.skype.com/intl/ru/phones/rtx-dualphone-3088.html#a1Tab ''история''])</ref>, Skype Freetalk Wireless гарнитураларын — Skype аша аралашыу өсөн USB-тапшырғыслы сымһыҙ ҡолаҡсындар<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5192-freetalk-wireless.html Skype Shop — FREETALK® Freedom Wireless (Беспроводные наушники с передатчиком)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808060438/http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5192-freetalk-wireless.html |date=2009-08-08 }}</ref>, һынлы шылтыратыуҙар өсөн аппаратура (Freetalk Buddy Pack)<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5165-freetalk-buddy-pack.html Skype Rates | Cheap International Calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812103030/http://shop.skype.com/intl/ru/headsets/iss-talk-5165-freetalk-buddy-pack.html |date=2009-08-12 }}</ref> һәм веб-камералар (Freetalk Connect 2)<ref>[http://shop.skype.com/intl/ru/webcams/iss-talk-5068-buddy-web-pack-webcamera-mobility-headset.html Skype Rates | Cheap International Calls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611151846/http://shop.skype.com/intl/ru/webcams/iss-talk-5068-buddy-web-pack-webcamera-mobility-headset.html |date=2009-06-11 }}</ref> һатыла. === Тәнҡит === * 2011 йылдың майында Microsoft компанияһы Skype’ты һатып алғанға тиклем, уны йәшерен рәүештә тыңлап булмай, шунлыҡтан уны күп илдәрҙең махсус хеҙмәттәре тәнҡитләй<ref>[http://old.computerra.ru/own/414976/ Атака на Skype], Берд Киви // Компьютерра № 11 (775), 31 марта 2009</ref>. Шул уҡ ваҡытта сервис үҙе АҠШ һәм Ҡытай файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнә<ref>[http://www.cybersecurity.ru/net/56292.html Skype обвиняют в шпионаже за пользователями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091127074014/http://www.cybersecurity.ru/net/56292.html |date=2009-11-27 }} // CyberSecurity.ru, 02.10.2008</ref>. 2013 йылда шул билдәле була: Рәсәй махсус хеҙмәттәре Skype файҙаланыусыны тыңлап ҡына ҡалмай, уның ҡайҙалығын да билдәләй ала. Skype’тың Ҡытай версияһына клавиатураның ҡайһы төймәләренә баҫҡанды теркәп барыусы ҡуйылған, ул тексҡа тыйыулы һүҙҙәр индереләме икәнен күҙәтә һәм тупланған логтарҙы дәүләт хеҙмәттәренә ебәреп тора<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Серьгина Е., Никольский А., Силонов А.''&#x20;</span></ref>. * Skype етешһеҙлектәренең береһе тип проприетар протокол файҙаланыу һанала, ул асыҡ стандарттар (мәҫәлән, SIP йәки H.323) менән һыйышмай. * Мәғлүмәт хәүефһеҙлегенә арналған Black Hat Europe 2006 конференцияһында Skype'ҡа анализ яһала<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Philippe BIONDI, Fabrice DESCLAUX.''&#x20;</span></ref>. Һығымталар араһында шундайҙары ла була: :* программаларҙағы хаталарҙы төҙәтеүгә аяҡ салыусы ысулдар һәм кодты бутау ҡулланылыуы; :* бирелмәләрҙең даими ебәрелеп тороуы (хатта программа көтөү режимында булғанда ла). * Мәҫәлән, 2007 йылда Крис Касперски Skype’ты<ref>[http://www.xakep.ru/post/38543/default.asp Skype: скрытая угроза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140130224618/http://www.xakep.ru/post/38543/default.asp |date=2014-01-30 }} Хакер, 8 июня 2007; опубликовано с изменениями в бумажной версии: [http://www.xakep.ru/magazine/xa/100/064/1.asp Как Крис надругался над Skype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210060738/http://www.xakep.ru/magazine/xa/100/064/1.asp |date=2014-02-10 }}, Хакер № 100 ''"Skype — это чёрный ящик с многоуровневой системой шифрования, напичканной антиотладочными приёмами исполняемого файла, считывающий с компьютера конфиденциальную информацию и передающий её в сеть по закрытому протоколу. ''</ref> ябыҡлыҡ, трафиктың йәшертен барыуы, программаларҙағы хаталарҙы төҙәтеүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүсе алымдар ҡулланғаны өсөн тәнҡитләй, уныңса, былар сервисты вирустар йөрөтөүсе итеп ҡулланыуға юл аса. * 2007 йылдың февралендә Skype’тың ваҡытлы файлдар өсөн каталогта <code>1.com </code> файлын яһата торған хатаһы табыла, ул BIOS-та мәғлүмәтте уҡыу мөмкинлеген бирә. Рәсми блогта хәбәр ителеүенсә, быға Skype Extras Manager өсөн EasyBits Software эшләгән хәүефһеҙлек системаһы ғәйепле, ошо юл менән ул инә нигеҙҙең сериялы номерын ҡулға төшөргән һәм һәр компьютерҙы идентификациялауға өлгәшкән<ref>[http://share.skype.com/sites/security/2007/02/skype_extras_plugin_manager.html Skype Extras plug-in manager] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019182955/http://share.skype.com/sites/security/2007/02/skype_extras_plugin_manager.html |date=2008-10-19 }}<span contenteditable="false"> </span>(англ.</ref>. Был система 3.0.0.216 һәм унан һуңғы версияларҙа ҡулланылмай. * P2P принцибы буйынса эшләй торған бөтә селтәрҙәр кеүек үк, Skype та вируслы эпидемияларға эләгеп тора. Skype’та һәйләшкәнде тотоп яҙып ала торған зарарлы программалар таралыу осраҡтары билдәле<ref>[http://www.cybersecurity.ru/crypto/77183.html В Интернете опубликованы исходники трояна, перехватывающего звонки Skype] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902073558/http://www.cybersecurity.ru/crypto/77183.html |date=2009-09-02 }} // CyberSecurity.ru, 29.08.2009</ref>. * 2011 йылдың 24 майында Mozilla Firefox браузеры ярҙамында бизнес-аккаунтҡа ингәндә «manager.skype.com ғәмәлләшмәгән хәүефһеҙлек сертификаты файҙалана» тигән иҫкәртеү ҡалҡыр булды. * 2012 йылдың 14 ноябрендә Skype’тың тауышлы һәм һынлы элемтә сервисында, аккаунт теркәлгән почтаны ғына белгән хәлдә лә, ул аккаунтты ватырға мөмкинлек биргән хәүефле етешһеҙлек табылды<ref>[http://lenta.ru/news/2012/11/14/hack/ Технологии: В Skype обнаружили критическую уязвимость] // Lenta.ru, 2012-11-14</ref>. * 2013 йылдың 18 майында немец тикшеренеүселәре Skype’тың файҙаланыусылар араһында ебәрелеүсе етеҙ хәбәрҙәрҙе анализлауын фашланы<ref>[http://m.h-online.com/security/features/Skype-s-ominous-link-checking-Facts-and-speculation-1865629.html Skype’s ominous link checking: Facts and speculation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072519/http://m.h-online.com/security/features/Skype-s-ominous-link-checking-Facts-and-speculation-1865629.html |date=2013-10-22 }} // H Security, Jürgen Schmidt, 17 May 2013</ref>. * 2013 йылдың 11 июнендә Эдвард Сноуден Американың PRISM күҙәтеү системаһы тураһында белдерҙе. Был система Skype файҙаланыусыларҙы күҙәтеп, уларҙың программала нимә тураһында хәбәрләшеүен белеп тороу мөмкинлеген биргән<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Glyn Moody''.&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Ryan Gallagher''.&#x20;http://www.slate.com/blogs/future_tense/2013/06/13/nsa_surveillance_leaks_suggest_microsoft_may_have_misled_public_on_skype.html<nowiki/>&#x20; (англ.</span></ref>. == Пасха йомортҡалары == Хәбәр тексын йыйғанда бер юлы өс йәки унан күберәк йәнәш төймәгә баҫҡанда әңгәмәләшеүсе ғәҙәттә күренә торған яҙыу ҡәләмен түгел, ә клавиатура буйлап йөрөгән бесәйҙе күрә. Төймәләргә теләһә нисек баҫыуҙы дауам итһәң, ҡәләмде һындырыусы ҡулдар рәсеме килеп сыға. Skype'ҡа ҡуйылған йылмайликтарҙан тыш, унда бер нисә «йәшерен» йылмайлик бар (ниндәй версия тороуына ҡарап, уларҙың стандарт йылмайликтарҙа булыуы бар). Әгәр программаның көйләүҙәрендә хәбәрҙәр тәҙрәһендә шрифтты Comic Sans'ҡа үҙгәртһәң, тәҙрә аҫтындағы йылмайликтар төймәһендәге йылмайлик моңһоуға әйләнә (Windows өсөн 5.5-се версия). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор = Яковлева Е. С.|заглавие = Самоучитель Skype. Бесплатная связь через Интернет|место = СПб.|издательство = [[БХВ-Петербург]]|год = 2008|страницы = 304|isbn = 978-5-9775-0177-4}} == Һылтанмалар == ; Сайттар һәм ресурстар * [http://www.skype.com/intl/ru/ Рәсми сайт]{{Ҡалып:Ref-ru}} ; Мәҡәләләр * [http://asplinux.net/node/3500 Безопасность Skype в корпоративной среде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103507/http://asplinux.net/node/3500 |date=2016-03-04 }}{{Ҡалып:Ref-ru}} * [http://www.3dnews.ru/software/skype_for_everyone/ Skype для каждого — интересные возможности и дополнения]{{Ҡалып:Ref-ru}} ; Күҙәтеүҙәр * {{Ҡалып:Cite web|url = http://www.thg.ru/software/linux_communication_software/linux_communication_software-04.html|title = Обзор приложений для Linux. Часть III: коммуникационные программы|date = 16 ноября 2009|publisher = [[Tom's Hardware]] Guide Russia|accessdate = 8 января 2010|archiveurl = http://www.webcitation.org/61BuPrml3|archivedate = 2011-08-25}} * {{Ҡалып:Cite web|author = Андрей Пировских.|date = 10 марта 2006|url = http://www.thg.ru/network/skype_gizmo/index.html|title = Skype против Gizmo: бесплатная интернет-телефония|publisher = [[Tom's Hardware|Tom's Hardware Guide Russia]]|accessdate = 2010-07-23|lang = |archiveurl = http://www.webcitation.org/61BuT56FA|archivedate = 2011-08-25}} [[Категория:Мәғлүмәт технологиялары]] [[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]] [[Категория:Элемтә]] tolni9q2i5lx7133f3rttqjb0fq6wde ICQ 0 94792 1308702 1291716 2026-11-06T09:24:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308702 wikitext text/x-wiki '''ICQ''' ([[Инглиз теле|ингл]]. ''<span lang="en">I seek You</span>'' — «мин һине эҙләйем») — [[Интернет]] селтәренең етеҙ хәбәрләшеү буйынса үҙәкләштерелгән хеҙмәте, әлеге ваҡытта Mail.ru Group инвестициялау фондының милке булып тора. ICQ хеҙмәте OSCAR протоколын ҡуллана. Мессенджер серверға тоташтырыла. Сервер аша башҡа клиенттарҙы эҙләп табыу һәм бәйләнешкә инеү тормошҡа ашырыла. Ә хәбәрләшеү сервер аша ла, унһыҙ ҙа бара ала. Күп һанлы клиент үтенестәрен хеҙмәтләндереүсе ҡеүәтле селтәр системаларының күпселеге кеүек үк, был сервер ҙа берҙән-бер түгел. Эш итеү дәүерендә ICQ бик күп клиенттар сығара һәм күп үҙгәрештәр кисерә. 2013 йылдың сентябренә Рәсәйҙә ICQ’ның айлыҡ дөйөм аудиторияһы 7,9 миллион тәшкил итә (донъяла — 12,3 миллион)<ref>[http://www.computerra.ru/82048/messendzher-icq-katastroficheski-teryaet-polzovateley/ Мессенджер ICQ катастрофически теряет пользователей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909052122/http://www.computerra.ru/82048/messendzher-icq-katastroficheski-teryaet-polzovateley/ |date=2013-09-09 }} // 06 сентября 2013, «Компьютерра-Онлайн»</ref>, 2014 йыл аҙағына: Рәсәйҙә — 6,7 млн, донъяла — 11 млн<ref>[http://corp.mail.ru/ru/company/messagers/ corp.mail.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141210011133/http://corp.mail.ru/ru/company/messagers/ |date=2014-12-10 }}</ref>. == Хеҙмәт == === Иҫәп яҙмаһы === Хеҙмәттән файҙаланыу өсөн клиенттың интерфейсы йә интернет-портал аша иҫәп яҙмаһын теркәргә кәрәк. Файҙаланыусыларҙы таныу өсөн хеҙмәт '''UIN'''-ды ''(Universal Identification Number)'' — һәр иҫәп яҙмаһы өсөн уникаль булған, 5 — 9 ғәрәп һанынан торған номерҙы ҡуллана. J2ME өсөн мобиль клиенттың һуңғы версияһында кеҫә телефоны номеры буйынса инеү мөмкинлеге булдырылды. 2011 йылдың көҙөндә ICQ мөһим үҙгәрешкә дусар булды: хәҙер ICQ хеҙмәте бер үк иҫәп яҙмаһы менән күп һанлы тоташыу мөмкинлегенә эйә<ref>[http://www.rg.ru/2012/02/16/icq-anons.html ICQ освободят от рекламы]</ref>. Хеҙмәт һәр иҫәп яҙмаһы өсөн түбәндәге мәғлүмәттәрҙе һаҡлай: * никнейм — файҙаланыусының башҡаларға күренә торған исеме, уны, UIN-дан айырмалы, үҙгәртеп була, ул уникаль булмаһа ла, йәғни башҡа аккаунттарҙыҡы менән тап килһә лә ярай; * серһүҙҙе юғалтҡанда аккаунтҡа инеү мөмкинлеген биреүсе электрон почта адресы, ул хәтерҙә ҡалдырыу ауыр булған UIN урынына системаға инеү өсөн дә файҙаланыла ала (элегерәк эҙләү өсөн дә ҡулланыла ине); * файҙаланыусы индергән асыҡ мәғлүмәт, ул исемдән, фамилиянан, мауығыуҙар исемлегенән, географик урынды, белгән телдәрҙе күрһәтеүҙән, тасуирламанан һ.б. торорға мөмкин; * BMP, JPEG йәки GIF форматындағы бер аватар; * бәйләнештәр исемлеге — әңгәмәләштәрҙең UIN-номерҙары; * селтәрҙә булыу-булмау күрһәткесе; * өҫтәмә мәғлүмәти статус. Хәбәрҙәр тарихы серверҙарҙа һаҡланмай, тик программа-клиент тарафынан файҙаланыусының ҡорамалында ғына һаҡлана һәм уның интерфейсы аша ғына уға инеү мөмкин. Башҡа файҙаланыусының ''UIN-'' ын белһәң, уның менән хәбәрләшергә, уны контакттар исемлегенә өҫтәргә мөмкин. Файҙаланыусыларҙы эҙләү өсөн системала эске эҙләү функцияһы бар. ==== Аккаунтты юйҙырыу мөмкинлеге ==== Тәүҙә бындай мөмкинлек була, ләкин 2002 йылғы үҙгәртеп ҡороуҙан һуң аккаунтты (UIN) юйҙырыу мөмкинлеге бөтә. Бының һөҙөмтәһендә «өрәктәр» — системала теркәлгән, ләкин ҡулланылмаған аккаунттар күбәйә. Әле иҫәп яҙмаһын юйҙырыу мөмкинлеге тағы булдырылған һәм ул ICQ-ның рәсми сайтында тора.<ref>[http://www.icq.com/delete-account/ Вход в ICQ] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Булыу статусы ==== Һәр иҫәп яҙмаһына ҡарата селтәрҙә булыу-булмау статусы тоҡандырыла. Төп статустар теҙмәһе бар. Файҙаланыусы системала бөтөнләй булмаһа (танылмаһа), уға «Селтәрҙә түгел» йәки «Оффлайн» (Offline) тигән статус бирелә; әгәр ул селтәрҙә булһа (танылһа), уның статусы «Селтәрҙә» йәки «Онлайн» (Online) була. Тағы бер нисә статус бар: * Китеп торҙо (Away) — файҙаланыусы күпмелер ваҡыт әүҙемлек күрһәтмәгән (төрткөнө йөрөтмәгән йә баҫмаҡтарға баҫмаған) осраҡта. Статус ҡулдан да ҡуйыла ала. * Бәйләнеш мөмикн түгел (N/A — Not Available) — файҙаланыусының «Китеп торҙо» статусын алғандан һуң тағы күпмелер ваҡыт әүҙемлек күрһәтмәгәнендә бирелә. Ҡулдан да ҡуйыла ала. Ҡағиҙә булараҡ, был статустарға (Away һәм N/A) автоматик күсеүҙе клиент көйләүҙәрендә һүндереп ҡуйырға була. Шулай уҡ «Әңгәмәләшеүгә ирекле (Free for chat)», «Бимазаламаҫҡа» (Do not disturb) һәм «Буш түгел» (Occupied) статустары бар. Бынан тыш, файҙаланыусы иҫәп яҙмаһы өсөн «күренмәү режимы» (invisible) ҡуя ала. Был режимда башҡа файҙаланыусыларға «селтәрҙә түгел» статусы күренә, бары тик ''күренеү исемлегенә'' индерелгән файҙаланыусыларға ғына селтәрҙә барлыҡ күренә. ==== Контакттар исемлеге ==== ICQ 2001 сыҡҡансы контакттар исемлеге клиент яғында һаҡлана ине. ICQ 2001-ҙән башлап файҙаланыусының контакттары серверҙа ята, был иҫәп яҙмаңа төрлө ҡоролманан ингәндә контакттарҙы ҡабат-ҡабат өҫтәп тороу ихтыяжынан ҡотҡарҙы. Исемлектәге контакттар төркөмдәргә бүленә, файҙаланыусы уларҙың исемдәрен һәм һанын үҙгәртә ала. Контактты өҫтәгәндә '''танылыу''' — булыу-булмау статусын күреүгә һәм файлдар ебәреүгә рөхсәт талап ителеүе мөмкин. Исемлеккә иң күбе 1000 контакт индерелергә мөмкин<ref>[http://www.icq.com/help/view_faq.php?faq_id=5521 Get Answers to Your Problems — ICQ.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108073727/http://www.icq.com/help/view_faq.php?faq_id=5521 |date=2013-01-08 }}</ref>. ==== Шәхси исемлектәр ==== Йәшеренлек кимәлен тәьмин итеү өсөн ICQ-ла бер нисә төрлө исемлек була ала: * Күрге килмәгәндәр исемелеге — бындай файҙаланыусыларҙан бер ниндәй белешмәләр алынмай, уларға «Селтәрҙә түгел» тигәндән башҡа статус күренмәй. Был исемлеккә индергәндә файҙаланыусы контакттар исемлегенән юйыла, юйғанда иһә был исемлеккә үҙенән-үҙе индерелә. * Күреүселәр исемлеге. * Күрмәүселәр исемелеге. === Файлдар ебәреү === ICQ-ла файлдар Peer-to-peer технологияһы буйынса ебәрелә, йәғни ике компьютер үҙ-ара тоташҡан булһа, сервер ҡатнашлығынан тыш та тапшырыла. Файлдар уларҙы алыусы «Селтәрҙә» статуслы булһа ғына тапшырыла ала. Был ысул шуның менән хәүефле: ебәреүсе алыусының IP-һын белеүе (йәки киреһенсә) йә уға зарарлы программа тәьминәте ебәреүе ихтимал. ICQ 5-тән башлап файлдарҙы ICQ серверы аша ебәреү мөмкинлеге тыуҙы. == Тарихы<ref>[http://itnews.com.ua/41451.html История создания ICQ]</ref> == 1996 йылдың 15 ноябрендә Тель-Авивтан (Израиль) өлкән класс уҡыусылары Арик Варди, Яир Голдфингер, Сефи Вигисер һәм Амнон Әмир Mirabilis компанияһын ойоштора һәм ICQ интернет-пейджерын уйлап сығара. Программа тәьминәте башта түләүһеҙ таратыла. Файҙаланыусылар һаны ҙур тиҙлек менән арта. Mirabilis иһә IM-ды айырым файҙаланыусыларға ғына түгел, корпоратив клиенттарға ла тәҡдим итә. 1998 йылда компанияны Американың AOL корпорацияһы 407 млн долларға һатып ала һәм ул Time Warner — ICQ, Incorporated өлөшө итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.rus-icq.ru/history.php ICQ: История создания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603104741/http://www.rus-icq.ru/history.php |date=2008-06-03 }}</ref>. 2010 йылдың апрелендә биләүселәренең береһе Алишер Усманов булған Digital Sky Technologies (DST) инвестициялау фонды ICQ етеҙ хәбәрләшеү сервисын 187,5 миллион долларға һатып алыу тураһында AOL менән килешеү төҙөй<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1412723 DST купила ICQ за 187,5 млн долларов], «Коммерсант».</ref>. DST үҙгәртеп ҡоролғандан һуң 2010 йылдың сентябрендә ICQ Mail.Ru Group составына инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.icq.com/ Рәсми сайт] * [http://www.icq.com/products/whatisicq-rus.html Что такое ICQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914203032/http://www.icq.com/products/whatisicq-rus.html |date=2008-09-14 }} * {{Cite web|url = http://www.3dnews.ru/offsyanka/621706|title = ICQ. Спасибо, что живая!|author = Сергей Вильянов.|date = 20 декабря 2011|work = 3DNews|publisher = |accessdate = 2011-12-22|lang = }} [[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]] [[Категория:Элемтә]] mwbl7gbw8hh02z8yms7dhnftg9rdrqb Ҡара упҡын 0 97155 1308460 1306093 2026-11-05T18:10:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308460 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} [[Файл:M87 jet.jpg|thumb|250px|«Хаббл» телескопы аша алынған һүрәт: әүҙем M87 галактикаһы. Галактика ядроһында ҡара упҡын бар тип фараз ителә. Һүрәттә 5 мең яҡтылыҡ йылы оҙонлоғондағы релятивистик ағым күренә.]]'''Ҡара упҡын''' — арауыҡ-ваҡыттағы өлкә, [[Гравитация|гравитацион тартыу көсө]] шул тиклем ҙур, унан хатта [[яҡтылыҡ тиҙлеге]] менән хәрәкәт иткән объекттар ҙа, шул иҫәптән [[яҡтылыҡ]]<nowiki/>тың үҙенең [[квант]]<nowiki/>тары ла, ысҡынып китә алмай. Был өлкәнең сиктәре — ваҡиғалар горизонты тип, ә үлсәме гравитация радиусы тип атала. Ҡара упҡындың сфераһы симметриялы булған иң ябай осраҡта ул Шварцшильд радиусына тиң. Теоретик яҡтан, бындай арауыҡ-ваҡыт өлкәләре булыу ихтималлығы Эйнштейн тигеҙләмәләренең аныҡ сиселештәренән килеп сыға, уларҙың беренсеһе<ref>{{cite web|url = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|title = Владимир Сурдин. Чёрная дыра|accessdate = 2012-05-19|publisher = Энциклопедия Кругосвет|archiveurl = http://www.webcitation.org/68e5tYMNf|archivedate = 2012-06-24}}</ref> 1915 йылда Карл Шварцшильд тарафынан сығарыла. Ҡара упҡын тигән терминды кем тапҡаны билдәле түгел<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Michael Quinion.''&#32;</span></ref>, ләкин уны Джон Арчибальд Уилер тарата, тәүләп «Беҙҙең Ғаләм: билдәле һәм билдәһеҙ яҡтары» тигән 1967 йылғы популяр лекцияла ҡуллана. Әүәле бындай астрофизик объекттарҙы «коллапсланған йондоҙҙар» или «коллапсарҙар» (ингл. <span lang="en">''collapsed stars ''тигәндән</span>), шулай уҡ «ҡатҡан йондоҙҙар» (ингл. ''<span lang="en">rozen stars</span>'') тип тә йөрөтәләр.<ref name="Чёрные дыры: Мембранный подход—1988——9.">Чёрные дыры: Мембранный подход, 1988, с. 9.</ref> Ҡара упҡындар бармы-юҡмы, тигән һорауға яуап гравитация теорияһының ни тиклем дөрөҫ булыуына бәйләнгән. Хәҙерге физикала эксперименталь рәүештә иң һәйбәт иҫбатланған стандарт гравитация теорияһы булып [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] (ДСТ) тора, ул ҡара упҡындар яһалыу ихтималлығын ышанырлыҡ итеп фаразлай ҙа инде. Шунлыҡтан күҙәтелеүсе бирелмәләр бөтәһенән элек дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы эсендә анализлана, аңлатыла, хәйер, был теория ҡара упҡындарға иң яҡын торған йондоҙ массаларына тап килгән арауыҡ-ваҡыт шарттары өсөн эксперименталь раҫланмаған (ләкин үтә ҙур ҡара упҡындар өсөн раҫланған).<ref name="estlichd">et.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с пом</ref> Шунлыҡтан ҡара упҡындар барлығы тураһындағы раҫлауҙарҙы, шул иҫәптән был мәҡәләлә лә, уларҙы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының ҡара упҡыны тип һанарға нигеҙ биреүсе һыҙаттарға эйә булған тығыҙ һәм бик ҙур күләмле астрономик объекттар барлығын раҫлау тип ҡабул итергә кәрәк.<ref name="estlichd">et.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с пом</ref> Бынан тыш, үрҙә бирелгән билдәләмәгә теүәл тап килеп бөтмәгән, ә бары тик үҙенсәлектәре буйынса ҡара упҡынға бер аҙ оҡшаш булған объекттарҙы, мәҫәлән, коллапстың һуңғы стадияһындағы коллапсланыусы йондоҙҙарҙы ла ҡара упҡын тип йөрөтәләр. Хәҙерге астрофизикала был айырмаға ҙур әһәмиәт бирелмәй,<ref name="Popov"><span class="citation">''Сергей Попов.'' [л: M87 jet.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с помощью те Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики]&#32;// ''Троицкий Вариант''&#32;: газета. — 27 октября 2009. — В. 21 (40N). — С. 6—7.</span></ref> сөнки «коллапсланған тиерлек» («туңған») йондоҙ менән «ысын» («мәңгелек») ҡара упҡындың күҙәтелеүсе билдәләре бер төрлө. Бының сәбәбе шунда: коллапсар әйләнәһендәге физик ҡырҙар менән «мәңгелек» ҡара упҡын әйләнәһендәге физик ҡырҙар араһындағы айырма гравитация радиусының яҡтылыҡ тиҙлегенә бүлендеге тәртибендә кәмей бара.<ref name="Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.—">Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, § 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.</ref> Ҡара упҡын барлыҡҡа килеүҙең 4 сценарийы бар, икеһе ысынға яҡын: етерлек ҙур массалы йондоҙҙоң гравитацион коллапсы (ҡыҫылыуы); галактиканың үҙәк өлөшөнөң йәки протогалактик газдың коллапсы; һәм икеһе фараз ителә: ҡара упҡындарҙың Ҙур Шартлау булғас та яһалғанлығы (беренсел ҡара упҡындар); юғары энергияларҙың ядро реакцияларында барлыҡҡа килеү. == Ҡара упҡындар тураһындағы фаразламалар тарихы == === Мичеллдың «ҡара йондоҙо» (1784—1796) === Гравитацион тартыу көсө бик ҙур булған [хатта был тартыу көсөн еңерлек тиҙлек (икенсе космик тиҙлек) яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң йә унан юғарыраҡ] ҙур массалы есем концепцияһы тәү башлап 1784 йылда Джон Мичеллдың Королева йәмғиәтенә яҙған хатында әйтелә. Был хатта хисаплап күрһәтелеүенсә, радиусы 500 Ҡояштыҡына һәм тығыҙлығы Ҡояштыҡына тиң есемдең өҫтөндәге икенсе космик тиҙлек яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң була<ref>Alan Ellis.</ref>. Шулай итеп, яҡтылыҡ был есемдән ысҡынып китә алмай һәм был есем күҙгә күренмәҫ була<ref name="Levin"> {{статья |автор = А. Левин |заглавие = История чёрных дыр |издание = Популярная механика |ссылка = http://elementy.ru/lib/164648 |издательство = ООО «Фэшн Пресс» |год = 2005 |страницы = 52-62 |номер = 11 }}</ref>. Мичелл фаразлауынса, космоста күҙәтеп булмай торған бындай объекттарҙың бик күп булыуы ихтимал. 1796 йылда [[Пьер-Симон Лаплас|Лаплас]] был идея тураһында фекер алышыуҙы «Exposition du Systeme du Monde» тигән хеҙмәтенә индерә, ләкин артабанғы баҫмаларҙа ул төшөрөп ҡалдырыла. Шуға ҡарамаҫтан, нәҡ Лаплас арҡаһында был фекер билдәле була<ref name="Levin" />. === Мичеллдан Шварцшильдҡаса (1796—1915) === XIX быуат буйына ҙур массалы булыуы арҡаһында күренмәй торған есемдәр идеяһы ғалимдарҙы ҡыҙыҡһындырмай. Сөнки классик физикала яҡтылыҡ тиҙлеге фундаменталь әһәмиәткә эйә түгел. Ләкин XIX б. аҙағы — XX б. башында шул асыҡлана: [[Джеймс Максвелл|Дж.]] [[Джеймс Максвелл|Максвелл]] тарафынан төҙөлгән электродинамика закондары, бер яҡтан, бөтә инерциаль хисаплау системаларында үтәлә, икенсе яҡтан, Галилей үҙгәртеүҙәренә ҡарата инвариантлы булып тора. Был бер инерциаль хисаплау системаһынан икенсеһенә күсеү тураһында физикала барлыҡҡа килгән күҙаллауҙарҙың төҙәтмәләр индереүгә мохтаж булыуын аңлата. Электродинамиканы артабан үҫтереү барышында Г. Лоренц тарафынан арауыҡ-ваҡыт координаталарын үҙгәртеүҙең яңы системаһы (бөгөн улар Лоренц үҙгәртеүҙәре тип йөрөтөлә) тәҡдим ителә, уларға ҡарата Максвелл тигеҙләмәләре инвариантлы булып ҡала. Лоренц идеяларын үҫтереп, А. [[Пуанкаре]] был үҙгәртеүҙәргә ҡарата башҡа физика закондарының да инвариантлы булыуын фаразлай. 1905 йылда [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] Лоренц менән Пуанкаре концепцияларын үҙенең [[махсус сағыштырмалыҡ теорияһында]] (МСТ) ҡуллана, унда инерциаль хисаплау системаларының үҙгәреү законының роле Галилей үҙгәреүҙәренән Лоренц үҙгәреүҙәренә күсерелә. Классик (Галилейса инвариантлы) механика Лоренцса инвариантлы релятивистик яңы механикаға алмаштырыла. Һуңғыһында яҡтылыҡ тиҙлеге физик есем эйә була ала торған сикке тиҙлек итеп алына, был иһә теоретик физикала ҡара упҡындарҙың әһәмиәтен тамырҙан үҙгәртә. Ләкин Ньютондың тартылыш теорияһы (иң башта ҡара упҡындар теорияһы шуға нигеҙләнә) Лоренцса инвариантлы булмай. Шунлыҡтан ул яҡтылыҡтыҡына яҡын йә яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт итеүсе есемдәргә ҡарата ҡулланыла алмай. Был етешһеҙлектән азат булған релятивистик тартылыш теорияһы нигеҙҙә Эйнштейн тарафынан барлыҡҡа килтерелә (ул уны 1915 йылға эшләп бөтә) һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (ДСТ) тигән атама ала<ref name="Levin" />. Хәҙерге астрофизик ҡара упҡындар теорияһы нәҡ шуға ниҙеләнә<ref name="Popov"><span class="citation">''Сергей Попов.'' [л: M87 jet.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с помощью те Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики]&#32;// ''Троицкий Вариант''&#32;: газета. — 27 октября 2009. — В. 21 (40N). — С. 6—7.</span></ref>. ДСТ үҙенең һыҙаттары буйынса геометрик теория булып тора. Уға ярашлы, гравитация ҡыры — арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүе сағылышы (шулай итеп, ул псевдоримандыҡы булып тора, ә махсус сағыштырмалыҡ теорияһындағыса псевдоевклидтыҡы түгел). Арауыҡ-ваҡыт кәкрелегенең унда булған массалар таралыуы һәм хәрәкәте менән бәйләнеше теорияның төп тигеҙләмәләре — Эйнштейн тигеҙләмәләре менән бирелә. == Ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләренең сиселештәре == Ҡара упҡындар локаль һәм ярайһы уҡ йыйнаҡ нәмә булғанлыҡтан, уларҙың теорияһын эшләгәндә ғәҙәттә [[космологик даими дәүмәл]]<nowiki/>де һанға һуҡмайҙар сөнки уның эффекттары бындай күләмдәр өсөн үтә бәләкәй. Ул сағында ДСТ сиктәрендә ҡара упҡындар өсөн стационар сиселештәр өс параметр менән генә һүрәтләнә: [[масса]] (<span class="math-template" contenteditable="false">''M''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span>), импульс мәле (<span class="math-template" contenteditable="false">''L''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span>) һәм [[Электрический заряд|электр заряды]] (<span class="math-template" contenteditable="false">''Q''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span>), улар иһә коллапс ваҡытында ҡара упҡында булған йәки уға һуңынан төшкән есемдәр һәм яҡтылыҡ сығанаҡтары билдәләренән хасил була (әгәр тәбиғәттә магнитлы монополиялар булһа, ҡара упҡындарҙың шулай уҡ магнит зарядына ла (G) эйә булыуы ихтимал<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, § 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, ләкин әлегә ундай киҫәксәләр тап ителмәгән). Бөтә ҡара упҡындар ҙа тыштан бер ниндәй ҙә тәьҫир булмағанда стационарға әйләнергә ынтыла, был күп физик-теоретиктар тарафынан иҫбатланды, айырыуса Нобель премияһы лауреаты Субраманьян Чандрасекарҙың өлөшө ҙур<ref name="Chandrasekhar"><span class="citation" contenteditable="false">''Субраманьян Чандрасекар.''<nowiki> </nowiki>[ощью телескопа «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]»: [[ Математическая теория черных дыр. В 2-х томах]]<nowiki> = </nowiki>Mathematical theory of black holes<nowiki> / </nowiki>Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова. — М.: Мир, 1986.</span></ref>. Етмәһә, тышҡы тәьҫиргә дусар булмаған ҡара упҡындың үрҙә әйтелгән өсәүҙән башҡа билдәләре булыуы мөмкин түгел, тип иҫәпләнелә. Уилерҙың образлы әйтеүенсә: «Ҡара упҡындың сәсе булмай»<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, § 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>. Тәғәйен һүрәтләнешле ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләре сиселештәре: {| class="wikitable" style="margin:1em auto" | ҠУ һүрәтләнеше | Әйләнмәй | Әйләнә |- | Зарядһыҙ |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Шварцшильда|Шварцшильд]] <br /> сиселеше |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Керра|Керр]]<br /> сиселеше |- | Зарядлы |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Рейснера - Нордстрёма|Рейснер — Нордстрём]]<br /> сиселеше |[[:ru:Чёрная дыра#Решение Керра - Ньюмена|Керр — Ньюмен]]<br /> сиселеше |} * Шварцшильд сиселеше (1916 йыл, Карл Шварцшильд) — әйләнмәүсе һәм электр зарядһыҙ симметрик сфералы ҡара упҡын өсөн статик сиселеш. * Рейснер — Нордстрём сиселеше (1916 йыл, Ганс Рейснер һәм 1918 йыл, Гуннар Нордстрём) — зарядлы, ләкин әйләнмәүсе симметрик сфералы ҡара упҡын өсөн статик сиселеш. * Керр сиселеше (1963 йыл, Рой Керр) — әйләнеүсе, ләкин зарядһыҙ ҡара упҡын өсөн үҙәккә симметриялы стационар сиселеш. * Керр — Ньюмен сиселеше (1965 йыл, Э. Т. Ньюмен, Э. Кауч, К. Чиннапаред, Э. Экстон, Э. Пракаш һәм Р. Торренс)<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Newman E. ''</span></ref> — хәҙерге көнгә иң тулы сиселеш: стационар һәм үҙәккә симметриялы, өс параметрға ла бәйле. Әйләнеүсе ҡара упҡын өсөн сиселеш бик ҡатмарлы. Ул Керр тарафынан 1963 йылда ҡыҫҡаса һүрәтләнә<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Kerr, R. ''</span></ref>, бер йылдан ғына деталдәре Керр һәм Шильд тарафынан конференция хеҙмәттәрендә баҫыла. Астрофизика өсөн Керр сиселеше иң әһәмиәтлеһе тип иҫәпләнә, сөнки зарядлы ҡара упҡындар, космос мөхитенән ҡапма-ҡаршы зарядлы иондарҙы һәм туҙанды йотоп, зарядын тиҙ арала юғалтырға тейеш була. === «Сәсһеҙлек» тураһындағы теоремалар === Ҡара упҡындың «сәсһеҙлеге» тураһындағы теоремалар ([[Инглиз теле|ингл]].  ''<span lang="en">No hair theorem</span>'') шуны һөйләй: стационар ҡара упҡындың массанан, импульс мәленән һәм зарядынан башҡа тышҡы билдәләре юҡ, һәм материя тураһындағы ентекле мәғлүмәт коллапс ваҡытында юғалтыла. Бындай теоремаларҙы иҫбатлауға ҙур өлөш индергәндәр: Брэндон Картер, Вернер Израэль, Роджер Пенроуз, Петр Крушель, Маркус Хойслер. === Шварцшильд сиселеше === ==== Төп үҙенсәлектәр ==== Биркгоф теоремаһына ярашлы, теләһә ҡайһы симметрик сфералы бүленешле материяның унан ситтәге гравитация ҡыры Шварцшильд сиселеше менән бирелә. Шунлыҡтан әкрен әйләнеүсе ҡара упҡындар, Ҡояш һәм Ер эргәһендәге арауыҡ-ваҡыт кеүек үк, тәү яҡынлашыуҙа ошо сиселеш менән һүрәтләнә. Шварцшильд моделендәге ҡара упҡындарға хас ике иң мөһим һыҙат — ваҡиғалар горизонтының (ул бөтә ҡара упҡындарҙа ла була) һәм ҡалған Ғаләмдән ошо горизонт менән айырылған сингулярлыҡтың (яңғыҙланыу) булыуы<ref name="Levin" />. Шварцшильд сиселеше әйләнмәүсе, зарядһыҙ, бер киҫәксәһен дә бүлеп сығармаусы айырым торған ҡара упҡынды бик дөрөҫ һүрәтләй (был гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең (Эйнштейн тигеҙләмәләренең) [[вакуум]]<nowiki/>да сферик симметриялы сиселеше). Уның ваҡиғалар горизонты — радиусы уның майҙанынан <math>S=4\pi r^2,</math> формулаһы буйынса сығарылған сфера, был радиус гравитацион радиус йәки Шварцшильд радиусы тип атала. Шварцшильд сиселешенең бөтә һүрәтләнештәре бер параметр — масса тарафынан билдәләнә. Мәҫәлән, массаһы<math>M</math> булған ҡара упҡындың гравитацион радиусы ошолай була<ref><span class="citation" contenteditable="false">''В. И. Елисеев.''<nowiki> </nowiki>Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве<nowiki> // </nowiki>Хаббл": активная галак Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного. — М.: НИАТ, 1990.</span></ref> : <math>r_s = {2\,GM \over c^2},</math> бында <span class="math-template" contenteditable="false">''G''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span> — гравитацияның даими дәүмәле, <span class="math-template" contenteditable="false">''c''</span><span class="math-template" contenteditable="false"></span> — яҡтылыҡ тиҙлеге. Массаһы [[Ер]] массаһына тигеҙ булған ҡара упҡындың Шварцшильд радиусы 9 мм самаһы булыр ине (йәғни Ерҙе ошондай дәүмәлгә ҡалдырып ҡыҫһаң, ул ҡара упҡынға әйләнер ине). [[Ҡояш]] өсөн Шварцшильд радиусы яҡынса 3 км тәшкил итә. Радиустары менән Шварцшильд радиусына яҡын торған, ләкин ҡара упҡын булып етмәгән объекттар нейтронлы йондоҙҙар тип йөрөтөлә. Ҡара упҡындың массаһын «ваҡиғалар горизонтына бикләнгән күләмгә» бүлеп, ҡара упҡындың «уртаса тығыҙлығы» тигән төшөнсәне индерергә мөмкин<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref>: : <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math> Ҡара упҡындың массаһы артҡан һайын уртаса тығыҙлыҡ кәмей. Мәҫәлән, Ҡояштыҡына тиң массалы ҡара упҡын ядро тығыҙлығынан ҙурыраҡ тығыҙлыҡҡа эйә булһа, 10<sup>9</sup> Ҡояш массаһына тиң үтә ҙур массалы ҡара упҡын (квазарҙарҙа ошондай ҡара упҡындар барҙыр, тип фараз ителә) 20 кг/м³ самаһы тығыҙлыҡлы була, йәғни һыуҙың тығыҙлығынан да кәмерәк. Шулай итеп, ниндәй ҙә булһа матдәне ҡыҫыу юлы менән генә түгел, экстенсив юл, йәғни бик ҙур күләмдә материал туплау, менән дә ҡара упҡын барлыҡҡа килтереп була. Ғәмәлдәге ҡара упҡындарҙы анығыраҡ һүрәтләр өсөн импульс мәле булыуын хисапҡа алырға кәрәк. Астрофизик массалы ҡара упҡындар өсөн мөһим булған Старобинский менән Зельдович нурланышы һәм Хокинг нурланышы квант төҙәтмәләренә эйәрә.<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, ГЛАВА 9.</ref> === Рейснер — Нордстрём сиселеше === Был — Эйнштейн тигеҙләмәләренең симметрик сфералы, зарядлы, ләкин әйләнмәүсе ҡара упҡындар өсөн статик сиселеше (ваҡыт координатаһына бәйһеҙ). Был сиселеш, горизонт аръяғына дауам иткән осраҡта, Шварцшильдтыҡы кеүек үк, ғәжәп арауыҡ-ваҡыт геометрияһын хасил итә, унда ҡара упҡындар аша сикһеҙ һандағы «ғаләмдәр» тоташа, һәм ҡара упҡынға инеп, уларға эләгергә мөмкин<ref name="Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности—1981—[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Черные дыры с электрическим зарядом].—">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [ самого [[свет]]а. Граница этой области называется [[горизонт со Глава 10.]]</ref><ref name="Chandrasekhar"><span class="citation" contenteditable="false">''Субраманьян Чандрасекар.''<nowiki> </nowiki>[ощью телескопа «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]»: [[ Математическая теория черных дыр. В 2-х томах]]<nowiki> = </nowiki>Mathematical theory of black holes<nowiki> / </nowiki>Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова. — М.: Мир, 1986.</span></ref>. === Керр сиселеше === [[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керрҙың ҡара упҡыны тирәһендәге эргосфера]] Керрҙың ҡара упҡынына шәп һыҙаттар хас. Ваҡиғалар горизонты тирәләй эргосфера тигән өлкә бар, уның эсендә есемдәр алыҫлаштырылған күҙәтеүселәр өсөн тынлыҡта ҡала алмай. Улар ҡара упҡын тирәләй уның әйләнеше йүнәлешендә әйләнә генә ала<ref>Жан-Пьер Люмине.</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [иеся со [[скорость света|скоростью света]], в том числе [[Фотон|Глава 11.]]</ref>. Был эффект «инерциаль хисаплау системаһының ылыҡтырылыуы» ([[Инглиз теле|ингл]]. ''<span lang="en"> frame-dragging</span>'') тип атала һәм әйләнеүсе теләһә ҡайһы ҙур массалы есем тирәләй, мәҫәлән, Ер йәки Ҡояш тирәһендә лә, ләкин күпкә кәм дәрәжәлә, күҙәтелә. Әммә эргосфераның үҙенән ысҡынып китергә мөмкин, был өлкә йотоусы түгел. Эргосфераның ҙурлығы әйләнеү мөйөшө мәленә бәйле. Ҡара упҡындың параметрҙары ирекле булмай. ҠУ мөйөш мәленең иң ҙуры: <math>J_{max} = M^2</math>, был да Керр — Ньюмендың сикләүенең айырым осрағы, был юлы нуль зарядлы ҡара упҡын өсөн (<math>Q = 0</math>). а <math>J=J_{max}</math> сикке осрағында метрика Керрҙың сикке сиселеше тип атала. Был сиселеш арауыҡ-ваҡыттың, ул горизонт артына дауам ителгән хәлдә, ғәжәп геометрияһын хасил итә<ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [иеся со [[скорость света|скоростью света]], в том числе [[Фотон|Глава 11.]]</ref>. Ләкин тәғәйен конфигурацияның квант ҡырҙары һәм башҡа эффекттар менән бәйләнеш ваҡытында боҙолоуы ихтимал булған тотороҡлолоғон анализларға кәрәк була. Керр арауыҡ-ваҡыты өсөн анализды Субраманьян Чандрасекар һәм башҡа физиктар үткәрә. Керр ҡара упҡыны — дөрөҫөрәге, уның тышҡы ҡаты — тотороҡло икәнлеге асыҡлана. === Керр — Ньюмен сиселеше === Керр — Ньюмендың өс параметрлы тупланмаһы — тышҡы ҡырҙар тарафынан боҙолмаған ҡара упҡындың хәл-торошона тап килгән иң дөйөм сиселеш (билдәле физик ҡырҙар өсөн «сәсһеҙлек» тураһындағы теоремаларға ярашлы). Анализда Керр — Ньюмен метрикаһын ҡара упҡында сикһеҙ күп һанлы «бойондороҡһоҙ» арауыҡтарҙы тоташтырырлыҡ горизонт аша дауам иттерергә була. Улар араһында башҡа ғаләмдәр ҙә булыуы ихтимал. Ошо юл менән хасил ителгән арауыҡтарҙа йомоҡ ваҡыт кеүек кәкре һыҙыҡтар бар: йәғни сәйәхәтсе үҙ үткәненә барып эләгергә, йәғни үҙе менән осрашырға ихтимал тип күҙалларға мөмкин. Әйләнеүсе ҡара упҡындың ваҡиғалар горизонты тирәләй шулай уҡ Керр сиселешендәге эргосфераға оҡшаш эргосфера бар; унда торған стационар күҙәтеүсе ыңғай мөйөш тиҙлеге менән (ҡара упҡын әйләнгән яҡҡа) әйләнергә тейеш<ref name="Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.—">Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.</ref>. == Термодинамика һәм ҡара упҡындарҙың быуланыуы == Ҡара упҡынды тик йотоусы объект тип һанаған ҡарашҡа 1974 йылда Старобинский һәм Зельдович — әйләнеүсе ҡара упҡындар өсөн, һуңғараҡ, 1975 йылда, С. Хокинг төҙәтеүҙәр индерә. Ҡара упҡындар эргәһендәге квант ҡырҙарын өйрәнгәндә, Хокинг шундай фараз-һығымтаға килә: ҡара упҡын мотлаҡ тышҡы арауыҡҡа киҫәксәләр бүлеп сығара һәм шунлыҡтан массаһын юғалта<ref name="Hawking1974"><span class="citation" id="CITEREFharv" contenteditable="false"><cite style="font-style:normal">Hawking, S. </cite></span></ref>. Был эффект Хокинг нурланыуы (быуланыуы) тип атала. Ябайлаштырып әйткәндә, гравитацион ҡыр вакуумды полюстарға бүлә, һөҙөмтәлә виртуаль генә түгел, реаль киҫәксә-антикиҫәксә парҙары барлыҡҡа килергә мөмкин. Ваҡиғалар горизонтынан аҫтараҡ булған киҫәксәләрҙең береһе ҡара упҡындың эсенә төшә, горизонттан өҫкәрәк күтәрелгәне, ҡара упҡындың энергияһын (йәғни массаһының бер өлөшөн) алып, осоп китә. Фараз ителеүенсә, нурланыу составы ҡара упҡындың күләменә бәйле: ауыр ҡара упҡындарҙа — нигеҙҙә массаһыҙ фотондар һәм еңел [[:ru:Нейтрино|нейтринолар]], ә еңел ҡара упҡындарҙыҡында ауыр киҫәксәләр ҙә була. Ҡара упҡын ни тиклем бәләкәй булһа, быуланыу тиҙлеге шул тиклем ҙурыраҡ була<ref name="einstein-online"/>. Быуланыу иҫәбенә бөтә ҡара упҡындар ҙа массаһын юғалта һәм шунлыҡтан уларҙың ғүмере сикле булып сыға. Быуланыу тиҙлеге йылдам арта бара һәм уның аҙағы шартлау менән тамамлана. Мәҫәлән, 1000 тонна массалы ҡара упҡын яҡынса 84 секунд эсендә быуланып осоп бөтә, бының барышында уртаса ҡеүәтле 10 миллион атом бомбаһы шартлауына тиң энергия бүленеп сыға. Шул уҡ ваҡытта температураһы Ғаләмдең реликт нурланыуы температураһынан (2,7 К) түбән булған ҙур ҡара упҡындар Ғаләм үҫешенең әлеге баҫҡысында үҫә генә ала, сөнки улар бүлеп сығарған нурланыу йотолғанға ҡарағанда кәмерәк энергияға эйә. Гравитацияның квант теорияһынан башҡа нурланыуҙың һуңғы этабын һүрәтләү мөмкин түгел, был этапта ҡара упҡындар микроскопик (квант) дәүмәлдә була<ref name="einstein-online">{{cite web |url = http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |title = Evaporating black holes? |work = Einstein online |publisher = Max Planck Institute for Gravitational Physics |year = 2010 |accessdate = 2010-12-12 |archiveurl = http://www.webcitation.org/68e5unXyl |archivedate = 2012-06-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326013417/http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh?set_language=en |date=2012-03-26 }}</ref>. == Астрофизик ҡара упҡынға ҡолау == Гравитация көстәре йоғонтоһо аҫтында ирекле ҡолаусы есем ауырлыҡ юғалтыу хәлендә була һәм күбәйеүсе көс йоғонтоһон ғына кисерә, был көс ҡара упҡынға төшөп барған есемде радиаль йүнәлештә һүҙа, тангенциаль йүнәлештә ҡыҫа. Был көстәрҙең дәүмәле үҫә һәм <math>~r\to 0</math> булғанда (бында r — упҡындың уртаһына тиклемге алыҫлыҡ) сикһеҙлеккә ынтыла. Үҙ ваҡытының ниндәйҙер бер мәлендә есем ваҡиғалар горизонтын киҫеп үтә. Есем менән бергә ҡолаған күҙәтеүсе күҙлегенән был мәлдең айырым билдәһе юҡ, ләкин кире боролоу мөмкинлеге лә юҡҡа сыҡҡан була. Есем ауыҙға эләгә (уның есем торған нөктәләге радиусы <math>~r</math> була ла инде), был ауыҙ шул тиклем тиҙ тарая, уның тулыһынса ябылыу мәленә (был сингулярлыҡ була) хатта яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт иткән хәлдә лә унан кире ысҡынып булмай. Ләкин алыҫтан күҙәтеүсенең ҡолап барған есемгә йоғонто яһай алмай башлау мәле бар. Был есем артынан ебәрелгән яҡтылыҡ нуры уны йә бер ҡасан да ҡыуып етә алмай, йә горизонт артында ҡыуып етә. Бынан тыш, есем менән ваҡиғалар горизонты араһындағы алыҫлыҡ, йәнә йәлпәкләнгән (алыҫтан күҙәтеүсе ҡарашына) есемдең «ҡалынлығы» тиҙ арала Планк оҙонлоғона етер һәм (математик ҡараштан) артабан да бәләкәйләнер. Ғәмәлдәге физик күҙәтеүсе (Планк яңылышлығы менән үлсәүсе) өсөн был ғәмәл ҡара упҡындың массаһы уға ҡолаған есемдең массаһына артыу, тимәк, ваҡиғалар горизонты радиусы үҫеү булып күренер, һәм ҡолаусы есем ваҡиғалар горизонты «эсенә» билдәле бер ваҡыт арауығында төшкәндәй булыр.<ref name="И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр—1986—§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192—">[[:ru:Чёрная дыра#CITEREF.D0.98. .D0.94. .D0.9D.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C .D0.92. .D0.9F. .D0.A4.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2. .D0.A4.D0.B8.D0.B7.D0.B8.D0.BA.D0.B0 .D1.87.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D1.85 .D0.B4.D1.8B.D1.801986|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986]], § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192</ref> Алыҫтан күҙәтеүсе өсөн гравитацион коллапс процесы ла ошолай булып күренер. Башта матдә үҙәккә ынтылыр, ваҡиғалар горизонты эргәһендә ул ҡапыл әкренәйер, нурланыуы радиодиапазонға китер, һөҙөмтәлә алыҫтан күҙәтеүсе йондоҙҙоң һүнгәнен күрер<ref name="Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»?—">Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, § 33.1.</ref>. == Ҡылдар теорияһына нигеҙләнгән модель == Ҡылдар теорияһы ҡылдарҙан һәм теорияла һүрәтләнгән башҡа объекттарҙан — браналарҙан — бик тығыҙ һәм бәләкәй структуралар төҙөү мөмкинлеген аса. Ҡара упҡын да ҡылдарҙан һәм браналарҙан төрлө ысулдар менән эшләнә ала, иң ғәжәбе — был микрохәл-тороштар һаны, 1970-се йылдарҙа Хокинг һәм уның коллегаһы Бекенштейн күҙаллағанса, ҡара упҡын энтропияһына теүәл тап килә. Был — ҡылдар теорияһының 1990-сы йылдарҙа алынған иң билдәле һөҙөмтәләренең береһе. 1996 йылда ҡыл теоретиктары Эндрю Строминджер менән Кумрун Вафа «Бекенштейн һәм Хокинг энтропияһының микроскопик тәбиғәте» тигән хеҙмәтен баҫтыра. Унда Строминджер менән Вафа микроскопик компоненттарҙан Рейснер — Нордстрёмдың экстремаль зарядлы упҡындары тип аталған ҡара упҡындарҙы ҡороу, шулай уҡ был компоненттарҙың энтропияға индергән өлөшөн иҫәпләп сығарыу өсөн ҡылдар теорияһын файҙалана<ref name="bh1">''R. ''</ref>. Хеҙмәттең һөҙөмтәһе уға тиклем егерме йыдан ашыу элек Бекенштейн менән Хокинг әйткәнгә тулыһынса тап килә. Ҡара упҡындың ғәмәлдә барлыҡҡа килеү процестарына Строминджер менән Вафа конструктив ҡарашты ҡаршы ҡуя<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625064021/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2014-06-25 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Бының асылы — уларҙың ҡара упҡындар барлыҡҡа килеүгә ҡарашты үҙгәртеүендә, ҡара упҡындарҙы икенсе суперҡыл революцияһы ваҡытында асылған браналарҙың билдәле йыйылмаларын бер механизмға туплау юлы менән ҡорорға мөмкин икәнлеген күрһәтеүҙәрендә. 2004 йылда Огайо университетынан һинд физигы Самир Матурҙың командаһы ҡыллы ҡара упҡындың эске төҙөлөшө мәсьәләһе менән шөғөлләнә башлай. Улар шуны иҫбатлай: һәр ваҡыт тиерлек айырым ҡылдар массаһы урынына бер бик оҙон ҡыл барлыҡҡа килә, уның киҫәктәре квант флуктуациялары иҫәбенә гел ваҡиғалар горизонты сиктәренән сығып һәм өҙөлөп китеп торасаҡ, шуның менән ҡара упҡындың быуланыуын тәьмин итәсәк. Бындай йомғаҡ эсендә сингулярлыҡтар хасил булмай. Ә уның ҙурлығы классик горизонттыҡына тиң була. Санта-Барбаралағы Калифорния университетынан Гэри Горовиц менән Перспектив тикшеренеүҙәр институтынан Хуан Малдасена эшләгән моделдә сингулярлыҡ бар, ләкин уға мәғлүмәт инмәй, сөнки квант телепортацияһы иҫәбенә ҡара упҡындан сыға һәм Хокинг нурланыуы һүрәтләнешен үҙгәртә. Бындай моделдәрҙең бөтәһе лә алдан күҙаллау рәүешендә була{{-1|<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев.|заглавие=Теория струн и чёрные дыры|ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/|издание=Компьютерра-Онлайн|год=01 февраля 2005 года}} — [https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/ Архивировано] из первоисточника 28-11-2012.</ref>}}. == Аҡ упҡындар == Аҡ упҡын ҡара упҡынға ваҡыт буйынса ҡапма-ҡаршы тора — ҡара упҡындан сығып булмаһа, аҡ упҡынға инеп булмай. Шварцшильдтың киңәйтелгән арауыҡ-ваҡытында IV өлкә аҡ упҡын булып тора — I һәм III өлкәләрҙән уға инеп булмай, ә унан был өлкәләргә инергә мөмкин. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм башҡа гравитация теориялары ваҡыт буйынса ҡайтыусан булғанлыҡтан, гравитацион коллапс сиселешен ваҡытта кирегә борорға һәм ябылмай торған объект алырға була. Был объект ваҡиғалар горизонты аҫтында күҙгә күренмәҫ сингулярлыҡтан ярала ла горизонтты юҡ итеп таралып осоп китә. Шул аҡ упҡын була ла инде. Бөгөнгө кәнгә аҡ упҡын тип һаналырлыҡ объекттар табылғаны юҡ. Ҙур Шартлауҙан һуң уҡ барлыҡҡа килгән реликт объекттарҙан башҡа уларҙың теоретик яралыу механизмдары ла билдәле түгел. Аҡ упҡындар, ҡара упҡындарҙан айырмалы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса ихтимал булһалар ҙа, бары тик гипотезаларҙа ғына йәшәгән объект тип һанала. == Ғаләмдә ҡара упҡындар == Теоретик йәһәттән ҡара упҡындар фараз ителгәндән бирле уларҙың барлығы-юҡлығы тураһындағы һорау асыҡ ҡала килде, сөнки бындай объекттарҙың Ғаләмдә барлыҡҡа килеү механизмы билдәле түгел. Математика күҙлегенән шул билдәле: дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында кәм тигәндә гравитация тулҡындарының коллапсы йотоусы объекттарҙы, шул иҫәптән ҡара упҡындарҙы барлыҡҡа килтерә ала. Быны 2000-се йылдарҙа Деметриос Кристодулу иҫбатланы (2001 йылғы Шао премияһы). Физика күҙлегенән билдәле булыуынса, арауыҡ-ваҡыттың ниндәйҙер бер өлкәһе ҡара упҡындың шундай уҡ өлкәһе эйә булған үҙенсәлектәргә эйә булыуы механизмдары билдәле. === Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары === [[Файл:Black_hole_lensing_web.gif|alt=Шварцшильдовская чёрная дыра|frame|Ҡара упҡындың гравитацияон линзаланыуы моделе, ул үтеп барышлай галактика күренешен кәкрәйтә. (Тулы үлсәмле анимацияны күрер өсөн сиртегеҙ.)]] [[Файл:NGC_300_X-1_(artist’s_impression).jpg|right|thumb|240x240px|NGC 300 X-1 ҡара упҡыны — рәсссам һүрәтләүендә. Иллюстрация ESO.]] Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары йондоҙ ғүмеренең ахырында, термоядро яғыулығы тулыһынса янып бөтөп, реакция тамамланыу мәлендә яһала. Был ваҡытта теоретик йәһәттән йондоҙ һыуынырға тейеш, был иһә эске баҫым кәмеүгә һәм гравитация көсө аҫтында йондоҙҙоң ҡыҫылыуына килтерә. Ҡыҫылыу ниндәйҙер этапта туҡтап ҡалырға мөмкин, ләкин бик етеҙ гравитация коллапсына ла китергә мөмкин. Йондоҙ эволюцияһының ҡара упҡынға әйләнеү менән тамамланыуы әллә ни яҡшы өйрәнелмәгән, сөнки матдәнең ғәйәт юғары тығыҙлыҡ шарттарындағы тәртибен һәм хәлен эксперименталь юл менән өйрәнеп булмай. == Ҡара упҡындарҙы табыу == Әлеге көнгә ҡара упҡынды башҡа төр объекттан айырыу ысулы булып уның массаһын һәм ҙурлығын үлсәп, радиусын гравитацион радиус менән түбәндәге формула буйынса сағыштырыу тора: <center class=""> <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>, </center>бында <math>\ G</math> — гравитацион даими дәүмәл, <math>\ M</math> — объекттың массаһы, <math>\ c</math> — яҡтылыҡ тиҙлеге<ref name="Wald—1984——124—125.">[[:ru:Чёрная дыра#CITEREFWald1984|Wald, 1984]], с. 124—125.</ref>. == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === <div class="references-small" style=""> <references group="Комм"></references> </div> === Сығанаҡтар === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әҙәбиәт == * <span class="citation" id="CITEREF.D0.A7._.D0.9C.D0.B8.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.80.2C_.D0.9A._.D0.A2.D0.BE.D1.80.D0.BD.2C_.D0.94.D0.B6._.D0.A3.D0.B8.D0.BB.D0.B5.D1.80._.D0.93.D1.80.D0.B0.D0.B2.D0.B8.D1.82.D0.B0.D1.86.D0.B8.D1.8F.2C_.D0.A2._31977" contenteditable="false">''Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер.''<nowiki> </nowiki>Гравитация. — Мир, 1977. — Т. 3. — 512 с.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.98._.D0.94._.D0.9D.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.92._.D0.9F._.D0.A4.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2._.D0.A4.D0.B8.D0.B7.D0.B8.D0.BA.D0.B0_.D1.87.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D1.85_.D0.B4.D1.8B.D1.801986" contenteditable="false">''И. Д. Новиков, В. П. Фролов.''<nowiki> </nowiki>Физика черных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.A7.D1.91.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B:_.D0.9C.D0.B5.D0.BC.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.BD.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BF.D0.BE.D0.B4.D1.85.D0.BE.D0.B41988" contenteditable="false">Чёрные дыры: Мембранный подход<nowiki> = </nowiki>Black Holes: The membrane paradigm<nowiki> / </nowiki>Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — Пер. с англ. — М.: Мир, 1988. — 428 с. </span><span class="citation" id="CITEREF.D0.A7.D1.91.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B:_.D0.9C.D0.B5.D0.BC.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.BD.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BF.D0.BE.D0.B4.D1.85.D0.BE.D0.B41988" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5030010513|ISBN 5030010513]].</span> * <span class="citation" id="CITEREFWald1984" contenteditable="false">''Robert M. Wald.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" id="CITEREFWald1984" contenteditable="false">[http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC General Relativity]. — University of Chicago Press, 1984. — [[:ru:Special:BookSources/9780226870335|ISBN 978-0-226-87033-5]].</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''А. М. Черепащук.''<nowiki> </nowiki>Чёрные дыры во Вселенной. — Век 2, 2005. — 64 с. — (Наука сегодня). — 2500 экз. </span><span class="citation" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5850991492|ISBN 5-85099-149-2]].</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.9A._.D0.A2.D0.BE.D1.80.D0.BD._.D0.A7.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B_.D0.B8_.D1.81.D0.BA.D0.BB.D0.B0.D0.B4.D0.BA.D0.B8_.D0.B2.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.BD.D0.B82009" contenteditable="false">''К. Торн.''<nowiki> </nowiki>Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 2009.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''И. Д. Новиков, В. П. Фролов.'' [https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf Чёрные дыры во Вселенной] // Успехи физических наук. — 2001. — Т. 131, № 3. — С. 307—324.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.A3.D0.B8.D0.BB.D1.8C.D1.8F.D0.BC_.D0.94.D0.B6._.D0.9A.D0.B0.D1.83.D1.84.D0.BC.D0.B0.D0.BD._.D0.9A.D0.BE.D1.81.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B5_.D1.80.D1.83.D0.B1.D0.B5.D0.B6.D0.B8_.D1.82.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D0.B8_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B81981" contenteditable="false">''Уильям Дж. Кауфман.''<nowiki> </nowiki>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html Космические рубежи теории относительности]. — М.: Мир, 1981. — 352 с.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''Ю. И. Коптев и С. А. Никитин.''<nowiki> </nowiki>Космос: Сборник. Научно — популярная литература. — М.: Дет. лит, 1976. — 223 с.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''Д. А. Киржниц, В. П. Фролов.''<nowiki> </nowiki>Прошлое и будущее Вселенной. — М.: Наука, 1986. — 61 с.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''Л. Бриллюен.''<nowiki> </nowiki>Наука и теория информации. — М.: ГИФМЛ, 1960.</span> * <span class="citation" contenteditable="false">''С. Х. Карпенков.''<nowiki> </nowiki>Концепции современного естествознания. — М.: Высш. школа, 2003.</span> * <span class="citation" id="CITEREFSusskind2008" contenteditable="false">''Leonard Susskind.''<nowiki> </nowiki></span><span class="citation" id="CITEREFSusskind2008" contenteditable="false">The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics. — Back Bay Books, 2008. — VIII + 472 p.</span> == Һылтанмалар == * [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012) * [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Описание. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] * [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=2012-01-14 }} * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру] * Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео) * [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311080833/http://elementy.ru/lib/25531/25536 |date=2017-03-11 }} * [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=2012-05-29 }} * [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=2010-10-16 }} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=2016-03-06 }} (видео) * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 |date=2014-07-15 }}, цикл лекций «ACADEMIA» (видео) * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=2013-01-18 }} (видео) * [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ Сверхмассивные чёрные дыры — док.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201143704/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ |date=2010-12-01 }} [https://web.archive.org/web/20101201143704/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ фильм BBC Horizon, посвящённый сверхмассивным чёрным дырам, находящимся в центре галактик](недоступная ссылка с 21-05-2013 (939 дней) — [//web.archive.org/web/*/https://web.archive.org/web/20101201143704/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ ''история''],) (видео) * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 * [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903055743/http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal |date=2014-09-03 }} * [http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=2013-08-22 }} {{Һайланған мәҡәлә|Астрономия}} [[Категория:Астрофизика]] orp0fzaq6372c5impiesir5j0cgba84 Microsoft 0 97268 1308706 1297951 2026-11-06T09:27:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308706 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Microsoft Corporation''' ( ''ҡыҫҡ''. MS; <span>«Microsoft корпорацияһы»</span>&nbsp;<span>— </span>[[Инглиз теле|<span title="Язык: английский">ингл.</span>]]; «ма́йкрософт корпоре́йшн»<ref name="rb.ru"><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.rb.ru/biz/companies/show/539197 Майкрософт Рус — Microsoft, ООО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813031643/http://www.rb.ru/biz/companies/show/539197/ |date=2011-08-13 }}.&#x20; </span></ref> тип уҡыла) — төрлө-төрлө хисаплау техникаһы ([[шәхси һанаҡ|шәхси һанаҡтар]], [[Уйын ҡушылмаһы|уйын ҡушылмалары]], кеҫә шәхси һанағы, [[кеҫә телефоны]] һ.б.) өсөн проприетар [[Программа менән тәьмин итеү|программа тәьминәте]] етештереүсе, әлеге осорға донъяла иң киң ҡулланыла торған [[Microsoft Windows|Windows]]  операцион системаһын  эшләгән трансмилли компания.  Компанияның бүлексәләре шулай уҡ  Xbox уйын консолдәре,  шәхси һанаҡтар өсөн кәрәк-яраҡ (клавиатура, төрткө һ.б.<ref>[http://www.microsoft.com/hardware/en-us һанаҡ сысҡандары, төймәтаҡталары, веб-камералар и һ. б.]</ref>) етештерә. [[2012 йыл]]дан Surface планшет һанағын сығара.  Microsoft продукцияһы донъяның 80-ләп илендә һатыла,  программалары 45-тән ашыу телгә тәржемә ителгән.<div>Штаб-фатиры Редмонд ҡалаһында, [[АҠШ]]-тың Вашингтон штаты, урынлашҡан. </div><div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> </div>[[2014 йыл]]дың 5 июненә корпорацияла 127104 кеше эшләй.<ref name="personal">[http://top.rbc.ru/economics/15/07/2014/936469.shtml 15.07.2014 :: top.rbc.ru :: Microsoft готовит самые масштабные сокращения в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914022331/http://top.rbc.ru/economics/15/07/2014/936469.shtml |date=2015-09-14 }}</ref> [[Рәсәй]]ҙә [[1992 йыл]]дың ноябренән  Microsoft вәкиллеге ([[2004 йыл]]дың июленән — «Майкрософт Рус» ЯСЙ<ref name="rb.ru"/>) бар. [[2002 йыл]]ғы ярашыу килешеүе һөҙөмтәһендә Microsoft суд күҙәтеүе аҫтында тора<ref>[http://compulenta.ru/242886/ Южная Корея наказала Microsoft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211015358/http://compulenta.ru/242886/ |date=2009-02-11 }} — Компьюлента, 9 декабря 2006</ref>. == Тарихы == {| class="toccolours" style="float: right; clear: right; margin-left: 1em; font-size: 90%; line-height: 1.4em; width: 304px; margin-bottom: 10px;" ! colspan="2" | Microsoft Corporation. Логотиптар тарихы |- style="text-align:center" | '''Логотип''' | '''Йыл''' |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1982).svg|100x100px]] | Microsoft [[1982 йыл]]дың 26 авгусында USPTO-ға ошо логотипты теркәтергә ғариза бирә һәм уны [[1987 йыл]]ға тиклем файҙалана<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://tarr.uspto.gov/tarr?regser=serial&entry=73382109 Serial Number: 7338210].&#x20;</span></ref>. |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(1994).svg|100x100px]] |Скотт Бейкер төшөргән логотип  [[1987 йыл|1987]] йылдан  [[2006 йыл]]ғаса файҙаланыла, уға яҙылған лозунг -  «Бөгөн ҡайҙа барғығыҙ килә?»<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html The Rise and Rise of the Redmond Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106035359/http://www.wired.com/wired/archive/6.12/redmond.html |date=2012-11-06 }}.&#x20; </span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Randi Schmelzer.''&#x20;</span></ref> |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(2006).svg|100x100px]] | Microsoft был логотипты  2006 — [[2011 йыл|2011 йыл]]дарҙа ҡуллана. Рәсәйҙә уның  слоганы - «Һеҙҙең һәләттәр. Беҙҙең илһам.» |- | [[Файл:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(2011)_horizontal.png|100x100px]] | «Артабан ни булһа ла булыр» тигән лозунг менән йөрөтөлә (2011—2012). |- | [[Файл:Microsoft_logo_(2012).svg|100x100px]] | «Цифрлы технологиялар донъяһы»н кәүҙәләндерә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://blogs.technet.com/b/microsoft_blog/archive/2012/08/23/microsoft-unveils-a-new-look.aspx Microsoft Unveils a New Look].&#x20; </span></ref>. |} Компания тарихы 1975 йылда баш ала, ул саҡта [[Гарвард университеты|Гарвард]] студенттары  Билл Гейтс менән Пол Аллен, 1975 йылдың 1 ғинуарында «Popular Electronics&nbsp;<span>(''ингл.''</span><span>)</span>» журналында Altair 8800 тигән яңы шәхси һанаҡ тураһында мәҡәлә уҡығандан һуң уның өсөн Basic тел интерпретаторы яҙа. 1 февралдә был һанаҡты етештереүсе Micro Instrumentation and Telemetry Systems (MITS) компанияһы менән Basic'ты  Altair өсөн ҡулланыу тураһында лицензиялы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Үҙҙәренең компанияһын улар "Аллен һәм Гейтс" тип атарға итәләр ҙә, был исем юридик компанияға барыр ине, тигән фекергә киләләр. Пол Micro-Soft  (microprocessors һәм software ҡыҫҡартып алынған) тип атарға тәҡдим итә. Беренсе йылды өс кешенән торған яңы компания $16 005 әйләнеш менән тамамлай (сағыштырыу өсөн: 2000 йылда корпорацияның һатыуҙан килеме $25,3 млрд, ә килеме $7,3 млрд-тан ашыу тәшкил итә). 1980-се йылдар башында компанияны нигеҙләгән икәүҙең юлдары айырыла: Аллендың хәтирәләре буйынса, ул бөтә ғүмерен Microsoft'ҡа бағышларға теләмәй, Гейтс иһә эшкә сума<ref name="ved_04_2011"><span class="citation" contenteditable="false">''Роберт Гат, Ник Уингфилд.''&#x20;</span></ref>.  1983 йылда Аллен Microsoft'тан китә, акцияларының һәр береһен $10 менән һата<ref name="ved_04_2011"/>. Был килешеү һөҙөмтәһендә ул донъялағы иң бай кешеләр иҫәбенә инә: 2011 йылда ул Forbes журналы исемлегендә $13 млрд капитал менән 57-се урынды биләй<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.forbes.com/wealth/billionaires/list The World’s Billionaires 2011].&#x20; </span></ref>. === Ҡушылыуҙар һәм йотолоуҙар === 2011 йылға тиклемге осорҙоң иң эре килешеүе  — Microsoft'тың  интернет-реклама менән шөғөлләнеүсе aQuantive корпорацияһын  һатып алыуы.  2008 йылда Microsoft $48 млрд-ҡа Yahoo!'ны ҡулға төшөрөргә тырышып ҡарай, ләкин уның миноритар акционерҙары ҡаршы булыу сәбәпле ниәт бойомға ашмай<ref name="ved_05_2011"><span class="citation" contenteditable="false">''Анастасия Голицына, Александр Силонов.''&#x20;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/259971/85_mlrd_za_oblaka $8,5 млрд за облака].&#x20; Ведомости № 83(2849)&#x20;(11&nbsp;мая 2011).&#x20;<small>Проверено 11 мая 2011.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2011 йылда  корпорация интернет-телефонияға махсуслашҡан  Skype Limited компанияһын $8,5 млрд.-ҡа һатып ала.  2013 йылдың сентябрендә Microsoft финдарҙың Nokia'һының  кеҫә телефондары етештереүсе һәм хеҙмәтләндереүсе Devices & Services  бүлексәһен 5,44 млрд евроға алырға йыйыныуын белдерә. Килешеү  2014 йылдың 24 апрелендә ғәмәлләшә<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://itar-tass.com/ekonomika/1147442 Nokia закрыла сделку по продаже своего мобильного бизнеса компании Microsoft].&#x20; [[ИТАР-ТАСС]]&#x20;(25&nbsp;апреля 2014).&#x20;<small>Проверено 26 марта 2014.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2014 йылдың сентябрендә Microsoft Minecraft уйынын эшләгән Mojang AB швед  компанияһын йота<ref name="mb3m"><span class="citation" contenteditable="false">''Owen''.&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2014/sept14/09-15news.aspx Minecraft to join Microsoft]&#x20;(en-us), ''Microsoft News''&nbsp;(15 сентября 2014).&#x20;<small>Проверено 22 сентября 2014.</small>&nbsp;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://kanobu.ru/news/microsoft-kupila-sozdatelej-minecraft-za-25-mlrd-374079 Microsoft купила создателей Minecraft за $2,5 млрд]&#x20;&nbsp;(рус.</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Илья Логунов''.&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Артемий Козлов''&nbsp;[http://www.igromania.ru/articles/236543/Microsoft_kupila_Minecraft_CHto_dalshe.htm Microsoft купила Minecraft. Что дальше?]&nbsp;(рус.).&nbsp;— Игромания, 2014.</span></ref>. == Милекселәре һәм етәкселеге == Microsoft акцияларының бүленеше: Билл Гейтс — 7,55 %, Стив Балмер — 4,66 %-ҡа эйә, корпорацияның башҡа менеджерҙарында — 1%-тан кәмерәк, ҡалған ҡиммәтле ҡағыҙҙар — <span class="plainlinks" contenteditable="false">NASDAQ: [http://www.nasdaq.com/symbol/MSFT '''MSFT''']</span> биржаһында ирекле әйләнештә. 2010 йылдың майына компанияның баҙарҙағы капиталлашыуы — $247,23 млрд<ref>''Ольга Проскурина, Игорь Цуканов''.</ref>. Компанияның директорҙар советының башҡарма булмаған рәйесе  — Джон Томпсон (''John W. Thompson''), баш идарасыһы (CEO) — Сатья Наделла (''Satya Nadella'')<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Nick Wingfield.''&#x20;</span></ref>. == Эшмәкәрлеге == === Продукция === Microsoft корпорацияһы киң спектрлы программа һәм аппарат тәьминәте етештереүсеһе булып тора, бөтә донъяла билдәлелекте уға тәү сиратта Windows ғаиләһенә ингән операцион системалар, шулай уҡ документтар менән эшләү өсөн Microsoft Office программалары килтерә<sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;455&nbsp;дней'']</sup>. Бөгөн корпорация ғәйәт күп төрлө продукттар етештерә: сервер программалары тупланмалары, уйындар, программалар  эшкәртмәләү саралары, Xbox уйын консолдәре.  Microsoft даими рәүештә башҡа программа тәьминәте эшләнмәселәрен йота<sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;455&nbsp;дней'']</sup>. Атап әйткәндә, Navision, [[:en:Microsoft Dynamics SL|<span title="Эквивалент статьи «Microsoft Dynamics SL» на английском языке">Solomon</span>]]<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Microsoft Dynamics SL» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub>, [[:en:Microsoft Dynamics GP|<span title="Эквивалент статьи «Microsoft Dynamics GP» на английском языке">Great Plains</span>]]<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Microsoft Dynamics GP» в русском разделе отсутствует" contenteditable="false">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em" contenteditable="false"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> компанияларын һатып алды, һөҙөмтәлә,  Microsoft эшмәкәрлегендә  Microsoft Dynamics (әүәлерәк Microsoft Business Solutions тип атала) тигән яңы ҙур йүнәлеш барлыҡҡа килде. Рәсәйҙә был йүнәлештең өс сиселеше йөрөй:  Axapta, Navision ERP-системалары һәм  Microsoft Dynamics CRM мөнәсәбәттәргә идара итеү системаһы.  Microsoft  Groove музыка сервисын булдырыуы тураһында белдерҙе. Ул әлеге Xbox Music сервисын алмаштыра һәм оҡшаш мөмкинлектәргә эйә: Windows Store'ҙан йырҙар һәм альбомдар йөкмәү, тректарҙы ағымлы тапшырыу, шул иҫәптән OneDrive'ҡа һәм радиоға тейәлгәндәрен (һайланған тректар, альбомдар йә башҡарыусылар нигеҙендә композицияларҙы автоматик һайлау юлы менән) йөкмәү.<ref>[https://www.iguides.ru/main/gadgets/microsoft/microsoft_anonsirovala_muzykalnyy_servis_groove/?utm_source=push&utm_medium=chrome Microsoft представила музыкальный сервис Groove]</ref> === Эшмәкәрлек күрһәткестәре ===  2010 йылда штатта 89 мең даими эшләүсе хеҙмәткәр була<ref name="rep-msft-2010">[http://sec.gov/Archives/edgar/vprr/10/9999999997-10-018843 Microsoft Annual Report to Security Holders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408115517/http://www.sec.gov/Archives/edgar/vprr/10/9999999997-10-018843 |date=2013-04-08 }}</ref>.  2006 финанс йылында һатыуҙан килеме — $44,3 млрд, саф килеме — $12,6 млрд<ref name="ved_05_08">''Тимофей Дзядко''.</ref>. 2010 финанс йылында һатыуҙан килеме — $62,5 млрд, операцион килеме — $24,1 млрд, саф килеме — 18,8 млрд<ref name="rep-msft-2010"/>. 2012 йылда һатыуҙан килеме — $74 млрд, саф килеме — яҡынса $17 млрд<ref name="реорганизация"><span class="citation" contenteditable="false">[http://9tv.co.il/news/2013/07/11/154156-print.html Miscrosoft объявляет о реорганизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016073658/http://9tv.co.il/news/2013/07/11/154156-print.html |date=2013-10-16 }}.&#x20;<small>Проверено 12 июля 2013.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2015 йылдың  4 финанс кварталы йомғаҡтары буйынса Microsoft һатыуҙан 22,2 млрд килем кереүе һәм 2,1 миллиард долларлыҡ зыян күрелеүе хаҡында белдерҙе.<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/best-companies/?iid=bc_lp_header Рейтинг 100 лучших работодателей США, Fortune, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712050104/https://money.cnn.com/magazines/fortune/best-companies/?iid=bc_lp_header |date=2020-07-12 }}</ref> == Бизнес-мәҙәниәт == Microsoft'тың бизнес-мәҙәниәте эшләнмәселәр тирәләй төҙөлгән. Йыл һайын йәш программа тәьминәте эшләнмәселәрен йәлеп итеүгә һәм компанияла тотоуға бик ҙур аҡсалар тотонола.  Иң яҡшыларҙы ылыҡтырыу өсөн Microsoft мәктәптәрҙең өлкән класс уҡыусылары менән эш алып бара. Тармаҡҡа күберәк ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәлеп итеү маҡсатында компания  DigiGirlz көндәре һәм өлкән кластарҙа уҡыусы ҡыҙҙар өсөн йәйге лагерҙар ойоштора. 2013 йылда  Microsoft АҠШ-тың иң яҡшы 100 эш биреүсеһе рейтингында 75-се урынды алды.  Компанияла кадрҙар алмашыныуы 8 % тәшкил итә. Бер вакансияға 1 млн 300 мең резюме тура килә. Microsoft'та тулыһынса түләүле оҙайлы отпуск биреү практикаһы ҡулланыла (саббатикал). 100 % медицина страховкаһы бирелә. Спортклуб картаһы түләнә. Алыҫтан тороп һәм ҡаҫҡартылған эш көнө буйынса эшләү мөмкинлеге бар<ref>[http://www.microsoft.com/About/CorporateCitizenship/CommunityInvestment/NGO/ru/softwareGrants.mspx NGO Connection]</ref>. === GLEAM === Компания гомосексуалдарҙы, бисексуалдарҙы һәм  трансгендерҙарҙы өҫтөн күрә, 15 йыл инде бындай кешеләрҙең махсус корпорация профсоюзы GLEAM (Gay, Lesbian, Bisexual and Transgender Employees at Microsoft) эшләй, уның  700-ҙән ашыу ағзаһы бар<ref>[http://blog.pcmag.ru/node/176 Microsoft и ЛГБТ: Get the Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607140032/http://blog.pcmag.ru/node/176 |date=2013-06-07 }}</ref>. === Хәйриәлек === [[ АҠШ]]-та Microsoft бер нисә дәүләт сәйәси  институтын аҫрай, улар араһында — American Enterprise Institute, Cato Institute, Стратегик һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр үҙәге һәм  «Мираҫ» фонды. Донъяның төрлө илдәрендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, Microsoft Software Donation программаһы эш итә, компанияның рәсми сайтынан күренеүенсә<ref>[http://www.3dnews.ru/editorial/usa_mic/print США против Майкрософт] 3DNews</ref>, ул хөкүмәттеке булмаған ойошмаларға (шулай уҡ коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға йәки NGO-ға)  программа тәьминәтен түләүһеҙ биреү менән шөғөлләнә. Microsoft  2006 йылдан бирле [[Сиэтл]]дағы гей-парадтың платина бағыусыһы булып тора<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2007/12/13/opera/ Opera пожаловалась в Еврокомиссию на Microsoft].&#x20; Лента.ру&#x20;(13 декабря 2007).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. == Microsoft компанияһындағы бүлексәләр == === Платформа продукттары һәм хеҙмәттәре бүлексәһе === Был бүлексә төп тауарҙы —   Windows операцион  системалар ғаиләһен етештерә. Компания барлыҡҡа килгәндән алып Windows 1.0-ҙән Windows 3.ҡа тиклем MS-DOS өсөн график тышлыҡтар; MS-DOS менән ярашыусанлыҡты мираҫ иткән Windows 95, Windows 98, Windows ME операцион системалары өсөн график тышлыҡтар; шулай уҡ NT (эн-ти́ тип уҡыла) ғаиләһенә ингән  Windows NT 4, Windows 2000 (Windows NT 5.0), Windows XP (Windows NT 5.1), Windows Server 2003 (Windows NT 5.2), Windows Vista (Windows NT 6), Windows 7 (Windows NT 6.1), Windows 8 (Windows NT 6.2), Windows 8.1 (Windows NT 6.3) үҙаллы операцион системалары сығарҙы. Ошо уҡ бүлексәгә MSN интернет-сервисы,  MSNBC кабелле телевидение станцияһы һәм  Microsoft Slate интернет-кибете ҡарай. [[1997 йыл]]да  Microsoft  Hotmail'ды һатып ала, уның исеме Microsoft Hotmail тип үҙгәртелә. [[1999 йыл]]да  етеҙ хәбәрҙәр менән алмашыу өсөн MSN Messenger программаһы сығарыла, ул  AOL Instant Messenger популяр интернет-пейджерынан өҫтөнлөк алыу маҡсатын ҡуя.   Microsoft Visual Studio программа яҙыу һәм компиляторҙар өсөн утилиталар тупланмаһы булып тора. Был программалар тупланмаһы график интерфейс өсөн тәғәйенләнгән һәм  Microsoft'тың сит китапханаларын ҡуллана. Шулай уҡ  Microsoft  компанияһы Microsoft Servers (элек — Windows Server System) тигән атама аҫтында һатылыусы  сервер программаларын тәҡдим итә. Уның төп өлөшө булып (ағымдағы версия)  Windows Server 2012  — серверҙар өсөн операцион система тора. System Center Configuration Manager — алыҫтан тороп контролләү һ.б. кеүек төрлө сервер операциялары өсөн утилиталар йыйылмаһы  — был тупланманың тағы бер мөһим программаһы булып тора.  === Бизнес-бүлексә === Был бүлексәнең төп бурысы — төрлө компаниялар өсөн финанс һәм бизнес ҡушымталары эшләү. Ул компанияның Microsoft Office офис ҡушымталары рәтен сығара, уға түбәндәгеләр инә: Word (Текст процессоры), Access (Бирелмәләр базаһына идара итеү), Excel (Электрон таблицалар төҙөү), Outlook (Электрон почта һәм күмәкләп инеү рөхсәт ителгән хеҙмәттәр менән эшләү, мәҫәлән, Microsoft Exchange), PowerPoint (Презентациялар менән эшләү), Microsoft FrontPage (HTML мөхәррир). === Күңелле мәшғүллектәр ҡорамалдары бүлексәһе === Microsoft башҡа баҙарҙарға Windows брендын даими этәреү менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, КПК  өсөн Windows CE һәм Windows Mobile менән  Windows Phone ОС идараһындағы смартфондар ижад итеү.  Бүлексәнең башлығы — Робби Бах. == Үҙгәртеп ҡороу == [[2013 йыл|2013 йыл]]дың 11 июлендә Microsoft'тың генераль директоры Стив Балмер  IT-компанияны үҙгәртеп ҡороу тураһында белдерә. Корпорацияла яңы дүрт төркөм ойошторола. Беренсеһе — Терри Майерсон етәкселегендәге  операцион системалар төркөмө. Икенсеһе — ҡорамалдар һәм башҡа техник тәьминәт кәрәк-ярағы етештереү буйынса Джулия Ларсон-Грин етәкселегендәге төркөм. Өсөнсөһө — Ци Лю етәкселегендә ҡушымталар һәм хеҙмәттәр күрһәтеү (Microsoft Office) менән шөғөлләнеүсе төркөм.  Сатья Наделла етәкселегендәге дүртенсе төркөм  «болот» технологиялары өсөн яуап бирә. Бер нисә бәләкәй төркөм дә ойошторола: перспектив тикшеренеүҙәр, маркетинг, финанс, юридик һ.б. төркөмдәр. Кадрҙарҙа ла үҙгәрештәр бар. Үҙгәртеп ҡороуҙың маҡсаты — бөтә компания өсөн берҙәм стратегия булдырыу, глобаль веб-хеҙмәттәр һәм мобиль ҡулайламалар баҙарында биләнгән урынды нығытыу<ref name="реорганизация"/>. == Корпорацияның ҡоролошо == Компанияға  директорҙар советы идара итә, ул ун кешенән тора. Был ун кеше акционерҙарҙың йыл һайын үтә торған ултырышында һайлана. Төрлө мәсьәләләрҙе ҡарау менән түбәндәге 5 комитет шөғөлләнә: аудит (аудитҡа ҡағылышлы мәсьәләләр), компенсациялар (компания хеҙмәткәрҙәре өсөн компенсацияларҙы раҫлай), финанс (финанс мәсьәләләре), идара итеү һәм тәҡдим итеү (төрлө эске мәсьәләләр) һәм кризисҡа ҡаршы (кризистарҙы күҙаллау һәм булдырмау). == Монополияға ҡаршы санкциялар == Һуңғы йылдарҙа компания ЕС-тың монополияға ҡаршы комиссияһы һәм конкуренттарының дәғүәләре буйынса яуапҡа тарттарылғылаған<ref>''Михаил Оверченко, Виктория Сункина''. [http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/2008/02/28/142570 Штраф за «болтовню»] // Ведомости № 36 (2058), 28 февраля 2008</ref>. Һөҙөмтәлә компания Windows Media Player'ы булмаған Windows N  продуктын сығарҙы, ул  Windows дистрибутивына түләүһеҙ өҫтәмә булып тора.  2004 йылдың мартында  [[Европа комиссияһы]] компанияны Европала программа тәьминәте баҙарындағы өҫтөнлөклө урыны менән файҙаланыуҙа ғәйепләй һәм  €497 млн.-лыҡ штраф һала, Microsoft'тан сит эшләнмәселәргә, улар үҙ-ара яраша торған программалар сығара алһын өсөн, үҙ продукттары тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итә.  Microsoft был ҡарарға буйһонмағас, 2006 йылдың июлендә уға 280,5 млн. евролыҡ тағы бер штраф һалына. Ошонан һуң ғына Еврокомиссияның талабы  үтәлә.  2007 йылдың 13 декабрендә Норвегияның Opera Software компанияһы, Opera  веб-браузеры эшләнмәсеһе, Microsoft өҫтөнән Еврокомиссияға ялыу биреүен белдерә. Opera Software үҙенең ялыуында Microsoft'тан, Windows  менән бергә конкуренттарының браузерҙарын да ҡуйып йәки Internet Explorer'ҙы төп ҡуйылыштан айырып, файҙаланыусыларға браузер һайлау мөмкинлеген биреүҙе үтенә. Бынан тыш, компания  Internet Explorer'ға асыҡ веб-стандарттарҙы  ҡуйып сығарыу талабын ҡуя<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2008/02/27/microsoft/ Еврокомиссия выписала Microsoft рекордный штраф].&#x20; Лента.ру&#x20;(27 февраля 2008).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2008 йылдың 27 февралендә  Европа чиновниктары тарафынан, АҠШ монополисы  конкуренттарынан «күмәк эшкә кәрәкле сервер системалары эшендә ҡатнашҡан документтарға инеү өсөн нигеҙһеҙ юғары хаҡ» һорай, тип табыла, ошо сәбәпле Microsoft тағы  899 млн. евроға  (ул мәлгә был Еврокомиссия тарафынан айырым компанияға һалынған иң ҙур суммалы штраф була) штраф язаһы ала<ref><span class="citation" contenteditable="false">''Сергей и Марина Бондаренко.''&#x20;</span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2008/07/08/microsoft/ Microsoft попросила Евросоюз аннулировать миллиардный штраф].&#x20; Лента.ру&#x20;(8 июля 2008).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://lenta.ru/news/2009/01/17/microsoft/ ЕС вновь обвинил Microsoft в нарушении антимонопольного законодательства].&#x20; Лента.ру&#x20;(17 января 2009).&#x20;<small>Проверено 20 января 2009.</small>&#x20;<small>.</small></span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. 2008 йылдың июлендә Microsoft Евросоюздан 2004 йылғы монополияға ҡаршы бойороҡтоң шарттарын үтәмәгән өсөн һалынған $1,35 млрд.-лыҡ штрафты ғәмәлдән сығарыуҙы үтенә. Microsoft штрафты «самаһыҙ һәм нисбәтһеҙ» тип атай, Европа комиссияһы  штраф суммаһын сығарғанда күп һанлы хаталарға юл ҡуйғанлығын белдерә<ref>Чаплюк Андрей.</ref>. 2009 йылдың 16 ғинуарында Еврокомиссия  Microsoft корпорацияһына монополияға ҡаршы ҡануниәтте боҙоуҙа яңы ғәйепләүҙәр сығара. Еврокомиссия иҫәпләүенсә,  Windows операцион системаһына  Internet Explorer браузерын ҡушылма итеп беркетеп, Microsoft конкуренция тураһындағы законды боҙа. == Тәнҡит == Корпорация конкуренттарын (айырыуса Linux системаһын таратыуҙы) ентекле күҙәтә, төрлө баҫым яһау ысулдарын ҡулланып, үҙ монополияһын һаҡларға тырыша.   Microsoft  үҙ продукттарының күбеһен йәшертен эшләүҙә ғәйепләнә,  хатта судтарға барып еткән эштәр бар. Мәҫәлән,  Google  Microsoft'ты судҡа биргән саҡта үҙенең Google Desktop эшләнмәһен ғәмәлгә ашырыу өсөн Windows Vista эҙләү системаһы тураһында белешмәләр һәм башҡа бирелмәләрҙе алыу маҡсатын ҡуя.  Internet Explorer конкуренттарҙың уға оҡшаш продукттарына ҡарағанда һуңыраҡ барлыҡҡа килә (мәҫәлән, Netscape Navigator). Шуға ҡарамаҫтан, Microsoft, үҙенең Internet Explorer'ын ябыҡ технологияларға ҡушылма итеп, сит браузерҙарҙы әүҙем ҡыҫырыҡлау менән шөғөлләнә; йәнә  Internet Explorer  7.0 версияһына тиклем ғәмәлләштереүҙең документлаштырылмаған  үҙенсәлектәре менән сығарылды, шул арҡала версткалаусыларҙың эше ҡатмарлаша. Шунлыҡтан тик  Internet Explorer'ҙа ғына эшләгән сайттар барлыҡҡа килде, улар, бәлки, әле лә барҙыр<ref>[http://top.rbc.ru/economics/01/02/2008/138113.shtml Microsoft покупает Yahoo за $44,6 млрд :: Экономика :: Top.rbc.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202123913/http://top.rbc.ru/economics/01/02/2008/138113.shtml |date=2009-02-02 }}</ref>. W3C стандарттары буйынса ғына эшләнгән сайттар IE8 версияһында боҙоҡло булып асыла<ref>[http://news.ntv.ru/108667/ Телекомпания НТВ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204163426/http://news.ntv.ru/108667/ |date=2009-02-04 }}</ref>. Microsoft'ты Рәсәй Федерацияһында авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоусыларҙы эҙәрләгән өсөн, шулай уҡ Поносов эше буйынса ярашыу килешеүенә ҡул ҡуйырға баш тартҡан өсөн тәнҡитләйҙәр<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://cnews.ru/news/line/index.shtml?2008/04/22/298103 Документы Microsoft Office 2007 не соответствуют стандарту OOXML, принятому ISO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128095930/http://www.cnews.ru/news/line/index.shtml?2008%2F04%2F22%2F298103 |date=2012-01-28 }}.&#x20; </span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://www.groklaw.net/article.php?story=20080421091129596 Microsoft Office 2007 Fails OOXML Conformance Tests, Alex Brown Admits, Hopes For the Best] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910233747/http://www.groklaw.net/article.php?story=20080421091129596 |date=2008-09-10 }}.&#x20; </span></ref>.  Microsoft'тың Office Open XML-дә (OOXML)  үҙенең текст документтары форматын тағыуын да оҡшатмайҙар.  == Әҙәбиәт == * Пол Аллен, Миллиардер из Кремниевой долины. История соучредителя Microsoft, Москва: Альпина Бизнес Букс, 2012. [[:ru:Special:BookSources/9785916573619|ISBN 978-5-91657-361-9]] == Microsoft  мәҙәниәттә == * Компанияның үҫеш тарихы «Пираты Силиконовой долины» фильмында сағыла * Документаль сериал «Загрузка. Подлинная история Интернета&nbsp;<span>(</span>''[[:en:Download The True Story of the Internet|англ.]]''<span>)</span>»,  1 өлөш: «Битва браузеров» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * '''[http://microsoft.com microsoft.com]'''<span contenteditable="false"> — официальный сайт Microsoft</span> * [//ru.wikisource.org/wiki/Лентапедия/Microsoft Microsoft]&nbsp;<span contenteditable="false">— статья в </span>Лентапедии<span contenteditable="false">. 2012 год.</span> {{Һайланған мәҡәлә|иҡтисад}} [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Транснациональ корпорациялар]] 6ay1w8xbdp435ztqqg9ndi38kygize6 Ҡумыҙ 0 98178 1308524 1291071 2026-11-05T22:00:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308524 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный инструмент |название = Ҡумыҙ |названия = |изображение = Кубыз башкирский.JPG |описание_фото = [[Бөрйән районы]]нда йәшәүсе Гөлназ Ҡыуандыҡованың ҡумыҙы |классификация = үҙ яңғырашлы телле музыка инструменты |диапазон = |подпись диапазона = флейта диапазоны |родственные инструменты = Варган, хомус, комус |музыканты = |производители = |статьи = |звук = |викисклад = Bashkir national musical instrument kubyz‎ }} '''Ҡумыҙ''' — бик боронғо башҡорт милли музыка ҡоралдарының береһе. == Һүҙҙең килеп сығышы == Матбуғатта «Башҡорт телендә „ҡумыҙ“ һүҙенең аныҡ ҡына мәғәнәһе юҡ» тигән фекер өҫтөнлөк итә. Әммә [[санскрит]] һүҙлеккә мөрәжәғәт иткәндә, ул атамала ошондай мәғәнәне табырға була: (ҡу + мыҙ) ку — звучать, кай-звучать, башҡортса: көй, madhya — средний, промежуточный, посередине, среди чего-либо, в, между, внутри (ауыҙ эсендә тауыш сығарыу тип аңлап була). === Дөйөм мәғлүмәттәр === [[Файл:Kamuz.jpg|мини|справа]] Ҡумыҙ — уртаһында теле булған дуға формаһындағы металл. Ағастан, ҡаҙ һөйәгенән һәм ҡатынан, тимерҙән эшләнгән ҡумыҙҙар була. Элек уны хатта дөйә тояғынан да яһағандар. Уйнағанда уны, һул ҡул менән тотоп, тешкә терәйҙәр ҙә ирендәр менән ҡымтыйҙар. Теленә бәйләнгән епте тартыуҙан төрлө-төрлө тауыш сыға. Ҡумыҙҙа тамсы тамған, ат тояҡтары тупылдаған, поезд сапҡан тауыштар, хатта ҡоштар һайрауын да ишеттереп була. Ҡумыҙҙың нимәнән эшләнеүенә һәм тауышы нисек сығыуына ҡарап төрҙәргә бүләләр: * '''[[ҡыл-ҡумыҙ]]''' — ҡыллы ҡумыҙ, вертикаль скрипканың бер төрө; * '''ағас ҡумыҙ''' — ағастан эшләнгән ҡумыҙ; * '''тимер ҡумыҙ''' — тимерҙән эшләнгән ҡумыҙ; * '''йәйә (янҡыл) ҡумыҙ''' — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында уҡтан атҡанда йәйәнең сығарған тауышына оҡшатып ҡушылған<ref name="Яйыҡ">[http://yaikrb.ru/meg-mez/407-umy-tele-umy-sere.html Яйыҡ. Учалы районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. 14.07.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423031004/http://yaikrb.ru/meg-mez/407-umy-tele-umy-sere.html |date=2016-04-23 }}</ref>. Рәсәй территорияһында ҡумыҙға оҡшаған, шулай уҡ уйналған музыка ҡоралын «варган» тип атайҙар. 1789 йылғы Рәсәй фәндәр академияһы һүҙлегендә «варган» һүҙенә «ябай музыка ҡоралы… зубанка» тигән аңлатма бирелә. [[Файл:Зайнетдинов Минлегафур кубызист.jpg|thumb|left|Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, виртуоз музыкант, ҡумыҙсы [[Миңлеғәфүр Зәйнетдинов]] [[wmru:Вики-Сабантуй 2015/Международная конференция/Участники|Вики-һабантуйҙа]] сығыш яһай.]] Ҡумыҙҙың тауышы ул эшләнгән тимерҙең ауырлығынан, киңлегенән тора. Шулай уҡ уйнаған саҡта башҡарыусының бармаҡтары, тыны, теле, ирене актив эшләргә тейеш. Башҡорттарҙың уйнауында үҙҙәренең сере бар тип иҫәпләй ғалимдар. Улар ҡумыҙҙы тотҡан ҡулын резонатор кеүек тә ҡулланалар, шуға күрә тауыш моңлораҡ сыға. Бик күп уйнау төрҙәре билдәле. Оҫта башҡарыусы шул төрҙәргә эйә булырға тейеш. Улар ярҙамында төрлө импровизациялар, «тояҡ тауыштары», «бал ҡорто», «һыу ағыу», «кәкүк» һәм башҡа тауыштар сығарып була. Башҡорт ҡумыҙынан, варгандан тыш, тағы [[вьетнам]] ҡумыҙы була. Ул үтә ябай, тауышы нәҙегерәк, уйнауы ла еңел. Тешкә терәү урынына ул иренгә генә терәлеп уйнала. Ағас ҡумыҙҙың оҙонлоғо — 15—20 см, киңлеге — 1,5—2,5 см, йыуанлығы — 2 мм. Ағас пластинканың уртаһында теле ҡырҡыла, теленең төбөнә ныҡлы еп бәйләнә. Уйнағанда бер ҡул менән шул ептән тартып, икенсеһе менән ҡумыҙҙы тотоп ауыҙға терәтеп уйнала. Ағас ҡумыҙҙар күбеһенсә имәндән эшләнә. Унан ҡырҡылған пластинкалар ике йыл күләгәле еләҫ урында һаҡлана, һуңынан бысаҡ менән ҡырҡып ирегән һыйыр йәки ҡаҙ майында тотола. Ошонан һуң ғына матур тауышҡа өмөт итергә була. Был ҡумыҙҙың тауышы тимер ҡумыҙҙыҡына бөтөнләй оҡшамаған: струна ҡалтырауы, бубен һуғыуы, серәкәй сеңләүе тауыштары ҡушылып киткән төҫлө була уның моңонда. үҙенең ябайлығы арҡаһындамы ағас ҡумыҙ ғалимдарға XX быуат баштарына тиклем билдәле булмаған. Бөгөн дә уны тәүге күреүселәр етерлек. Ҡумыҙҙың ҡулланылыу өлкәһе лә сәхнә генә түгел<ref name="Яйыҡ" />. == Тарихы == Ҡумыҙ — башҡорт халҡының быуаттарҙан-быуаттарға, быуындан-быуынға тапшырылып, яҡшы һаҡланып ҡалған һәм бөгөн дә үҙенең абруйын һис тә юғалтмаған милли уйын ҡоралы. Музыка белгесе һәм фольклорсы [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]] ҙа ҡумыҙҙың, ҡурай һымаҡ уҡ, бик боронғо булыуы тураһында яҙған. Уның барлыҡҡа килеүе неолит дәүеренә, йәки б. э. тиклем 6—4 мең йыллыҡтар тирәһенә ҡарай. Башҡортостан археологы [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Нияз Мәжитов]] тарафынан табылған ҡула (бронза) телле пластинка башҡорт ҡумыҙының мең йылдар тәпкөлөнән һаҡланып ҡалған бик һирәк ҡомартҡыһы иҫәпләнә. {{Өҙөмтә|автор=[[Р. Шәкүр]]<ref name="Шәкүр">Р. Шәкүр «Сыңрау торналар иле» — Өфө: «Китап», 1996</ref>|...ҡумыҙ тигәндә, бер-береһенән бик ныҡ айырмалы, асылда ике төрлө ҡоралды күҙ уңында тоторға кәрәк. Беренсеһе — ҡылҡумыҙ, йәғни ҡумыҙҙың ҡыллы музыка ҡоралдарына ҡараған үҙенсәлекле һәм бик боронғо төрө.<...> Башҡорттоң ҡыл ҡумыҙы нәҡ ана шул ҡаҙаҡтыҡы менән төрҙәш булған. Үкенескә ҡаршы, ул һуңғы йылдарҙа осрамай. Ҡыл ҡумыҙҙың [[Мәсетле районы]]нда табылған моделе иһә (ул 1986 йылда Өфөлә «Башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары» күргәҙмәһендә куйыла) был уйын ҡоралының оригиналь төрҙәрен табыуға ышаныс тыуҙыра...}} Донъя йөҙөндәге 150 милләттә ҡумыҙ сәнғәте бар. Шуларҙан Австрия, Норвегия, Япония, Америкала, Рәсәйҙә — [[Саха Республикаһы]]нда һәм Башҡортостанда ошо музыка ҡоралында уйнау киң таралған.<ref name="Нәзиров">[http://bashgf.ru/index.php?pg=article_full&article_id=98 С. Нәзиров. Донъяны иңләй ҡумыҙ. Башҡортостан. 02.09.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716222730/http://bashgf.ru/index.php?pg=article_full&article_id=98 |date=2019-07-16 }}</ref> == Риүәйәттәр, иҫтәлектәр == Унда көтөүсе улы Бикбайҙың йәмле йәй көндәрендә егеттәр, ҡыҙҙар менән бергә, ҡымыҙлыҡҡа сығып, төрлө уйындар уйнауы һәм, шулай бер ваҡыт саған ағасынан ҡумыҙ эшләп, бейеү көйҙәрен көйләп, йәштәштәрен бейетеүе тураһында һөйләнелә. Күренеүенсә, легенда ҡумыҙҙың бер төрөнөң саған ағасынан эшләнеүен хәбәр итә. Егет кешенең йәштәштәрен ҡымыҙлыҡҡа сыҡҡанда бейеткәне өсөн, тип үҙенсә раҫлана халыҡ ижады әҫәрендә, был музыка ҡоралына ҡумыҙ тип исем бирелә. Легендала ҡумыҙҙа ғына уйнала торған бейеү көйөнөң («Бикбай көйө») булыуы хаҡында әйтелеүе ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Йәнә халыҡ ижады ҡомартҡыһынан борон был ҡоралдың йәш-елкенсәк һәм егеттәр араһында киң. таралғаны асыҡлана. Дөрөҫ, йәштәрҙең ҡымыҙлыҡҡа йөрөгәндәге уйындары ололар күҙенән ситтә үткән, ул күңел асыуҙар үҙҙәренең бар булмышы менән балаларса бер ҡатлылыҡ, әҙәплелек менән айырылып торған<ref name="Шәкүр" />. Башҡорт фольклоры менән ҡыҙыҡһынған рус ғалимдары ҡумыҙҙы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары һәм балалары араһында ғына таралған музыка ҡоралы тип иҫәпләй. Ҡайһылары был фекерен башҡорттар араһында ир-егеттәрҙең ҡумыҙ уйнағанын күргәне булмауы менән дәлилләй. "Был хаҡта Л. Н. Лебединский ап-асыҡ әйтеп үткән. {{Өҙөмтә|автор=Л. Н. Лебединский<ref name="Шәкүр" />|Ҡурайҙан айырмалы рәүештә, ҡумыҙ — ҡатын-ҡыҙ һәм балалар музыка ҡоралы: ирҙәр араһында миңә ҡумыҙҙа уйнаусы ғына түгел, унан тауыш сығара белеүсене лә күрергә тура килмәне,— тип яҙа ул, — Өҫтәүенә, айырым осраҡтарҙа мин өлкән ир-аттың ҡумыҙҙы һанға һуҡмау осраҡтарын да күрҙем. Бәлки, был хәл ниндәйҙер боронғо ҡараштарҙан киләлер: уның сәбәбен мин асыҡлай алманым}}. [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]]: «Башҡорт ҡатындарына, ислам диненә ярашлы, артыҡ тауыш сығарырға, көлөргә, музыка менән шөғөлләнергә тыйылған, ә ҡумыҙ ҡатын-ҡыҙға уйнағанда артыҡ тауыш сығармауы, йәшерен уйнағанда тиҙ генә берәй ҡайҙа йәшереү мөмкинселеге булыуы менән бик тә уңай», — тип яҙып ҡалдырған<ref>Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с. ISBN 5-295-03899-8</ref>. === Ҡумыҙҙың төҙөлөшө === Ҡумыҙ, варгандарҙың барлыҡ төрҙәре кеүек үк, телле-сиртмә уйын ҡоралы булып иҫәпләнә, тип билдәләй танылган ҡумыҙ оҫтаһы Роберт Заһретдинов. Баштараҡ ҡумыҙҙы Э. Хорнбостель һәм К. Закс төркөмләүе буйынса үҙ яңғырашлы сиртмә уйын ҡоралы иҫәбенә индерәләр ине. Әммә ләкин варгандарҙың акустика һәм төҙөлөш үҙенсәлектәре, шулай уҡ тауыш сығарыу ысулы был уйын ҡоралының аталған төркөмләүгә ярашлы түгеллеген иҫбатланы. Башҡарыусы көс һалмайынса, ҡумыҙ яңғырамай. Яңғырашының барлыҡ гаммаһы ҡумыҙ теле тирбәлеүе менән генә түгел, ә бәлки башҡарыусының тын алыу-артикуляция аппараты (ауыҙ-тел) эшмәкәрлеге менән дә бәйле. Башҡорттар эшләгән боронғо тимер ҡумыҙ дуға рәүешендәге өлөштән тора, шуның дауамы булып 2 яҡтан бөгөлгән "дек"тары аҙаҡҡа ҡарай ҡыҫыла төшә. һығылмалы ҡорос «теле» яҫы осо менән дуғаның эске яғына йәбештерелә. Ул ике «дек» тың ҡап уртаһында торорға тейеш. «Тел» дең нәҙек осо, «дек» тарҙың оҙонлоғон буйлағас, тура мөйөш яһап бөгөлә, ә иң осо ырғаҡ кеүек төрөлә. Төрөлгәндән ҡалған күҙәү эсенә ҡурғаш ҡойола, уның ауырлығы «тел» дең тирбәлеү йышлығын, йәғни төп тауыштың юғарылығын билдәләй<ref name="Заһретдинов">«Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» [[Заһретдинов Роберт Абдрахман улы|Р. Заһретдинов]].</ref>. === Тимер ҡумыҙҙың төҙөлөшө === Ҡумыҙ төҙөлөшөн [[Заһретдинов Роберт Абдрахман улы|Роберт Заһретдинов]] буйынса бирәбеҙ<ref name="Заһретдинов" />. Ҡумыҙҙың яңғыраусы өлөшө — тел, ә телде тирбәлдереүсе ҡумыҙсының бармағы — тауыш ҡуҙғытыусы. Артикуляция аппараты (ауыҙ ҡыуышлығы, ирендәр, тештәр, тел, тын юлдары, тамаҡ төбө, диафрагма, баш һөйәге) резонатор ролен үтәй. Ҡайһы ваҡыт өҫтәлмә резонатор булдырыу маҡсатында ҡумыҙсы уйын ҡоралының төп өлөшөн тотҡан усын да файҙалана. Артикуляция аппараты ярашлы позицияла торһа, уйнаусының өргән тынынан барлыҡҡа килгән һауа ағымы тауышты көсәйтә. Бынан тыш, тауыштың көслөлөгө телгә бармаҡ менән һуғыу көсөнә лә бәйләнгән. Телдең тирбәлеүенән төп тон — бурдон яңғырай. Уның бейеклеге уйын ҡоралының ҙурлығына (ул ни тиклем бәләкәй булһа, бурдон шул тиклем юғары), теленең ҡалынлығына һәм уның осона бәйле. Бурдон башлыса бәләкәй октавала (бик һирәк ҙур октавала һәм беренсе октавала) ишетелә. Асыҡ тамаҡ менән уйнағанда бер октаваға түбән тауыш сыға, башҡарыусының яңаҡ мускулдары бушай, ауыҙ ҡыуышлығы һауа менән тула. Ҡумыҙҙа, төп тондан тыш, обертондар — төрлө юғарылыҡтағы тауыштар бар. Улар ҡумыҙ теленең урта өлөшөн йә ситтәрен тирбәлдергәндә барлыҡҡа килә. Обертондарҙың йы-йылмаһы ҡумыҙҙың тауыш теҙмәһен (звукоряд) барлыҡҡа килтерә. Уны түбәндәгесә күҙ алдына килтерергә мөмкин: {| class="wikitable" |- | до || до || СОЛЬ || до1 || ми1 || СОЛЬ1 || си-бемоль1 |- | 1 || 2 || 3 || 4 ||5 || 6 || 7 |} {| class="wikitable" |- | ми2 || фа-диез2 || соль2 || ЛЯ2 || си-бемоль2 || си-бекар2 || ДО3 || һ.б. |- | 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 || 16 || |} Һәр обертондың номеры ҡумыҙ теленең ҡайһы өлөшө менән тауыш сығарылғанын аңлата. Мәҫәлән, * 1 — бөтөн телдең тирбәлеүе, * 2 — уның яртыһын тирбәлдереү, * 3 — өстән бер өлөшөн тирбәлдереү һ. б. Ҡумыҙ теленең тирбәлеүҙәр йышлығы иғтибарһыҙ йәки музыкаль тауышты «ишетмәгән» кешегә бер генә тауыш сығара һымаҡ тойола. Иғтибарлыраҡ тыңлағанда төп тондан башҡа тауыштарҙы ла ишетергә була. Бигерәк тә төп тон менән октава йәки квинта интервалдарын барлыҡҡа килтереүсе 4-се һәм 6-сы обертондар яҡшы ишетелә. Уйнау техникаһын үҙгәртеү һөҙөмтәһендә обертон шкалаһының түбәнге рәтенә инеүсе бер нисә гармоник тауышты көсәйтергә була: 5, 6, 7, 8, 9-сы өлөштәр менән ярашлы рәүештә ми, соль, си бемоль1, до2, ре2 тыуа. Ҡумыҙ ни тиклем түбәнгәрәк көйләнеп эшләнгән булһа, уның обертондар диапазоны шул тиклем киңерәк була. Гармоник тауыштар яңғырашы башҡарыусының уйнау техникаһына, уның ауыҙ ҡыуышлығы күләмен үҙгәртә белеүенә, өргән тындың көслөлөгөнә бәйләнгән. Ҡумыҙҙы төрлөсә көйләп була. Башлап уйнаусылар өсөн фа диез, соль, соль диез, ля, си, си бемоль (бәләкәй октава) ҡумыҙҙары уңайлыраҡ. Уларҙа тиҙ генә көй сығарып була. Тәжрибәле, оҫта башҡарыусы-импровизаторҙар түбәнерәк көйләнгән уйын ҡоралын ҡулланалар. Уларҙа обертон тауыштар диапазоны киңерәк: до, до диез, ре, ре диез, ми, фа, фа диез<ref name="Заһретдинов" />. == Хәҙерге башҡорт ҡумыҙҙарың төрҙәре == «Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» тигән хеҙмәтендә Р. Заһретдинов боронғо ҡумыҙҙар менән бер рәттән музыка оҫталары яһаған уйын ҡоралдары ла киң ҡулланылыуын билдәләй һәм ҡумыҙҙарҙың түбәндәге төрҙәрен айырым күрһәтә: * '''Бер телле «ля» бәләкәй октава ҡумыҙы.''' Яңғыҙ, ансамблдә һәм аккомпанемент (оҙатма) башҡарыу өсөн ҡулланыла<ref name="Заһретдинов" />. * '''Ике телле ҡумыҙ.''' Бер телле ҡумыҙҙан икенсе тел иҫәбенә тауыш оҙонлоғоноң 2 тапҡырға артығыраҡ булыуы менән айырыла. Яй темптағы әҫәрҙәрҙе яңғыҙ башҡарыу өсөн ҡулланыла. Ансамблдә уны остинат партияларҙы башҡарғанда ҡулланырға була. Көйләнеше — «соль» бәләкәй октава. Түбәнерәк көйләнгән (фа диез, фа, ми, ми бемоль) ҡумыҙҙар яңғыраш оҙонлоғон арттыра<ref name="Заһретдинов" />. * '''Өс телле ҡумыҙ.''' Бер телле ҡумыҙ менән сағыштырғанда тауыш оҙонлоғо 2-ғЗ тапҡырға артығыраҡ. Ирендәр менән ҡымтып ҡуйыла. Оҙон көйҙәр башҡарыу өсөн ҡулланыла<ref name="Заһретдинов" />. * '''«Ми-ля» ға көйләнгән ике тонлы ҡумыҙ'''. Уйын ваҡытында ҡумыҙ тональность позицияһында винт менән нығытыла * '''Өс тонлы ҡумыҙ''' — ике тонлы ҡумыҙҙың ҡатмарлыраҡ төрө. Көйләнеше — «ми-ля-до». * '''Хроматик типтағы 12 тауышлы винтлы ҡумыҙ.''' Уйнағанда тейешле тауыш винт менән көйләнә. Көйләнеше — «ре» бәләкәй октаванан «ре» беренсе октаваға тиклем. * '''«Груша» ҡумыҙ.''' Был уйын ҡоралының резонатор — яңғыраткысы груша рәүешендә. Унда айырыуса 3 октавалағы һәм 5 ҙур терция интервалын — дағы обертондар асыҡ ишетелә. Тембрының үҙенсәлекле булыуы уйҙырма һәм әкиәт образдары тыуҙырыуға, тәбиғәт күренештәрен йәнләндереүгә булышлыҡ итә. * '''Ҡыңғыраулы ҡумыҙ.''' Уйын ҡоралының төп өлөшөнә көмөш ҡыңғырау тауыштары сығарып сыңлап тороусы түңәрәк [[барабан]] ҡуйылған. Ҡумыҙҙың тембр палитраһын ҡуйыртыу һәм үҙенсәлекле образдар тыуҙырыу өсөн ҡулайлы. Күп тонлы кулиса ҡумыҙы. Пистолет рәүешендә эшләнгән. Кулисаның «һабы» тондарҙы көйләүсе ролен үтәй. 15 тонды эсенә алыусы хроматик тауыш рәтле уйын ҡоралы. Уның өҫтөнлөгө модуляциялар менән байытылған көйҙәрҙе башҡарғанда, күп тауышлы башҡарылышта гармоник оҙатма (бас-гитара һымаҡ) яһағанда, бас-остинато партияһын алып барғанда күренә. Унда поезд йөрөшөн, сепаратор тауышын имитациялап, хроматик глиссандо һ. б. башҡарып була. * '''Электрон ҡумыҙ.''' Ҡумыҙ теле бармаҡ менән түгел, ә электр көсө менән хәрәкәткә килә. Төп тон — бурдон сыға. Башҡарыусы ҡумыҙҙы тештәренә тейҙермәйенсә ирендәре менән ҡымтып тота. Ауыҙ ҡыуышлығын, тамаҡтың, иреңдәрҙең торошон үҙгәртеп, бурдондың юғарылығын һәм, шул нигеҙҙә, тональносты, яңғыраш диапазонын үҙгәртеп була. Уйын ҡоралының көйләнешенән уның диапазоны киңерәк йә киреһенсә була. Түбәнгә көйләнеш диапазонды киңәйтә. Юғарылыҡ шкалаһы сиктәре 1-^-2, 5 октавалар эсендә тирбәлә, ә мөмкин булған тональностар хроматик гамманың 12 баҫҡысы менән билдәләнә.Башҡарыусы уйнаған көйө өсөн үҙе оҙатма тон һайлай. Әҫәрләндерерлек тауыштар сығарыу өсөн башҡарыусы ҡумыҙҙы ирендәре араһында дерелдәтергә, ҡумыҙ телен ирендәре йә баш бармағы менән тотоп торорға, өргән тындың йүнәлешен үҙгәртергә мөмкин. Уйын ҡоралы имитациялау, импровизациялау һәм 2³ тауыш ([[өзләү]] менән бергә) сығарыу өсөн бик яйлы. Электр ҡумыҙының техник мөмкинлектәре бихисап, тауышы ла күп тембрлы, шуға күрә яңғыҙ һәм күмәк башҡарыу өсөн яйлы инструмент булараҡ, халыҡ уйын ҡоралдары, симфоник, эстрада оркестрҙарында лайыҡлы урынын алды, оҙатма башҡарыуҙа ла алыштырғыһыҙ булып тора. Һуңғы йылдарҙа ишәйеп киткән ҡумыҙ төрҙәре уның инструменталь һәм башҡарыу сәнғәтенең йылдам үҫеүен күрһәтә, ә был күренеш башҡорт варган музыкаһының артабанғы яҙмышына ҙур өмөттәр уята<ref name="Заһретдинов" />. == Ҡумыҙҙа башҡарылған көй төрҙәре == Художестволы биҙәү һәм башҡарыу ысулы буйынса ҡумыҙ көйҙәре төп 3 төргә бүленә<ref name="РГ">Р. Заһретдинов. «Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте». — Өфө, «Белая река», 1997.</ref>: # көйләп башҡарыу; # аныҡ төп көйө булмаған башҡарыу; # инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған көйҙәрҙе башҡарыу. Интонацияһы камиллашҡан көйлө импровизациялар, йыр һәм инструменталь әҫәрҙәр көйләп башҡарыла. === Көйләп башҡарыу === Көйлө импровизациялар бурдонға һәм уның обертондар шкалаһына, йәғни ҡумыҙҙың тәбиғи тауыш рәтенә таяна. Ладтағы тауыш рәте һәм көйҙәрҙең интонация һыҙатланышы уйын ҡоралының үҙенең акустика (тауыш) юғарылығы мөмкинлектәре һәм башҡарылыу оҫталығы менән яйлана. Был осраҡта көйҙөң «һүрәте» ябай һәм лад ҙур түгел, сөнки улар обертондар рәтенең бары тик сикләнгән өлөшөнә генә таяна. Ундай көйҙәрҙе ҡумыҙҙың махсус, үҙ инструменталь музыкаһы тип атайыҡ. Көйләп башҡарыуҙың тағы бер төрөнә вокаль һәм инструменталь әҫәрҙәрҙе уйнау йәки имитациялау инә. Улар ҡумыҙ өсөн махсус ижад ителмәгән халыҡ һәм автор йырҙарын, инструменталь көйҙәрҙе, композитор әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала. Был әҫәрҙәр музыкаль төҙөлөшө менән ҡумыҙҙың обертондар рәтенә мөмкин тиклем яҡынайтып көйгә һалына. Бының өсөн көйҙөң ҡумыҙ менән тап килмәгән тондары төшөрөп ҡалдырыла йәки оҡшаш обертондар менән алмаштырыла. Һөҙөмтәлә төп көйгә тартым трансформацияланған вариант барлыҡҡа килә. Ҡулайлаштырылған ошондай көйҙәрҙе ҡумыҙ өсөн төп әшкәртмәләр тип йөрөтөргә мөмкин. === Аныҡ төп көйө булмаған башҡарыу === Аныҡ төп көйһөҙ башҡарылыусы әшкәртмәләр төп тондың тембр-регистрҙарын үҙгәртеп, уның ритмик варианттарын барлыҡҡа килтереүгә нигеҙләнгән. Башҡарыусы төп иғтибарҙы тауыштарҙы матур һәм бай колоритлы итеп сығарыуға, тембр һәм ритм «драматургия»һын асып биреүгә йүнәлтә. Көйһөҙ башҡарылыуға имитация алымдары, киң ҡулланылған ирекле-импровизациялы башланғыс хас. Был башҡарылыу уйнау оҫталығының һәм артикуляция — тын алыу аппаратының, ҡулдарҙың мөмкин булған бөтә резонатор-яңғыратҡыстарын файҙаланыу менән бәйләнгән. Ул — йыр-көйҙәрҙе ҡумыҙға һалыуға ҡоролмаған импровизация һәм имитацияға (оҡшатыуға) хас инструменталь ысул. === Инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған көйҙәрҙе башҡарыу === Инструменталь-тауыш ҡабатлауҙарға ҡоролған башҡарыу йырҙы һәм телмәрҙе ҡумыҙ аша бирә. Ҡумыҙ был осраҡта кеше тауышын үҙенсәлекле рәүештә инструмент теленә һалыусы ролен үтәй. Был симбиоз ҡумыҙ музыкаһының үҙенсәлекле төрөн барлыҡҡа килтерә. Унда этник интонация ярылып ята, сөнки ул милли сәнғәттең фонетик, лексик, телмәр һәм музыкаль тауыш формаларын үҙендә туплаған. Бындай башҡарылыш тембр төрҙәренә бай була, ҡумыҙ музыкаһының образдар палитраһын ҡуйырта. Йыш ҡына уникаль күренеш — ике тауышты бер юлы башҡарыу — өзләү ҡулланыла Ҡумыҙҙа башҡарылыусы көйҙәрҙең һанап үтелгән өс төрө лә ғәмәлдә иһә айырым да, берләштерелеп тә ҡулланыла. == Ҡумыҙҙа уйнау төрҙәре == «Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте» тигән китабында Р. Заһретдинов ҡумыҙҙа уйнау төрҙәренә ҙур иғтибар бүлә<ref name="РГ" />. Ҡумыҙ концерттарҙа ла, тормош-көнкүреш байрамдарында ла, яңғыҙ башҡарыу уйын ҡоралы булараҡ та ҡулланыла. Ҡумыҙсы үҙен ижади эҙләнеүҙәргә дусар иткән, хис-тойғоларҙы, күңел моңдарын тыңлаусыға еткерергә тырыша. Шуға күрә был яңғыҙ башҡарыу ҡумыҙ сиртеү оҫталығын сағылдырыусы шәхси ысулдарҙың күп төрлөлөгө, тембр-ритм буяуҙарға бай булыуы, тема һәм образдарҙы ирекле һайлай алыуы, уйнау стиле һәм репертуары менән айырылып тора. Ҡумыҙсы үҙенең ижади уй-хыялдарының сағылышын, башҡарыу оҫталығын бар тулылығында күрһәтә. [[Файл:Ҡумыҙсылар.jpg|thumb|right|250px|Ҡумыҙсылар сығышы]] Ансамблдә ҡумыҙ [[дөңгөр]], [[һорнай]], [[скрипка]] һ. б. халыҡ уйын ҡоралдары менән бергә отошло күренә. Айырым осраҡтарҙа «һуҡма» уйын ҡоралы сифатында күнәк йә батмус ҡулланыла, башҡарыусы ритмды бармаҡсы кейгән бармаҡтары менән һуға. Ҡумыҙҙан ғына торған ансамблдәрҙә бер иш һәм төрлөсә көйләнгән уйын ҡоралдары берләштерелә, һөҙөмтәлә бай яңғырашлы композиция хасил була. Төрлө уйын ҡоралдарынан торған ансамблдәрҙә һәм оркестрҙарҙа ҡумыҙ ритм биреүсе һәм милли колорит өҫтәүсе инструмент булараҡ баһалана. Күп тауыш өсөн яҙылған әҫәрҙәрҙең айырым фрагменттарында ҡумыҙҙың яңғыҙ сығышы ла инҡар ителмәй. Ҡумыҙҙа уйнауҙың тағы бер төрө — оҙатма (аккомпанемент) башҡарыу. Ул йырға, бейеүгә оҙатма яһай ала, башҡа төр оҙатма инструменттар араһында ла ҡулланыла. Күп осраҡтарҙа ҡумыҙ партияһының роле көслө тауыштарға остинатлы ритм-гармония фоны тыуҙырыуға ҡайтып ҡала. Ҡумыҙҙа уйнауҙың 3 төрөн айырып йөрөтәләр: # традицион, йәғни боронғоса уйнау; # имитация яһау; # импровизациялау. === Традицион, йәғни боронғоса уйнау === Боронғоса уйнау — бер бармаҡ менән ҡумыҙ теленә һуғып (сиртеп), тауыш сығарыуға ҡайтып ҡалған уйын стиле. Был тор уйын көнкүрештә, ансамблдәр составында, оҙатма уйын ҡоралы ролен үтәгән ҡумыҙ сығыштарында ҡулланыла. Традицион уйнау йырлы-бейеүле көнкүреш уйындарын, оҙатма яһағанда, ҡумыҙ өсөн яҙылған бик үк ҡатмарлы булмаған әҫәрҙәрҙе башҡарғанда, «Ҡарға бутҡаһы», «Кәкүк сәйе» кеүек милли уйындарҙағы ҡумыҙ сығыштарына хас. === Имитация яһау === Имитация яһау әйләнә-тирә мөхиттәге, тәбиғәттәге тауыштарҙы ҡумыҙҙа ҡабатлауға, уларға оҡшатып тауыш сығарыуға ҡайтып ҡала. Ҡумыҙсы- имитациялаусы төрлөсә башҡарыу ысулдарын үҙләштерергә, үҙ оҫталығын камиллаштыра барыу өҫтөндә өҙлөкһөҙ эшләргә, яңы уйын алымдарын ижад итергә тейеш. Әйләнә-тирәләге оҡшатырға мөмкин булған әйбер-күренештәр: ҡоштар һайрауы, ҡысҡырыуҙары (ҡаҙ ҡаҡылдауы, буҙ турғай йыры, кәкүк саҡырыуы Һ. 6.), хайуан тауыштары (һыйыр мөңрәүе, һарыҡ баҡырыуы, йылҡы кешнәүе Һ. б.), тәбиғәт тауыштары (ел иҫеүе, тулҡын шауы, күк күкрәүе, самолёт геүләүе, тояҡтар тупылдауы, шишмә сылтырауы, яҙғы тамсы тамыуы, сәғәт һуғыуы, һөт айырғыс әйләнеүе, аяҡ тауышы, ҡыштырлау Һ. б.). Бындай башҡарылыш башлыса яңғыҙ сығыш өсөн хас. === Импровизациялау === Импровизациялау — ҡумыҙҙа башҡарыуҙың иң ҡатмарлы төрө. Ул юғары уйнау оҫталығын ғына талап итеп ҡалмай, бәлки ижади башланғысты, бай фантазия һәм күҙаллауҙарҙы, мөмкин тиклем күберәк ишетеү һәм сағыштыра-оҡшата белеү һәләтенә эйә булыуҙы күҙ уңында тота. Башҡа уйнау төрҙәренән айырмалы рәүештә импровизациялауҙың үҙ темаһы һәм сюжеты була. Башҡарыусы йөкмәткене, ҡумыҙ тауышы тыуҙырған образдарҙы айырым-аныҡ күрһәтеү юлы менән асып бирә. Импровизацияны, виртуоз башҡарыусылыҡ төрө булараҡ, бик оҫта (юғары класлы) ҡумыҙсылар ғына ҡуллана. == Ҡумыҙ музыкаһы жанрҙары == Роберт Заһретдинов башҡорт ҡумыҙы музыкаһында төп ике жанр йүнәлешен айырып күрһәтә<ref name="Заһретдинов" />: # ҡумыҙҙың үҙ әҫәрҙәре жанры; # халыҡ йырҙары менән бәйле әҫәрҙәр жанры. Беренсе йүнәлеш жанрҙарға түбәндәгеләр инә: # Интим-камерный характерҙағы лирик инструменталь миниатюралар. Улар борон киң таралған ҡатын-ҡыҙҙар ҡумыҙы музыкаһы менән генетик рәүештә бәйле һәм тәрән шәхси хис-тойғоларҙы сағылдыра. Ирекле импровизация бурдон яңғырашҡа булышлыҡ итә. Ҡумыҙ тауышы талғын, йомоҡ. Сөнки был уйнау башҡаларға түгел, ә башҡарыусының үҙенә генә «тәғәйенләнгән». # Төрлө тембр һәм ритм төҙөлөшөнә нигеҙләнгән аныҡ төп көйө булмаған инструменталь әҫәрҙәр. Йырлы-бейеүле уйындарҙа, халыҡ байрамдарында киң ҡулланыла. Йырға йәки башҡа төрлө инструменталь музыкаға ритмлы оҙатма ролен үтәй. # Тамаҡ төбө менән йырлау йәки [[өзләү]]. # Йөкмәткене һүрәтләүсе (программалы) әҫәрҙәр. Улар тәбиғи шау- шыуҙарға, ысынбарлыҡтағы тауыштарға, көнкүреш күренештәренә өн оҡшаш (имитация) тауыштар сығара. Ғаилә, дуҫ-иш табынында һәм концерт сәхнәләрендә лә башҡарыла. # Бирелгән йәки ирекле темаға импровизация. Ҡумыҙсы йыш ҡына яйлап асыла барған сюжетлы әҫәр башҡара. Уларҙың йөкмәткеһе бихисап гөрлө булырға мөмкин: тауышлы һүрәтләмә, көнкүреш күренештәре, ауыл һәм ҡала тормошонан сәхнәләр, әкиәт йәки хыял тыуҙырған образдар, тәбиғәт картиналары һ.б. Был музыкаль композициялар бер-бер артлы килгән өлөштәрҙән тора: улар бер-береһенән аныҡ темптары, тембр биҙәлештәре, төрлө юғарылыҡтағы тауыштары менән айырыла. Уларҙың инеш һәм йомғаҡлау өлөштәре булырға мөмкин. Импровизация — яңғыҙ башҡарыла торған концерт жанры. Йыр традициялары менән бәйле жанрҙарҙы ҡумыҙҙа башҡарылышҡа бөтөнләйе менән күсереү дөрөҫөрәк булмаҫ. Улар ғәҙәттә теге йәки был йыр йә инструменталь жанр исеме аҫтында йөрөй. Көйҙөң мәғәнәһе уның йөкмәткеһенә ярашлы була. Башҡорт йыр фольклорының классик жанры — оҙон көй. Уртаҡ тема менән берләшкән вокаль һәм инструменталь оҙон көйҙәрҙең ҙур циклдары бар. Урал тәбиғәтен данлаған, уның йылғалары, күлдәре, тау һәм туғайҙары тураһында, көтөүсе тормошон һүрәтләгән, һунарсылыҡ кәсебен, башҡорт атын маҡтаған «Ағиҙел», «Алатау», «Һандуғас», «Кәмәлек», «Саптар юрға», «Бөҙрә тал» кеүек йырҙар бар. Мөхәббәткә, ҡатын-ҡыҙ матурлығына бағышланған, ғаилә тормошо, тиңһеҙ никах һ. б. тураһында йырҙар күп: «Сәлимәкәй», «Күсбикә», [[Шәүрә (йыр)|«Шәүрә»]], «Зөлхизә», «Ашҡаҙар». Фәлсәфәүи йырҙар циклына тәҡдир, ауыр яҙмыш, ғүмерҙең фанилығы тураһында «Аҡ сабаҡ», «Үткән ғүмер», «Элмәлек», «Мал» кеүек йырҙар инә. Музыкаль яҡтан ҡарағанда '''оҙон көйҙәр''' үҙҙәренең бай биҙәкле моңо, йырҙың һүҙҙәренә ярашлы үҙенсәлекле үлсәмгә ҡоролған ритмы булыуы менән айырылып торалар. Ангемитоника (ярымтонһыҙлыҡ) һәм диатоника уларҙың лад нигеҙен тәшкил итә. Оҙон көй иркен, һығылмалы ағыла, фразалар аҙағындағы тауыштар һуҙып йырлана. Монолог рәүешендәге йыр бай композициялы структураға әүерелә. Ҡумыҙсылар оҙон көйҙө һирәк башҡара. Уйын ҡоралының диапазоны сикләнгән булғанлыҡтан оҙон көйҙөң юғары урындарын алып булмай. Шуға күрә көй яҡынса ғына уйнала, ғөмүмән ҡумыҙсы төп иғтибарын ладтың төп нигеҙ тауышын ҡабатлап тороуға йүнәлтә, башҡарылған әҫәрҙе, йөкмәткеһенә ярашлы, тауышлы образдар (ҡоштар һайрауы, ат тояғы тупырлауы һ.б.) менән байытырға тырыша. '''Ҡыҫка көй''' — ҡумыҙ музыкаһы өсөн иң яйлы жанр. Төрлө йөкмәткегә ҡоролған бик күп вокаль һәм инструменталь ҡыҫҡа көй бар. Улар ғәҙәттә тормош-көнкүреш, лирика һәм тарихи темаларҙы яҡтырта.Ҡыҫка көйҙәргә куплетлы форма, ҡушымта (припев), фразаларҙың ҡабатланып килеүе, ладтарҙың (пентатоника, гексатоника һәм диатоника) бейеү, марш хәрәкәттәренә ярашлы акцентлы ритмика хас. Ҡумыҙға һалынған ҡыҫҡа көйҙәр бер нисә жанр-төркөмсәләргә бүленә: * '''Һалмаҡ көй''' темпы — яй, характеры — тыныс. Уларҙа башлыса тыуған яҡ, уның тәбиғәте, ауыл-ҡала һ.б. йырлана: «Түңәрәк күл», «Уралым», «Өфө», «Төйәләҫ», «Ялан Йәркәй», «Алтынҡай», «Учалы», «Бөрө», «Мәсетле», «Колхоз уттары», «Ауыл көйө», «Ағиҙел буйҙары» һ.б. Марш, гимн характерындағы йырҙар бар: «Алға», «Уян, илем». * Етеҙ темплы лирик ҡыҫҡа көйҙәр. Уларға маҡтау, лирик, шаян, мөхәббәт йырҙары инә. Күтәренке кәйеф менән, тантаналы, күңелле, шаян итеп башҡарыла: «Ирәндек», «Үҙән буйы», «Мәскәү урамдары», «Мөғлифә», «Ҡара тауыҡ», «Суҡ муйыл», «Хәтирә», «Ғәйшә, „Бөрйән егеттәре“ һ.б. * Бейеү көйҙәре. Уларҙа бейеүгә һалынған мәғәнә (шаян, мут, лирик һ. б.) сағыла: „Ҡыр ҡаҙҙары“, „Бүҙәнә“, „Ҡолонсаҡ“ һ. б. Мөхәббәт көйҙәре ҡатын-ҡыҙҙың исеме менән атала: „Зарифа“, „Мөғлифә“, „Заһиҙә“. „Ете ҡыҙ“, „Алты егет“, „Һимеҙ ҡаҙ“, „Ике ҡыҙ“ кеүек бейеү көйҙәре йәш-елкенсәктәргә арналған. * Ҡыланып бейеү. Иң таралғаны — „Ҡара юрға“. Ул инструменталь көй генә түгел, һүҙҙәре менән бергә йыр рәүешендә лә йәшәй. Унда кешеләрсә һөйләшә белгән тылсымлы ат тураһында бәйән ителә. Был көй ғәҙәттә ирҙәр бейегәндә уйнала. Ҡыҫҡа бейеү көйҙәре — таҡмаҡтар. Йырлы-бейеүле уйындар йолалар башҡарылғанда оҙатма рәүешендә лирик, шаян, төртмә һүҙҙәр менән башҡарыла. Таҡмаҡтар XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килгән, ныҡ үҫешкән һәм хәҙерге ваҡытта киң таралған. „Ҡарабай“, „Шәл бәйләнем“, „Наза“, „Хәтирә“ кеүек көй-таҡмаҡтар яратып башҡарыла. * Марш көйҙәре. Яу орандары, марштарҙа баҫып йөрөү кеүек һ.б. интонацияларҙы сағылдыра. Етеҙ, тантаналы, тигеҙ марш ритмы характерында башҡарыла. Йөкмәткеләре тарихи ваҡиғалар, ғәскәри тормош, яу юлдары, халыҡ күтәрелештәре батырҙары, бәйге тотҡан ир-егет тураһында һөйләй. Был көйҙәр ҡумыҙсылар репертуарында ныҡлы урын алды. Иң киң билдәлеләре: „Перовский“ (1853 йылда башҡорт ғәскәрҙәрен Аҡ Мәсеткә — Коканд ҡәлғәһенә яуға алып барыусы), „Аҡ Мәсет“ (Коканд ҡәлғәһе), „Манеж“, „Развод“, „Бонапарт“, „Маршрут“, „Порт-Артур“, „Салауат“ һ.б. Һанап үтелгән жанрҙарҙан тыш ҡумыҙсылар репертуарында башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре һәм башҡа халыҡтар көйҙәре лә урын алған.»<ref name="Заһретдинов" /> == Ҡумыҙҙың бөгөнгөһө һәм киләсәге == [[Файл:УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 23.jpg|мини]] [[Файл:УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 56.jpg|мини]] Рәшит Шәкүр билдәләүенсә<ref name="Шәкүр" />, ҡумыҙҙың һуңғы осорҙа ныҡлап ир-егеттәр ҡулына ла күсеүе, ҡумыҙҙың яңы төрҙәренең барлыҡҡа килеүе ҡумыҙсыларҙың ижадын өр-яңы юғарылыҡҡа күтәрҙе. Етеҙ ритмикалы, тәбиғәттәге күп төрлө тауыштарҙы һәм хәрәкәттәрҙе тасуир итеүсе көйҙәр хәҙерге күренекле башҡарыусыларҙың репертуарында төп урынды алды. Халыҡ көйҙәрен, композиторҙар әҫәрҙәрен башҡарыу йәһәтенән дә ҡумыҙҙың диапазоны бермә-бер киңәйҙе. Был сал боронғо халыҡ ҡоралының оҫталар тарафынан камиллаштырылған яңы төрҙәре ансамблдәр, оркестрҙар составында ла яңғырай. Ҡәрҙәш халыҡтарҙан бигерәк тә [[сахалар]]ҙа ҡумыҙға оҡшаш уйын ҡоралының (хомус) ҙур оҫталары, атаҡлы башҡарыусылары бар. [[Саха Республикаһы]]нда ҡумыҙҙың алыҫ туғаны хомусты уйнаусылар айырыуса тәбиғәт стихияһын (ел, буран, нартала боландар сабышы һ. б.) тасуирлауҙа камиллыҡҡа өлгәшкәндәр. Башҡорт ҡумыҙы иһә, был йүнәлеште лә үҙ иткән хәлдә лә, барыбер иң элек моң тылсымы булараҡ үҙенең аһәңле яңғырашын дауам итә. Был йәһәттән, мәҫәлән, атаҡлы ҡумыҙсы Миңнулла Дәүләтбаевтың ошондай фекере характерлы: «Ҡумыҙ тураһында һөйләгәндә, — ти ул, — мотлаҡ уның яңғырау көсө, сифаты, моңо иң беренсе планда торорға тейеш». Миңнулла ағай ҡумыҙҙың сифатына ҡарата шундай талап ҡуя: уның тауышы көслө, ярмаланып сыҡһын, моңло, сәхнәлә микрофонһыҙ уйнарлыҡ булһын. «Әгәр ҙә тауыш тоноҡ сыға икән, — тип раҫлай М. Дәүләтбаев, — тимәк, ундай ҡумыҙҙың корпусы менән тел араһы ярашлы дорөҫ эшләнмәгән. Симметрия ни тиклем дөрөҫ булһа, тауышы ла шул тиклем үк көслө, моңло була». Күп йыллыҡ эш тәжрибәһенә таянып, М. Дәүләтбаев кумыҙҙарҙы сифат яғынан дүрткә бүлеп ҡарау яғында тора: # түбән сифат, # юғарыраҡ сифат, # юғары сифат (тауыш гөрләп, бөтөн диапазон буйынса ярмаланып сыға, обертондары ла ҡолаҡҡа яҡшы ишетелә, # был сифатты халыҡ оҫтаһы квинтдецима сифаты тип атай. Миңнулла Дәүләтбаевтың ҡумыҙҙың тауышын, сифатын камиллаштырыу буйынса эҙләнеүҙәре, бай тәжрибәһе бик ҙур иғтибарға лайыҡлы. Шул уҡ ваҡытта Миңнулла ағай, әйткәнебеҙсә, күренекле халыҡ музыканты, киң популярлыҡ яулаған ҡумыҙсы, ҡатыны Мәфрүзә Күсимова менән бергә республика фольклор байрамдарында дан ҡаҙанған ғаилә ансамбленең етәксеһе. Ҡумыҙҙы профессиональ кимәлгә күтәрешеүсе оҫталарыбыҙҙың йәнә береһе — [[Роберт Заһретдинов]]. Уның был музыка ҡоралын камиллаштырыуға индергән өлөшө иң элек уйын ҡоралының өр-яңы төрҙәрен эшләүҙән тора. Шуларҙың бер нисәһе — 8-әр һәм 13-әр тауышлы тромбон-ҡумыҙҙар. Роберт Абдрахман улы ҡумыҙҙың промышленностә етештереү өсөн тәғәйенләнгән өлгөһөн дә эшләне. Уның үҙ ҡулдары менән яһалған йөҙҙәрсә ҡумыҙҙары бик күп һәүәҫкәрҙәр ҡулында яңғырай…" «Башҡортостандың ҡала һәм райондарында йәшәүсе талантлы үҙешмәкәр ҡумыҙсылар һәм һирәгерәк ҡумыҙ эшләү оҫталарының исемдәре киң билдәле. Элекке СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең) „Ҡобайыр“ ансамблендә ҡатнашыусы Урия Яруллина, мәҫәлән, үҙенең тыуған Салауат яҡтарындағы традицияға тоғролоҡтар һаҡлап, тимер ҡумыҙҙа ла, ағас ҡумыҙҙа ла оҫта уйнай. Өфөлә Баймаҡ яҡтарының оҫта йырсыһы, ҡурайсыһы, ҡумыҙсыһы Айрат Ғафаровты ла күптәр белә. Ул Урал аръяғы башҡорттарының йыр-моңға, музыкаға һәүәҫлеген һаҡлауы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Белорет районының Шығай ауылы иһә күп йылдар буйы Үҙәнбаевтарҙың ҡумыҙсылар ғаилә ансамбле менән данлыҡлы булды. Ғаилә башлығы, элекке колхоз тимерсеһе Ханнан Үҙәнбаев бабай шул төбәктә ҡумыҙ эшләү оҫтаһы булып та танылғайны. Үҙәнбаевтар ҡурайҙа, мандолинала, скрипкала, ҡумыҙҙа берҙәй дәрт, илһам менән уйнай. Ҡыйғы районынан ҡумыҙсы апай һәм әбейҙәрҙән торған үҙешмәкәр ансамблдең, республика смотрҙарында сығыш яһап, күп тапҡырҙар уңыш ҡаҙаныуы ла хәтерҙә. Хәйер, Әй-Йүрүҙән буйҙарында, Салауат, Ҡыйғы яҡтарында ҡумыҙ айырыуса популяр шул инде. Ҡумыҙ хәҙерге ваҡытта үҙенең яңырыуын, йәшәреүен кисерә. Ул, ҡурай, мандолина, скрипка, гармун, думбыра менән бергә, республика күләмендәге фольклор байрамдарында яңғырай, профессиональ концерт репертуарҙарында ла урын ала бара. Ҡумыҙ моңо, ҡумыҙ сыңы үҙенең серле, тылсымлы тауышы менән күңелдәрҙә дәрт, илһам, шатлыҡ тойғолары уята, хыял ҡанаттарын нығыта.»<ref name="Шәкүр" /> == Күренекле ҡумыҙсылар == * Урал-Иҙел төбәге буйынса варган (хомус) музыкаһының милли үҙәге рәйесе [[Заһретдинов Роберт Абдрахман улы|Роберт Заһретдинов]] тарафынан ҡумыҙ яңынан тергеҙелә. Роберт Заһретдинов — күп йырҙар һәм инструменталь пьесалар, шул иҫәптән өсөн әҫәрҙәр авторы. Башҡорт музыка ҡоралын тергеҙеүҙәге һәм пропагандалауҙағы хеҙмәттәре өсөн уға республиканың С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелде. «Донъяның иң виртуоз ҡумыҙсыһы» тигән дипломы менән бүләкләнде. * Р. Заһретдиновтың уҡыусыһы, яҡташы Ғәфүр Зәйнетдинов Австрияның Мольн ҡалаһында уҙғарылған, утыҙ илдән өс йөҙ конкурсант ҡатнашҡан 3-сө халыҡ-ара ҡумыҙсылар конгресында дипломант исемен яуланы. * [[Миңлеғәфүр Зәйнетдинов]], [[Иҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы|Йомабай Иҫәнбаев]] һәм [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] исемендәге ҡумыҙсылар бәйгеһе, Австралияла уҙған Халыҡ-ара ҡумыҙсылар фестивале, Ш. Бабич исемендәге республика йәштәре дәүләт премияһы лауреаты, «Донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы» исемдәренә эйә, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. == Ҡумыҙҙың дауаһы == Ҡумыҙҙың дауаһы ла бик үҙенсәлекле: ҡумыҙҙа уйнаған кеше ҡумыҙ теле ҡалтырауын һәр күҙәнәге менән һиҙә. Был организмға ыңғай тәьҫир итә: # Баш ауыртыуын бөтөрә. # Ҡан баҫымын нормала тота. # Ҡумыҙҙа уйнаған кешенең тештәре һәм ҡаҙналары вибрациянан массаж алып тора, шунлыҡтан ҡумыҙсының тештәре һау була. # Көйҙәр сығарыуы күңелде тынысландыра, йәнгә рәхәтлек бирә. # Юғары тауышлы ҡумыҙҙарҙы шамандар трансты туҡтатыу өсөн файҙаланғандар. == Ҡумыҙ тураһында фекерҙәр == {{Өҙөмтә| * Ус аяһындай ғына был музыка ҡоралы донъяның әллә күпме моң, тауыш тылсымдарын һыйҙырған үҙенә. Кешелек тарихының алыҫ-алыҫтағы боронғо дәүерҙәренең шаһиты был уйын ҡоралы-ҡумыҙ. ''Рәшит Шәкүр'' <ref name="Шәкүр" /> * {{начало цитаты}}"Ошо бәләкәй генә тимер йәки ағас киҫәгендә быуаттарҙы эсенә алган музыка- көй, йәғни башҡортса-моң, ята..Башҡорттарҙың йәшәйеше борон борондан еңел булмаған. Яҙмыштары, тормоштары ауыр-ауыр һынауҙар менән тулы. Шулай ҙа улар төшөнкөлөккә бирелмәгәндәр. Йөрәк әрнеүҙәрен, тормош ауырлыҡтарын йырҙары, моңдары, бейеүҙәренә һалып еңгәндәр…Бына ни өсөн башҡорт йыры оҙон,сағыу һәм моңло-көйлө. Башҡортостанда тыуыуым, башҡорт булып тыуыуым менән шундай ғорурмын!.''Айрат Хөснуллин.'' {{oq|ru|{{начало цитаты}}В маленьком кусочке железа или пластинки из дерева кроятся веками возложенная мелодия, музыка или по башкирски — Моң! Башкиры издревле жили очень-очень трудно. Их судьба, их жизнь была трудной. Но они никогда не унывали Эту боль, эти трудности они ложили в свои песни, мелодии, танцы … Вот почему башкирская музыка более протяжна, звучна и мелодична. И Я горжусь что родился в Башкортостане, и родился башкиром!). {{Конец цитаты|источник=Айрат Хөснуллин}}}} * [[Ҡурай]]ҙан айырмалы рәүештә, ҡумыҙ-ҡатын-ҡыҙ һәм балалар музыка ҡоралы: ирҙәр араһында миңә ҡумыҙҙа ғына түгел, унан тауыш сығара белеүенсене лә күрергә тура килмәне. ''Лебединский Л. Н.''<ref>Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши.— М., 1962</ref>. }} == Ҡыҙыҡлы факттар == * Археологтар ауыҙ (ирен) ҡумыҙының таралыу ваҡытын һуң неолит (беҙҙең э. т. V—III мең йй.) ваҡыты менән билдәләй * Тәүге тимер ҡумыҙ [[Салауат районы]]нда Иҙелбай ҡурғанында табылған. Ул, археологик тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, IX—X быуаттан бирле һаҡлана һәм бөгөн Өфөләге археология музейының бер экспонатын тәшкил итә. * Донъя йөҙөндәге 150 милләттә ҡумыҙ сәнғәте бар. Шуларҙан Австрияла, Норвегияла, Японияла, Америкала, Рәсәйҙә — Саха Республикаһында һәм Башҡортостанда был музыка ҡоралында уйнау киң таралған == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор =Баһуманова М.|заглавие = Етмеш төрлө һөнәр эйәһе|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 1997|том = |номер = 2|страницы = 47—52|doi =|issn = 1683-3554}} * ''Галин С.'' Тел асҡысы халыҡта. — Өфө: «Китап», 1999. * ''Загретдинов Р.'' Школа игры на кубызе: учебно-методическое пособие. — Уфа: Издательство «Белая река», 1997, — 280 с. * Ҡумыҙҙа уйнау сәнғәте. — Өфө: Белая река, 1997. * ''Лебединский Л. Н.'' Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1962; Уфа, 1989. * Музыкальный энциклопедический словарь. — М., 1996 * ''Рахимов Р. Г. ''Башкирская народная инструментальная культура: этноорганологическое исследование. 2-е изд., доп. — Уфа: изд-во БГПУ, 2010. — 188 с. — ISBN 5-87978-297-2 * ''Рахимов Р. Г.'' Башкирский кубыз (варган). Фольклорный сборник. — Уфа: Узорица, 1997. — 36 с. * ''Рахимов Р. Г.'' Башкирский кубыз (маультроммель). Фольклорный сборник. — М.: TA-MUSICA, 2004. — 46 с. * ''Рахимов Р. Г.'' Башкирский кубыз // Вопросы инструментоведения. — СПб, 1995. — Вып.2. — С. 95—98. * ''Рахимов Р. Г.'' Башкирский кубыз / Р. Г. Рахимов // Ватандаш. — 2005. — № 6. — С. 180—186. * ''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Сыңрау торналар иле. — Өфө: «Китап», 1996 == Һылтанмалар == {{commonscat|Bashkir national musical instrument kubyz}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8533-umy|автор=[[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|Ҡобағошов А. М.]]}} * [https://web.archive.org/web/20190716222730/http://bashgf.ru/index.php?pg=article_full&article_id=98 Башҡорт дәүләт филармонияһы сайты] * [http://yaikrb.ru/meg-mez/407-umy-tele-umy-sere.html Яйыҡ. Учалы районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423031004/http://yaikrb.ru/meg-mez/407-umy-tele-umy-sere.html |date=2016-04-23 }} * [https://vk.com/club16943206 Бәйләнештә Башҡорт ҡумыҙы төркөмө] * [http://www.ye02.ru/news/kl/2013-g1257rl1241p-tor1177o-1185umy1177-bajramy.html «Йәшлек» гәзите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203214722/http://www.ye02.ru/news/kl/2013-g1257rl1241p-tor1177o-1185umy1177-bajramy.html |date=2018-02-03 }} * [http://kubyz.narod.ru/robert.htm Мастер Роберт Загретдинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409103304/http://kubyz.narod.ru/robert.htm |date=2016-04-09 }} * [http://vargan.ru/vargan/vse/story_012.shtml Варганнный зал. Роберт Загретдинов — виртуоз-кубызист мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304050207/http://vargan.ru/vargan/vse/story_012.shtml |date=2017-03-04 }} {{Һайланған мәҡәлә|музыка}} [[Категория:Башҡорт музыка ҡоралдары]] [[Категория:Ҡумыҙ]] ghvffclbeg9h2idxrkw199boe8yaplz Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы 0 98235 1308401 1283849 2026-11-05T15:24:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308401 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәбиҙуллин}} {{Яҙыусы |Исеме = Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы |Оригинальное Исеме = |Рәсеме = | Киңлек = | Рәсем аңлатмаһы = |Тыуыу датаһы = 30.10.1939 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Аҫҡар]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 21.03.1997 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Бөрйән районы|Бөрйән районында}} [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Российская Федерация}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир |Әүҙемлек йылдары = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле]] |Премиялары = С. Мөхәмәтҡолов исемендәге премия (1994) }} '''Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы''' ([[30 октябрь]] [[1939 йыл]] — [[21 март]] [[1997 йыл]]) — журналист, шағир. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994), [[Баҙал (әҙәби-ижади берекмә)|Баҙал әҙәби-ижади берекмә]]һенә нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == Самат Мәһәҙи улы Ғәбиҙуллин [[1939]] йылдың [[30 октябрь|30 октябренд]]ә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Аҫҡар]] ауылында тыуа. 1963 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағас, [[Бүздәк районы]]ның [[Ҡаңны-Төркәй]] урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1966 йылдан алып [[Нуриман районы]]ның «Красный Ключ» гәзитендә хәбәрсе, 1972 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.<br> 1976 йылдан [[Күгәрсен районы]]ның «Хеҙмәткә дан» гәзите, 1979 йылдан [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсы» гәзите]] хеҙмәткәре. <br> 1980 йылдан [[Мәсетле районы]]ның «Коммунист» гәзитендә бүлек мөдире, 1981 йылдан алып [[Бөрйән районы]]ның «Таң» гәзитендә хеҙмәткәр, 1995 йылға тиклем яуаплы секретарь булып эшләй. 1997 йылдың 21 мартында Бөрйән районының [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында вафат була. == Ижады == Самат Ғәбиҙуллин башҡорт шиғриәтенә XX быуаттың 60-сы йылдарында килә. 1967 йылда уның «Тауыш килә тауҙарҙан» исемле тәүге шиғри йыйынтығы донъя күрә. С. Ғәбиҙуллин шиғриәтенә ысынбарлыҡты яҡты тойоу, нескә лиризм хас. «Шаңдаҡ» (1971), «Күңелем бишеге» (1986) һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтарына ингән әҫәрҙәрендә шағир тыуған еренең күркәмлеген данлай, үҙ халҡының рухи ҡеүәтенә ышаныс белдерә. «Көнөбөҙ» (1996) китабына Ватаныбыҙ яҙмышы хаҡында борсоулы уйланыуҙарға ҡоролған поэтик әҫәрҙәре тупланған. Шағир ижадына тәрән фәлсәфәүи уйланыу, фекерләү хас. «Йәнтөйәгем — тауҙарҙа» исемле китабына иһә балалар өсөн ижад иткән шиғырҙары тупланған. Шағир йәш замандаштарын ата-бабалар тарихына тоғро булырға, рухи тамырҙарын онотмаҫҡа саҡыра. == Китаптары == * Тауыш килә тауҙарҙан. Өфө,1967 й.; * Шаңдаҡ. Өфө, 1971 й.;<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/Шаңдаҡ.pdf Шаңдаҡ]</ref> * Күңелем бишеге. Өфө, 1986 й.; * Сыңлар ҡылдарым. Өфө, 1990 й.; * Көнөбөҙ. Өфө, Китап, 1996 й.; * Шаңдаҡ. Өфө, Китап, 2009 й.; * Йәнтөйәгем — тауҙарҙа. Өфө, Китап, 2014 й. == Маҡтаулы исемдәре == * РФ һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы; * БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре; * Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты. == Исемен мәңгеләштереү == * Бөрйән районының Аҫҡар ауылындағы урамға Самат Ғәбиҙуллин исеме ҡушылған; * Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылындағы урамдарҙың береһенә Самат Ғәбиҙуллин исеме ҡушылған; * Бөрйән районының [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар урта мәктәбе]]ндә Самат Ғәбиҙуллин тормошо һәм ижадына аралған музей-кабинет асылған; * Бөрйән районының Самат Ғәбиҙуллин эшләгән «Таң» гәзите редакцияһы бинаһында шағирға иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған; * 2010 йылда Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы хакимиәте тарафынан [[Бөрйән районы премиялары|Самат Ғәбиҙуллин исемендәге премия]] булдырылды. == Уның хаҡында == * {{Цитата|Атҡаҙанған исемдәргә ҡыҙыҡманы, премия-фәләнгә лә ымһынманы ул. Мәгәр 20 йыллап элек баш ҡалабыҙҙың «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында гөрләп уҙған шиғриәт бәйгеһендә ҡалын свитер, аҡ быйма кейеп, илһамланып шиғырҙар уҡыны, ихлас алҡыштар ҡаҙанды. Беренсе приз өсөн төймәле телефон менән бүләкләүҙәренә эскерһеҙ ҡыуанғаны хәтерҙә. Ул саҡта заманса телефондар сауҙала һирәк ине: Бөрйәненә ҡайтҡас, «кеҫәле»ләр ике-өс хаҡҡа һатып алырға теләгәндәр икән, шағир, ғәҙәтенсә, ризаһыҙлыҡ ҡына белдергән. Оҙон-яҫы һөйләмәҫ ине шул хәбәрен.|Сабир Шәрипов}} * [[Таң (гәзит)|Таң]] гәзите, 2 апрель 2018. С. Ғәләүетдинов<ref>[https://tanburz.ru/articles/kh-ter/2018-04-02/u-y-osrashyu-214443 Һуңғы осрашыу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603173701/https://tanburz.ru/articles/kh-ter/2018-04-02/u-y-osrashyu-214443 |date=2023-06-03 }}</ref> == Хәтер == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]] 29 ноябрь 2019<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-11-29/k-ele-e-yg-n-tau-ar-ay-yu-ary-ine-624975 Күңеле үҙе һөйгән тауҙарҙай юғары ине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601084656/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-11-29/k-ele-e-yg-n-tau-ar-ay-yu-ary-ine-624975 |date=2023-06-01 }}</ref><ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-10-31/ul-tau-ar-an-ba-ty-don-ya-a-614273 Ул тауҙарҙан баҡты донъяға] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601085124/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-10-31/ul-tau-ar-an-ba-ty-don-ya-a-614273 |date=2023-06-01 }}</ref> == Әҙәбиәт == * [[Аралбаев Ҡ. Ә.]] Шағир урамы. — «Ағиҙел» журналы, 2009 й., 10-сы һан; * [[Вәлитов Зөфәр Зәки улы|Вәлитов З. З.]] Һүҙҙәрен тыны менән иретеп… — «Башҡортостан» гәзите, 1999 й., 30 октябрь; * [[Сәғитов Тайфур Барый улы|Сәғитов Т. Б.]] Етемһерәп ҡалды Бөрйәне… — «Йәшлек» гәзите, 1997 й., 6 май; * Аҡбутина З. Һүҙҙең мәртәбәһен белеп… — «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 31 октябрь. == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3346-bi-ullin-samat-m-i-uly}} * Башкирская энциклопедия. Т.2, Уфа, 2006 г., стр. 177; * Писатели земли башкирской. Уфа, 2015 г., стр.163-164. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:1997 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] q2vc3cvuxbna4eox10qsp6s6le4unb3 Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы 0 98551 1308484 1297924 2026-11-05T19:41:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308484 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:Logo of WHL.jpg|200px]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2015 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Ил: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]]}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Евразия]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|7}}} |метка9 = Международные турниры: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|«Ағиҙел» (6 еңеү)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://www.whl.khl.ru/}}} |текст15 = }} '''Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы (ҠҠХЛ)''' ({{lang-ru|Женская хоккейная лига}}, {{lang-en|Women's Hockey League}}) — Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар клубтары араһында [[хоккей]] лигаһы. ҠҠХЛ 2015 йылда барлыҡҡа килә һәм уға тиклем булған ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын алмаштыра. Лигала Рәсәйҙең 7 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Өфөнән [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] хоккей клубы ғәмәлдәге чемпион исемен йөрөтә, Өфө командаһы бөтәһе алты тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. == Тарихы == 2014 йылдың 12 сентябрендә КХЛ һәм РХФ президенттарының Александр Медведевтың һәм [[Третьяк Владислав Александрович|Владислав Третьяктың]] эш осрашыуында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын төҙөһө тураһында тәү тапҡыр иғлан ителә. Яҡтар бергә ҠҠХЛ-ды нигеҙләргә һәм Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар хоккейын үҫеше буйынса яңы кимәлгә күтәрергә килешәләр<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9596 ФХР и КХЛ договорились о сотрудничестве при создании Женской хоккейной лиги]</ref>. Әммә РХФ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын үҙ-аллы ойоштора. Был хәл 2014 йылдың 2 июлендә үткән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаларының вәкилдәре осрашыуында була<ref>[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=9374 Создана Женская хоккейная лига]</ref>. Шул уҡ көндө Лига президенты итеп атҡаҙанған спорт мастеры Алексей Яшин һайлана, ә башҡарма директоры булып Евгений Чижмин ҡуйыла. Әммә лиганы төҙөү КХЛ менән килешмәйенсә РХФ лиганы ойоштороуо менән КХЛ килешмәгәне арҡаһында туҡталып тора. 2014 йылдың 22 декабрендә Алексей Яшин «Чемпионат.com» сайтына интервьюһында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштороу процессы туҡталып тороу тураһында әйтә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2018501-jashin-sozdanie-zhkhl-poka-priostanovleno-o-srokakh-govorit-slozhno.html Яшин: создание ЖХЛ пока приостановлено, о сроках говорить сложно]</ref>. КХЛ менән РХФ ҠҠХЛ тураһында һорауға 2015 йылда кире ҡайталар. 2015 йылдың 23 апрелендә РХФ башҡарма комитеты КХЛ-ға ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡутарын тапшырыу өсөн тауыш бирә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-2124493-fkhr-peredala-prava-na-provedenie-zhenskogo-chempionata-kkhl.html ФХР передала права на проведение женского чемпионата КХЛ]</ref>. 2015 йылдың 18 июнендә КХЛ Рәсәй спорт министрлығында яңы лиганың презентацияһын үткәреп Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһын ойоштора. 28 августа ҠҠХЛ логотипы ҡабул ителә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68073/ Утвержден логотип Женской хоккейной лиги]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тәүге миҙгел 4 сентябрҙә башлана һәм шунда 7 ҡаланан ете команда ҡатнаша. 2016 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә үткән кәңәшмәлә Курск ҡалаһынан «Динамо» хоккей клубының инеүе тураһында билдәле була. Шулай уҡ командалар бер-береһе менән алты уйын уҙғарасаҡ. Тик миҙгел башланыуынан бер көн генә үткәс, Курск командаһының етәксеһе КХЛ-ға хат яҙа һәм шунда команданы ҠҠХЛ ярыштарынан төшөрөп ҡалдырырға һорай. Сәбәбе — әҙер булмаған инфраструктура һәм финанс мәсьәләләре<ref>[http://www.whl.khl.ru/news/68378/ Курское "Динамо" решило сняться с чемпионата ЖХЛ. Официальный сайт Женской хоккейной лиги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908051352/http://whl.khl.ru/news/68378 |date=2016-09-08 }}</ref>. Шуға күрә был миҙгелдә үткән миҙгел менән сағыштырғанда командалар һаны үҙгәрмәй, тик уйындар һаны ғына күбәйә. 3 сентябрҙә КХЛ-ТВ каналы тәү тапҡыр ҠҠХЛ уйынын күрһәтә һәм Рәсәй тарихында беренсегә команданы ҡатын-ҡыҙ етәкләй. 2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап ҠҠХЛ чемпионатында плей-офф уйнатыла башлай<ref>[http://whl.khl.ru/news/69864/ Утвержден календарь ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924145916/http://whl.khl.ru/news/69864 |date=2017-09-24 }}</ref>. Был миҙгелдә ҠҠХЛ йондоҙҙары уйынында Астананан «Томирис» хоккей клубының уйынсылары ҡатнашасаҡ, ә 2018/2019 йылдар миҙгеленән башлап был клуб Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының составын тулыландырасаҡ тип көтөлә ине<ref>[http://www.hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ ГЕОРГИЙ КОБЫЛЯНСКИЙ: КХЛ ПОСТАРАЕТСЯ СДЕЛАТЬ КУБОК ПРЕЗИДЕНТА РК БОЛЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛЬНЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013125801/http://hcbarys.kz/news/item/georgij-kobylyanskij-khl-postaraetsya-sdelat-kubok-prezidenta-rk-bolee-predstavitelnym/ |date=2017-10-13 }}</ref>. Тик ысынында шул уҡ ете команда дүртенсе миҙгелдә ҡатнаша. Ухта ҡалаһынан «Арктик-Университет» командаһы 2018 йылда исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсә. 2019 йылдың июль айында Лига тәүгегә ҙурая: ҠҠХЛ составына тәүге сит ил вакиле — Ҡытайҙың Шэньчжень ҡалаһынан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы инә<ref>[https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand В пятом сезоне ЖХЛ - восемь команд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093733/https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand |date=2019-07-30 }}</ref>. 2020/21 йылдар миҙгеле алдынан Лига составынан Санкт-Петербургтан булған ике команда ла — «Динамо» һәм «Горный» сыға. Шуларҙың уйынсылары нигеҙендә Санкт-Петербургта «Динамо-Нева» командаһы төҙөлә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3218-dinamo-neva-uchastnik-chempionata-zhhl-sezona-2020-2021 «Динамо-Нева» - участник Чемпионата ЖХЛ сезона 2020/2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020120038/https://whl.khl.ru/article/3218-dinamo-neva-uchastnik-chempionata-zhhl-sezona-2020-2021 |date=2020-10-20 }}</ref>. Шулай уҡ был миҙгелдән башлап Воскресенск ҡалаһынан «МСМО 7.62» командаһы чемпионатта ҡатнаша башлай<ref>[https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl Состав участников шестого сезона ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128162020/https://whl.khl.ru/article/3178-sostav-uchastnikov-shestogo-sezona-zhhl |date=2021-01-28 }}</ref>. «КРС Ванке Рэйз» коронавирус пандемияһы арҡаһында үҙенең өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһендәге Ступино ҡалаһында уҙғара. 2021/22 йылдар миҙгеле алдынан ҠҠХЛ составына Ярославлдән яңы төҙөлгән «Ледяные Крылья» һәм Силәбенән «Белые Медведицы» хоккей клубтары керә<ref>[https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl «Белые Медведицы» һәм «Ледяные Крылья» Лигаға ҡушылалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102160000/https://whl.khl.ru/article/3530-belie-medveditsi-i-ledyanie-krilyya-stali-uchastnikami-zhhl |date=2021-11-02 }}</ref>. Силәбелә ҡатын-ҡыҙҙар командаһы 1997 йылдан 2015 йылда ҠҠХЛ төҙөлгәнгә тиклем була. Әммә миҙгел барышында «Ледяные Крылья» килеп сыҡҡан финанс ауырлыҡтары өсөн чемпионаттан сығырға мәжбүр булалар<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1038352/ «Ледяные Крылья» снялись с Париматч чемпионата ЖХЛ]</ref>. 2022/23 йылдар миҙгеле алдында «СКИФ» хоккей клубы урынына Түбәнге Новгородтан «Торпедо» командаһы Лига составына керә, ә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» клубы исемен «КРС Шэньчжэнь» тигәнгә алмаштыра<ref>[https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html В ЧЕМПИОНАТЕ ЖХЛ 2022-2023 СЫГРАЮТ 9 КОМАНД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415091632/https://whl.hctorpedo.ru/17598-v-chempionate-zhhl-2022-2023-sygrajut-9-komand.html |date=2025-04-15 }}</ref>. 2023 йылдың йәйендә ҠҠХЛ составынан «КРС Шэньчжэнь» хоккей клубы сыға һәм Ҡытайҙа ҡыҙҙар чемпионатында уйнарға күсә, шуға 2023/24 йылдар миҙгелендә Рәсәйҙән 8 команда ҡатнаша. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып ҠҠХЛ чемпионатын уҙғарыу хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә<ref>[https://whl.khl.ru/news/20045/1047825/ Организацией чемпионата России среди женских команд будет заниматься ФХР]</ref>. 2024/2025 йылдар миҙгеле тамамланғас, бронза миҙалын еңеүсе «Торпедо» Лига составынан сығыуы тураһында иғлан итә, ә Мәскәү өлкәһенән булған «Торнадо» хоккей клубы Воскресенск ҡалаһына күсә, ә «7.62» командаһы бөтөрөлә. Чемпионатта 2025 йылдан алып «Сахалин» хоккей клубы ҡатнаша<ref>[https://whl.fhr.ru/news/20045/1048453/ Южно-Сахалинск – новая точка на карте]</ref>. == Командалар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=46|lat_min=57|lon_deg= 142|lon_min=44|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg= 61|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55|lat_min=19|lat_sec=24|lon_deg=38|lon_min=40|lon_sec=50|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} }} : ''Бындағы мәғлүмәт 2025/2026 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән'' {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Баш тренер ! style="background:white; text-align:center; width:15%" |Капитан |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] |{{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] |- |[[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] |{{Флаг|Челябинская область}} [[Силәбе]] |[[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]] <small>(7 500)</small> |align=center |1997 |align=center |2021 |{{Рәсәй флагы}} [[Белоусов Аркадий Леонидович|Аркадий Белоусов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Лазарева Марина Владимировна|Марина Лазарева]] |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум-Арена (Красноярск)|Платинум-Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК БА]] <small>(1 700)</small> |align=center |2020 |align=center |2020 |{{Рәсәй флагы}} [[Мамонтов Юрий Александрович|Юрий Мамонтов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] |{{Флаг|Сахалинская область}} [[Южно-Сахалинск]] |[[Кристалл (спорт һарайы, Южно-Сахалинск)|«Кристалл» СҺ]] <small>(1 460)</small> |align=center |2024 |align=center |2025 |{{Рәсәй флагы}} [[Обухов Александр Евгеньевич|Александр Обухов]] |{{Рәсәй флагы}} |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[А. Козицын исемендәге боҙло һарай|А. Козицын ис. БҺ]] <small>(1 100)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ларшина Евгения Владимировна|Евгения Ларшина]] |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Воскресенск]] |[[Подмосковье (боҙ һарайы)|«Подмосковье» БҺ]] <small>(4 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |{{Рәсәй флагы}} [[Сырцов Александр Александрович|Александр Сырцов]] |{{Рәсәй флагы}} [[Фәләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фәләхова]] |} == Миҙгел форматы == Һәр команда ҡалған командалар менән бер миҙгел эсендә алтышар осрашыу үткәрә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә һәр команда 36 уйын үткәрә. Ҡалған Рәсәй хоккей лигаларындағы кеүек даими миҙгелдән һуң был лигала плей-офф уйындары юҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһында даими чемпионат ҡына бар. Даими чемпионат бөткәс Рәсәй чемпионы, вице-чемпион һәм бронза миҙалы яулаусы билдәләнә. 2017 йылдан башлап ҠҠХЛ чемпионын билдәләр өсөн плей-офф индерелә. Даими чемпионатта һәр команда башҡалар менән алтышар уйын үткәрә, бөтәһе — 36 осрашыу. Һөҙөмтәләр буйынса дүрт иң яҡшы команда плей-оффҡа эләгә, шунда ярымфиналдар ике еңеүгә һәм финал өс еңеүгә тиклем дауам итә. Шулай уҡ календарҙә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар уйыны һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей ял көндәре кеүек [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] махсус проектарына урын ҡаралған<ref>[http://whl.khl.ru/news/69652/ Представители клубов ЖХЛ обсудили формат нового сезона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611064546/http://whl.khl.ru/news/69652 |date=2017-06-11 }}</ref>. 2023/2024 йылдар миҙгеленән алып лигала 8 команда сығыш яһай, һәр коллектив башҡа дәғүәселәр менән өйҙә һәм ҡунаҡта өсөшәр уйын үткәрә. Тимәк бөтә клубтар даими чемпионатта 42 осрашыу уҙғара. Плей-оффҡа бөтә һигеҙ команда сыға. Ошо миҙгелдән алып сирекфиналда һәм ярымфиналда сериялар өсөшәр еңеүгә тиклем дауат итә, ә финал серияһы дүрт еңеүгә тиклем барасаҡ. 2024/25 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта ике иң көслө команда тура ярымфиналға сыға. Өсөнсө—алтынсы урын яулаған командалар үҙ-ара уйындарҙа тағы ике ярымфиналсыны билдәләй. Тәүге тапҡыр ҠҠХЛ тарихында ярымфиналдарҙа еңелгән командалар араһында бронза миҙалдары өсөн осрашыуҙар уҙғарыла. Сирекфиналда төшөп ҡалған һәм плей-оффҡа элекмәгән командалар араһында 5-8-се урындар өсөн мини-турнир ойошторола. 2024/2025 йылдар миҙгеленән алып даими чемпионатта һәр еңеү өсөн ике мәрәй бирелә башлай. == Миҙалсылар теҙмәһе == {|class="wikitable" !Миҙгел|| [[Файл:Gold medal icon.svg]] Алтын || [[Файл:Silver medal icon.svg]] Көмөш || [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Бронза |- |[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] || {{флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays| КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} ||{{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]], {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]] || {{флаг Китая}} {{не переведено 3|Shenzhen KRS Vanke Rays|КРС Ванке Рэйз|en|КРС Ванке Рэйз}} || {{флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]], {{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо Санкт-Петербург (женский хоккейный клуб)|Динамо]] |- |[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]] || {{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]] ||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]|| {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]], {{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]] ||{{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо-Нева]]||{{флаг|Нижегородская область}} [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] |- |[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]] || {{флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] || {{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] ||{{флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |[[ҠҠХЛ 2026/2027 йылдар миҙгелендә|2026/27]] || || || |} == Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре == 2015 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле лигала 14 команда ҡатнашҡан була. Таблицала һәр команданың даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урындары һандар менән күрһәтелгән. 2017 йылда индерелгән плей-офф һөҙөмтәләре төҫ менән билдәләнгән. {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable" style="font-size: 80%;" |- ! Команда ! [[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2016]] ! [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2017]] ! [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] ! [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] ! [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2020]] ! [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2021]] ! [[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2022]] ! [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2023]] ! [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2024]] ! [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2025]] ! [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2026]] |- align="center" |align="left"| [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0ffb0" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 |- align="center" |align="left"| [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#ffffbf" | 3 |- align="center" |align="left"| [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#80b8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 |- align="center" |align="left"| [[Динамо-Нева (хоккей клубы)|Динамо-Нева]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 6 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 |- align="center" |align="left"| [[Сахалин (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Сахалин]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 5 |- align="center" |align="left"| [[Белые Медведицы (хоккей клубы)|Белые Медведицы]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 5 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#80b8ff" | 6 |- align="center" |align="left"| [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 7 |- align="center" |align="left"| [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|Торпедо]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 2 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[МСМО 7.62]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#80b8ff" | 8 | bgcolor="#80b8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[КРС Шэньчжэнь]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#80b8ff" | 6 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 4 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#b0ffb0" | 3 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Горный (хоккей клубы)|Горный]]* | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |- align="center" |align="left"| [[Ледяные Крылья (хоккей клубы)|Ледяные Крылья]] | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | | bgcolor="#d0d0d0" | |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size: 80%;" ! Төҫ !! Аңлатмаһы |- bgcolor="#ffcfcf" | Ҡыҙыл || ҠҠХЛ чемпионы |- bgcolor="#ffffbf" | Һары || Финалсы |- bgcolor="#b0ffb0" | Йәшел || Ярымфиналсылар |- bgcolor="#80b8ff" | Зәңгәр || Сирекфиналсылар |- bgcolor="#cff8ff" | Күк || Миҙгелдә ҡатнаша |- bgcolor="#d0d0d0" | Һоро || Миҙгелдә ҡатнашмай |} {{col-end}} :''Иҫкәрмәләр: тәүге ике миҙгелдә плей-офф булмай. Шуға күрә күрһәтелгән һандар йомғаҡ урындары ла була<br> <small>* Элекке исеме «Арктик-Университет»</small> == Бөтә йондоҙҙар уйыны == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙары уйыны тәүге миҙгелдә үк Мытищи ҡалаһында булырға тейеш ине. Тик улай барып сыҡмай. Икенсе миҙгелдә йондоҙҙар уйыны Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 ғинуарында Башҡортостанда хоккей аҙнаһы сиктәрендә үтә<ref>[http://whl.khl.ru/news/68351/ Очередной сезон Чемпионата женской хоккейной лиги стартует 3 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904112500/http://whl.khl.ru/news/68351/ |date=2016-09-04 }}</ref>. Уйын Көнсығыш—Көнбайыш командалары араһында уйын форматында үтә. 2018 йылда Астанала үткән йондоҙҙар уйынында Ҡаҙағстан хоккейсылары ла ҡатнаша. * 19 ғинуар 2017, [[Өфө]], [[Өфө-Арена]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 0:4. * 10 ғинуар 2018, [[Астана]], [[Барыҫ-Арена]], '''Көнсығыш''' — Көнбайыш 3:2. * 13 ғинуар 2019, [[Түбәнге Кама]], [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 2:4. * 11 ғинуар 2020, [[Мәскәү]], [[ВТБ Арена]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 1:4. * 4 декабрь 2022, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:4 * 2 декабрь 2023, [[Тула]], [[Боҙ һарайы (Тула)|Боҙ Һарайы]], Көнбайыш — '''Көнсығыш''' 4:5 * 16 февраль 2025, [[Силәбе]], [[Трактор (боҙ аренаһы)|«Трактор» БА]], Көнсығыш — '''Көнбайыш''' 3:5 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Континенталь хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]] * [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]] * [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Шайбалы хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпонаты|Рәсәй чемпионаты]]''' |width="22%" align="center"|'''Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы <br /> Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />—''' |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:2015 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] iwxcl5l48llmcc0022obzgypgtq1r4q Ҡытай яҙыуы 0 100180 1308554 1286356 2026-11-05T23:29:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308554 wikitext text/x-wiki {{Письменность |имя = Ҡытай яҙыуы |тип = идеографик |языки = [[Ҡытай теле|ҡытай]] һәм [[Япон теле|япон]] телдәре, шулай уҡ элегерәк [[Вьетнам теле|вьетнам]] һәм [[Корей теле|корей]] телдәре |где возникла = [[Ҡытай]] |территория = [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Ҡытай Республикаһы]], [[Япония]], [[Сингапур]], [[Малайзия]] |дата = б.э.т. яҡынса 2000 йылда |период = б.э.т. 2000 йыл — хәҙерге заман |направление = һулдан уңға, элек — өҫтән аҫҡа, уңдан һулға |знаков = Яҡынса 60 мең |статус = |создатель = |документ = цзягувэнь |происхождение = |потомки = |родственные = Корей ([[хангыль]]), япон |юникод = U+4E00…U+9FA5, U+20000…U+2A6D6 и др. |ISO = |пример = Hanzi.svg |размер = 300px |подпись = Традицион һәм ябайлаштырылған иероглифтар }} '''Ҡытай яҙыуы''' ([[Ҡытай теле|ҡыт.]]<span contenteditable="false"> </span>трад.<span contenteditable="false"> </span>漢字<span contenteditable="false">,</span> яб.<span contenteditable="false"> </span>汉字<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''hànzì''<span contenteditable="false">, </span>палл.<span contenteditable="false">: </span>ханьцзы; {{lang-vi|Chữ Hán}}, тьы-хан) — [[Ҡытай]] территорияһында барлыҡҡа килгән һәм мең йыллыҡ тарихы булған ''иероглифик'' йәки ''идеографик'' яҙыу системаһы. Һәр хәрефе телдәге фонемаларҙы ғына аңлатҡан [[алфавит]]ҡа нигеҙләнгән яҙыуҙан айырмалы бында һәр билдәгә фонетикаға өҫтәлмә тағы ла ниндәйҙер мәғәнә һалынған. Бындай билдәләр бик күп, уларҙың һаны унар меңләп иҫәпләнә. Ҡытай яҙмаһының ике төп төрө бар — ''иҫке (вэньянь)'' һәм ''хәҙерге (байхуа)''. [[Файл:Map-Chinese_Characters.png|right|thumb|upright=1.5| '''Ҡара йәшел''': Рәсми нигеҙҙә йәки башлыса традицион иероглифтарҙы ҡулланыусы илдәр ([[Ҡытай]], [[Гонконг]], [[Макао]]).<br /> '''Йәшел''': [[Малайзия]] — традицион иероглифтарҙы күп ҡулланып та рәсми нигеҙҙә ябай иероглифтар алған ил <br /> '''Яҡты-йәшел''': Ябай иероглифтарҙы рәсми ҡулланыусы илдәр ([[Ҡытай]], [[Сингапур]])<br /> '''Йәшкелт''': Рәсми яҙыу системаһының береһе итеп ҡытай иероглифтарын (аҙ ғына айырымлыҡтар менән) алған илдәр ([[Япония]], [[Көньяҡ Корея]])<br /> '''Һары''': Иероглифтарҙы үҙ ваҡытында ҡулланып, хәҙер уларҙы файҙаланмаған илдәр ([[Вьетнам]], [[Төньяҡ Корея]], [[Монголия]]).]] Ҡытай тамғалары шулай уҡ [[Япон теле|япон]] һәм [[Хангыль|корей яҙыуында]] ҡулланыла (уларҙа кандзи һәм ханча исемдәре менән йөрөй). [[1945 йыл]]ға тиклем ҡытай яҙыуын («хан ты» йәки «тьы-хан», {{lang-vi|Chữ Hán}}) [[вьетнам теле]] яҙыуында файҙаланылған. Халыҡ-ара аңлатмаларҙа ҡытай теленә нигеҙләнгән яҙыуҙар {{lang-en2|CJK}} ({{lang-en|Chinese, Japanese, Korean}}) йәғни {{lang-en2|CJKV}} (өҫтәлмә {{lang-en|Vietnamese}} менән) тип атала. Башлыса [[санскрит]]тан тәржемә ителгән текстар менән бергә шулай уҡ ҡытай буддистарының үҙенсәлекле әҫәрҙәре тупланған ''[[буддизм]] ҡанундары йыйылмаһы''ның береһе (ҡытай типитакаһы) ҡытай иероглифтары менән яҙылған. == Ал тарих == Ҡытай яҙыуының йәше даими рәүештә аныҡлана бара. [[1962 йыл]]да ҡаҙыу эштәре ваҡытында [[Хуанхэ]] йылғаһы буйында Цзяху ерлегендә гөбөргәйел панцырына яҙылған ҡытай иероглифтарына оҡшаған тамғалар табылған. Пиктограммалар шумер яҙыуҙарына ҡарағанда ла боронғораҡ: улар яңы эраға тиклем VI быуатта яҙылған, тип һанала<ref>[http://grani.ru/Society/History/m.30949.html Самые древние письмена давали прямую связь с небесами — Грани.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209081928/http://www.grani.ru/Society/History/m.30949.html |date=2006-12-09 }}</ref>. Элгәре ҡытай яҙыуын тикшереүсе, танылған ғилми хеҙмәткәр Тан Лань ҡытай иероглификаһы 4-5 мең йыл элек барлыҡҡа килеүен фараз иткән<ref>Тан Лань, Чжунго вэньцзы сюэ (Учение о китайском письме), Шанхай, 1981, с. 63-66.</ref><ref>Софронов М. В., Китайское языкознание в 50-80-хх гг.</ref>. Хәйер, Пэйлиган неолитик мәҙәниәтенең (яҡынса 6600 йыл б. э.т.) Цзяо яҙыуы тышҡы яҡтан хәҙерге заман ҡытай иероглифтарын хәтерләтә. Оҡшашлыҡ ялған булыуы ихтимал, сөнки боронғо өлгөләр хәҙерге ҡытай иероглифтарына оҡшамаған. Цзяху тамғалары менән иң боронғо ҡытай иероглифтары араһындағы бәйләнештә эҙмә-эҙлелек күренмәй —  был аңлашылып бөтмәгән яҙыу тармағы бөтөнләй яҙыу булмауы мөмкин<ref>[https://www.academia.edu/4745744/The_Origins_of_Chinese_Writing_the_Neolithic_Evidence The Origins of Chinese Writing: the Neolithic Evidence | Paola Demattè - Academia.edu]</ref>. == Тарих == [[Файл:Orakelknochen.JPG|thumb|Цзягувэнь]] Легенда нигеҙендә иероглифтарҙы'' Цан Цзе'' уйлап сығарған. Ул, миф буйынса, [[Цинь Ши Хуан|Хуан Ди]] ваҡытында батша һарайында тарих яҙыусыһы була. Бынан элек ҡытайҙар төйөнләп яҙыу менән файҙаланғандар. «Даодэцзине» әҫәре буйынса «И цзину» аңлатмаһында был хаҡта иҫкә алына. Боронғо ҡытай яҙыуҙары гөбөргәйел панцирында һәм эре мөгөҙлө малдың ҡалаҡ һөйәктәренә эшләнгән, бында күрәҙәселек һөҙөмтәләре һаҡланған. Бындай һөйләмдәр ''цзягувэнь'' ({{lang-zh|甲骨文}}) тип аталған. Ҡытай яҙыуының беренсе өлгөләре Шан династияһы хакимлығы осорона ҡарай (иң боронғо — XVII-сы быуат б. э. т.). Һуңғы ваҡытта бронза ҡойоу технологияһы барлыҡҡа килә һәм бронза һауыттарында тамғаланыу башлана. Был һөйләмдәр исеме ''цзиньвэнь'' {{lang-zh|金文}} тип атала. Башта балсыҡҡа форма һалынған, яҙыуҙы дүрткел эсенә ҡуйып, иероглифтарҙы стандартлаштырыу башланған. Ҡытай яҙыуының бәхәсле булмышын «тарихсы Чжоу» 史籀 (Shĭ Zhòu) хеҙмәте билдәләй. [[Хань династияһы|Хань]] дәүере хикәйәһе буйынса уның Сюань-ван батшалығында б. э. т. IX—VIII быуаттарҙа хеҙмәт итеүе раҫлана. Уның исеме ''дачжуань '' атамалы классик каллиграфия стилдәренең беренсе авторы булыуы раҫлана. Археологик яҡтан матди һаҡланыу кимәле тигеҙ урынлашмағанлыҡтан, ҡытай яҙыуын өйрәнеү ауырлаша. Шул уҡ ваҡытта, һөйәктә һәм баҡырҙа һаҡланған тамғалар, сағыштырмаса, яҡшы һаҡланған булһа, яңыраҡ замандағы, бамбук һәм ағас таҫмаларҙағы яҙыуҙар фәнгә билдәле түгел. Шуға ла ҡарамаҫтан, Шан дәүеренән һаҡланған, заманса яҙыу ''цэ'' 册 графаһы шундай яҙыуҙар булғанын дәлилләй. Шан яҙыуы сағыштырмаса, үҫешкән һәм төплө системаны аңлата. Был ысынбарлыҡ мәғлүмәттәре асыҡланып бөтмәгән, Ҡытайҙағы яҙыу үҫешенең тәүге осорҙары барлығы тураһында һөйләй. == Иероглифтар төрҙәре == Ҡытай иероглифтар типологияһы беренсе тапҡыр ''Шовэнь Сюй Шэн''дең [[һүҙлек|һүҙлегендә]] тәртипкә һалына. Бер һүҙһеҙ бөтә иероглифтарҙы ябай ''вэнь'' 文 һәм ҡатнаш ''цзы'' 字 бүлектәргә айырып ҡарау уңайлы. Түбәндәге алты категорияға бүлеү академик бәхәс темаһына әүерелә, сөнки категориялар бер-береһенән етәрлек кимәлдә айырылмағандар. === Өндәүҙәр === Мәҫәлән, 上 ''шан'' һәм 下 ''ся'', «өҫкә» һәм «аҫҡа» билдәләре һыҙыҡтан тура өҫкә һәм горизонталь һыҙыҡтан аҫта мәғәнәһендә өндәү ишараһын аңлата. Шул уҡ ваҡытта ябай билдәләрҙең бәйләнеше ҡатмарлы һәм шул уҡ ваҡытта абстракт төшөнсәләрҙе еткереүҙә ҡулланылыуы ихтимал. Әйтәйек, 上 … 下 ''шан … ся'' аңлатмалары, һүҙҙең нәмә тураһында барғанына ҡарап, «юғарылар … түбәнгеләр», «етәкселәр … бойһоноусылар» ғына түгел, һәм шулай уҡ «бер яҡтан … икенсе яҡтан (икенсенән)» мәғәнәләрендә килә. === Һынлаусылар === Башта ябай рәсемдәр булған. Мәҫәлән, ауыҙ аҫҡа табан бөғөлөп, ярым түңәрәк килеш төшөрөлгән, өҫтә арҡыры һыҙыҡ ҡуйылған; шунан 口 ''коу'' «ауыҙ» иероглифы килеп сыҡҡан. Дуға өҫкә таба бөгөлөп һәм уның аҫтындағы нөктәләр күк менән бөртөктәрҙе һүрәтләй; тәүге «ямғыр» иероглифының тамғаһы — 雨 ''юй.'' Ваҡыт үтеү менән рәсемдәр һыҙма рәүешенә инә һәм ахыр сиктә, заманса төҫ ала. Тәүге сағылыштың эҙе һаҡланмаған. Бөтә һүрәтле билдәләр мәғәнәһе, тимәк, иероглификаның барлыҡ ябай лексика төшөнсәһе элементтары, хәҙер тик шартлы рәүештә. === Ябай идеограммалар === Ҡытай яҙыуында рәсемле билдәләр, ''пиктограммалар'', аҙ урын алып тора. Идеограммалар күпкә артыҡ. Мәҫәлән, иероглиф 立 ''ли'' башта аяҡтарын киреп баҫҡан кеше һынына оҡшай, был һүрәт аҫтына горизонталь һыҙыҡ өҫтәлгән; әммә был һүрәт кеше һынын түгел, ә уның торошон аңлатҡан — «тороу». Ҡатмарлы идеограммала шартлы мәғәнә һыҙаттар әһәмиәтенең айырмаһына бәйле. Мәҫәлән, иероглиф 命 ''мин'' тәүге формала төҙөлөш кәүҙәләнешендә — «батша йорто» (аҫтына һыҙыҡ ҡуйылған иероглифтың өҫкө өлөшө — ҡыйыҡты сағылдыра), алдында тубыҡланып эйелгән кеше һыны һәм унан һулда ауыҙ (хәҙерге киҫәктәр формаһы 立 һәм 口); иероглифтың бөтә мәғәнәһе — «бойороу». Миҫалдан күренеүенсә, боронғо идеограмманың мәғәнәһе, мәҙәни-тарихҡа бәйле шарттарҙа балыҡҡа килеүе күҙ уңында тотола. === Берләшкән идеограммалар === Әһәмиәте саф шартлы рәүешкә әүерелгәс, һынға оҡшатып яһау юғала барғанда, идеограммалар әҙер график өлөштәрҙән төҙөлөп килә. Күпселек иероглифтәрҙең барлыҡҡа килеү мәғәнәһе — хәҙерге ваҡытта ҡулланған өлөштәрҙең әһәмиәтенә бәйләнеше. Мәҫәлән, иероглиф 伐 ''фа'', 人 ''жэнь'' «кеше» һәм 戈 ''гэ'' «һөңгө» өлөштәренән барлыҡҡа килә, һәм хәҙер «киҫеү» һүҙен аңлата, ә тәүгеһе — «һөңгө менән сәнсеү (дошманға)». === Фоноидеограммалар === Ябай һынлау билдәләренә лә, күпселек идеограммаларға ла оҡшамаған, өсөнсө ҡатнаш тип — фоноидеограммалар. Иероглифтең бер фоноидеографик өлөшө фонетик тип атала, икенсеһе — детерминатив. Иероглиф менән билдәләнгән һүҙ, фонетик яҡтан, фонетик тип билдәләнгән һүҙгә оҡшаған; икенсе төрлө әйткәндә, тамғаны тотош уҡыу, яҡынса, уның бер өлөшөн уҡыуға тиң. Мәҫәлән, иероглифтар:誹 «әсе телләнеү, яманлау, кәмһетеү» һәм非, шуларҙың бер мәғәнәһе «килбәтһеҙ, насар, яуызлыҡ», икеһенең дә әйтелеше- фэй; билдәләр:柑 «әфлисун» һәм 甘 «татлы» гань тип уҡыла, ә 蚶 билдәһе «устрица» — хань. Тамғаның икенсе өлөшө идеографик әһәмиәткә эйә, икенсе һүҙ менән әйткәндә, был тамғаның конкрет мәғәнәһе ҡараған өлкәһен билдәләй, шуға ла «детерминатив» тип атала. Фоноидеографик тамғалар ике ысул менән яһалғандар. Беренсенән, фоноидеографик иероглифтар ниндәйҙер һүҙҙең яңы яһалма мәғәнәһен иероглиф менән билдәләүҙән килеп сыға. Ул башланғыс иероглифтан һәм уға ҡушылған детерминативтан тора. Бер һүҙ ике мәғәнәлә булып, ике тамғаның яңғырашы бер үк ҡала. Мәҫәлән, фэй 非 һүҙе «килбәтһеҙ, насар, яуызлыҡ» һүҙҙәренән башҡа «әсетелләнеү» мәғәнәһен ала, яңы тамға 誹, детерминатив 言 янь «һүҙ» ҡушылғандан һуң, барлыҡҡа килә. Һәр мәғәнәгә айырым иероглиф булмауы арҡаһында, башланғыс һүҙ икегә бүленеүгә килтерә. Улар ике айырым юлдан киткәндә, бер-береһе менән бәйләнеш күпкә юғала. Икенсенән, ҡайһы бер һүҙҙәрҙе яңы иероглиф менән билдәләү өсөн фоноидеографик иероглифтар барлыҡҡа килә. Улар булған шул уҡ яңғырашлы иероглифтан (йәғни, омоним һүҙҙе аңлатыусы) һәм уға ҡушылған детерминативтан барлыҡҡа киләләр. Боронға ҡытай теле омонимдарға бай була, сөнки унда бер ижекле һүҙҙәр күберәк була, ә ижек һаны, уның фонетика системаһы шарты буйынса, сикләнә. Шулай итеп, омоним һүҙ табыуы ауыр булмай һәм уны билдәләүсе иероглифҡа детерминатив өҫтәп, һуңғыһына яңы аңлатма бирергә була. Хань 蚶 «устрица» — (диңгеҙ моллюскаһы) һүҙен билдәләр өсөн фонетик урынына яңғырашы оҡшаған тамға — гань甘 билдәһе ҡулланылған. Бының мәғәнәһе — «татлы». Детерминатив — 虫 чун ҡушылып, иероглифтың мәғәнәһе бөжәктәр донъяһын аңлата, йәғни, ҡусҡар, 蚶 тамғаһы яһалған. Уларҙың составына ингән фонетиктәрҙе ятлап, иероглифтарҙың уҡылышын өйрәнеү ябай ғына булыр ине. Тик башланғыс фонетиктәрҙең яңғырашы күпкә үҙгәргән. Шуның арҡаһында хәҙерге ваҡытта фонетик булып ҡулланған, график элемент, бер төрлө генә уҡылып тормай, Японияла ғына түгел, хатта Ҡытайҙа ла шул уҡ. Шулай итеп, иероглифтың тышҡы биҙәгенән генә күп ваҡыт тамғаның уҡылышын аңларлыҡ түгел. Алда әйтелеүенсә, детерминатив идеографика билдәләгес роль уйнай, ләкин ваҡыт үтеү менән был мәғәнә үҙгәрә. Боронғо Ҡытай һүҙлектәрендә һүҙҙәр, мәғәнәһенә ҡарап, төркөмдәргә бүленгән. Мәҫәлән, боронғо ҡытай һүҙлектәрҙең береһе «Эръя»ла (爾雅) һүҙҙәр төркөмгә бүленеп урынлаша: «күк» — ҡояш, ямғыр һәм башҡалар, «ер» — һыу, тауҙар, үләндәр, ағастар һәм башҡалар. Шуның арҡаһында, араларында оҡшаш детерминативтары булған иероглифтәр аңлатҡан һүҙҙәр ҙә берләшкән (өҫтә күрһәтелгән яһалыу шарттары буйынса). Бынан сығып иероглифтарҙы детерминативҡа ҡарап һүҙлектә урынлаштырырға була тигән фекер йөрөтрөргә мөмкин. Шулай итеп, детерминатив икенсе функцияға эйә булды — һүҙлектә иероглифтың урынын билдәләү, йәки уны табыу өсөн айырмаһын күрһәтеп тороу. Ваҡыт үтеү менән был күрһәткестең әһәмиәте арта, ә детерминативтың идеографик кәрәклеге кәмей. Һәм ул детерминативтан «асҡыс»ҡа әйләнә, был элемент шәрек тел өйрәнеү әҙәбиәтенең һүҙлек эшмәкәрлегендә шулай тип атала. Шуға детерминативы булмаған идеографик һәм пиктографик иероглифтары типтарына ла асҡыс булдырыу кәрәк була; бындай иероглифтарҙа асҡыс иҫәбенә тамғалағы булған график элементтәрҙе индерә башлайҙар йәки яңы асҡыс яҙылып ҡуйыла. Шул асҡыстарҙың һаны Ҡытайҙа һәм Японияла артабан төҙөлгән һүҙлектәрҙәге реаль детермативтарға ҡарағанда, кәмей бара һәм XVII быуаттан 214 һанына етеп, үҙгәрмәй ҡала. Иероглиф барлыҡҡа килгәндә яңғырашы менән мәғәнәһе бер-береһенән айырылғыһыҙ була; боронғо Ҡытайҙа тамға һүҙҙе аңлатыр өсөн эшләнә һәм һүҙҙең мәғәнәһенә әйләнеүе шикһеҙ. Мәҫәлән, 山 тамғаһы шань «тау» һүҙен аңлатыу өсөн эшләнә, «шань» тип уҡыла һәм шул уҡ нәмәне аңлата — шань (йәки «тау»). === Өндәрҙе үҙләштереү (һүҙ табышмаҡтары) === Оҡшаш өндәрҙе йәки шуларға яҡын морфемаларҙы яҙыу өсөн алынған иероглифтар, ''цзяцзе'' {{lang-zh|假借}} ''jiǎjiè'',тип аталалар, пиньин: һүҙмә-һүҙ: «үҙләштереү; исем ҡушыу», асылында урыҫ телендәге «опять» һүҙен «пять» — биш һанына алыштырыу: «о5». Мәҫәлән, {{lang-zh|來}} бойҙай пиктограммаһы булып, «бойҙай» һүҙен аңлата, ''*mlək''. Был һүҙҙең өнө ''*mlək'' «килергә» һүҙенә оҡшағанлыҡтан, был ханьцзы «килергә» ҡылымын аңлатыр өсөн ҡулланыла башлаған. Ваҡыт үтеү менән, «килергә» мәғәнәһе киң тарала, ә бойҙайҙы аңлатыу өсөн ҡытайса {{lang-zh|麥}} тамғаһын уйлап сығаралар. Заманса был һүҙҙәрҙең әйтелеше, ''lái'' һәм ''mài'' һүҙҙәренә тап килә. Боронғо ҡытай иероглифтары мысырҙар һәм шумерҙар яҙыуҙары һымаҡ, ҡатмарлы абстракт мәғәнәләрҙе төшөндөрөү өсөн ребус булып ҡулланылғандар. Ҡайһы ваҡытта яңы төшөнсәләр иҫкеһенә ҡарағанда, күпкә танылып ҡуя, һәм шуға күрә тәүге аңлатмаға яңы тамға уйлап тапҡандар. Ғәҙәттә был иҫке тамғаның үҙгәртелгән төрө була. Мәҫәлән, {{lang-zh|又}}, ''yòu'', "уң ҡул"ды аңлатҡан, ләкин ''yòu'' һүҙенең аңлатмаһын «яңынан, тағы бер тапҡыр» мәғәнәһендә ҡулланғандар, Һәм XX-се быуатта «又» тик «яңынан» һүҙен аңлатҡан,ә «уң ҡул»ға «ауыҙ» компоненты (口) өҫтәлгәс, иероглиф 右 барлыҡҡа килә. {| class="wikitable" |+ Цзяцзе миҫалдары !Пиктограмма<br /> йәки идеограмма ! Ребус !Баштағы һүҙ !Тәүге мәғәнәгә яңы билдә |- | <big>四</big> | ''sì'' «дүрт» | ''sì'' «морон» | <big>泗</big> (танауҙан сыҡҡан һыу, маңҡа) |- | <big>枼</big> | ''yè'' «тигеҙ, йоҡа» | ''yè'' «табаҡ» | <big>葉</big> |- | <big>北</big> | ''běi'' «төньяҡ» | ''bèi'' «арҡа» | <big>背</big> |- | <big>要</big> | ''yào'' «теләк» | ''yāo'' «бил» | <big>腰</big> |- | <big>少</big> | ''shǎo'' «әҙ генә» | ''shā'' «ҡом» | <big>沙</big> и <big>砂</big> |- |<big>永</big> |''yǒng'' «мәңгелек» | ''yǒng'' «йөҙөү» | <big>泳</big> |} «Цзяцзе» һүҙе [[Хань династияһы|Хань заманында]], барлыҡҡа килһә лә, синониме ''тунцзя'' ({{Китайский|通假||tōngjiǎ||алыштырып үҙләштереүсе}}ғәҙәти<span contenteditable="false"> </span>通假<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''tōngjiǎ''<span contenteditable="false">, тураһы, һүҙмә-һүҙ: «алыштырып үҙләштереүсе»</span>) иң беренсе [[Мин империяһы|Мин заманында]] билдәле була. Һөйләшкәндә синоним булып ҡулланылһа ла, лингвистика буйынса ҡарағанда, улар төрлөсә: ''цзяцзе'' — үҙенең яҙылышы булмаған аңлатмаларҙың фонетик үҙләштерелеүе (мәҫәлән, иероглиф 東 менән яҙыу «ике яҡтан бәйләнгән артмаҡ (юл тоҡсайы)»<ref>[http://www.internationalscientific.org/CharacterASP/CharacterEtymology.aspx?characterInput=%E6%9D%B1&submitButton1=Etymology Etymology]</ref>), ә ''тунцзя'' — булған һүҙҙе икенсеһе менән алмаштырыу: {{Китайский|蚤||zǎo|цзао|бөрсә}}трад.<span contenteditable="false"> </span>蚤<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''zǎo''<span contenteditable="false">, </span>палл.<span contenteditable="false">: </span>''цзао''<span contenteditable="false">, һүҙмә-һүҙ: «бөрсә»</span> {{Китайский|早||zǎo|цзао|иртә}} һүҙенә трад.<span contenteditable="false"> </span>早<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''zǎo''<span contenteditable="false">, </span>палл.<span contenteditable="false">: </span>''цзао''<span contenteditable="false">, һүҙмә-һүҙ: «иртә»</span>. == Һан күрһәткестәре == Иероглифтарҙың өҙлөкһөҙ һәм әкренләп үҙгәреүе арҡаһында уларҙың дөрөҫ хисабы билдәһеҙ. Көндәлек тормошта ҡулланылған иероглифтар һаны бер нисә мең. Статистика буйынса, ғәҙәттә ҡулланған 1000 иероглифтар 92 % баҫма материалдарҙы үҙ эсенә ала, 2000 — 98 % -тан артыҡ, ә 3000 иероглифтар 99 % -ҡа тиклем. Ябайлаштырылған һәм традицион иероглифтар буйынса статистика һөҙөмтәләренең айырмалары күп түгел. * [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|КНР]]да белемле булыу стандарты 1500 тамғаны үҙләштереү һанала (ауыл ерендә) йәки 2000 билдә белеү (ҡала ерендә, һәм шулай уҡ, ауыл ерендәге эшселәр һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн)<ref>[http://pinyin.info/news/2006/chinese-literacy/ Chinese literacy] (Китайская грамотность)<span contenteditable="false"> </span>(англ.</ref>. * 3000 иероглиф белеү гәзит һәм махсус булмаған журналдар уҡыу өсөн етә. * Ҡалын бер томлы аңлатмалы һәм ике телле һүҙлектәр<ref>«A Chinese-English Dictionary», редактор У Цзиньжун (吴锦荣).Беренсе тапҡыр Пекиндә 1978 -се йылда баҫыла. Ҡытайҙа төп ҡытай - инглиз һүҙлегенә әүерелә, һәм сит илдәрҙә күп тапҡыр яңынана баҫтырыла. Һүҙлек 976 биттән тора һәм 31 бит инеш һүҙҙән һәм һылтанмаларҙан тора.</ref><ref>Far East Chinese-English Dictionary (Hardcover), ред. Лян Шицю (梁实秋).Тайбэй, 1992.</ref> ҡағиҙә булараҡ, 6000—8000 иероглифтан тора. Бында һирәк ҡулланылған иероглифтар ҙа бар, мәҫәлән боронғо ритуаль йыһаздар йәки ҡулланылған традицион ҡытай дарыуҙары исемлеге. * Иероглифтар һүҙлеге, «Чжунхуа цзыхай» (中華字海) [[1994 года|1994 йылғы]] баҫма 568 иероглифтар<ref name="taipei">Чжао Шоухуэй, Чжан Дунбо, [http://www.colips.org/journal/volume17/JCLC_2007_V17_N2_04.pdf Совокупность китайских иероглифов — цифровая перспектива] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716070911/http://www.colips.org/journal/volume17/JCLC_2007_V17_N2_04.pdf |date=2011-07-16 }}</ref><ref>Дэниэл Г.</ref><ref name="log">Victor H. Mair, [http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=695 Кто имеет самый большой словарь?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815171608/http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/?p=695 |date=2016-08-15 }}, 9 октября 2008</ref>. [[Хань (династия)|Хань династияһы]] заманында ҡытай ғалимы Сюй Шэн «Шовэнь цзецзы» тигән хеҙмәтендә барлыҡ иероглифтарҙың һанын иҫәпләй{{Не переведено 3|说文解字|说文解字|zh}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на китайском языке ">(кит.)</span>русск. 9353 иероглиф килеп сыға. Һуңыраҡ, Көньяҡ Гу Еван династияһы ваҡытында ({{Не переведено 3|顾野王|顾野王|zh}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на китайском языке ">(кит.)</span>русск.; 519—581) «Юйпянь» (玉篇) төҙөй, 16 917 иероглиф иҫәпләп сығара. Быны эшкәрткәндән һуң, «Дагуан ихуэй юйпянь» «大广益会玉篇» яңы эше донъя күрә, 22 726 иероглифтар барлығы тураһында дәлил бар. Сун династияһы ваҡытында бер төркөм ғалимдар «Лэй пянь» (类篇)китабын сығара, бында 31 319 иероглиф инә. Икенсе төркөм ғалимдар 53525 иероглифтан торған «Цзи юнь» (集韵) китабын сығара. Хәҙерге быуатта ҡулланған иероглифик һүҙлектәр эстәлегендә, әле файҙаланған һәм әҙәби ҡомартҡыларҙа осраған иероглифтар һаны бик күп. Мәҫәлән, «Канси цзыдянь» (康熙字典)эше, [[Цин империяһы|династии Цин]] ваҡытында яһала, 47 035 иероглиф инә. «Ҙур ҡытай-япон һүҙлеге» (大汉和字典 Дай кан-ва дзитэн / Да хань-хэ цзыдянь) 48 902 иероглиф, Һәм бынан башҡа 1062 иероглиф ҡушымталар ҙа бар. Тайвань һүҙлеге — «Чжунвэнь да цзыдянь» (中文大字典) 49 905 иероглифты үҙ эсенә ала. Ҡытай һүҙлеге — «Ханьюй да цзыдянь»дә (汉语大字典) 54 678 иероглиф. Иң яңы һүҙлек — «Чжунхуа цзыхай»ҙа (中华字海) 85 568 иероглиф бар һәм «Ханьюй да цзыдянь» (汉语大字典), «Чжунвэнь да цзыдянь» «中文大字典», «Канси цзыдянь» «康熙字典» һәм «Шовэнь цзецзы» «说文解字» һүҙлектәренән тора. XXI быуатта Японияла сыҡҡан һүҙлек «Нихон кондзяку модзикё:» (日本今昔文字鏡 ''Жибэнь цзиньцзе вэньцзыцзин''), 150 мең иероглифты үҙ эсендә һаҡлап, иң ҙур һүҙлек булып һанала. === Иң аҙ һәм иң күп һыҙыҡлы иероглифтар === Иң ябай иероглифтарҙың берәр генә һыҙығы бар. Киң билдәле 一 ''һәм'' «бер», тағы иероглифтар бар — 丨 ''гунь'', 亅 ''цзюэ'' һәм 丿 ''пе''. Иң күп һыҙыҡтар менән яһалған иероглиф, хәҙерге ваҡытта  — «[[Файл:Taito_2.svg|25x25px]]» ''отодо, дайто, тайто''. Ул 3 иероглифтан тора «龍» ''лун'' «аждаһа» һәм 3 иероглиф «雲» ''юнь'' «болот», һөҙөмтәлә иероглиф 84 һыҙыҡтан тора һәм «аждаһаның осҡан сағы» һынлана<ref>[[:ja:たいと|たいと]]&nbsp;(яп.</ref>. Был иероглиф кодировка исемлегенә ингән {{Не переведено 3|TRON (encoding)|TRON|en}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>русск.. Икенсе урында һыҙыҡтар һаны буйынса 4-тән тора «龍» иероглиф [[Файл:Zhé.svg|25x25px]]/'''𪚥''' (U+2A6A5) ''чжэ'' «күп һүҙле», 64 һыҙығы бар һәм рамкала Юникодҡа инә [[:en:Han unification|Han unification]]<span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em">&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span></span><span class="link-ru noprint metadata" style="font-size:80%; margin-left:-1.7em; position: relative; top: -.4em;">русск.</span><span lang="en" style="font-style: italic" contenteditable="false"></span>. Өсөнсө — 䨻 ''бэн'' «йәшен тауышы» — 4-тән тора «雷» һәм 52 һыҙығы бар, «Шовэнь цзецзы» исемлегенә инә. == Ҡытай иероглифтарының яҙылыш үрнәктәре һәм ҡағиҙәләре == [[Файл:Elements.svg|thumb|Ҡытай иероглифының төп график үрнәктәре ]] Ҡытай иероглифының төп график үрнәктәре: * 1. Горизонталь һыҙыҡ; * 2. Аҫма һыҙыҡ; * 3. Нөктә; * 4. Һул яҡҡа ауыш; * 5. Ырғаҡ; * 6. Уң яҡҡа ауыш; * Нөктә яҙылышы: ** 7. өҫтән аҫҡа, ** 8. аҫтан өҫкә; * 9. Яһалма өлөштәр - үрнәк. Яҙыу ҡағиҙәләре: * Горизонталь һулдан уңға яҙыла. * Аҫма һәм ауыш өҫтән аҫҡа яҙыла. * Иероглиф өҫтән аҫҡа яҙыла. * Аҫма, горизонталь менән киҫелеп, шуларҙан һуң яҙыла (шулай ҙа аҫҡы горизонталь киҫешмәһә, аҫманан һуң яҙыла). * Нөктә уң яҡта иң һуңында ҡуйыла. == Ҡытай яҙыуының мәҙәниәткә йоғонтоһо == Киң таралыуы һәм юғары статусы менән билдәле булыуынса, ҡытай яҙыуы мәҙәниәт күҙлегенән ҙур әһәмиәткә эйә (синосфераны ҡара). [[Ҡытай]] иероглифтарын дөйөм яҙыу юнәлешендә төрлө диалектта, хатта төрлө телдә ҡулланғандар. Боронғо Японияла, Кореяла һәм Вьетнамда ҡытай иероглифтары берҙән-бер рәсми яҙыу системаһы булған. Ҡытай иероглифтарының уҡылышы һәм яҙылышы бер-береһенә бәйләнмәгәнлектән, икенсе халыҡтарға уны ҡулланыу еңелләшә. Мәҫәлән, боронғо Японияла, Кореяла һәм Вьетнамда ҡытай телендә һөйләшмәгәндәр, тик ҡытай яҙыуын ҡулланғандар. Был, бер-береһенең һөйләшеүен аңламаған, күп төрлө диалект төркөмдәрҙең берҙәмлегенә, милли ойошоуона ярҙам итә. Ҡытай яҙыуы сиктәш дәүләттәргә ҙур йоғонто яһай. Ҡытай яҙыуын ҡулланыусы уртаҡ даирә барлыҡҡа килә. Бында [[Япония]], Корея һәм [[Вьетнам]] инә. Бөгөнгө көнгә тиклем Япония яҙыуында ҡытай иероглифтары киң ҡулланыла. Корея Халыҡ Демократик Республикаһында Һәм Вьетнамда иероглифтар хәҙер ҡулланылмай, һуңғы йылдарҙа Корея Республикаһында ҡулланыу көндән-көн һирәгәйә бара. Шуға ҡарамаҫтан, Көньяҡ һәм Төньяҡ Кореяла кеше исемдәрендә һәм фирмалар менән географик объектар атамаларында ҡытай иероглифтары йыш ҡулланыла. Тик уларҙың әйтелеше ҡытай әйтелешенән айырыла. === Япония (Кандзи) === Ҡытай яҙыуы [[Корея ярымутрауы]] аша [[Япония]]ға III быуатта үтеп инә. Икенсе донъя һуғышынан һуң, Японияла иероглифтар ҡулланыу һәм уларҙың һаны сикләнә башлай. «Ҡулланырға тейеш иероглифтар исемлеге» (当用漢字表 то:ё: кандзихё:) һәм «Кеше исемдәрендә ҡулланылған иероглифтар исемлеге» (人名用字表 [дзиммё:ё: дзихё:]) баҫылып сығалар, бында иероглифтар бер ни тиклем ябайлаштырыла һәм 新字体 ''синдзитай'' тип аталалар. Әммә иероглифтарҙы әҙәби әҫәрҙәрҙә ҡулланыу сикләнелмәй. Ҡайһы бер иероглифтарҙы яңынан яһап ябайлаштырыу, ҡытай яҙыуын үҙләштермәҫ өсөн эшләнә. Мәҫәлән, «辻» ''цудзи'' («сатлыҡ», идеограмма «барыу» һәм «тәре») өлөштәренән тора, «栃» ''тоти'', «峠» ''то: гэ'' («артылыш», идеограмма «тау», «өҫкә» һәм «аҫҡа» өлөштәренән) һәм «広» ''ко'': (广), «転» тэн (转), «働» ''до'': («эш», идеограмма «кеше» һәм «йөрөү» бүлектәренән) һәм башҡалар. Ҡара: Кандзи. === Вьетнам === Ҡытай яҙыуы [[Вьетнам]]ға I быуатта инә һәм [[вьетнам теле]]ндә яҙыу системаһы булып ҡулланыла. Ҡытай иероглифтарына «тьы-хан» вьетнам иероглифтары «тьы-ном» ({{Китайский|喃字||nánzì}}трад.<span contenteditable="false"> </span>喃字<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''nánzì'') өҫтәлә. Был вьетнам теленә яраҡлашыу өсөн эшләнә. [[1945 йыл]]дан һуң иероглифик яҙыу ҡулланылмай. Уға алмашҡа латиница нигеҙендә әлифба яҙыуы индерелә. Хәҙерге ваҡытта Вьетнамда иероглифик яҙыу эҙе әҙ һаҡланған<ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://vietnam.vnanet.vn/vnp/ru-ru/13/69/69/7219/default.aspx Печатные доски династии Нгуен — Иллюстрированный журнал Вьетнам].&#x20;Проверено 9 марта 2013.&#x20;.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://vietnam.vnanet.vn/vnp/ru-ru/13/69/69/4621/default.aspx Иероглиф «долголетие» в жизни вьетнамцев — Иллюстрированный журнал Вьетнам].&#x20;Проверено 9 марта 2013.&#x20;[http://www.webcitation.org/6EzIno4r6 Архивировано из первоисточника 9 марта 2013].</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://vietnam.vnanet.vn/vnp/ru-ru/13/70/70/31276/default.aspx И снова Тэт, и снова встреча со старым каллиграфом… — Иллюстрированный журнал Вьетнам].&#x20;Проверено 9 марта 2013.&#x20;.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://vietnam.vnanet.vn/vnp/ru-ru/13/67/67/5531/default.aspx Каллиграфы в Хошимине встречают Тэт — Иллюстрированный журнал Вьетнам].&#x20;Проверено 9 марта 2013.&#x20;.</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">[http://vietnam.vnanet.vn/vnp/ru-ru/13/70/70/232/default.aspx Прозрачный ручей все течет — Иллюстрированный журнал Вьетнам].&#x20;Проверено 9 марта 2013.&#x20;[http://www.webcitation.org/6EzIxB1KM Архивировано из первоисточника 9 марта 2013].</span><span class="citation" contenteditable="false"></span></ref>. === Халыҡ ижады === [[Файл:Chinese_Character_zhao1_cai2_jin4_bao3.png|thumb|upright|Ҡытай лигатураһы, яҙыу «招財進寶», финанс байлыҡ теләү]] * Лигатуралар{{переход|# Башҡортса:бер-береһенә бәйле булған; бергә ҡойолған ике йәки өс хәреф}}: Изге һүҙҙәр ҡушымтаһының бер иероглифта ҡулланыу. Йыш осраған лигатуралар — {{Китайский|招財進寶|招财进宝|zhāocáijìnbǎo}}трад.<span contenteditable="false"> </span>招財進寶<span contenteditable="false">,</span> упр.<span contenteditable="false"> </span>招财进宝<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''zhāocáijìnbǎo'' — финанс байлыҡ теләү һәм {{Китайский|雙喜|双喜|{{не переведено 3|шуанси||en|shuangxi}}}}трад.<span contenteditable="false"> </span>雙喜<span contenteditable="false">,</span> упр.<span contenteditable="false"> </span>双喜<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''[[:en:shuangxi|шуанси]]&nbsp;(англ.)русск.'' ({{Не переведено 3|двойное счастье||zh|囍}}&nbsp;(кит.)русск.) — яңы никахлашҡандар өсөн икеләтә бәхет символы. * Һынлы сәнғәт иероглифтары ({{Не переведено 3|Цветы и птицы||zh|花鸟字}}&nbsp;(кит.)русск.): Һынлы сәнғәт һүрәте, ҡытай сәнғәтенең махсус стилендә эшләнгән; күбеһенсә, үҫемлектәр, сәскәләр, ҡоштар, бөжәктәр һәм балыҡтар рәсемдәре. Яҡындан ҡарағанда һүрәт тәбиғәт пейзажына оҡшай, ә ҡырҙан иероглифтар формалары айырым күренә. Бындай һынлы сәнғәт {{Китайский|花鳥字|花鸟字|huāniǎozì||иероглиф «сәскәләр һәм ҡоштар» стилендә}}трад.<span contenteditable="false"> </span>花鳥字<span contenteditable="false">,</span> упр.<span contenteditable="false"> </span>花鸟字<span contenteditable="false">, </span>пиньинь<span contenteditable="false">: </span>''huāniǎozì''<span contenteditable="false">, тип атала, һүҙмә-һүҙ: «иероглиф «сәскәләр һәм ҡоштар стилендә»»</span>. Ҡытайҙа Һынлы сәнғәт иероглифтарын Яҙғы байрамда һәм Сиркәү байрамында күрергә мөмкин. Элек сәнғәт иероглифтары уңыштар һәм бәхет теләктәре яҙыу өсөн ҡулланғандар. Иероглифтарҙы нәфис һүрәтләү көнсығыш илдәрендә урам маһирлығына әйләнгән. === Иероглифик сәнғәт === [[Файл:Liang's_calligraphy.jpg|thumb|upright|Каллиграфик эш Лян Цичао]] Иероглифтарҙың үҙҙәренә күрә нәфис формаһы бар. Яҙыуҙың төп ҡоралы — бумала, буяу аша күп нәмәне аңлатырға мөмкин. Иероглифтарға нәфис форма бирә алыу оҫталығы [[каллиграфия]] тип атала. Каллиграфия менән бәйле гравировка сәнғәте һәм ташҡа иероглифтар һыҙыу, скульптураларҙа һәм башҡа нәмәләрҙә булып тора. Каллиграфия Ҡытай илдәрендә киң таралған (Ҡытай, [[Япония]], Корея, [[Малайзия]], [[Сингапур]], һәм аҙ күләмдә [[Вьетнам]]да) һәм ул һынлы сәнғәттең бер төрө булып һанала. Каллиграфик эштәр буйынса, даими рәүештә конкурстар һәм күргәҙмәләр ойошторолоп тора. Поэтик рәүештә каллиграфия сәнғәте ''«Күҙ күңеле»''тип йөрөтөлә. == Иероглифтарҙың тап килеүе == Иероглифтарҙың тура килгән мәғәнәләрҙе аңлатыу өсөн айырым, үҙе генә ҡуллана алыуын һәм шулай уҡ бер-нисә (икене, өстө һәм күберәк) иероглифтар бергә ҡушып ҡуллана алыуҙарын әйтеп китеү мөһим. Ябайлаштырып аңлатҡанда, түбәндәгесә була. Иероглиф сығышы менән, бер ижекле һүҙҙе йәки бер ижекле морфеманы аңлата. Үҙенә оҡшаш һәм айырылып торған күп яҡлы һүҙҙәрҙең иероглифтары менән тамғалау юлы менән барғанда, һөҙөмтәлә, йөҙ меңәрләгән тамғалы яҙыу менән эш итәргә тура киләсәк. Бының урынына, күп ижекле ҡытай һүҙҙәрен бер нисә иероглифтар менән яҙалар — бер ижеккә бер һүҙ принцибе менән (был, ҡағиҙә булараҡ, морфемаға тура килә). === Тамыр + суффикс === Мәҫәлән, тамыр 鸟 (<span>niǎo</span>, 'ҡош'), суффикс 儿 менән ялғанып (er, кәметеү һүҙ яһаусы мәғәнәһендә) <span>niǎo</span>r (Niǎo er) (ҡошсоҡ) һүҙенә әйләнә, һәм 鸟儿 тип яҙыла. Тамыр 瓜 (<span>guā</span>, ҡабаҡ) кәметеү суффиксы 子 (Zi «семя» «seed») ялғанып, 瓜子 (<span>guāzǐ</span> килеп сыға — ҡабаҡ йәки ҡөнбағыш емеше). === Тамыр + тамыр === Ҡытай телендә көслө һүҙ төҙөүсе алым булып ике тамыр бәйләнеше һанала. Урыҫ телендәге һымаҡ 'пароход' йәки 'дальнобойный', һүҙҙәрендә тамырҙар мәғәнәһе бәйләнешеп, барлыҡҡа килгән ҡатнаш һүҙ мәғәнәһен аңлата. Миҫал өсөн, транспорт атамалары — йыш ҡына ике тамырлы (йәки унанан да ҡатмарлыраҡ) һүҙҙәр, бында ингән тамыр — 车 ''chē'' («йөк арбаһы»): * 火车 ''huǒchē'' «поезд» (транспорт төрө мәғәнәһендә) ( 火 ''huǒ'' «ялҡын») * 列车 ''lièchē'' «состав (поездың)» ( 列 ''liè'', «тоташтырыу») * 汽车 ''qìchē'' «автомобиль» ( 汽 ''qì'', «газ») Төрлө урындарҙы аңлатып, барлыҡҡа килтереүсе тамырҙар — 场 ''chǎng'' («урын, майҙансыҡ»): * 农场 ''nóngchǎng'' «ферма» ( 农 ''nóng'', «ауыл хужалығы»), * 工場 ''gōngchǎng'' «завод» ( 工 ''gōng'', «эш») * 战场 ''zhànchǎng'' «һуғыш яланы» ( 战 ''zhàn'', «һуғыш»). Күп осраҡта ҡатнаш һүҙҙең бер тамыры тәүге мәғәнәһен юғалта һәм суффикс һымаҡ ҡулланыла тип әйтергә була. Мәҫәлән, «тыуыу» тамыры 生 ''shēng'' менән: ''xuésheng'' 学生 «студент» («уҡырға» тамыры менән 学 ''xué''), йәки ''yīshēng'' 医生 «врач» («медицина» тамыры менән 医 ''yī'') һүҙҙәр барлыҡҡа килтерә. Бынан башҡа, мәғәнәһе буйынса ике төрлө тамырҙар, мәғәнәләре бәйле йәки ят нәмәне аңлатҡан һүҙ яһауҙары ихтимал: * 东西 ''dōngxi'' «әйбер» (东 ''dōng'' — «көнсығыш», 西 ''xī'' — «көнбайыш»). (Икенсе элемент был осраҡта нейтраль тон ала) * 大小 ''dàxiǎo'' «размер» (大 — «ҙур», 小 — «бәләкәй»). * 多少 ''duōshao'' «күпме» (多 ''duō'' — «күп», 少 ''shǎo'' — «аҙ»). Ошо юл менән, һаны сикләнгән (хәтһеҙ генә булһа ла) иероглифтарҙың , ниндәйҙер мәғәнәһе аша күп төрлө аңлатмаларҙы билдәләргә мөмкин. === Ҡатмарлы морфемдар === Урыҫ теленән айырылмалы, ҡытай телендә күп ижекле морфемдар аҙ таралған. Ҡағиҙә булараҡ — бер ижеккә бер иероглиф, морфемдарҙың ижектәренә, айырым алғанда мәғәнәһеҙ, бер нисә иероглифтар ҡулланыла. Мәҫәлән, ''shānhú'' («мәрйен», фарсы теленән алынған) һүҙен айырым мәғәнәле өлөштәргә бүлеүе ауыр. Уның айырым ике ижекле тамырҙан дәлилләү тәбиғи. Шулай ҙа, ул ике ижектән торғас, ике иероглифтар 珊瑚 менән яҙыла.Айырым (珊 ''shān'' һәм 瑚 ''hú'') ижектәре ҡулланылмай, «''shānhú'' һүҙенең беренсе ижеге» һәм «shānhú һүҙенең икенсе ижеге», ҡыҫҡартыу осраҡтарын иҫәпкә алмағанда, бергә ҡулланғанда ғына мәғәнәһе була. Үҙҙәренең боронғо 珊 һәм 瑚 мәғәнәләрендә башҡа ҡулланылмайҙар. Икенсе киң билдәле миҫал — 蝴蝶 ''húdié'' «күбәләк» һүҙе. Уны аңлатҡан иероглифтар яҙылыуы, 蝴 (''hú'') практикала айырым бер ҡасан да ҡулланылмай, ә 蝶 (''dié'') шулай ҙа бер нисә китапса яҙылған ҡуш һүҙҙәрҙә ҡулланылған: (蝶骨, ''diégǔ'', «шына һымаҡ һөйәк» ({{Lang-la|os sphenoidale}}), тураһы — «күбәләккә оҡшаған һөйәк»). Ошо рәүештә, сит ил исемдәре һәм географик атамалар бөғөнғө көндә сит ил телдәренән индерелә. Мәҫәлән, {{Не переведено 3|克隆|克隆||zh}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Инглиз телендә ">(англ.)</span>русск. ''kèlóng'' — «клон», йәки {{Не переведено 3|莫斯科|莫斯科|zh}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Ҡытай телендә ">(кит.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Ҡытай телендә ">)</span>русск. ''Mòsīkè'' — «Мәскәү». Был осраҡта иероглифтарҙың, ижектәр яҙа торған,тәүге мәғәнәһе бик үк әһәмиәтле түгел. Тексты еңел аңлау өсөн, алынған траскрипция, мөмкин тиклем, үҙ мәғәнәһендә һирәк ҡулланыла торған иероглифтар файҙаланыу кәрәк, (мәҫәлән, сөнки, был һүҙҙәр, тәүге мәғәнәләре, хәҙер ҡулланылған телдән сыҡҡандар). Шулай итеп, хәҙерге типик текста иероглифтар 克 һәм 斯 күпселек, үҙҙәренең «фонетик» ролендә осратырға мөмкин — сит ил телдәренән ингән һүҙҙәрҙә ke һәм si ижектәрен яҙыу өсөн — үҙҙәренең «мәғәнәле» төшөнсәләренә (克 kè:«эйәртеү, еңеү»; 斯 sī: «был») ҡарағанда. Әйтергә кәрәк, ҡытай теленән айырмалы, япон телендә «бер иероглиф — бер ижек» ҡағиҙәһе юҡ, шуға күрә бер кандзи японса күп ижекле тамыр яҙыу өсөн ҡулланырға мөмкин. == Яҙыуҙың йүнәлеше == [[Файл: Seattle-Longmen-Jiujia-3576.jpg|thumb|Ресторан атамаһы [[Сиэтл]]е ҡапҡа өҫтөндә уңдан һулға яҙылған (龍門大酒家, Lóngmén Dà '''Jiǔjiā''', йәки «Ҙур ресторан» «Аждаһалар ҡапҡалары»), һәм ситкә һулдан уңға (龍門酒家, Lóngmén '''Jiǔjiā''', йәки «Ресторан» «Аждаһалар Ҡапҡалары»)]] Ғәҙәттә ҡытайҙар өҫтән аҫҡа яҙғандар, ә бағанала уңдан һулға килгәндәр. Ҡайһы осраҡта (мәҫәлән, иғландар элгәндә) ҡулланылған горизонталь яҙыу уңдан һулға эшләнгән. Һуңғараҡ «Европа» яҙыу ысулы — горизонталь һулдан уңға яҙыу ҡуллана башлағандар. КНР-ҙа һәм Төньяҡ Кореяла электән («иҫке» нәфис әҙәбиәттән башҡа) горизонталь яҙыу ҡулланыла. Японияла, Көньяҡ Кореяла һәм Тайванда вертикаль яҙыу нәфис китаптарҙа һәм гәзиттәрҙә ҡулланыла; ғилми нәшриәттә тик горизонталь яҙыу ҡулланыла. == Яҙыу формалары == === Пунктуация === Классик ҡытай яҙыуында (вэньянь) пунктуация аҙ ҡулланылған; нөктә күпселек осраған (。) һәм тамсыға оҡшаған өтөр (、). Беренсеһе һөйләмде тамамлау өсөн ҡулланыла, ә тышҡы күренеше (түңәрәк) формаһында, Европа нөктәһе (.) менән бутап, һөйләмдә иероглифтың берәй өлөшө итеп яңлышмаҫ өсөн ҡулланыла. Хәҙерге ҡытай яҙыуында (байхуа), традицион тамғаларҙан башҡа, Европа пунктуация билдәләре (, ; : ? !) киң ҡулланыла — шул уҡ ваҡытта, Европа өтөрө һәм тамсыға оҡшаған өтөр мәғәнәләре төрлөсә. Шулай итеп, тамсыға оҡшаған өтөр, бер-бер артлы килгән, һөйләмдең оҡшаш өлөштәрен айырыр өсөн ҡуйыла. Европа өтөрө грамматик конструкцияларҙы айыра, мәҫәлән, ҡатмарлы һөйләмдәрҙең өлөштәрен бүлә. Икенсе билдәләр: йәйәләр （ ）【 】［］, тырнаҡтар 《》〈〉「」『 』﹁﹂ "", урталағы нөктә ·, ҡабатланыу билдәһе һәм башҡалар. == Тулы һәм ябай иероглифтар == [[Файл:E4359-Dublin-Chinatown.jpg|thumb|Ябайлаштырылған иероглифтар сит илдә барлыҡҡа килгән ойошмаларҙа киң ҡулланыла]] Ябай иероглифтар сағыштырмаса яңы ғына барлыҡҡа килгән сит ил ҡытай общиналарында киң ҡулланыла, мәҫәлән, Дублинскийҙа. Әлеге ваҡытта күпселек иероглифтарҙы 3 варианттарҙа осратырға мөмкин: ябай ҡытай варианты, ябай япон варианты һәм традицион. Ҡытай телендә ябай иероглифтар [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР-ҙа]] 1950 йылдарҙа уйлап сығарыла һәм 1956 йылда рәсми яҙыу системаһы итеп булдырылған. 1964 йылда ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелгән. Артабанғы реформалар 1977 йылда индерелгән, тик тиҙҙән (1986) улар туҡтатылған, шунан бирле киләсәктә үҙгәрештәр булмаясаҡ тип иғлан ителгән. Сингапур шулай уҡ рәсми рәүештә ҠХР-ҙа эшләп сығарылған ябай иероглифтарҙы ҡабул итә (1960, 1974, 1993 й.). Уның артынан күрше Малайзия ла эйәрә (1981). Традицион (тулы) иероглифтар Кореяла, Тайванда, Гонконг һәм Макаола ҡулланылыуын дауам итә. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Канада]]лағы ҡытай общиналарында шулай уҡ традицион (тулы) иероглифтар өҫтөнлөк ала, тик күпселек Европа ҡалаларында ябай иероглифтар киңерәк ҡулланыла (ҡытай халҡы сағыштырмаса яңыраҡ килеп сыҡҡан һәм КНРҙан тамырҙары булған ҡалалар, тик Гонконг һәм Тайванда түгел). Унан тыш, КНР һәм [[Сингапур]]ҙа тулы иероглифтар иҫке китаптарҙың яңы баҫмаһы һәм сәнғәт маҡсаттары өсөн ҡулланыла ала. Японияла ябай иероглифтар 1964 йылда индерелгән. Ҡайһы бер иероглифтар КНР менән Японияла айырмалы рәүештә ябайлаштырылған. == Иероглифтарҙың диалект формалары == [[Файл:Macau-bus-1032.jpg|left|thumb|Автобус, Тайпуға бара (氹仔, [[Макао]]) ҡасабаһы. Путунхуала иероглиф 氹 юҡ тиергә була]] Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер ҡытай диалекттарында, шул иҫәптән бигерәк тә кантон диалектында, әҙәби [[ҡытай]] телендә булмаған яңы тамғалар барлыҡҡа килеү процесы бик әүҙем бара. Был тамғаларҙы ҡулланыу рәсми органдар тарафынан көйләнмәй, Ҡытайҙа сыҡҡан һүҙлектәрҙә теркәлмәй, күпселек шрифтарҙа ла юҡ. Тәү нәүбәттә һүҙ [[неологизм]]дар тураһында бара, диалектарҙа уларҙың яңғырашы путунхуанан айырылып тора. Путунхуала, башҡа диалектарҙағы һымаҡ, неологизмдарға яңы тамғалар ғәҙәттә радикал-детерминатив + [[фонетика|фонетик]] тамға принцибында барлыҡҡа киләләр. Шуның арҡаһында бер үк терминдәге төрлө яңғырашлы тамғалар төрлөсә килеп сығыуы ихтимал. == Юникодта ҡытай символдары == Ҡытай иероглифтарының төп өлкәһе — <code>U+4E00</code>…<code>U+9FA5</code> (20 902 урын). Һирәк ҡулланылған символдар өсөн бирелгән өлкә: <code>U+20000</code>…<code>U+2A6D6</code> (42 711 урын). Шулай уҡ бер нисә ярҙамсы өлкәләр бар. Ҡытай, япон һәм корея телдәрендә күпселек иероглифтарҙың, бер үк нәмәне аңлатып, бер ни тиклем айырылмалы яҙылыштары алынған. Шулай ҙа, Юникод яҙылыш түгел, ә символдар булғас, унда тура килгән иероглифтар берләшкән ([[:en:Han unification|Han unification]]<span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em">&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span></span><span class="link-ru noprint metadata" style="font-size:80%; margin-left:-1.7em; position: relative; top: -.4em;">русск.</span>{{Langi|en|{{не переведено 3|Han unification|Han unification|en}}}}). Дөрөҫ яҙылышы тура килгән шрифт файҙаланып һайлап алына. Веб-битендә текст тег ярҙамында ҡайһы телгә ҡарағанын күрһәтһә, браузерҙәр быны автоматик рәүештә эшләй <code lang="html4strict">lang</code>. Бер үк Юникод символдарының ҡытай һәм япон хатында төрлөсә яҙылыш миҫалдары: {| border="1" style="font-size: 200%; text-align: center; line-height: normal; width: 100%" class="" | lang="ru" style="font-size: medium" |Ҡытайса | 与 | 令 | 刃 | 海 | 化 | 外 | 才 | 画 | 骨 |- lang="ja" | lang="ru" style="font-size: medium" |Японса | 与 | 令 | 刃 | 海 | 化 | 外 | 才 | 画 | 骨 |} Ҡытай һәм япон телдәрендә ҡуйылған хәрефтәр ярҙамында, яҙылышты һайлау мөмкинселлектәре булған браузерҙә, был таблица миҫалында: [[Файл:Han-unification-example.png]] Ғәҙәти һәм ябайлаштырылған иероглифтар төрлө кодтар менән күрһәтелгән, шулар иҫәбендә, бер төптән тап килмәүҙәре айҡанлы (бер нисә ғәҙәти иероглифтарға бер ябайы тура килеүе ихтимал). Ҡытай, япон һәм корея яҙылыштары бүленгән кодировкалар бар, мәҫәлән: * ISO/IEC 2022&nbsp;<span>(</span>''[[:en:ISO/IEC 2022|англ.]]''<span>)</span> * CNS 11643&nbsp;<span>(</span>''[[:en:CNS 11643|англ.]]''<span>)</span> * Chinese Character Code for Information Interchange&nbsp;<span>(</span>''[[:en:Chinese Character Code for Information Interchange|англ.]]''<span>)</span> * TRON&nbsp;<span>(</span>''[[:en:TRON (encoding)|англ.]]''<span>)</span> == Ҡытай теленең әлифбә транскрипциялары == Латин алфавиты: * Пиньинь (Ҡытайҙа рәсми система) * Латынға күсерелгән ҡытай әлифбаһы (СССР-ҙа һәм Ҡытайҙа 1930 — 40 йылдарҙа коммунистар ҡулланған) * Уэйд — Джайлз транскрипцион системаһы Кириллица ҡулланып: * Палладий транскрипцион системаһы (Россия стандарты буйынса) * Дунған теле әлифбаһы Ҡытай фонетик алфавиты: * Нюй-шыу * Бопомофо ==Яңы һүҙҙәр== # На, в — өҫтөнә,эсенә — 在 # Компакт-диск — компакт-диск — 光盘 # [[Музыка]] — музыка — 音乐 # [[Универмаг]] — универмаг — 商店 # [[Бизнес]] — бизнес — 业务 # Часто — йыш — 常 # Следовать — артынан — 跟 # Известный — билдәле — 已知 # Книга — [[китап]] — 书 # Газета — [[гәзит]] — 报纸 # Тетрадь — [[дәфтәр]] — 笔记本 # Там — тегендә — 那 == Ҡытай яҙыуында филателия == Почта Тайвань, 6 апрель, 1995 г. выпущена цепка (16 юл шиғырҙар Һыу Ши "Ритуал һалҡын пищи"). Мәғәнә һалыу — таратыу донъяла тураһында белемдәр традицион ҡытай мәҙәниәтенә һәм, айырым алғанда, тураһында сыға. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡытай теле]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{commons|Category:Chinese writing}} * [http://www.zein.se/patrick/3000char.html The most common Chinese characters in order of frequency.] * [http://lingua.mtsu.edu/chinese-computing/statistics/index.html Character frequency lists.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128052138/http://lingua.mtsu.edu/chinese-computing/statistics/index.html |date=2010-01-28 }} * [http://hieroglyphs.ru/ Китайские иероглифы и их значение на русском.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223081013/http://hieroglyphs.ru/ |date=2010-02-23 }} * [http://t-lar.narod.ru/hierog.html 20902 иероглифа представленных в Юникоде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ҡытай]] [[Категория:Ҡытай яҙыуы]] gfrunb0ockg6xqf7rufgderqmwl8e4m Донецк өлкәһе 0 100628 1308398 1303301 2026-11-05T15:08:48Z Summershell67 48679 /* */ 1308398 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Украина}} |Русское название = Донецк өлкәһе |Оригинальное название = {{lang-uk|Донецька область}} |Герб = CoA of Donetsk Oblast (UA motto).svg |Флаг = Flag_of_Donetsk_Oblast.svg |Страна = [[Украина]] |Гимн = |Статус = өлкә |Входит в = |Включает = 18 район |Столица = [[Донецк]] |Крупные города = [[Мариуполь]], [[Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Енакиево]], [[Славянск]], [[Харцызск]], [[Ясиноватая]], [[Бахмут]], [[Торез]], [[Константиновка]], [[Торецк]], [[Красноармейск]], [[Снежное]], [[Дружковка]], [[Доброполье]], [[Шахтёрск]], [[Селидово]], [[Димитров]], [[Дебальцево]], [[Лиман]] |Дата = 17.07.1932 |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Население = 4 265 100 |Год переписи = 2015 |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = 160,8 |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 26 517 |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = Donetsk in Ukraine.svg |Размер карты = 300 |Карта административной единицы = |Часовой пояс = UTC+2, летом UTC+3 |Аббревиатура = |ISO = UA-14 |FIPS = |Телефонный код = +380 62 |Почтовые индексы = |Код автомобильных номеров = AH |Сайт = http://donoda.gov.ua/ |Примечания = }} '''Донецк өлкәһе''' ({{lang-uk|Донецька область}}) — [[Украина]]лағы өлкә. Административ үҙәге — [[Донецк]] ҡалаһы. == Билдәле шәхестәре == * [[Овчаренко Василий Моисеевич]] (1910—1965), инженер-[[Металлургия|металлург]], хужалыҡ эшмәкәре. 1946—1965 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2006)<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/10330-ovcharenko-vasilij-moiseevich Башҡорт энциклопедияһы — Овчаренко Василий Моисеевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|29|05|2020}}</ref>. == Административ ҡоролошо == [[Файл:Donetsk Oblast - New.png|400px|thumb|right]] '''18 район:''' # Амвросиевка районы # Бахмут районы # Великая Новосёлка районы # Волноваха районы # Володарское районы # Доброполье районы # Константиновка районы # Красноармейск районы # Красный Лиман районы # Марьинка районы # Новоазовск районы # Александровка районы # Першотравневый районы # Славянск районы # Старобешево районы # Тельманово районы # Шахтёрск районы # Ясиноватая районы '''28 ҡала округы:''' # Авдеевка # Бахмут # Угледар # Горловка # Дебальцево # Димитров # Доброполье # Докучаевск # [[Донецк]] # Дружковка # Енакиево # Ждановка # Кировское # Константиновка # Краматорск # Красноармейск # Лиман # Макеевка # [[Мариуполь]] # Новогродовка # Селидово # Славянск # Снежное # Торез # Торецк # Харцызск # Шахтёрск # Ясиноватая == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://donoda.gov.ua/ Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119012325/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2013-01-19 }} {{ref-uk}} {{ref-ru}} [[Категория:Донецк өлкәһе|*]] 7psvv78mnp6982mxsehn7e0dyptwoo2 Әхмәҙуллина Белла Әхәт ҡыҙы 0 103274 1308670 1306210 2026-11-06T06:24:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308670 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Белла Әхмәҙуллина |Төп исеме = |Рәсеме = Bella Akhmadulina.jpg |Киңлек = 250px |Рәсем аңлатмаһы =2004 йылда әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһын алғандан һуң<br>(12 июнь 2005) |Тыуған ваҡыттағы исеме = Изабелла Әхәт ҡыҙы Әхмәҙулина |Тыуыу датаһы = 10.4.1937 |Тыуған урыны = {{ТыуғанУрыны|Мәскәү}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |Вафат булыу датаһы = 29.11.2010 |Вафат булған урыны = {{МестоСмерти|Переделкино|Переделкинола}}, Ленин районы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[Рәсәй]] |Гражданлығы = {{SUN}} →<br>{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = лирика |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]] |Премиялары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Государственная премия России}}{{!!}}{{Премия Президента Российской Федерации}}{{!!}}{{Государственная премия СССР}} {{!}}} | Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Дружбы народов}} {{!}}} |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{ФШ|Әхмәҙуллин}} '''Белла''' ('''Изабелла''') '''Әхәт ҡыҙы Әхмәҙуллина''' ([[10 апрель]] [[1937 йыл]] — [[29 ноябрь]] [[2010 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[шиғриәт|шағиры]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[тәржемә]]се, [[XX быуат]]тың күренекле лирик шағирҙарының береһе. [[СССР]]-ҙың һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премиялары лауреаты. [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы, Рәсәйҙең ПЕН-үҙәге башҡарма комитеты, [[А. С. Пушкин]] исемендәге һынлы сәнғәт музейы дуҫтары йәмғиәте ағзаһы. [[Америка]] сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһының Маҡтаулы ағзаһы. == Биографияһы == Белла Әхмәҙуллина 1937 йылдың 10 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. Уның атаһы Әхәт Вәли улы, министр урынбаҫары, әсәһе — [[рустар|рус]]- итальян сығышлы, тәржемәсе. Белла мәктәптә уҡығанда шиғырҙар яҙа башлай. Әҙәбиәт белгесе Дмитрий Быков әйтеүенсә, шағир үҙенең яҙыу манераһын ун биш йәштә таба. Уның шиғриәткә маһир булғанлығын беренсе булып Павел Антокольский күреп ҡала<ref name=ReferenceA>{{cite web|url=http://sobesednik.ru/bykov/bella|title=Bella &#124; Дмитрий Быков &#124; Собеседник.ру|accessdate=2013-02-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EReoaDmE|archivedate=2013-02-15}}</ref>. Белланың шиғырҙарын [[1957 йыл]]да «Комсомольская правда» гәзитендә тәнҡитләйҙәр. [[1960 йыл]]да [[Максим Горький]] исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. [[Борис Пастернак]]ты эҙәрләүҙе яҡлауҙан баш тартҡанға, (рәсми рәүештә марксизм-ленинизм фәненән имтихан бирә алманы тигән сәбәп менән) институттан ҡыуалар<ref>[http://magazines.russ.ru/znamia/2011/9/me11.html Борис Мессерер. Промельк Беллы] «Знамя», 2011, № 9</ref>), һуңынан яңынан алалар<ref name="Rian">[http://www.rian.ru/culture/20101129/302445247.html Умерла Белла Ахмадулина — тонкий лирик и защитница диссидентов]</ref>. [[1959 йыл]]да 22 йәшлек Әхмәҙуллина үҙенең иң билдәле «По улице моей который год…»" тигән шиғырын яҙа<ref>[http://rupoem.ru/axmadulina/po-ulice-moej.aspx «По улице моей который год…» — Белла Ахмадулина]</ref>. [[1975 йыл]]да композитор Микаэл Таривердиев был шиғырҙы көйгә һала, һәм романс Элдар Рязановтың «Ирония судьбы, или с легким паром!» фильмында бик урынлы яңғыраш таба. 1964 йылда Василий Шукшиндың «Йәшәй шундай йәш кеше.(Живет такой парень» фильмында Белла журналист ролен башҡара. Венецияла уҙған кинофестивалдә был фильм «Золотой лев» премияһы менән бүләкләнә. 1970 йылда Әхмәҙуллина «Спорт, спорт, спорт» фильмендә уйнай.. [[1962 йыл]]да «Струна» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Артабан «Озноб» (1968), «Уроки музыки» (1970), «Шиғырҙар» (1975), «Метель» (1977), «Свеча» (1977), «Тайна» (1983), «Сад» (СССР-ҙың Дәүләт премияһы, 1989). Әхмәҙуллина шиғырҙарына ҡырҡыу лиризм, зауыҡлы формалар, үткән замандың традицияларына бәйлелек хас. [[Файл:Белла_Ахмадулина1.jpg|left|thumb|322x322px]] 1970-се йылдарҙа шағирә [[Грузия]]ға бара һәм ошо ваҡыттан башлап был ил Белланың ижадында һиҙелерлек ҙур урын ала. Әхмәҙуллина Н. Бараташвили, Г. Табидзе, И. Абашидзе һәм башҡа грузин авторҙары әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә. [[1979 йыл]]да Әхмәҙуллина цензураһыҙ «Метрополь» әҙәби альманахын сығарыуҙа ҡатнаша. Ул бер нисә тапҡыр совет диссиденттары — Андрей Сахаровты, Лев Копелевты, Георгий Владимовты, Владимир Войновичтарҙы яҡлап сыға. Уның яҡлау һүҙҙәре «Нью-Йорк Таймс» гәзитендә баҫылып сыға, бер нисә тапҡыр "Азатлыҡ радиоһы " һәм " Голос Америки " радиостанциялары тапшырыуҙарында яңғырай.<ref name="Rian"/>. Әхмәҙуллина бик күп бөтә донъя әҙәби фестивалдәрендә, шул иҫәптән Куала-Лумпурҙа (1988) үткән Халыҡ-ара шиғриәт байрамында ҡатнаша. Әхмәҙуллина үҙ заманының шағирҙары тураһында иҫтәлектәр һәм шулай уҡ А. С. Пушкин һәм М. Ю. Лермонтов тураһында эссе яҙған. Һуңғы йылдарҙа Белла Әхмәҙуллина ҡаты ауырый, күҙҙәре насар күреү сәбәпле, тоҫмаллап ҡына йөрөй<ref>[http://fed.sibnovosti.ru/articles/128191-poetessa-bella-ahmadulina-skonchalas-v-vozraste-73-let Поэтесса Белла Ахмадулина скончалась в возрасте 73 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210053558/http://fed.sibnovosti.ru/articles/128191-poetessa-bella-ahmadulina-skonchalas-v-vozraste-73-let |date=2010-12-10 }}</ref>. [[2010 йыл]] 29 ноябрь ашығыс ярҙам күрһәтеү машинаһында үлә. Шағирәнең ире Борис Мессерер һүҙҙәренә ҡарағанда, ул йөрәк -ҡан тамырҙары кризы сәбәпле үлә<ref>[http://президент.рф/новости/9635 Соболезнования в связи со смертью Беллы Ахмадулиной. — 29 ноября 2010 года, 20:30] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175942/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/9635 |date=2012-01-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175942/http://xn--d1abbgf6aiiy.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/9635 |date=2012-01-18 }}</ref>. Рәсәй президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Д.]] [[Медведев Дмитрий Анатольевич|А.]] [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] шағирәнең яҡындарына уларҙын ҡайғыларын уртаҡлашыуын рәсми белдерҙе. Белла Әхмәҙуллина менән хушлашыу [[2010 йыл]]дың 3 декабрендә Әҙәбиәтселәрҙең Үҙәк Йортонда [[Мәскәү]]ҙә үтте<ref>[http://www.lenta.ru/news/2010/11/30/bella/ Объявлены дата и место прощания с Беллой Ахмадулиной]</ref>. Шул уҡ көндө ул Новодевичье зыяратында ерләнде<ref>[http://www.rg.ru/2010/12/03/ahmadulina-anons.html Белла Ахмадулина похоронена на Новодевичьем кладбище]/«Российская газета»</ref>. == Ғаиләһе == 1955—1958 йылдарҙа Әхмәҙуллина Евгений Евтушенконың беренсе ҡатыны була<ref name="ReferenceA" />. 1959 йылдан алып 1968 йылдың 1 ноябренә тиклем<ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=http://litrossia.ru/2006/23/00438.html|title=Тайна утраты личности &#124; Номер 23 (2006) &#124; Литературная Россия|accessdate=2013-02-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EReqhlKc|archivedate=2013-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124063738/http://litrossia.ru/2006/23/00438.html |date=2013-01-24 }}</ref> — Юрий Нагибиндең бишенсе ҡатыны була.<ref name="казак"><span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D0.BA1996">''Казак В.'' </span></ref><ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Был никах,Нагибиндың «Көндәлегендә» («Дневник»), үҙе әйтеүе буйынса һәм Василий Аксеновтың «Таинственная страсть» мемуар беллетристик әҫәрендә ҡыйыу сексуаль эксперименттар тураһында яҙылыуы арҡаһында, уларҙың никахы тарҡала. 1968 йылда, Нагибин менән айырылышҡас, Әхмәҙуллина үҙе янында тәрбиәгә ҡабул ителгән ҡыҙҙары Аннаны ҡалдыра<ref>[http://sobesednik.ru/scandals/20120614-bellu-akhmadulinu-muzh-vygnal-iz-doma-za-lesbiiskii-seks Собеседник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312162928/http://sobesednik.ru/scandals/20120614-bellu-akhmadulinu-muzh-vygnal-iz-doma-za-lesbiiskii-seks |date=2013-03-12 }}</ref>. Балҡар классигы Ҡайсын Кулиевтың улы — Эльнар Кулиевтан (тыуған 1951) — 1973 йылда Әхмәҙуллина Елизавета исемле ҡыҙ таба. 1974 йылда, үҙенең балаларын әсәһе һәм өйҙәге ярҙамсы ҡатынға ҡалдырып, театр рәссамы Борис Мессерерға дүртенсе һәм һуңғы тапҡыр кейәүгә сыға. Беренсе ҡыҙҙары Анна Полиграфик институтты тамамлай. Ул китаптар сығарған ерҙә иллюстратор булып эшләй. Елизавета Кулиева, әсәһе кеүек, Әҙәбиәт институтын бөтөргән. Һуңғы йылдарҙа Белла Әхмәҙуллина ире менән Переделкинола йәшәй. == Ижады == <blockquote> Поэзия Әхмәҙуллина өсөн — шағирҙың эске донъяһы менән яңы (магнитофон, самолет, светофор) һәм традицион (свеча, дуҫ йорто) әйберҙәрҙе осраштырыу урыны. Уның шиғриәте өсөн бөтә әйберҙәр ҙә, хатта теләһә ниндәй ваҡ-төйәк тә, фантазияны ҡанатландырыусы предметтар булып тора һәм, тәбиғәттең һәр бер күренеше нисек символ булһа, шулай шағирә күңелендә үтә ҡыйыу образдар барлыҡҡа килтерә, уларҙы тулыландыра, йәнләндерә («Сказка о дожде», 1964). Әхмәҙуллина үҙ лексикаһын һәм синтаксисын, боронғо тел элементтарына мөрәжәғәт итеп, заманса тел менән оҫта бәйләй. Онотолоп ,ҡулланыуҙан сыҡҡан һүҙҙәргә контекст эсендә һүҙҙәрҙең тәүге мәғәнәһен ҡайтарып бирә. Әхмәҙуллина шиғырҙарының ритмында ҡатып, хәрәкәтһеҙ ҡалыу түгел, ә бер туҡтауһыҙ алға ынтылыу, динамика ята. Вольфганг Казак әйтеүенсә, Әхмәҙуллина шиғырҙарының ғәҙәти булмаған өлөшө, башҡа шағирҙәр менән сағыштырып ҡарағанда, бик ҙур була. Һуңғараҡ уның поэзияһы ябайыраҡҡа әйләнә.<ref name="казак"/>. </blockquote> Әҙәбиәт белгесе И. Снеговая, 2008 йылда Әхмәҙуллина ҡатнашлығында үткән Әхмәтова кисәһендә, шағирәнең Репино һәм Комаровоға арнап яҙылған шиғырҙарын билдәләп үтә. Уның шиғырҙарында боронғо замандың һулышы тойолоуы, элекке, иҫке дачаларҙың күренеше, уларҙа ҡасандыр йәшәгән кешеләрҙең яҙмышы шағирә әҫәрҙәренең төп йөкмәткеһе булып тора, тип билдәләй. «Уның Әхмәтоваға бағышланған кисәлә ҡатнашыуы бик урынлы һәм шатлыҡлы булды. Заманыбыҙҙың Гүзәл ҡатын-ҡыҙ заты, үҙенең зауыҡлы, нәфис теле һәм үҙенең буй-һыны, үҙен-үҙе тотоуы менән, классик традицияларҙы дауам итә. Уның Әхмәтоваға арналған шиғырҙарында шағирә менән һоҡланыу һәм уның менән бәхәсләшеү ята. Быларҙан башҡа шиғриәттә дауамлылыҡ булмаҫ ине». Иосиф Бродский Әхмәҙуллинаны рус шиғриәтенең лермонтов-пастернак һыҙығы мираҫсыһы тип атаны. Дмитрий Быков, Әхмәҙуллина шиғриәтенең төҫлө сәнғәттәге импрессионизмға оҡшаш булыуын билдәләп үтә. Ул ҡатмарлы лабиринттар аша ассоциатив юлдар менән уҡыусыларҙың иҫендә ауыр ҡала торған шиғырҙарын матур, тулы образдар тыуҙырып, йөрәккә керерлек итеп, ҡыйыуһыҙлыҡ менән үҙеңдең баһаңды белеп тороуҙы бер-береһенән айырмай, тормошто белеүҙе көсһөҙлөк менән, ҡурҡыусанлыҡты еңелмәүселек менән бергә ҡушып күрһәтә алған. Әхмәҙуллинаның бөтә ижады аша үткән тема булып оялыу хисе тора. Был хис шағирәне ғүмере буйына оҙатып йөрөй. Был хисте уның бик артыҡ ҡыйыу, юлға һалынмаған тормошо иҫендә тоторға мәжбүр иткәндер. Быков фекерләүенсә, был доминант тема шулай уҡ ижади иреклелектең етешмәүе, кәрәк булмаған кешеләр менән төрлө мөнәсәбәттәргә инеп, кәрәкмәгән кешеләр менән эсеүе арҡаһында килеп сыҡҡандыр. Шағирәнең биографы фаразлауса, ошо язалаусы гонаһлылыҡ тойғоһо, үҙен-үҙе битәрләүе Әхмәҙуллинаның Борис Пастернак шиғриәтенең традицияларын дауам итеүе арҡаһында килеп сыҡҡандыр: сөнки «ике лирик шағирҙың тормошонда ла, шиғриәтендә лә ҙур оҡшашлыҡ бар,- тигән ул.- Кешелекһеҙ донъя уртаһында Әхмәҙуллинаның кешелеклелек һыҙаттары боҙға ҡатҡан донъяла йылы йотом кеүек ине». [[2013 йыл]]дың 9 февралендә Ата-әсәләрҙең беренсе съезында [[Рәсәй Федерацияһы]]ның президенты В. В. Путин Әхмәҙуллинаның шиғырҙарын әҙәбиәт фәненең мотлаҡ мәктәп программаһына индерергә ҡушты<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1028590|title=Вести.Ru: На первом Съезде родителей пообещали построить новое гражданское общество|accessdate=2013-02-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ERevAHBU|archivedate=2013-02-15}}</ref>. == Хәтер == * [[2012 йыл]]дың май айында Әхмәҙуллинаның иҫтәлеге өсөн, уның итальян тамырҙарын иҫәптә тотоп, Борис Мессерер инициативаһы буйынса 18 йәштән алып 35 йәшкә тиклемге йәш шағирҙар өсөн «Белла» тигән [[Рәсәй]] — [[Италия]] премияһы булдырылды. Был премия рус һәм итальян телдәрендә яҙылған шиғырҙар һәм шулай уҡ «Хәҙерге шиғриәттә рус һәм итальян телендә яҙылған шиғырҙар һәм биографик эссе» номинацияһында биреләсәк. Премияның уникаллеге булып премияны шиғырҙар китабы өсөн түгел, ә айырым шиғыр өсөн бирелеү мөмкинлеге тора. Премияның жюриһе икәү — рус һәм итальян жюриҙәре. Еңеүселәр өсөн бүләк 3000 евро тәшкил итәсәк. Бүләкләү церемонияһы йыл һайын Әхмәҙуллинаның тыуған айы апрелдә [[Рәсәй]]ҙә һәм [[Италия]]ла үткәреләсәк. * Тарусалағы һәйкәл. 2013 йылдың сентябрендә асылған. * Мәскәүҙәге һәйкәл. 2014 йылдың ноябрендә асылған. == Шиғри йыйынтыҡтары == * «Струна» (М., Советский писатель, 1962) * «Озноб» (Франкфурт, 1968) * «Уроки музыки» (1969) * «Стихи» (1975) * «Свеча» (1977) * «Сны о Грузии» (1977, 1979) * «Метель» (1977) * альманах «Метрополь» («Много собак и собака», 1980) * «Тайна» (1983) * «Сад» (1987) * «Стихотворения» (1988) * «Избранное» (1988) * «Стихи» (1988) * «Побережье» (1991) * «Ларец и ключ» (1994) * «Шум тишины» (Иерусалим, 1995) * «Гряда камней» (1995) * «Самые мои стихи» (1995) * «Звук указующий» (1995) * «Однажды в декабре» (1996) * «Созерцание стеклянного шарика» (1997) * «Собрание сочинений в трёх томах» (1997) * «Миг бытия» (1997) * «Нечаяние» (стихи-дневник, 1996—1999) * «Возле ёлки» (1999) * «Друзей моих прекрасные черты» (2000) * «Стихотворения. Эссе» (2000) * «Зеркало. XX век» (стихи, поэмы, переводы, рассказы, эссе, выступления, 2000) * «Пуговица в китайской чашке» (2009) * «Нечаяние» (2010) == Фильмография == === Актёр эштәре === * 1964 — Живёт такой парень * 1970 — Спорт, спорт, спорт === Сценарий авторы === * 1965 — Чистые пруды * 1968 — Стюардесса === Яңғыраған шиғырҙары === * 1964 — Застава Ильича * 1973 — Друзья мои… (киноальманах)<ref>http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/12103/annot/, http://www.youtube.com/watch?v=M-nGWEtivys, http://www.youtube.com/watch?v=NEi5dEg-1QY, http://www.youtube.com/watch?v=6ek7NGer54o, http://www.youtube.com/watch?v=0yrP82CgQJs</ref> * 1975 — Ирония судьбы, или С лёгким паром! ** «По улице моей», исполняет Надя (Алла Пугачёва) * 1976 — Ключ без права передачи — сама автор читает стихи * 1978 — Служебный роман ** «Озноб» («О, мой застенчивый герой»), читает Светлана Немоляева * 1978 — Старомодная комедия * 1984 — Пришла и говорю ** «Взойти на сцену» («Пришла и говорю»), исполняет Алла Пугачёва * 1984 — Жестокий романс ** «А напоследок я скажу», исполняет Валентина Пономарёва ** «Романс о романсе», исполняет Валентина Пономарёва ** «Снегурочка», исполняет Валентина Пономарёва == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[11 август]]а [[2007 йыл|2007 года]]) — ''за выдающийся вклад в развитие отечественной литературы и многолетнюю творческую деятельность''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?925732 Указ Российской Федерации от 11 августа 2007 года № 1067 "O награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» II степени Ахмадулиной И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206180908/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?925732 |date=2014-12-06 }}</ref>. * Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени ([[7 апрель|7 апреля]] [[1997 йыл|1997 года]]) — ''за заслуги перед государством и выдающийся вклад в развитие отечественной литературы''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1141422 Указ Российской Федерации от 4 апреля 1997 года № 302 «O награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Ахмадулиной И.]</ref>. * Государственная премия Российской Федерации в области литературы и искусства 2004 года ([[6 июнь|6 июня]] [[2005 йыл|2005 года]]) — ''за продолжение и развитие высоких традиций отечественной поэзии''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?825989 Указ Президента Российской Федерации от 6 июня 2005 года № 614 „О присуждении Государственных премий Российской Федерации 2004 года“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206180509/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?825989 |date=2014-12-06 }}</ref> * Премия [[Рәсәй Президенты|Президента Российской Федерации]] в области литературы и искусства 1998 года ([[12 ғинуар|12 января]] [[1999 йыл|1999 года]])<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1062508 Указ Президента Российской Федерации от 12 января 1999 года № 93 „О присуждении премий Президента Российской Федерации в области литературы и искусства 1998 года“]</ref> * Премия имени Булата Окуджавы 2003 года ([[14 февраль|14 февраля]] [[2004 йыл|2004 года]])<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?779286 Указ Президента Российской Федерации от 14 февраля 2004 года № 200 „О присуждении Премиялары имени Булата Окуджавы 2003 года“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206181037/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?779286 |date=2014-12-06 }}</ref> * Орден Дружбы народов (1984) * Лауреат Государственной премии СССР (1989) * Лауреат премии фонда „Знамя“ (1993) * Лауреат „Носсиде“ (Италия, 1994) * Лауреат премии „Триумф“ (1994) * Лауреат Пушкинской премии фонда А. Тепфера (1994) * Лауреат премии Президента Российской Федерации в области литературы и искусства (1998) * Лауреат „Брианца“ (Италия, 1998) * Лауреат журнала „Дружба народов“ (2000) * Почётный член Российской академии художеств<ref>[http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-19-15-43-25.html Состав РАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128112620/http://www.rah.ru/content/ru/main_menu_ru/section-academy_today/section-composition/person-2009-03-19-15-43-25.html |date=2012-01-28 }}</ref> == Ҡарарға шулай уҡ == * Шестидесятники == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/a/ahmadulina/|Белла Ахмадулина}}Журнальном зале<span contenteditable="false">»</span> * [http://uionv.com/Bellarus.htm Белла Ахмадулина читает свои стихи] * [http://ahmadulina.ouc.ru/ Произведения Беллы Ахмадулиной в Библиотеке поэзии] * [http://www.abella.in www.abella.in — Белла Ахатовна Ахмадулина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121055644/http://www.abella.in/ |date=2020-01-21 }} [http://www.abella.in Биография и стихотворения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121055644/http://www.abella.in/ |date=2020-01-21 }} * [http://www.litera.ru/stixiya/authors/axmadulina.html Ахмадулина на Стихии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412172902/http://www.litera.ru/stixiya/authors/axmadulina.html |date=2006-04-12 }} * [http://perelmuterverlag.de/page5.html Библиография переводов на немецкий язык]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129125411/http://www.perelmuterverlag.de/page5.html |date=2013-01-29 }} * [http://www.vtoraya-literatura.com/publ_121.html Белла Ахмадулина «Озноб» (1968), pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325150355/http://www.vtoraya-literatura.com/publ_121.html |date=2016-03-25 }} * [http://stroki.net/content/blogcategory/13/13/ Стихи Ахмадулиной на stroki.net] * [http://www.mberg.net/ona_bila_poet/ Михаил Берг.] [http://www.mberg.net/ona_bila_poet/ Она была поэт] * [http://www.rian.ru/analytics/20101129/302450565.html Анатолий Королев, писатель, член Русского Пен-Клуба.] [http://www.rian.ru/analytics/20101129/302450565.html Белла Ахмадулина: свеча на ветру] * Виталий Диксон, писатель, член Русского Пен-Клуба. [http://newswe.com/index.php?go=Pages&in=print&id=2940 Иркутская история про двух дам с собачкой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.runyweb.com/articles/culture/literature/bella-akhmadulina-in-new-york.html Белла Ахмадулина в Нью-Йорке.] [http://www.runyweb.com/articles/culture/literature/bella-akhmadulina-in-new-york.html История одной фотографии. Автор Наташа Шарымова, RUNYweb.com — Русский Нью-Йорк онлайн] * Е. Евтушенко, М. Берг и В. Диксон [http://enc.vkarp.com/2011/02/20/а-ахмадулина-белла-изабелла-ахатовна/ о Белле Ахмадулиной на сайте режиссёра и драматурга В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514103030/http://enc.vkarp.com/2011/02/20/%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2017-05-14 }} [http://enc.vkarp.com/2011/02/20/а-ахмадулина-белла-изабелла-ахатовна/ Карпа «Зеркало сцены».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514103030/http://enc.vkarp.com/2011/02/20/%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2017-05-14 }} * [https://web.archive.org/web/20200920151757/http://poetarium.narod.ru/akhmadulina/september.htm Перевод стихотворения Б.] [https://web.archive.org/web/20200920151757/http://poetarium.narod.ru/akhmadulina/september.htm Ахмадулиной на малайский язык] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан вафат булыусылар]] mbmrsj2eahj4cijrf201ahk1p3qpw90 1956 йылғы мадьяр ихтилалы 0 103856 1308692 1300804 2026-11-06T08:15:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308692 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Венгр (мадьяр) ихтилалы<br />«Ҡойон» операцияһы (Операция «Вихрь») |изображение = [[File:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|280px]] |заголовок = Будапешта юҡ ителгән совет Т-34-85 танкы,<br /> 1956 йыл |часть = [[Һалҡын һуғыш]] |место = [[Венгрия|Венгр Халыҡ Республикаһы]] |дата = [[23 октябрь]] — [[9 ноябрь]] [[1956 йыл]] |причина = Венгр халҡының советтар яҡлы режим менән ҡәнәғәт булмауы |итог = Ихтилалды баҫтырыу<br /> [[Венгрия|Венгр Халыҡ Республикаһы]]ндағы элекке режимдың һаҡланып ҡалыуы |противник1 = * {{Флагификация|СССР|1955}} ** Совет армияһы ** [[КГБ]] * {{Флаг|Венгрия|1949}} [[Венгрия|Венгр Халыҡ Республикаһы (ВХР)]] ** Венгрияның Дәүләт именлеге идаралығы |противник2 = [[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Венгр баш күтәреүселәре |командир1 = {{Флаг|СССР|1955}} [[Никита Хрущёв]]<br /> {{Флаг|СССР|1955}} Иван Серов<br /> {{Флаг|СССР|1955}} [[Георгий Жуков]] |командир2 = [[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Имре Надь #† <br /> [[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Пал Малетер #†<br /> [[Файл:Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg|border|22px]] Бела Кирай |силы1 = {{Флаг|СССР|1955}} 31 550 хәрби хеҙмәткәр, 1130 танк, 800 орудия һәм миномет, 380 БМП һәм БТР 3860 берәмек башҡа төр техника {{Флаг|Венгрия|1949}} 26 500 хәрби һәм махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәре. |силы2 = '''СССР мәғлүмәттәре буйынса:''' 15 000 — 20 000 кешенән күп түгел<ref>[http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1956budapesht.html Ввод советских войск в Будапешт]</ref> '''Венгрия мәғлүмәттәре буйынса:''' 50 000 яҡын кеше |юғалтыуҙар1 = {{Флаг|СССР|1955}} 669 һәләк булыусы, 1251 яраланыусы, 51 хәбәрһеҙ юғалыусы, {{Флаг|Венгрия|1949}} 53 һәлк булыусы, 289 яраланыусы<ref>http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf</ref> |юғалтыуҙар2 = '''Военные потери:''' 2652 һәләк булыусы, 13 000 яраланыусы '''Граждандар араһындағы юғалтыуҙар:''' 348 һәләк булыусы, 6226 яраланыусы }} '''1956 йылғы венгр (мадьяр) ихтилалы''' — ([[23 октябрь]] — [[9 ноябрь]] [[1956]]) (коммунистик осорҙан һуң<ref>билдәләмәгә ярашлы [http://www.m-w.com/dictionary/communism ''communism''] Словарь ''Merriam-Webster Online Dictionary''.</ref> Венгрияла '''1956 йылғы мадьяр ихтилалы''' тип йөрөтөлә, [[СССР|совет]] сығанаҡтарында '''Венгриялағы 1956 йылғы контрревоюцион бола''' тип атала) — 1956 йылдың октябрь — ноябрендә Венгриялағы [[СССР|советтар]] яҡлы режимға ҡаршы күтәрелгән һәм [[СССР|совет]] ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырылған ҡораллы ихтилал. Венгр ихтилалы [[Һалҡын һуғыш]] осороноң иң мөһим ваҡиғаларының береһе була һәм [[Советтар Союзы]]ның [[Варшава килешеүе ойошмаһы]]на ингән илдәрҙә [[коммунизм|коммунистик]] режимдарҙы ҡораллы хәрби көс ярҙамында һаҡларға әҙер булыуын күрһәтә. == Тәүшарттар == [[Икенсе донъя һуғышы]]ның аҙағына тиклем Венгрия [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] яғында була һәм артабан [[СССР|совет]] оккупация зонаһына эләгә. Бынан сығып, [[Гитлер]]ға ҡаршы коалицияға ингән илдәрҙең [[1947 йыл]]ғы Париж тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, [[Советтар Союзы]] Венгрия биләмәләрендә үҙенең хәрби көстәрен тоторға хоҡуҡ ала, әммә союзниктарҙың оккупация ғәскәрҙәре Австриянан сығарылғас та, шулай уҡ был илдән китергә тейеш була. Союзниктар ғәскәре Австриянан [[1955 йыл]]да сығарыла<ref>{{cite web |author=Bryan Dawson-Szilágyi.|datepublished= |url=http://www.americanhungarianfederation.org/1956/1956_hungarian_revolution.htm#begin|title=1956 Hungarian Revolution Portal - About 1956|publisher=The American Hungarian Federation|accessdate=2013-11-28|lang=en}}</ref>. [[1945 йыл]]дың 4 ноябрендә Венгрияла дөйөм һайлау үткәрелә ([[:en:Hungarian parliamentary election, 1945]]). Унда тауыштарҙың 57&nbsp;% ''Ваҡ милекселәрҙең бойондороҡһоҙ партияһына'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Независимая партия мелких хозяев'' һәм ни бары 17&nbsp;% — коммунистарға бирелә. Коммунистик ВПТ (''Венгр хеҙмәтсәндәре партияһы — Венгерская партия трудящихся'' террор, янау (шантаж) һәм махинациялар ярҙамында [[1947 йыл]]ғы һайлау һөҙөмтәһендә берҙән-бер легаль [[сәйәсәт|сәйәси]] көскә әйләнә<ref>{{cite web|url=http://globaledge.msu.edu/countries/hungary/history|title=Hungary: History|work=globalEDGE|publisher=Michigan State University |accessdate=2013-11-24|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |author= |datepublished=2003 |url=http://www.rev.hu/history_of_45/ora2/index.htm |title=Communist take-over, 1946—1949 |format= |work= |publisher=The Institute for the History of the 1956 Hungarian Revolution |accessdate=2013-11-24 |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319084435/http://www.rev.hu/history_of_45/ora2/index.htm |date=2014-03-19 }}</ref>. Вегр коммунистары үҙҙәренең оппоненттары менән көрәштә башлыса совет оккупацион ғәскәрҙәренә таяна. Мәҫәлән, 1947 йылдың 25 февралендә совет командованиеһы парламенттың популяр депутаты ''Бела Ковачты'' ҡулға ала. Ул СССР-ға алып сығыла һәм шымсылыҡ (шпионлыҡ) өсөн хөкүм ителә{{sfn|Контлер|2002|с=517—518}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Гордиенко А. Н. Войны второй половины ХХ века. Мн., 1998. * {{китап |автор=Лавренов С. Я., Попов И. М. |часть=«Вихрь» в Будапеште, год 1956 |ссылка часть=http://militera.lib.ru/h/lavrenov_popov/08.html|заглавие=Советский Союз в локальных войнах и конфликтах. |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=Астрель |год=1956 |страниц=778 |страницы=142—186 |isbn=5–271–05709–7 |ref= }} * {{книга|автор=Контлер Л.|заглавие=История Венгрии. Тысячелетие в центре Европы|оригинал=A History of Hungary: Millenium in Central Europe|место=М.|издательство=Весь мир|год=2002|страниц=656|isbn=5-7777-0129-9|ref=Контлер}} == Һылтанмалар == * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/13 Венгерское восстание 1956 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402235814/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/13 |date=2016-04-02 }} // Альманах «Россия. XX век. Документы» * [http://www.waronline.org/write/world-military/russian-military-abroad/hungary/ Боевой состав ВС СССР — ввод войск в Венгрию (1956 г., операция «Вихрь»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305054934/http://www.waronline.org/write/world-military/russian-military-abroad/hungary/ |date=2016-03-05 }} * [http://www.informacia.ru/2006/news11071.htm Венгерская весна 56-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921170230/http://informacia.ru/2006/news11071.htm |date=2007-09-21 }} * [http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/3784/ Война и мир: Венгерский кризис 1956] * ''В. Гаврилов.'' [http://www.flb.ru/info/38986.html Чёрный октябрь 1956-го]. <!-- ''Военно-промышленный курьер''--> * ''Н. Морозов.'' Восстание из прошлого — [http://www.rusk.ru/st.php?idar=19462 Часть 1], [http://www.rusk.ru/st.php?idar=19503 Часть 2] * ''Тамаш Краус.'' [http://scepsis.ru/library/id_931.html О венгерских рабочих советах 1956 года] * ''К. Ерофеев.'' [https://web.archive.org/web/20161020071216/http://www.moslit.ru/nn/0620/4.htm Чардаш на крови] * ''Рудольф Пихоя.'' [http://history.machaon.ru/all/number_07/analiti4/ice/16/index.html Кремль-Венгрия: октябрь-ноябрь 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228160806/http://history.machaon.ru/all/number_07/analiti4/ice/16/index.html |date=2011-02-28 }} * ''Холлош Э., Лайтаи В.'' [http://marxist.clan.su/load/kholodnaja_vojna_protiv_vengrii_1956/12-1-0-70 «Холодная война» против Венгрии. 1956.] * ''В. Чекмарёв.'' [http://oper.ru/news/read.php?t=1051603575 Танковая осень в Будапеште] * [http://militera.lib.ru/h/lavrenov_popov/33.html Доклад Особой комиссии ООН по расследованию венгерских событий] * ''О. Филимонов.'' [http://www.polit.ru/analytics/2006/10/30/mify_vengr.html Мифы о восстании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120914025508/http://www.polit.ru/article/2006/10/30/mify_vengr |date=2012-09-14 }} * ''В. Середа.'' [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2903 Будапешт: осень красного цвета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022113517/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=2903 |date=2007-10-22 }} * ''В. Шурыгин.'' [http://shurigin.livejournal.com/82995.html Письма мёртвого капитана] * [http://vif2ne.ru/nvk/forum/0/archive/71/71574.htm Военно-исторический форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926225313/http://vif2ne.ru/nvk/forum/0/archive/71/71574.htm |date=2007-09-26 }} * ''Магид М.'' [http://shraibman.livejournal.com/195795.html Памяти восставшего Будапешта] * [http://www.evangelie.ru/forum/t28306.html Венгерский мятеж 1956: юбилей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160929171757/http://www.evangelie.ru/forum/t28306.html |date=2016-09-29 }}. // Новая экономика, № 9-10, 2006, С. 75-103. * ''Дж. Гранвилл (Johanna Granville).'' [https://web.archive.org/web/20131014184034/http://www.scribd.com/doc/22762220/In-the-Line-of-Fire-Johanna-Granville-PDF-tmp In the Line of Fire: New Archival Evidence on the Soviet Intervention in Hungary, 1956], ''Carl Beck Paper'', no. 1307 (1999): 1-41. * [http://www.youtube.com/watch?v=iU3xY-h_uGk Hungary 1956 — документальный фильм] * ''Евгений Музруков.'' [http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_8.php Четвёртая звезда маршала Жукова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420045809/http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_8.php |date=2017-04-20 }} // журнал «Братишка», апрель 2013. {{Библиоинформация}} [[Категория:1956 йыл]] [[Категория:XX быуат низағтары]] [[Категория:Ихтилалдар]] [[Категория:Венгрия тарихы]] [[Категория:1956 йылғы Мадьяр ихтилалы]] jhs6b80wcnmylckxd6fmn36zbhxgiv5 Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы 0 106239 1308666 1061169 2026-11-06T06:16:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308666 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Әхмәтғәлин Хәкимйән <br />Рәхимйән улы |дата рождения = 15.06.1923 |дата смерти = 19.07.1944 |место рождения = [[Башҡортостан АССР-ы]], [[Тамъян-Ҡатай кантоны]], [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылы |место смерти = {{ВБУ|Латвия}}, Лудза крайы, Рунданы ҡасабаһы янында |изображение = Ахметгалин Хакимьян.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = [[1942]]—[[1944]] |звание = {{СССР, Старший сержант}} |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Славы}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль «За отвагу»}} {{!!}} {{Медаль «За отвагу»}} {{!!}} {{Медаль «За отвагу»}} {{!!}} {{Медаль «За боевые заслуги»}} {{!}}} |связи = }} ''' Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы ''' ([[15 июнь]] [[1923 йыл]] — [[19 июль]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яугиры, [[Советтар Союзы Геройы]] (үлгәндән һуң, 1945). == Биографияһы == 1923 йылдың 15 июнендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1924 йылдың 10 майында<ref>http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17654-khm-t-lin-kh-kimj-n-r-khimj-n-uly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818113358/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17654-khm-t-lin-kh-kimj-n-r-khimj-n-uly |date=2019-08-18 }} Башҡорт энциклопедияһы)</ref>) [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Учалы районы}}) [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]. Тулы булмаған урта белемле. Учалы районы «Октябрь» колхозында тракторсы булып эшләй. 1942 йылдан [[Ҡыҙыл Армия]]ла, Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. Курск дуғаһында, Смоленщинала, Прибалтикала алыштарҙа ҡатнашҡан. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлин 2-се Прибалтика фронты 3-сө удар армияһы 219-сы Идрица уҡсылар дивизияһы 375-се уҡсылар полкы 1-се уҡсылар ротаһында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 10 июленән взвод командиры булып китә. Әхмәтғәлин взводының яугирҙары, командование бойороғон үтәп, бер нисә тапҡыр дошмандың тылын үткән һәм совет артиллерияһы утын радио аша төҙәткән. Шундай бер алыш барышында, взвод [[Псков өлкәһе]] территорияһындағы оборона өсөн уңайлы булған бейеклекте (убаны) биләй һәм һаны 50 кешенән ашыу немец подразделениеһының бер нисә контрһөжүмен кире ҡаҡҡан. Әхмәтғәлин взводының яугирҙары немецтарҙың күбеһен юҡ иткән һәм 18 дошман һалдатын әсирлеккә алған. 15 июлдә взвод тағы бер мөһим бейеклекте биләгән һәм дошмандың бер нисә контрһөжүмен кире ҡаҡҡан, бейеклектең барлыҡ битләүҙәре немец һалдаттарының үле кәүҙәләре менән ҡапланған, Әхмәтғәлин взводының яугирҙары убаны һаҡлап ҡалыуға ирешкән<ref>{{книга |автор= Шендрик В.|заглавие=Память героев — бессмертна|ответственный= |ссылка=http://voin.russkie.org.lv/pamjat_gerojev_bessmertna.php |место=Рига|издательство=Лиесма|год=1975 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref>. == Батырлығы == 1944 йылдың 17 июлендә батальонға немец частары тупланған [[Латвия]]ның Рунданы (Рундены) ҡасабаһын алыу заданиеһы бирелә. <!-- 1944 йылдың 19 июлендә өлкән сержант Әхмәтғәлиндең взводы немецтарҙы ҡасабаны ышыҡлаған тактик яҡтан мөһим булған «144,0» билдәһе менән бейеклегенән (Сунуплява бейеклегенән) ҡыҫырыҡлап сығарған. Был ваҡытта дошман батальоны һөжүмгә күсә һәм совет подразделениеларын ҡыҫырыҡлай. Өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлиндең взводы яугирҙары ҡамауға эләккән. Ун батырҙан күпкә артығыраҡ булған дошманға ҡаршы ҡаты алыш башланған. Гитлерсылар тәүлек дауамында бер туҡтауһыҙ төрлө йүнәлештән взводҡа һөжүм иткән, яугирҙарҙың күбеһе яраланған, ҡайһылары дүртешәр йәрәхәт алған, әммә ҡулынан ҡоралын ташламай көрәште дауам иткән. Совет батальоны, һөжүмгә күсеп немецтарҙы ҡыҫырыҡлаған саҡта, бейеклектә тик өс һалдат тере ҡалған. --> Дивизия командиры полковник Коваленко өлкән сержант Әхмәтғәлинға, взводы менән фронт һыҙығы аша үтеп, Сунуплява бейеклегендә нығынып, совет артиллерияһының иҫке костел янында тупланған немец ғәскәрҙәренә, техникаһына һәм сигенеүсе дошманды ут аҫтында тотоу заданиеһын ҙур ышаныс менән йөкмәткән. Хәким Әхмәтғәлин командалығындағы разведчиктар отделениеһы, фронт һыҙығы аша үтеп, Савино ауылы янынан артабан урман һәм һаҙлыҡ аша тәғәйенләнгән бейеклек битләүенә килеп еткән һәм, уны һаҡлаусы пулемётсыны юҡ иткәс, Сунуплява (144,0) бейеклегенә менгән. Бынан бөтә тирә-яҡ яҡшы күренгән һәм развечиктар рация аша немецтарҙың дислокациялау урынын штабҡа хәбәр иткән. Тиҙҙән совет артиллерияһы билдәләнгән урын буйынса дошманға ҡаршы ут асҡан, һөҙөмтәлә немецтарҙың техникаһы һәм һалдаттары юҡ ителгән. Был ваҡытта дошмандар, улар артынан күҙәтеп, мәғлүмәт биреүсе разведчиктарҙың 144,0 бейеклегендә урынлашыуын аңлағандар. Немецтар бер туҡтауһыҙ миномёт һәм артиллерия уты менән бейеклекте штурмлай башлаған. Хәким Әхмәтғәлин ҡаты алыш булырын аңлаған, шунлыҡтан разведчиктар взводы составында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ — радист Зина Кувалдинаны фронт аша үҙ ғәскәрҙәре яғына ҡайтарып ебәргән. Отрядҡа төп көстәр килгәнсе бейеклекте һаҡларға бойоролған, сөнки уны алып немецтар совет ғәскәрҙәре һөжүменә ҡәтғи ҡамасаулай алған. Көслө ут аҫтында тығыҙ сылбыр барлыҡҡа килтереп, немецтар бейеклеккә һөжүмгә күскән, әммә шунда уҡ уларҙы пулемёт уты туҡтатҡан. Бер-бер артлы һөжүмдәр кире ҡағылған. Убаның битләүе үле немец һалдаттары һәм офицерҙарының кәүҙәләре менән ҡапланған, һәм совет артиллерияһы сигенеүсе дошманға туп-тура атыуын дауам иткән. Үлтерелгән немец пулемётсыһының траншеяһын Урун Абдулаев биләгән, артабаныраҡ Фёдор Ашмаров һәм Василий Андронов урынлашҡан. Түбә янындағы йәш имән янында Пётр Сыроежкин менән Матвей Чернов, ә көнбайыш битләүҙәрҙә Михаил Шкураков менән Яков Шакуров оборона тотҡан. Тукубай Тайгараев бәләкәй күлдән йөҙ метр алыҫлыҡтағы уңайлы позицияны биләгән. Чутак Уразов немецтарға крәҫтиән кәртәһенән атҡан. Ә етеҙ өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлин йә унда йә бында йөрөп үҙенең һалдаттарын дәртләндергән, бер минутҡа ла туҡтамаған алыш менән оҫта һәм аныҡ етәкселек иткән. Яҡындағы Сунуплява ауылының йорттары янған, ҙур юғалтыуҙар менән немец һалдаттары төркөмө Чутак Уразов урынлашҡан крәҫтиән кәртәһенә яҡынлаша алған, уны ҡамап алып үлтергәндәр. Ике аяғы яраланған Михаил Шкураковты шулай уҡ дошман автоматсылары ҡамаған, шулай ҙа үлер алдынан ул йүгереп килгән немецҡа атып өлгөргән. Тигеҙ булмаған алыштың беренсе көнө аҙағында взвод командиры Хәким Әхмәтғәлин мина ярсығы менән үлемесле яраланған. Күп ҡан ҡойған разведчиктарҙың командиры йәш имәнгә шыуышып барып еткән һәм үҙенең һалдаттарына үлер алдынан былай тип әйткән: «Бирешмәгеҙ, ныҡ тороғоҙ, ҡәрҙәштәр, тиҙҙән беҙҙекеләр киләсәк…». Пётр Сыроежкин һуңғы тын алышына, һуңғы патронына тиклем дошман менән һуғышырға вәғәҙә иткән. Шулай итеп 144,0 бейеклеге өсөн алыштың беренсе көнө тамамланған. Взвод составында 7 кеше иҫән ҡалған, шуларҙың тик алтыһы һуғыша алған. Дүрт яра алған Василий Андронов хәрәкәт итә алмаған. Патрондар бөтөп барыуына ҡарамаҫтан, яугирҙар икенсе көндө лә уба өсөн көрәште дауам иткән. Немецтар йәнә бер туҡтауһыҙ һөжүм иткән, әммә бейеклекте алыуға ирешә алмаған. Дошман снайперы Матвей Черновты атып үлтергән, һәм көнбайыш битләүҙә немецтарға Пётр Сыроежкин бер үҙе ҡаршы торған, үткәрмәгән. Фёдор Ашмаров мина ярсығынан һәләк булған. Төшкә ҡарай тик дүрт һалдат иҫән булған. Сунуплява күле яғынан бер нисә тиҫтә немец һөжүмгә күскән, һәм бер нисә яра алған Тукубай Тайгараев улар менән алышҡа ингән. Патрондары бөткәс, ул граната тотоп дошмандар ҡаршыһына битләү буйлап аҫҡа ҡарай йүгергән. Граната шартлағандан һуң бер нисә немец һәм Тайгараев үҙе һәләк булған. Хәҙер бейеклекте тик өс кеше генә һаҡлаған, уларҙың патрондары бөтөп барған. Урун Абдулаев менән Яков Шакуров, үлгән дошман һалдаттары һәм офицерҙарының ҡоралы менән патрондарын алыр өсөн, алғараҡ барған, уларҙы автоматтан ҡыҫҡа сиратлы атыуҙар менән Пётр Сыроежкин ҡаплаған. Немецтар артиллериянан атҡан, снарядтарҙың береһе Шакуров менән Абдулаев араһына эләккән, ул Шакуровты шунда уҡ үлтергән, ә Абдулаев контузия алып битләүҙә иҫһеҙ ятҡан. Немецтар инде убаны тик бер генә кеше һаҡлай икәненә төшөнмәгән, Пётр Сыроежкиндың бер грантаһы менән өс патроны ғына ҡалған, был тағы ла бер нисә немецты үлтерергә мөмкинлек биргән. Сунуплява бейеклегенең түбәһендә мина шартлаған, һөҙөмтәлә Сыроежкин һәләк булған. Шулай итеп, сержант Хәкимйән Әхмәтғәлиндың разведчиктар взводы үҙ ғүмерҙәрен аямай командование приказын үтәгән. 119-сы дивизияның яугирҙары развечиктарҙы ҡотҡарыу өсөн күп көс түккән, әммә ярҙам бик һуңлап килгән. Немецтар тик төн етеү алдынан ғына убаға менгән, әммә инде һуң булған: сөнки совет ғәскәрҙәре бик тиҙ яҡынлашҡан. Һөҙөмтәлә немец командованиеһы Рунданы улусынан сигенеү тураһында бойороҡ сығарған<ref>''Маршал Советского Союза Ерёменко А. И.'' Годы возмездия. 1943—1945. — М.: «Финансы и статистика», 1985. — С. 256—261.</ref>. 1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы, өлкән сержант Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улына, үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелгән. Ошо уҡ юғары звание уның взводы составында Сунуплява бейеклеген һаҡлаған төрлө милләттәге 10 яугирға бирелгән: Андронов Василий Антонович (урыҫ), Сыроежкин Пётр Константинович (урыҫ йәки украин), Чернов Матвей Степанович (сыуаш), Ашмаров Фёдор Иванович (сыуаш), Уразов Чутак (үзбәк йәки тажик), Тайгараев Тукубай (ҡырғыҙ), Абдулаев Урунбай (ҡараҡалпаҡ йәки үзбәк), Шакуров Яков Савельевич (керәшен татары), Шкураков Михаил Ермилович (урыҫ), Ҡарабаев Тишебай (үзбәк). Шуларҙың өсәүһе иҫән ҡалған. Ҡаты яраланған Андроновты икенсе часть санитарҙары тапҡан. Яраланған һәм контузияланған Абдуллаев немецтарға әсиргә эләккән һәм тик 16 йыл үткәс уға бүләктәрен ҡайтарғандар. Ҡарабаев алыштың киҫкен ваҡытында ҡурҡҡан һәм әсирлеккә бирелгән, шул сәбәп менән 1952 йылдың 28 июнендә уның званиеһын тартып алғандар. Сунуплява бейеклегендә һәләк булғандар яу яланында ерләнгәндәр, ә 1947 йылда уларҙың ҡалдыҡтары Лудза ҡала паркында күсерелеп ерләнелгән<ref>{{ОБД Мемориал|85948379}}</ref>. Өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлин отделениеһының ҡаһарманлығы тураһында совет һалдаттары фронт гәзите аша белгәндәр<ref>Фронт гәзите ошолай билдәләп үткән:<blockquote>«Отвага сержантов и бойцов не знает предела. Только советские люди, воспитанные партией, могут совершить подвиг, равный подвигу десяти героев из роты старшего лейтенанта Павла Новайдарского. Получив приказ отрезать противнику путь отхода, эта горстка храбрецов под командованием старшего сержанта Ахметгалина и сержанта Сыроежкина проникла далеко во вражеский тыл, захватила высоту, контролировавшую перекрёсток дорог, по которым отходили немцы, и не пропустила врага. Десять героев отразили бесчисленное количество атак, уничтожили более двухсот фашистов и перепутали все планы отхода немцев на этом участке фронта»</blockquote></ref>. == Наградалары == * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)<ref>{{Подвиг Народа|46761368}}</ref><ref>{{Подвиг Народа|46801860|title=Указ}}</ref> * [[Ленин ордены]] (24.03.1945) * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (03.08.1944)<ref>{{Подвиг Народа|33866830}}</ref> * III дәрәжә Дан ордены (16.03.1944)<ref>{{Подвиг Народа|19067514}}</ref> * Ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (31.01.1943<ref>{{Подвиг Народа|19401981}}</ref>; 17.07.1943<ref>{{Подвиг Народа|17644399}}</ref>; 03.12.1943<ref>{{Подвиг Народа|21871869}}</ref>) * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (13.10.1943<ref>{{Подвиг Народа|18077394}}</ref>) == Хәтер == * [[Учалы]] ҡалаһы ([[Хәкимйән Әхмәтғәлин урамы]]), [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] һәм [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылдарының урамдары уның исемен йөрөтә. * Учалы районы [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылында бюст (авторы — [[Басиров Зилфәт Рәүеф улы|З. Р. Басиров]] һәм мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref>{{warheroes|id=28359}}</ref><ref>{{warheroes|id=28358}}</ref>. * [[Латвия]]ның Лудза ҡала паркында мемориал — Хәкимйән Әхмәтғәлин ерләнгән урын<ref>{{warheroes|id=9874}}</ref>. Туғыҙ Советтар Союзы ерләнгән ҡәрҙәштәр ҡәбере өҫтөнә ҡурған өйөлгән һәм 1963 йылда «Ҡайғылы әсә» һәйкәле (скульпторы — Я. Зариньш, архитекторы — В. Айзупиете) ҡуйылған. Һәйкәл нигеҙендә ерләнгән яугирҙарҙың исемдәре яҙылған иҫтәлекле плиталар урынлаштырылған<ref>[http://voin.russkie.org.lv/ludza_stacijas.php Воинская братская могила в парке города Лудзы] // Русское Общество в Латвии.</ref> * Латвияның Лудза крайы Рунданы ҡасабаһы янында Икенсе донъя һуғышында Сунуплява бейеклегендә төрлө милләттәге 11 герой иҫтәлегенә мемориаль ансамбль ҡуйылған (авторы — А. Дрипе)<big><ref>{{warheroes|id=17422}}</ref></big>. <gallery> File:Ludza - panoramio (34).jpg|Латвияның Лудза ҡалаһында мемориал. Mātes skulptūra (1963.) – piemineklis kritušajiem sarkanarmiešiem 2.pasaules karā), Ludza, Latvia - panoramio.jpg|Латвияның Лудза ҡалаһында мемориал. Sunuplava memorial 1.jpg|Сунуплява бейеклегендә Әхмәтғәлиндың взводы батырҙарса һәләк булған урын. File:Sunuplava memorial.jpg|Яу яланы — Сунуплява бейеклегендәге мемориаль ансамбль. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательставо=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }} == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=1046}} * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/8646-akhmetgalin-khakimyan-rakhimyanovich}}{{ref-ru}} * {{ХДМ|url =http://www.bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/a/170-akhmetgalinhr |accessdate=07.05.2016 }} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Учалы районы]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] jj9pbk6dwsfj24e87giq7ksksuvvy3n Әхмәтов Михаил Владимирович 0 106387 1308658 1255611 2026-11-06T05:58:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308658 wikitext text/x-wiki {{Сифатлы мәҡәләләргә кандидат}} {{ФШ|Әхмәтов}} {{Военный деятель |имя = Әхмәтов Михаил Владимирович |дата рождения = 24.04.1925 |место рождения = [[СССР]], РСФСР, Яңы Николаевка губернаһы <ref name="НӨ">хәҙерге {{ТУ|Новосибирск өлкәһе}}нең Купино районы)</ref> Васильково ауылы |дата смерти = 27.08.1989 |место смерти = [[СССР]] [[РСФСР]], {{ВБУ|Воронеж}} ҡалаһы |изображение = Akhmedov MV.jpg |ширина = 240px |принадлежность = {{USSR}} |годы службы = [[1943]]—[[1965]] |звание = гвардия {{СССР, Полковник}} |род войск = пехота |командовал = |часть = 241-се, 212-се гвардия уҡсылар полкы (75-се гвардия уҡсылар дивизияһы) |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!}}- {{!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Серебряная звезда (США)}} {{!}}} |связи = |в отставке = }} '''Әхмәтов Михаил Владимирович''' ([[24 апрель]] [[1925 йыл]] — [[27 август]] [[1989 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Полковник (1975)<ref name="ИБН">{{книга|автор= |заглавие=Документы и материалы по истории башкирского народа (1941–1985). Сост. Р. Н. Сулейманова, Г. Г. Гниятуллина, Ш. Н. Исянгулов, Г. Ю. Султангужина, Ф. А. Ишбулатов, И. В. Люкшина, П. Ф. Назыров, Е. И. Яркова|ссылка= |ответственный= |место=Уфа |издательство=ИИЯЛ |год=2012|том= |страницы= 460|страниц= 64 |isbn=978-5-916-08091-9}}</ref><ref name="Булатов Г. Г., Пинтсон А. Н.">{{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/8638-akhmedov-mikhail-vladimirovich|автор=Булатов Г. Г., Пинтсон А. Н.}}</ref>. == Биографияһы == Михаил Владимирович Әхмәтов 1925 йылдың 24 апрелендә Яңы Николаевка губернаһы (хәҙерге [[Новосибирск өлкәһе]] Купино районы) Васильково ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған<ref name="ГСС">{{Книга:Герои Советского Союза|1}}[http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&0NC/b1147c83/index]</ref>. [[Төркмәнстан|Төрөкмән ССР-ы]]нда Байрам-Али ауыл хужалығы машиналары техникумында уҡый<ref name="ИБН"/>. 1943 йылдың февралендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша — Үҙәк, 1-се Белоруссия һәм 1-се Прибалтика фронттарында һуғыша<ref name="Булатов Г. Г., Пинтсон А. Н."/>. 1943 йылдың авгусынан Үҙәк фронтта 60-сы армияның 30-сы уҡсылар корпусы 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы 241-се гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы булып хеҙмәт итә башлай. Тәүге алыштарҙа уҡ ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ күрһәтә. 241-се гвардия уҡсылар полкының 26/н һанлы (29.09.1943) приказына ярашлы, полк командиры гвардия подполковнигы Н. П. Бударин 7-се уҡсылар ротаһы уҡсыһы Әхмәтовты «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләгәндә былай итеп билдәләп үтә<ref>{{Подвиг Народа|20184319|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=2728|лист=221}}</ref>: {|class="left" |{{начало цитаты}} Киев йүнәлешендәге 23.9.43 й. алыштарҙа үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә, ҡул көрәшендә бер үҙе<br> 4 гитлерсыларҙы юҡ итә, бынан башҡа, һуғыш яланынан ҡоралдары менән бергә 2 ҡаты йәрәхәтләнгән һалдатты алып сыға. {{oq|ru|В боях на Киевском направлении 23.9.43 г. показал себя мужественным воином,<br> в рукопашной схватке лично уничтожил 4-х гитлеровцев,<br> кроме того, вынес с поля боя 2-х тяжело раненых бойцов с их оружием.}} {{конец цитаты}} |} 241-се гвардия уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальоны уҡсы-автоматсыһы Әхмәтов бигерәктә 1943 йылдың көҙөндә [[Киев]]тан төньяҡтараҡ [[Днепр]] аша үткәндә, йылғаның уң ярында урынлашҡан Глебовка һәм Ясногородка ауылдары (хәҙерге [[Киев өлкәһе]]нең Вышгород районы) тирәһендәге плацдармды яулап алыу һәм тотоу алыштарында ҡатнашҡанда айырыла. Бүләкләү ҡағыҙында 241-се гвардия уҡсылар полкының команиры гвардия подполковнигы Н. П. Бударин былай итеп яҙа<ref>{{Подвиг Народа|150001265|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=3|лист=95}}</ref>: {|class="floatright" |{{начало цитаты}} 23.9.43 й., алғы сафтағы төркөмдә булып, Десна аша үткәндән һуң Днепрҙың һул яр буйына сыға, бүрәнәләрҙән һал яһай һәм дошман уты аҫтында тәүгеләрҙән булып Днепрҙың уң яҡ яр буйына сыға. Дошман ҡаршы һөжүмгә күскән ваҡытта, иптәш Әхмәтов ярым яланғас көйөнсә фланг яғынан килеп ут ата һәм бының менән немецтарҙың ярым ҡамауҙа булыу күренешен барлыҡҡа килтерә, шуның арҡаһында немецтар сигенәләр һәм беҙҙең подразделениелар икенсе яр буйына сығыуҙан һөжүмгә күстеләр. Был алышта иптәш Әхмәтов шәхсән 37 гитлерсыларҙы юҡ итә. 24.9.1943 алып 29.9.1943 тиклем бер туҡтауһыҙ разведкала була, бынан ҡайтҡас дошмандың артиллерияһы һәм пехотаһы урынлашыуы тураһында бик ҡиммәтле мәғлүмәт бирә. Һөжүмдә һәм оборонала тик ҡыйыулыҡ күрһәтә һәм үҙенең ҡаһарманлыҡ миҫалдары менән башҡа һалдаттарҙы рухландыра. {{oq|ru|23.9.43 г., будучи в передовой группе, после форсирования Десны вышел на левый берег Днепра, из бревен соорудил плотик и под огнем противника одним из первых вышел на правый берег Днепра. Полураздетый, когда противник перешёл в контратаку, тов. Ахмедов, зайдя с фланга, открыл огонь и этим самым создал видимость полуокружения немцев, в силу чего немцы отступили и наши подразделения с форсирования перешли в наступление. В этом бою тов. Ахмедов лично уничтожил 37 гитлеровцев. С 24.9.1943 года до 29.9.1943 года непрерывно находился в разведке, по возвращении из таковой давал очень ценные сведения о месте нахождения артиллерии и пехоты противника. В наступлении и обороне проявляет исключительное мужество и своими геройскими примерами воодушевляет остальных бойцов.}} {{конец цитаты|источник={{Подвиг Народа|150001265|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=3|лист=95}}}} |} 1943 йылдың 17 октябрендәге СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы [[Киев]]тан төньяҡтараҡ [[Днепр]] аша уңышлы үтеү, Днепр йылғаһының көнбайыш яр буйында плацдармды нығытыу һәм был ваҡытта күрһәтелгән батырсылығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Әхмәтов Михаил Владимир улына [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын йондоҙ» миҙалы]] бүләкләү менән бергә [[Советтар Союзы Геройы]] званиеһы бирелә<ref>{{Подвиг Народа|12057300|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682525|дело=48|лист=95}}</ref>. [[Белоруссия]]ны азат иткән осорҙа, гвардия өлкән сержанты Михаил Әхмәтов разведчиктар төркөмөндә немец тылына үтә һәм дошман ғәскәрҙәренең, яғыулыҡ цистерналарын һәм танкылар тупланған урындарын яҡтылыҡ, төтөн һәм радиосигналдар ярҙамында америка бомбардировщиктарына күрһәтә. 1944 йылдың июлендә [[Витебск]] ҡалаһы эргәһендә америка президенты [[Франклин Рузвельт]] исеменән америка генералы, маршал [[Г. К. Жуков]] булғанда, алты иң ныҡ айырылып торған разведчиктарға, шул иҫәптән Әхмәтовҡа Көмөш Йондоҙ орденын бүләк итә. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы<ref name="ГСС"/>. Артабанғы алыштарҙа 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы 212-се гвардия уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальоны комсоргы Михаил Әхмәтов алыш алдынан шәхси состав менән ҙур әҙерлек эше алып бара. Алыштарға тиклем һәм алыштар ваҡытында Әхмәтов комсомолға 31 кешене ҡабул итеүҙе ойоштора, яугирҙар менән бергә һөжүмгә бара, беренсе булып дошман траншеяһына үтеп инә. 65-се армияның 1944 йылдың йылдың авгусындағы 376/н һанлы приказына ярашлы 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref>{{Подвиг Народа|30352281|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=1185|лист=}}</ref>. Прибалтикалағы алыштар өсөн гвардия кесе лейтенанты Михаил Әхмәтов Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 212-се гвардия уҡсылар полкы командиры гвардия полковнигы И. А. Чусовитин бүләкләү ҡағыҙында былай итеп яҙа<ref>{{Подвиг Народа|42292575|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690306|дело=3544|лист=}}</ref>: {|class="floatright" |{{начало цитаты}} Әхмәтов комсомол эшен ойоштороу өлгөһөн күрһәтте. Прибалтиканы һәм [[Рига]] ҡалаһын немец илбаҫарҙарынан азат итеү көрәшендә хәрби тәртиптәрҙә үҙенең шәхси миҫалдарында союз һәм союз булмаған йәштәрҙе ҡаһарманлыҡҡа рухландыра. Бедеринан көнсығыштыраҡ булған сат районындағы алыштарҙа дошмандың 3 ҡаршы һөжүмен кире ҡағыуҙа шәхси рәүештә үҙе ҡатнаша. {{oq|ru| Ахмедов показал образцы организации комсомольской работы. В боевых порядках своими личными примерами воодушевлял союзную и несоюзную молодёжь на героические подвиги в борьбе за освобождение Прибалтики и города Рига от немецких захватчиков. В боях в районе перекрестка восточнее Бедери лично сам участвовал в отражении 3 контратак противника.}} {{конец цитаты|источник={{Подвиг Народа|20184319|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=2728|лист=221}}}} |} 1945 йылдың февралендә 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы 212-се гвардия Рига уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальоны комсоргы гвардия кесе сержанты Әхмәтов 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында полк командиры гвария полковнигы А. П. Воробьев А. П. былай итеп яҙа<ref name=autogenerated1>{{Подвиг Народа|23280715|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=967|лист=}}</ref>: {|class="floatright" |{{начало цитаты}} 17-19.2.1945 й. Заллентин тораҡ пункты өсөн алыштарҙа комсомолсыларҙы командирҙың хәрби приказын үтәүгә яҡшы әҙерләрләргә һәм мобилизациялауға өлгәшә, алыштың ауыр шарттарында тораҡ пунктта батальон комсомолсылары батырсылыҡ һәм бирешмәүсәнлек өлгөләрен күрһәттеләр, батырҙар үлеме менән һәләк булдылар, әммә бер аҙмға ла артҡа ҡарай сигенмәнеләр. 19.2.1945 й. алыштарҙың киҫкен минуттарында дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда, расчет стройҙан сыҡҡан мәлдә, иптәш Әхмәтов пулемёт артына ята һәм дошманды ут ямғыры аҫтында тота, һәм пулемёт ватылған ваҡытта ҡулына автомат ала һәм дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнашыуын дауам итә. {{oq|ru|В боях за населённый пункт Заллентин 17-19.2.1945 г. сумел хорошо подготовить и мобилизовать комсомольцев на выполнение боевого приказа командира, в тяжёлых условиях боев в населённом пункте комсомольцы батальона показали образцы храбрости и стойкости, погибали смертью храбрых, но не отходили ни шагу назад. В критические минуты боя 19.2.1945 года при отражении контратаки, когда выбыл из строя расчет, тов. Ахмедов лег за пулемёт и ливнем огня поливал противника, и когда был разбит пулемёт он взял в руки автомат и продолжал отбивать атаки противника.}} {{конец цитаты|источник={{Подвиг Народа|23280715|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=967|лист=}}}} |} Һуғыш тамамланғандан һуң, армияла хеҙмәтен дауам итә. 1947 йылда Мәскәү хәрби округы политсоставы курстарын<ref name="ГСС"/>, ә 1957 йылда — РСФСР Юғары Советы исемендәге Мәскәү пехота училищеһын тамамлай<ref name="Булатов Г. Г., Пинтсон А. Н."/>. 1948 йылдан батальон комсоргы, 1950 йылдан сәйәси бүлек буйынса рота командирының урынбаҫары, 1955 йылдан сәйәси бүлек буйынса дивизия начальнигының урыбаҫары, 1957 йылдан сәйәси бүлек буйынса дивизия мәктәбе начальнигы урынбаҫары, ә 1959 йылдан агитатор агитпункта Төньяҡ тимер юлының Мәскәү-Пассажирская станцияһы агитпункты агитаторы булып хеҙмәт итә. 1960 йылда [[Рязань]] ҡалаһы гарнизоны хәрби коменданты идаралығы тышҡы хеҙмәтенең офицеры итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдың декабренән 1962 йылдың июленә ҡәҙәр Козельск ракета берекмәһе тышҡы хеҙмәтенең офицеры булып хеҙмәт итә<ref name="РВСН"/>. 1965 йылдан запаста. [[Воронеж]]да йәшәй<ref name="ГСС"/>. == Бүләктәре == * Советтар Союзы Геройының «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 1547; 17.10.1943)<ref name="Подвиг Народа|150001763">{{Подвиг Народа|150001763}}</ref> * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (17.10.1943)<ref name="Подвиг Народа|150001763"/> * Ленин ордены (17.10.1943) * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (24.03.1945<ref>{{Подвиг Народа|23280717}}</ref>; 06.04.1985<ref>{{Подвиг Народа|1525021630|title=Информация}}</ref>) * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (03.08.1944)<ref>{{Подвиг Народа|30352313}}</ref> * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (19.10.1944)<ref>{{Подвиг Народа|42292578}}</ref> * Көмөш Йондоҙ ордены (АҠШ; 1944) * Миҙалдар, шул иҫәптән: ** «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (29.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|20184322}}</ref> ** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы ** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы ** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы ** «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы == Хәтер == * [[Силәбе]] ҡалаһының 10-сы һанлы мәктәбе уның исемен йөрөтә<ref name="РВСН">{{книга|автор= |заглавие=Энциклопедия ракетных войск стратегического назначения/ М-во обороны РФ; Общ. ред. Н. Е. Соловцов; В. Р. Шлычков|ссылка= http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=12597@morfDictionary|ответственный= |место=Москва-Белгород |издательство=РВСН : Белгор. обл. тип. |год=2009|том= |страницы= |страниц= 859 |isbn=978-5-86295-200-1}}</ref>. * [[Воронеж]] ҡалаһында ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған<ref>http://diorama-vrn.ru/ob-ekty-kulturnogo-naslediya/memorialnye-doski/geroyam-sovetskogo-soyuza {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501230927/http://diorama-vrn.ru/ob-ekty-kulturnogo-naslediya/memorialnye-doski/geroyam-sovetskogo-soyuza |date=2016-05-01 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Герои Советского Союза|1}}[http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&0NC/b1147c83/index] * {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Днепр — река героев. |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=2-е изд., доп|место=Киев |издательство=Изд. полит. лит Украины |год=1988 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=5-319-00085-5 |тираж=}} * Ими гордится Туркменистан. — Ашхабад, 1973. * Славные сыны Башкирии. Книга 3. — Уфа: Башк. кн. изд., 1968. * [https://web.archive.org/web/20200219083239/http://www.litmir.co/bd/?b=264404 О войне и товарищах. Сборник воспоминаний.] — Красноград: АО «КМП», 1996. — 208 с. с илл. — 950 экз. * ''Уткин Г. М.'' Герои Днепра. — М., 1960. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1221-akhmedov-mikhail-vladimirovich|Ахмедов Михаил Владимирович|автор=Булатов Ғ. Һ., Пинтсон А. Н.}} * {{Warheroes|id=1811}} {{V|10|05|2016}} * {{книга|автор= |заглавие=Энциклопедия ракетных войск стратегического назначения/ М-во обороны РФ; Общ. ред. Н. Е. Соловцов; В. Р. Шлычков|ссылка= http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=12597@morfDictionary|ответственный= |место=Москва-Белгород |издательство=РВСН : Белгор. обл. тип. |год=2009|том= |страницы= |страниц= 859 |isbn=978-5-86295-200-1}} * [http://sibmemorial.ru/node/150 Новосибирская книга памяти] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы разведчиктары]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] f5emi2sn9oacj1nbn4wwdc4t2ktppz2 Ҡырым тарихы 0 107184 1308548 1291691 2026-11-05T23:11:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308548 wikitext text/x-wiki [[Файл:Battista_Agnese._Black_Sea._HM_10._PORTOLAN_ATLAS_Italy,_ca._1550.C.jpg|мини|300x300пкс|Ҡырым 1550 йылғы картала]] Ҡырым ярымутрауы  географик урыны һәм уңай тәбиғәт шарттары менән антик дәүерҙән үк әһәмиәтле диңгеҙ юлдары сатына әүерелә.  Шул замандан ярымутрауға уның көньяғында йәшәгән тавр ҡәбиләләре исеменән алынған ''Таврика ''тигән'' ''атама йәбешеп ҡала. «Ҡырым» тигән хәҙерге атамаһы [[XIII быуат|XIII б]]<nowiki/>ыуатта нығына, ул, моғайын, «Ҡырым» тигән ҡала исеменән алынғандыр. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын монголдар баҫып алғас, был ҡала [[Алтын Урҙа]] ханының урындағы идарасыһының баш ҡалаһына  әйләнә. «Ҡырым» атамаһының урыҫса Перекоп муйыны («перекоп» — «qirim» тигән төрки һүҙенең урыҫсаһы; башҡ. «ур, соҡор») атамаһынан килеп сығыуы ла ихтимал. [[XV быуат|XV]] быуаттан Ҡырым ярымутрауын —''Таврия,'' ә [[1783 йыл|1783]]  йылда Рәсәйгә ҡушылғандан һуң ''Таврида'' тип йөрөтәләр. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы ла шулай тип атала<ref name="андреев">{{книга | автор = Андреев А. Р.һ | заглавие = История Крыма: Краткое описание прошлого Крымского полуострова | ссылка = | ответственный = А. Р. Андреев | издание = | место = М. | издательство = Межрегиональный центр отраслевой информатики Госатомнадзора России | год = 1997 | страницы = | страниц = 96 | серия = | isbn = 5-89477-001-7 | тираж = | ref = }}</ref>. Ҡырым ерендә тәүге кешеләр йөҙ мең йылдар элек барлыҡҡа килә. Ҡыҫҡа йылы ҡыш һәм ҡояшлы оҙон йәй, бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы  һунар итеү, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнергә киң мөмкинлектәр биргән. Ярымутрауҙағы бай тимер рудаһы ятҡылыҡтары төрлө һөнәрҙәрҙе, металлургияны, тау эшен үҫтерткән. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Ҡырымда таврҙар, киммерҙар, скифтар, гректар, сарматтар, [[Боронғо Рим|римдар]], готтар, [[һундар]], аварҙар, болгарҙар, хазарҙар, славяндар, бәшнәктәр, [[ҡыпсаҡтар]],  ҡараимдар, монголдар, [[ҡырым татарҙары]], итальяндар, төрөктәр йәшәгән<ref name="андреев" />. XV быуат аҙағынан диңгеҙ буйы ҡалалары һәм таулы төбәге [[Ғосман империяһы]] составына инә. Ҡалған территория Ғосман империяһының вассалы [[Ҡырым ханлығы]]<nowiki/>ныҡы була. 1768—1774 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы һөҙөмтәһендә Ҡырым ғосмандар хакимлығынан ҡотола. 1774 йылғы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенә ярашлы ғосмандар ярымутрауға дәғүә итеүҙән бөтөнләй  баш тарта.   [[1783 йыл|1783]] йылда  Ҡырым ярымутрауы Рәсәй империяһына ҡушыла. Рәсәйҙәге [[Граждандар һуғышы]] (1917—1922) осоронда Ҡырым ярымутрауы Аҡтар хәрәкәтенең һуңғы терәге була. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет осоро]]<nowiki/>нда Ҡырым РСФСР составында була, ә [[1954 йыл|1954]] йылда совет етәкселеге ҡарары менән Украин ССР-ына тапшырыла. [[1992 йыл|1992]] йылдан Украина составында була. [[2014 йыл|2014]] йылдың мартында Ҡырым Рәсәй Федерацияһы составына инә, ләкин Украина һәм БМО ағзаһы булған илдәрҙең күпселеге тарафынан танылмай.  == Тарихҡа тиклемге дәүер == === Палеолит һәм мезолит === Ҡырым территорияһында йәшәгән һоминидтарҙың иң боронғо эҙҙәре урта палеолитҡа тап килә — неандерталдарҙың Кейек-Ҡоба мәмерйәһендә 100 мең йыл элекке торалары табылған. Күпкә һуңыраҡ, мезолит дәүерендә, Ҡырымда кроманьондар төпләнә (Мурзаҡ-Ҡоба){{<ref name="андреев" />. Райан-Питмен фаразына ярашлы,  б. э. т.  VI мең йыллыҡҡа тиклем Ҡырым территорияһы ярымутрау түгел, ә әлеге Аҙау диңгеҙе территорияһы ла ингән ҙур ғына ҡоро ер массивының бер өлөшө булған. Б. э. т.  5500 йылдар тирәһендә Урта диңгеҙ һыуҙары бәреп инеп, [[Босфор боғаҙы]] хасил булғандан һуң ярайһы уҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә байтаҡ территория һыу аҫтында ҡалған һәм Ҡырым ярымутрауы барлыҡҡа килгән. Ҡара диңгеҙҙең тулыуы мезолит тамамланып, неолит башланыу дәүеренә тап килә. === Неолит һәм энеолит === [[Неолит]] дәүерендә Ҡырымға Балҡан аша Анатолиянан килгән неолитик мәҙәниәттәр тулҡыны ҡағылмай. Урындағы неолит сығышы менән циркумпонтий зонаһы (Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы далалар һәм тигеҙлектәр) мәҙәниәттәренә бәйле. Б. э. т. 4-3 мең йыллыҡтарҙа Ҡырымдан төньяҡтағы территориялар аша, фараз ителеүенсә, һинд-европа телдәрен йөрөтөүселәр үтә. Б. э. т. 3 мең йыллыҡта Ҡырым территорияһында  Кеми Оба мәҙәниәте нығына.  === Бронза һәм иртә тимер быуаты === Антик сығанаҡтарҙан Ҡырымда иң тәүҙә киммерҙар төйәкләнгәне билдәле (б. э. т. XII б.). Быны антик дәүер, Урта быуаттар тарихсылары, шулай уҡ Ҡырымдың көнсығыш өлөшө топонимдары рәүешендә беҙгә килеп еткән мәғлүмәттәр («Киммер кисеүҙәре», «Киммерик») раҫлай<ref name="андреев" />. Б. э. т. VII быуат уртаһында киммерҙарҙың бер өлөшө  скифтар тарафынан ярымутрауҙың дала өлөшөнән тау яғына ҡыҫырыҡлана, улар шул төбәктә урынлашып ҡала.    Таулы Ҡырымда, шулай уҡ Көньяҡ ярҙа таврҙар йәшәй, улар Ҡыҙыл Ҡоба археологик мәҙәниәте менән бәйле. Таврҙарҙың сығышы менән Кавказдан булыуына Ҡобан мәҙәниәте эҙҙәре ишаралай. Ҡырымдың таулы һәм яр буйы өлөшөнөң борон Таврика, Таврия, Таврида тип йөрөтөлөүе таврҙарҙан килә.  Таврика тарихының яңы дәүере Ҡырымды скифтар баҫып алыуынан башлана.   Был дәүергә  халыҡ составындағы сифат үҙгәрештәре хас. [[Археология]] мәғлүмәттәре дәлилләүенсә, бынан һуң төньяҡ-көнбайыш Ҡырымда йәшәүселәрҙең төп өлөшөн Днепр буйынан күсеп килгән халыҡтар тәшкил итә<ref name="андреев" />. == Антиклыҡ дәүере == [[Файл:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|Крым во II веке н. э. {{legend|#ff96f8|Ҡырымда скифтар}} {{legend|#ff8d4c|Боспорское батшалығы}} {{legend|#ffc800|Языгтар}} {{legend|#ffb677|Роксоландар}} {{legend|#db70ff|Сирактар}} {{legend|#b79fff|Меоттар}} {{legend|#00c942|Таврҙар}}]] [[Файл:1stMithritadicwar89BC-ru.svg|справа|мини|250x250пкс|Б. э. т. I быуатта Боспор батшалығы]] Христос Раштыуаһына тиклем VI—V быуаттарҙа, далаларҙа скифтар хакимлыҡ иткәндә, [[Боронғо Греция|Эллада]]<nowiki/>нан сығыусылар Ҡырым яр буйында үҙҙәренең сауҙа колонияларын нигеҙләй. Пантикапей йәки Боспор (хәҙерге Керчь ҡалаһы) менән Феодосия Боронғо Грецияның Милет ҡалаһы колониясылары тарафынан һалына; әлеге [[Севастополь]] тирәһендә урынлашҡан Херсонесты Понтика Гераклеяһы гректары төҙөй.  Б. э. т.  V быуаттың беренсе яртыһында [[Ҡара диңгеҙ]] буйында үҙаллы ике грек дәүләте барлыҡҡа килә.  Береһе  — Таврия Херсонесы демократик ҡол биләүселек республикаһы, уның составына көнбайыш Ҡырым ерҙәре (Керкинитида (хәҙерге Евпатория), Калос-Лимени, Черноморское) инә. Херсонес бейек таш диуар менән уратып алынған була. Уны элекке тавр торамаһы урынында Понтика Гераклеяһы гректары нигеҙләй.  Икенсеһе — автократик Боспор дәүләте, баш ҡалаһы Пантикапей була. Был ҡаланың акрополе Митридат тауында була, унан алыҫ түгел Мәләк Шишмә һәм Батша ҡурғандары ҡаҙыла. Уларҙа  таш төрбәләр, боспор мәҙәниәтенең уникаль ҡомартҡылары табыла.  Грек колониясылары Киммер-Таврика ярҙарына карап төҙөү, виноградсылыҡ, зәйтүн ағастары һәм башҡа культуралар үҫтереү кәсептәрен алып килә, ҡорамдар, театрҙар, стадиондар төҙөй. Ҡырымда йөҙҙәрсә грек полисы үҫеп сыға. Антик дәүер гректары Ҡырым тураһында бөйөк тарихи-әҙәби ҡомартҡылар ижад  итә. Ҡырым материалын файҙаланып, [[Еврипид]]  «Ифигения Тавридала» драмаһын яҙа. Таврия Херсонесында һәм Киммер Боспорында йәшәүсе гректар «Илиада» менән «Одиссея»ны белә. Б. э. т. V быуатта [[Геродот]] скифтарҙың дине, таврҙар тураһында яҙа. Б. э. т. III быуат аҙағына скифтар дәүләте сарматтар баҫымы аҫтында ныҡ ҡына ҡыҫыла. Скифтар үҙ баш ҡалаһын Салғыр йылғаһы ([[Симферополь]] эргәһендә) буйына күсерергә мәжбүр була, унда  Скиф Неаполе (грекса исеме Неаполис) ҡалаһы үҫеп сыға. === Рим протектораты === Б. э. I быуаты уртаһына Ҡырымда римдар төпләнә. Боспор батшалығы Римға буйһона. Римдар Харакс ҡәлғәһен төҙөй, уны III быуатта ташлап китәләр. Римдар Ҡырым тауҙары аша Виа Милитарис/Via Militaris (Календи һуҡмағы) юлын һала, был юл Херсонесты Ҡырымдың көньяҡ ярындағы Ай-Тодор мороно менән тоташтыра.  Рим осоронда Ҡырымда [[христианлыҡ]] тарала башлай. Һөргөнгә ебәрелгән 4-се Рим Папаһы Климент I Ҡырымдағы тәүге христиандарҙың  береһе була.  === Антиклыҡ ахырында Ҡырым === Ҡырымда Скиф дәүләте б. э. III быуатына тиклем йәшәй һәм готтар тарафынан юҡ ителә. Готтар оҙаҡ тотҡарланмай. 370 йылда Тамань ярымутрауынан бәреп ингән Баламбер готтары уларҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм  таулы Ҡырымда XVII быуатҡа тиклем нығынып ҡала (ҡырым готтары). IV быуат аҙағына Ҡырымда антик ҡалаларҙан Таврия Херсонесы ғына тороп ҡала. Ул бында Византия йоғонтоһон һаҡлай. Император Юстиниан дәүерендә Ҡырымда Алустон, Гурзуф, Симболон һәм Судак ҡәлғәләренә нигеҙ һалына, Боспор төҙөкләндерелә.  == Урта быуаттар == [[Файл:Byzantine_Empire_Themes_1025-ru.svg|слева|мини|305x305пкс|1025 йылда [[Византия империяһы]]ның территориаль бүленеше]] [[Файл:Vasnetsov_Bapt_Vladimir.jpg|мини|В. М. Васнецов. Херсонеста кенәз [[Владимир I|Владимирҙың]] суҡындырылыуы (988 йыл)]] VI быуатта Ҡырым буйлап [[төркиҙәр]] үтә. VII быуатта күсмә болғарҙар һуғыла. VIII быуат башында Ҡырымды [[Византия империяһы|Византия]] менән Хазар ҡағанаты бүлешә. VIII быуатта Византияла иконаларға ҡаршы көрәш башлана, иконалар һәм ҡорамдарҙағы биҙәктәр юҡ ителә. Ҡурҡыуға ҡалған монахтар империяны ташлап китә, башҡа төбәктәргә, шул иҫәптән Ҡырымға күсенә. Бындағы тау мәмерйәләрендә улар Успение, Качи-Кальон, Шулдан, Челтер һәм башҡа ҡорамдар һәм монастырҙар төҙөй. [[XII быуат|VI—XII]] быуаттарҙа Көньяҡ-көнсығыш Ҡырымда феодаль мөнәсәбәттәр үҫә, нығытылған «мәмерйә ҡалалары» барлыҡҡа килә. IX быуатта Ҡырымға бәшнәктәр менән [[венгрҙар]] килә. X быуат башында Ҡырымда рустар (Хельгу) менән хазарҙар (Песах) ғәскәрҙәре бәрелешә. Хазар ҡағанатының һәләкәтенән һуң Ҡырымдың хазар өлөшө боронғо урыҫ Тмутаракань кенәзлеге йоғонтоһона күсә. Был осорҙа Корчев ҡалаһының әһәмиәте арта. 988 йылда Киев кенәзе [[Владимир I|Владимир]] Таврия Херсонесын бер нисә ай буйы ҡамап тота һәм уны яулай. Владимир император Василий II-гә үҙ шарттарын ҡуя һәм Византия батшаһының ҡыҙы Аннаға өйләнә. Ҡараимдарҙың ярымутрауҙағы тәүге эҙҙәре XII быуатҡа тура килә. Ҡараимдар хазарҙарҙың вариҫтары тип иҫәпләнә. Милли диндәре ҡараимсылыҡ тип атала һәм ул VIII быуатта уҡ [[Вавилон]]д<nowiki/>а барлыҡҡа килә. Византияның ҡеүәте кәмегәс, уның Ҡырымдағы әүәлге биләмәләрендә готаландар (ҡырым готтары) тарафынан Феодоро тигән православие христиандары кенәзлеге нигеҙләнә. Баш ҡалаһы Мангуп тигән иң ҙур «мәмерйә ҡалаһында» урынлашҡан була. 1223 йылда Ҡырымға Жебенең татар-монгол ғәскәрҙәре бәреп инә, ләкин улар тиҙ арала китеп бара. Далалы Ҡырым 1250 йылдан һуң ғына [[Алтын Урҙа]] биләмәһенә әүерелә. Ҡырым ҡалаһы ярымутрауҙың административ үҙәге була. Ҡарасубазар ҡалаһы Ҡырым улусының тағы бер ҙур ҡалаһы булып тора. Ҡырым ханы Мәнгүтимер тарафынан сығарылған тәүге тәңкәләр 1267 йылға ҡарай. Генуяла сауҙаның дәррәү үҫеүе һәм Кәфәнең яҡын булыуы арҡаһында Ҡырым тиҙ арала эре сауҙа һәм һөнәрселек ҡалаһына әүерелә. XIV быуатта Ҡырымдың бер өлөшөн генуялылар ала. Был осорға Ҡырымда ҡыпсаҡ теле киң тарала, быны Кодекс Куманикус дәлилләй. 1367 йылда Ҡырым Мамайға буйһона. 1397 йылда литва кенәзе [[Витовт]] Ҡырымға һөжүм итә һәм Кәфәгә тиклем барып етә. Йеҙигәйҙе тар-мар иткәндән һуң, Херсонес харабаларға әйләнә (1399 йыл). == Ҡырым ханлығы һәм Ғосман империяһы == [[Файл:BlackSea1600_ru.svg|мини|200x200пкс|Ҡырым XVII быуатта]] Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң 1441 йылда Ҡырымда [[Ҡырым татарҙары|ҡырым татары халҡы]]  һәм уның дәүләте булған [[Ҡырым ханлығы]] барлыҡҡа килә<ref>''В. ''</ref>. Ул Ҡырымдың дала һәм тау алды өлөшөн, шулай уҡ [[Дунай]] менән [[Днепр]] араһын, Аҙау буйын һәм хәҙерге Рәсәйҙең [[Краснодар крайы]]<nowiki/>на ҡараған ерҙәрҙең күп өлөшөн биләй. Был мәлгә Ҡырым ярымутрауы Ҡырым ханлығы, таулы Феодоро кенәзлеге һәм көньяҡ яр буйындағы Генуя колониялары араһында бүлгесләнгән була. 1475 йылдың йәйендә ғосманлы төрөктәр Ҡырымға һәм Аҙау буйына Гәдик Әхмәт пашаның ҙур ғәскәрен килтереп төшөрә. Быға тиклем улар  Константинополь менән элекке Византия империяһы биләмәләрен баҫып алған була. Йәнә Генуяның бөтә ҡәлғәләрен һәм грек ҡалаларын да ҡулдарына төшөрәләр. Июлдә Мангуп ҡамауға алына. Ҡалаға бәреп ингән төрөктәр уның бөтә халҡын тиерлек ҡырып бөтөрә, ҡаланы талай һәм яндыра. Ҡырымдың диңгеҙ буйы ҡалалары һәм таулы өлөшө Ғосман империяһы составына инә. [[Ғосман империяһы|Төрөктәр]]  Кәфә пашалығын төҙөй. Һуңыраҡ ул эйәләткә әүерелдерелә.  Унда ғосмандар гарнизондар, чиновниктар аппаратын тота, һалымдар йыя. 1478 йылдан Ҡырым ханлығы Ғосман империяһының вассалына әйләнә. Артабан өс быуат буйы Ҡара диңгеҙ төрөктәрҙең «эске күле» булып тора. [[XVI быуат|XVI]] быуатҡа Ғосман империяһы стратегик оборонаға күсә, нигеҙҙә  йылға  тамаҡтарында ҡәлғәләр төҙөй, үҙенсәлекле буфер  зоналары булдыра, Ҡырымды файҙаланып, Польша һәм Рәсәй менән һуғыштарҙы  был илдәрҙең эске биләмәләренә күсерә<ref name="kiselev">С. Н. Киселёв, Н. В. Киселёва. [http://science.crimea.edu/zapiski/2004/geography/uch_17_3g/kiselyov-9.pdf Геополитические аспекты истории Крыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081329/http://science.crimea.edu/zapiski/2004/geography/uch_17_3g/kiselyov-9.pdf |date=2016-03-04 }}. // Учёные записки Таврического национального университета, серия «География» 17 (56). 2004, № 3. С. 74-81.</ref>. [[Файл:Московия_макс.вел.княжество_1593_Антверпен_авторы_Антоний_Дженкинсон_и_Герард_де_Йоде.jpg|мини|261x261пкс|Ҡырым 1593 йылғы Бөйөк Мәскәү кенәзлеге картаһында.  Авторҙары Антонин Дженкинсон менән  Герард де Йоде.]] [[XVI быуат|XVI]] быуатта төрөктәр итальян белгестәре ярҙамы менән Перекопта Ор-Ҡапу ҡәлғәһен төҙөй. Ошо ваҡыттан алып Перекоп уры Төрөк уры тип тә йөрөтөлә. [[XV быуат|XV]] быуат аҙағынан Ҡырымда татарҙар хужалыҡ итеүҙең күсмә төрҙәренән ултыраҡ баҫыусылыҡҡа күсә башлай. Ҡырым татарҙары көньяҡта баҡсасылыҡ, виноградсылыҡ, тәмәке үҫтереү менән шөғөлләнә. Дала төбәктәрендә малсылыҡ (айырыуса һарыҡсылыҡ һәм йылҡысылыҡ)  үҫешә.  [[XV быуат|XV]] быуат аҙағынан Ҡырым  ханлығы  Урыҫ дәүләтенә һәм Речь Посполитаға барымталар яһап тора. Улар кешеләрҙе урлап, төрөк баҙарҙарында [[ҡоллоҡ]]<nowiki/>ҡа һаталар. Ҡырым баҙарҙары аша үткән ҡолдар һаны өс миллион тип баһалана. <ref>Alan Fisher «Muscovy and the Black Sea Slave Trade», Canadian American Slavic Studies, 1972, Vol. 6, стр. 575—594.</ref> [[Файл:1644_Europa_Recens_Blaeu_Crimea.jpg|мини|Ҡырым  ханлығы 1644 йылғы картала]] [[Алтын Урҙа]] иҙеүенән ҡотолғас, Урыҫ дәүләте алдына ҡабаттан Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы баҫа. Ҡазан һәм Әстерхан ханлыҡтарын ҡыйратҡас, Рәсәй баҫҡынсылыҡ ниәтен көньяҡҡа төрөк-татар йүнәлешенә күсерә. Яулап алынған ерҙәрҙе үҙләштереп, ҡалалар төҙөй баралар. Урыҫ ғәскәрҙәренең [[XVI быуат|XVI]] һәм [[XVII быуат|XVII]] быуаттарҙағы Ҡырым походтары уңышһыҙ була. Ҡырым ярымутрауын яулап алыу  [[XVIII быуат|XVIII]] быуатта Урыҫ империяһы өсөн иң мөһим бурысҡа әүерелә<ref name="kiselev"/>. == XVIII быуат == [[Файл:Banduri_and_Lisle._Imperii_Orientalis_et_Circumjacentium_Regionum.C_(Chazaria,_Alania,_Zichia,_Uzia,_Abasgia).jpg|мини|Ҡырым ханлығының урыҫ-төрөк һуғышы башланғанға тиклем 20 йыл элек төҙөлгән картаһы]] Урыҫ-төрөк һуғышы  (1735—1739) барышында Рәсәйҙең 62 мең кешеле Днепр армияһы генерал-фельдмаршал Бурхард Христофор Миних етәкселегендә 1736 йылдың 20 майында Перекоп эргәһендәге Ғосман нығытмаларын, 17 июндә Баҡсаһарайҙы тартып ала. Ләкин аҙыҡ-түлек етешмәү, эпидемиялар башланыу Минихты Рәсәйгә сигенергә мәжбүр итә.  [[1737 йыл|1737]] йылдың июлендә генерал-фельдмаршал Петр Ласси етәкселегендәге армия Ҡырымға бәреп инә, ул Ҡарасубаҙарҙы ала. Тик ул да кәрәк-яраҡ етешмәгәнлектән сигенә. Ярымутрауҙы бөлдөрөү урыҫ ғәскәрҙәре һөжүмдәренең берҙән-бер һөҙөмтәһе булып тора, сөнки Рәсәйҙең хужалыҡ итеү алып барылған төбәктәре менән яулап алынған ерҙәр араһы бик алыҫ була һәм хужалыҡ тәьминәтен дә, һөҙөмтәле оборонаны ла тормошҡа ашырып булмай <ref name="kiselev"/>. Ҡырымды Рәсәйгә ҡушылдырыу мөмкинлеге яңы баҫып алынған ерҙәрҙә кәрәкле плацдармды хасил иткәс кенә мөмкин була. Ҡырым ханлығы менән Ғосман империяһы Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйының урыҫ колонияһына әйләндерелеүенә ҡаршы аяуһыҙ көрәшһә лә,  1771 йылда генерал-аншеф В. М. Долгоруков армияһы Ҡырымды яулап ала. Бының өсөн Долгоруков һуңыраҡ  император  [[Екатерина II]] тарафынан алмастар менән биҙәлгән шпага, изге Андрей Первозванный орденына беркетелә торған алмастар һәм Ҡырым титулы менән бүләкләнә. Кенәз Долгоруков Ҡырым ханы Сәлимде Төркиәгә ҡасырға мәжбүр итә һәм уның урынына Рәсәй яҡлы хан [[Сәхип II Гәрәй]]ҙе ултырта. Сәхип Гәрәй Рәсәй менән союз төҙөй, Рәсәй уға  хәрби һәм аҡса ярҙамы вәғәҙә итә. 1768—1774 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Ҡырымда Ғосман хакимлығына нөктә ҡуя һәм, 1774 йылғы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенә ярашлы, ғосмандар рәсми рәүештә Ҡырымдан баш тарта. Аҙау диңгеҙенән Ҡара диңгеҙгә сыға торған урындарҙағы Керчь, Яңы Ҡале ҡәлғәләре Рәсәйгә күсә. Керчь боғаҙы Рәсәйҙең көньяҡтағы сауҙаһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Ҡырым ханлығы Төркиәнән азат тип иғлан ителә. Әүәле Ғосман империяһы биләгән Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Ҡырым Ҡырым ханлығына күсә. Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы яртылаш хәл ителә<ref name="андреев" />. Ләкин Төркиә Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан ҡолаҡ ҡағыуы менән тиҙ генә килешә алмай. Төрөк солтаны юғары хәлиф булараҡ дини власты һәм яңы хандарҙы раҫлау хоҡуғын үҙ ҡулында тота, шунлыҡтан Ҡырым ханлығына баҫым яһау мөмкинлеген һаҡлап ҡала. Һөҙөмтәлә Ҡырым аҡһөйәктәре ике төркөмгә бүленә, берәүҙәре урыҫтар, икенселәре төрөктәр яҡлы була. Араларында бәрелештәр булып тора<ref name="андреев" />, ә яңы раҫланған хандарҙы Ҡырым тәхетенә ултыртыу өсөн хатта урыҫ ғәскәрҙәренең ҡыҫылыуы талап ителә.  Ҡырымды бойондороҡһоҙ тип иғлан итеүгә өлгәшкән Екатерина II уны Рәсәйгә ҡушыу хыялы менән яна. Быны Рәсәйҙең тормошсан мәнфәғәттәре талап итә. Ҡырым Урыҫ дәүләте өсөн ифрат ҙур хәрби-сәйәси һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә була.  Әммә солтан Төркиәһе лә Таврия ярымутрауынан баш тартырға йыйынмай. Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүе булһа ла, Рәсәй менән Төркиә араһында Ҡырым өсөн көрәш һис туҡталмай. [[Файл:ShpilDolgorukov.jpg|справа|мини|267x267пкс|[[Симферополь|Симферопол]]<nowiki/>дә Долгоруков обелискы, 1842 йылдың 29 сентябрендә (11 октябрендә) ҡуйылған, 1771 йылда Ҡырымды яулап алған урыҫ ғәскәрҙәре етәксеһе кенәз В. М. Долгоруковҡа бағышланған]] Рәсәй ярҙамы менән 1777 йылда Ҡырым ханы тәхетенә ултырған Шаһин Гәрәй Ҡырымдың һуңғы ханы була. Салоники менән Венецияла уҡыған, бер нисә тел белгән  Шаһин Гәрәй милли татар ғөрөф-ғәҙәттәрен һанға һуҡмай, Европа өлгөһөнә эйәреп, дәүләттә реформалар үткәрергә, идаралыҡты ла үҙгәртеп ҡорорға, Ҡырымдағы мосолмандар менән башҡа диндәрҙәгеләрҙе хоҡуҡи йәһәттән тигеҙләргә тырыша. Уны үҙ халҡы дәһри һәм хыянатсы тип таба.  1778 йылдың мартында Ҡырымдағы һәм Ҡобандағы урыҫ ғәскәрҙәре командующийы итеп Александр Суворов ҡуйыла, ул ярымутрау оборонаһын тамырҙан нығыта һәм төрөк флотын Ҡырым һыуҙарынан китергә мәжбүр итә.  1778 йылда Суворов ул саҡтағы Новороссийск, Аҙау, Әстерхан, Һарытау губерналары идарасыһы (генерал-губернаторы)  кенәз Потёмкин  бойороғо буйынса Ҡырымдың христиан динле халҡының (әрмәндәр, гректар, волохтар, грузиндар) Рәсәй подданныйлығын алыуына һәм Аҙау диңгеҙе буйындағы, Дон тамағындағы яңы ерҙәргә күсеп ултырыуына булышлыҡ итә (проект Екатерина II-гә 1778 йылдың мартында генерал-фельдмаршал граф  Румянцев тарафынан тәҡдим ителә). Был, бер яҡтан, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы уңдырышлы ерҙәрҙе  (беренсе сиратта — бөтөрөлгән Запорожье Сечының бушап ҡалған ерҙәрен, сөнки Запорожье казактарының бер өлөшө Дунай аръяғына китә, ҡалғандары Ҡобанға  күсенергә мәжбүр ителә) йәһәтерәк төйәкләндереү ихтыяжынан килеп сыға. Икенсе яҡтан, әрмәндәр менән гректарҙы Ҡырымдан күсереү Ҡырым ханлығын иҡтисади яҡтан көсһөҙләндереү һәм уның Рәсәйҙән бойондороҡлолоғон арттырыу маҡсатында эшләнә. Суворов башлаған эш-ғәмәлдәр Шаһин Гәрәйҙе һәм татар аҡһөйәктәрен ярһыта, сөнки халыҡтың иҡтисади әүҙем өлөшө китеү менән ҡаҙна килемһеҙ ҡала. «Подданныйҙарын юғалтыуын» ҡаплар өсөн ханға, уның ағай-энеһенә, бейҙәргә һәм мырҙаларға Урыҫ дәүләте ҡаҙнаһынан  100 мең һум аҡса түләнә<ref>Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 9. Государев наместник. М.: Вече, 2014</ref>. 1778 йылдың майынан сентябренә тиклем Ҡырымдан Аҙау буйына һәм  Новороссияға 31 мең кеше күсерелә<ref name="андреев" /><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1780-1800/Russ_arm_otn_ist/pred1.htm М. Нерсисян. Из истории русско-армянских отношений. Книга первая. А. В. Суворов и русско-армянские отношения в 1770—1790 годах. АнАрмССР, Ереван, 1956]</ref><ref>[http://uargument.com.ua/istoriya/zachem-iz-kryima-izgnali-grekov-kak-donetskimi-stali-greki-kryimskie/ Зачем из Крыма изгнали греков?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160523004525/http://uargument.com.ua/istoriya/zachem-iz-kryima-izgnali-grekov-kak-donetskimi-stali-greki-kryimskie/ |date=2016-05-23 }}</ref><ref>[http://www.chaltlib.ru/articles/resurs/jubilei_goda/235_let_pereseleniya_armyan_s_krima_na_don/pereselenie_armyan_s_krima_na_don/ Переселение армян с Крыма на Дон. Мясниковский район, сост. Л. С. Секизян. — Ростов-на-Дону: МП Книга, 1999. — 240 с.]</ref>. Ҡырымдың көнбайыш һәм көньяҡ ярын биләгән гректарҙы Суворов [[Азов диңгеҙе|Аҙау диңгеҙе]]<nowiki/>нең төньяҡ ярына күсерә, улар унда Мариуполь ҡалаһын һәм 20 ауыл төҙөй. Ҡырымдың башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә (Феодосия, Иҫке Ҡырым, Сурхат һ. б.) әрмәндәрҙе Дондың түбәнендә Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе тирәһенә күсерәләр, улар унда Дондағы Нахчиван ҡалаһына һәм уның эргәһендәге 5 ауылға нигеҙ һала (хәҙерге Дондағы Ростов урынында). Христиандар китеү менән ханлыҡ тамам бөлдөрөлә.  [[1779 йыл|1779]] йылдың 10 мартында Рәсәй менән Төркиә ''Айналы-Ҡаваҡ конвенцияһына'' ҡул ҡуя. Уға ярашлы, Рәсәй ҙә, Төркиә лә Ҡырым ярымутрауынан ғәскәрҙәрен сығарырға, ханлыҡтың эске эштәренә ҡыҫылмаҫҡа тейеш була.  Төркиә Шаһин Гәрәйҙе Ҡырым ханы тип таный, Ҡырымдың бойондороҡһоҙлоғон һәм урыҫ сауҙа судноларының Боспор һәм Дарданелла аша ирекле үтеп йөрөү хоҡуғын раҫлай.  Рәсәй ғәскәрҙәре, Керчтә һәм Яңы Ҡалелә алты меңлек гарнизонын ҡалдырып, 1779 йылдың июнендә Ҡырым менән Ҡобандан китә<ref name="андреев" />. Ғосман Портаһы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенән күрелгән юғалтыуҙар менән килешә алмай һәм Ҡырым ханлығына йоғонтоһон ҡайтарырға тырыша. [[1781 йыл|1781]] йылдың көҙөндә Ҡырымда Төркиә ҡотҡоһо буйынса сираттағы ихтилал башлана. 1782 йылдың йәйендә  Екатерина II кенәз Потёмкинға ҡолатылған Шаһин Гәрәйгә ярҙамға урыҫ ғәскәрҙәрен ебәрергә бойора<ref name="Болотина10">Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014</ref>. Сентябрҙә урыҫ ғәскәренең булышлығы менән Шаһин Гәрәй хан тәхетен ҡайтарып ала.  == Рәсәй империяһына ҡушылыу == [[Файл:Kherson-28102009(099).jpg|мини|333x333пкс|[[Херсон]]д<nowiki/>а Потёмкиндың ҡәбере]] Төркиәнән хәүеф янауы арҡаһында илдең көньяғында ҡеүәтле нығытмалар төҙөлә һәм сик буйы губерналарында хужалыҡты үҫтереү саралары күрелә. Был өлкәләрҙең идарасыһы булараҡ Потёмкин Ҡырымды Рәсәйгә ҡушыу ихтыяжы тыуыуын таный. 1782 йылдың декабрендә Херсондан ҡайтҡан Потёмкин Екатерина II-гә үҙ ҡарашын тасуирлаған  меморандумын тапшыра<ref name="Болотина10">Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014</ref>. Константинополде баш ҡала итеп, Византия империяһын тергеҙеүҙе һәм тәхетенә урыҫтар яҡлы хакимды ултырыуҙы күҙҙә тотҡан Грек проекты эсенә ингән был планды тормошҡа ашырыу өсөн нигеҙ Потёмкиндың Новороссияны киңәйтеү, ҡәлғәләр төҙөү һәм хужалыҡты үҫтереү буйынса эшмәкәрлеге аша булдырыла. Шулай итеп, ярымутрауҙы Рәсәйгә ҡушыу буйынса  хәл иткес эштәрҙе нәҡ ул башҡара<ref name="Болотина10">Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014</ref>. 1782 йылдың 14 декабрендә ҡатын батша Потёмкинға «бик йәшерен» хат ебәрә, унда уға үҙенең «''ярымутрауҙы тартып алыу''»ға ихтыярын иғлан итә. [[1783 йыл|1783]] йылдың яҙында хәл ителгәненсә,  Потёмкин көньяҡҡа барырға һәм Ҡырым ханлығын Рәсәйгә ҡушыу менән шәхсән идара итергә тейеш була.  8 (21) апрелдә император «Ҡырым ярымутрауын, Тамань утрауын һәм бөтә Ҡобан яғын Рәсәй державаһына алыу тураһында» манифесҡа ҡул ҡуя. Был документты Екатерина Потёмкин менән бергә эшләй. Ханлыҡты Рәсәйгә ҡушыу ғәмәлгә ашырылып бөтмәй тороп ул документ сер итеп тотолорға тейеш була. Шул уҡ көндө Потёмкин көньяҡҡа юллана, әммә юлда саҡта уҡ Шаһин Гәрәйҙең ханлыҡтан баш тартыуы тураһындағы хәбәрҙе ала<ref name="Болотина10">Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014</ref>. Быға Шаһин Гәрәй үткәргән сәйәсәткә ҡарата халыҡтың нәфрәтле мөнәсәбәте, дәүләттең бөлгөнлөккә төшөүе, урыҫ властары менән үҙ-ара аңлашмаусанлыҡ сәбәпсе була<ref name="андреев" />. Ҡобанда хәлдең айырыуса ҡатмарлашыуы ихтималлығынан сығып, Потёмкин Александр Суворов менән ҡәрҙәше П. С. Потёмкинға Ҡобандың уң ярына ғәскәр сығарырға ҡуша. Кенәздең бойороғон алғас, Суворов элекке Ҡобан һыҙығына ғәскәрен ҡуя һәм Потёмкин тарафынан тәғәйенләнгән көнгә —  Екатерина II-нең тәхетте биләү датаһы булған 28 июнгә — [[нуғайҙар]]ҙы ант биреү тантанаһына әҙерләй башлай. Бер үк ваҡытта  Кавказ  корпусы командующийы  П. С. Потёмкин  Ҡобандың  үр  яғында антлашыу тантанаһын үткәрергә тейеш була<ref name="Болотина10">Болотина Н. Ю. Потёмкин. Глава 10. «ДАР БЕСКРОВНЫЙ…». М.: Вече, 2014</ref>. Ҡырымға генерал-поручик граф де Бальмен етәкселегендәге урыҫ ғәскәрҙәре индерелә. 1783 йылдың июнендә Ҡарасубаҙарҙа кенәз Потёмкин Ҡырым аҡһөйәктәренең һәм халыҡтың бөтә ҡатламдары вәкилдәренең Рәсәйгә тоғролоҡ тураһындағы антын ҡабул итә. Ҡырым ханлығы йәшәүҙән туҡтай<ref name="андреев" />, уның юғары ҡатламы (300-ҙән ашыу ырыу) Рәсәй дворянлығына ҡушылып китә һәм яңы ойошторолған Таврия өлкәһенә идара итеүҙә ҡатнаша.  Екатерина II фарманы буйынса көньяҡ-көнбайыш яр буйында буласаҡ Ҡара диңгеҙ флоты  өсөн гавань һайлау сараһы күрелә. II ранг капитаны  И. М. Берсенев  «Осторожный» фрегатында Таврия Херсонесы харабаларынан алыҫ түгел Әхтиәр ҡасабаһы эргәһендәге бухтаны файҙаланырға тәҡдим итә. Екатерина II [[1784 йыл|1784]] йылдың 10 февралендә сыҡҡан указы менән бында «адмиралтействолы, верфле, ҡәлғәле хәрби порт төҙөргә һәм уны хәрби ҡала итергә» бойора. [[1784 йыл|1784]] йыл башында порт-ҡәлғәгә нигеҙ һалына, уға Екатерина II ''Севастополь ''тип атама бирә<ref name="андреев" />. Тәүге осорҙарҙа Рәсәй Ҡырымын төҙөкләндереү менән кенәз Потёмкин шөғөлләнә, уға «Таврия кенәзе» тигән титул бирелә. [[1783 йыл|1783]] йылда Ҡырым халҡының һаны  60 меңгә етә<sup>[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;426&nbsp;дней'']</sup>, улар нигеҙҙә малсылыҡ менән шөғөлләнә ([[ҡырым татарҙары]]). Шуның менән бергә, Рәсәй юрисдикцияһы аҫтында булғас,  урыҫтар һәм гректар һаны ла арта башлай.  Яңы ерҙәрҙе үҙләштерергә болгарҙар һәм немецтар ҙа килә.  [[Файл:Fireworks_crimea.jpg|слева|мини|340x340пкс|Ҡырымға килгән Екатерина II хөрмәтенә фейерверк]] [[1787 йыл|1787]] йылда император Екатерина Ҡырымға данлы сәйәхәтен тормошҡа ашыра. Сираттағы урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында ҡырым татарҙары араһында сыуалыштар башлана, шул арҡала улар йәшәгән биләмәләрҙе ныҡ ҡына ҡыҫҡарталар.  [[1796 йыл|1796]] йылда өлкә Новороссия губернаһы составына индерелә. [[1802 йыл|1802]] йылда яңынан үҙаллы административ берәмеккә әйләндерелә. [[XIX быуат|XIX]] быуат башында Ҡырымда виноград үҫтереү (Магарач)  һәм суднолар төҙөү ([[Севастополь]]) тармаҡтары үҫә, юлдар төҙөлә. Кенәз Воронцов ваҡытында Ялта төҙөкләндерелә башлай, Воронцов һарайына нигеҙ һалына, ә Ҡырымдың көньяҡ яр буйы курортҡа әйләндерелә. == Ҡырым һуғышы == [[1854 йыл|1854]] йылдың июнендә инглиз-француз  флотилияһы Рәсәйҙең Ҡырымдағы яр буйы нығытмаларын утҡа тота, ә сентябрҙә Евпаторияға союздаштар (Бөйөк Британия, Франция, Ғосман империяһы) десантын төшөрөү башлана. Тиҙҙән Альмалағы алыш була. Октябрҙә Севастополь ҡамауға алына. Унда Малахов ҡурғанында Корнилов һәләк була. [[1855 йыл|1855]] йылдың февралендә урыҫтар Евпаторияны штурмлай, ләкин уңышҡа өлгәшә алмай. Майҙа инглиз-француз  флоты  Керчте ала.  [[1855 йыл|1855]] йылдың июлендә  Севастополдә оборона тотоусыларҙы рухландырып торған адмирал  Нахимов һәләк була. [[1855 йыл|1855]] йылдың 11 сентябрендә Севастополь ҡолай, ләкин һуғыштан һуң айырым шарттар менән Рәсәйгә ҡайтарыла.  == Ҡырым XIX быуат аҙағы — XX быуат башында == [[1874 йыл|1874]] йылда [[Симферополь|Симферопол]]де  [[Запорожье|Александровск]]   (хәҙерге  Запорожье) менән тимер юл  тоташтыра. Ҡырымдың курорт  статусы Ливадияла батшаның йәйге резиденцияһы булған Ливадия һарайы барлыҡҡа килгәс күтәрелә.  1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡырымда  546 700 кеше йәшәй. Уларҙың 35,6 проценты — ҡырым татарҙары, 33,1 проценты — великоростар, 11,8 проценты — малоростар, 5,8 проценты — немецтар, 4,4 проценты — йәһүдтәр, 3,1 проценты — гректар, 1,5 проценты — әрмәндәр, 1,3 проценты — болгарҙар, 1,2 проценты — поляктар, 0,3 проценты төрөктәр була. 1905 йылдың ноябрендә лейтенант Шмидт етәкселегендә Севастополь ихтилалы була.  == Ҡырым Граждандар һуғышында == Революция алдынан Ҡырымда 800 мең кеше, шул иҫәптән 400 мең урыҫ һәм  200 мең татар, шулай уҡ  68 мең йәһүд, 40 мең немец йәшәй. 1917 йылдың Февраль ваҡиғаларынан һуң татарҙар Милли Фирҡәгә берләшә  һәм ярымутрауҙа власты ҡулдарына төшөрөргә тырыша.  [[Файл:Evpatoria_red_terror_corpses_at_sea_coast.jpg|слева|мини|Евпаторияла 1918 йылдың йәйендәге «варфоломей төндәре»ндә аҫылғандарҙың ярға ырғытылған кәүҙәләре]] [[Файл:Krivoshein,_Wrangel,_Shatilov_1920.jpg|мини|274x274пкс|Һулдан уңға: Рәсәйҙең Көньяғы хөкүмәте башлығы А. В. Кривошеин, Баш командующий  П. Н. Врангель, уның штаб начальнигы П. Н. Шатилов. Ҡырым. Севастополь. 1920 йыл]] [[Файл:Крым_25_1918.jpg|слева|мини|220x220пкс|Ҡырым крайы хөкүмәтенең ҡағыҙ аҡсаһы.  [[1918 йыл|1918]]]] [[1917 йыл|1917]] йылдың 16 декабрендә Севастополдә большевистик Хәрби-революцион комитет ойошторола, ул власты үҙ ҡулына ала. 1918 йылдың 4 ғинуарында большевиктар ҡырым татарҙары берләшмәләрен ҡыуып сығарып, Феодосияла,  6 ғинуарҙа Керчтә власты ала. 8 ғинуарҙан 9-ына ҡаршы төндә Ҡыҙыл гвардия  Ялтаға инә. 14 ғинуарға ҡаршы төндә [[Симферополь|Симферополде]] алалар. 1918 йылдың 19 мартында Ҡырымда Таврида Совет социалистик республикаһы иғлан ителә.  [[1918 йыл|1918]] йылдың 22 апрелендә полковник Болбочан етәкселегендәге украин ғәскәрҙәре Евпатория менән [[Симферополь|Симферополде]] ҡулға төшөрә, улар артынса генераль фон Коштың герман ғәскәрҙәре килеп етә. Киев менән Берлин араһындағы килешеү буйынса  27 апрелдә украин частары Ҡырымдан сыға һәм ярымутрауға дәғүәләшеүҙән баш тарта<ref>[http://www.totalwars.ru/index.php/nashe-vremya/petr-bolbochan.-pokoritel-krima.html Петр Болбочан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420000211/http://www.totalwars.ru/index.php/nashe-vremya/petr-bolbochan.-pokoritel-krima.html |date=2014-04-20 }}</ref>. Яңы баҫҡынсылар менән союзға ингән ҡырым татарҙары ла баш күтәрә. 1918 йылдың 1 майына  герман ғәскәрҙәре бөтөн Ҡырым ярымутрауын оккупациялай. 1918 йылдың 1 майы — 15 ноябре  — Ҡырым ғәмәлдә Германия оккупацияһы аҫтында,  ә де-юре Сөләймән Сулькевичтың автономиялы Ҡырым край хөкүмәте идараһы аҫтында (23 июндән) була. 1918 йылдың 25 ноябрендә Севастополь портына союздаштар эскадраһы килә, ҡалаға француз ғәскәрҙәре аяҡ баҫа. * [[1918 йыл|1918]] йылдың 15 ноябре — [[1919 йыл|1919]] йылдың 11 апреле — союздаштар бағыуы аҫтында Икенсе Ҡырым край хөкүмәте; * 1919 йылдың апрель—июне  — РСФСР составындағы Ҡырым Совет Социалистик Республикаһы;  * 1919 йылдың 1 июле —  [[1920 йыл|1920]] йылдың 12 ноябре — Рәсәй Көньяғының ҡораллы көстәре баш командующийҙары А. И. Деникин (1920 йылдың 4 апреленә тиклем) һәм П. Н. Врангель (1920 йылдың 4 апреленән) етәкселегендәге Рәсәй Көньяғы хөкүмәттәре. 5 апрелдә Деникин отставкаға китеүе һәм вазифаһын генерал Врангелгә тапшырыуы тураһында белдерә. 3 августа аҡтар [[Запорожье|Александровск]]<nowiki/>иҙы ала, ләкин иртәгәһенә үк ҡалдырырға мәжбүр була. 1920 йылдың 12 ноябрендә Ҡыҙыл армия Перекопта оборонаны өҙөп, Ҡырымға бәреп инә. 13 ноябрҙә Ф. К. Миронов командалығы аҫтындағы 2-се Атлы армия  Симферополде ала. Врангель ғәскәрҙәренең күп өлөшө портлы ҡалалар аша ярымутрауҙан китә. Баҫып алынған Ҡырымда большевиктар халыҡ араһында террор үткәрә, уның һөҙөмтәһендә, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 20-нән 120 меңгә тиклем кеше һәләк ителә<ref>[http://ricolor.org/history/kt/bagreevka/ Кровь текла к морю… Владимир Куковякин — Красный террор — История России — Россия в красках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228214102/http://ricolor.org/history/kt/bagreevka/ |date=2008-12-28 }}</ref> Граждандар һуғышы аҙағында Ҡырымда 720 мең кеше йәшәгән була. == Ҡырым СССР составында == РСФСР составындағы Автономиялы Ҡырым Социалистик Совет  Республикаһы 1921 йылдың 18 октябрендә элекке Таврия губернаһының бер өлөшөндә  ойошторола. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты менән Халыҡ Комиссарҙары Советының Ҡырым Совет Социалистик Республикаһы автономияһы тураһындағы декреты нигеҙендә ул «Ҡырым ярымутрауы сиктәрендә булған  Джанкой, Евпатория, Керчь, Севастополь, Симферополь, Феодосия һәм Ялта округтарынан төҙөлә»; республиканың төньяҡ сиктәре тураһындағы мәсьәлә айырым ҡарауға ҡалдырыла.  1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ 75 меңдән ашыу ҡырымлының ғүмерен өҙә. 1923 йылдың яҙына бөтә һәләк булғандарҙың һаны 100 меңдән ашҡандыр, тип фараз ителә. Аслыҡ эҙемтәләрен тик 1920-се йылдар уртаһына ғына бөтөрөүгә өлгәшелә.  1925 йылдың 16 июнендә Артек пионерҙар  лагеры асыла.  === Ҡырым Бөйөк Ватан һуғышында === 1941 йылдың 18 авгусында Сталин фарманы буйынса  60 меңдән ашыу Ҡырым немецы депортациялана<ref>[http://www.blackseanews.net/read/23279 70-летие депортации крымских немцев.]</ref>. 1941 йылдың ноябрендә Ҡыҙыл  Армия Ҡырымды ҡалдырып, Тамань ярымутрауына сигенергә  мәжбүр була, тик Севастополде обороналауҙы ғына дауам итә. Декабрь аҙағында контрһөжүмгә күсә. Тәүҙә ул уңышлы бара, ләкин 1942 йылдың майында Ҡырым фронты ғәскәрҙәре Керчь боғаҙы артына ҡыуыла. Ҡайһы бер ғәскәри төркөмдәр Ҡырымдан сыға алмай һәм Аджимушкай  таш сығарыу карьерҙарын биләй. Аҙыҡ-түлек, һыу, дарыуҙар, ҡорал һәм боеприпастар етешмәһә лә,  1942 йылдың октябренә тиклем оборона тоталар.  Севастополде обороналау 1942 йылдың июль башына тиклем дауам итә.  Оккупацион властар Украина рейхскомиссариаты составында Ҡырым генераль округын (Таврия ярымокругы) төҙөй,  ләкин ғәмәлдә власть хәрби хакимиәт ҡулында була. Нацизм сәйәсәтенә ярашлы, оккупацияланған территорияла коммунистар һәм «расаһы буйынса кәмселекле элементтар» (йәһүдтәр, сиғандар, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар) ҡырыла. Ҡырымда оккупанттарға ҡаршы партизандар хәрәкәте йәйелдерелә.  [[Файл:Jalta_1945.jpg|слева|мини|250x250пкс|[[Уинстон Черчилль|Черчилль]], [[Франклин Рузвельт|Рузвельт]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] Ялтала.  [[1945 йыл|1945]] йылдың феврале]] 1943 йылдың 31 октябрендә Керчь ярымутрауын азат итеү маҡсатында Керчь-Эльтиген операцияһы башлана. Маҡсатҡа өлгәшелмәһә лә, Аҙау диңгеҙенән Керчь янына тиклемге плацдарм яулана, ул 1944 йылда Ҡырым операцияһы башланғансы ҡулда тотола.  [[1944 йыл|1944]] йылдың 11 апрелендә Совет армияһы Ҡырымды азат итеү операцияһын башлай.  Джанкой менән Керчь алына. 13 апрелгә — [[Симферополь]] менән Феодосия,  9 майға [[Севастополь]] азат ителә. Иң аҙаҡтан Херсонес мороно немец фашистарынан таҙартыла.  Һуғыш Ҡырымда милләт-ара ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы көсәйтә.  1944 йылдың май-июнендә ярымутрауҙан ҡырым татарҙары  (183 мең кеше<ref>[http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.226502.html Крымское право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315235201/http://grani.ru/Politics/World/Europe/Ukraine/m.226502.html |date=2014-03-15 }}</ref>), әрмәндәр, гректар һәм болгарҙар күсерелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1967 йылдың 5 сентябрендәге «Ҡырымда йәшәгән татар милләтле граждандар тураһында» 493-сө Указында былай тиелә: «1944 йылда Ҡырымды фашист оккупацияһынан азат иткәндән һуң Ҡырымда йәшәгән татарҙарҙың бер өлөшөнөң немец илбаҫарҙары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеүе факттары нигеҙһеҙ рәүештә Ҡырымдың бөтә татар халҡына күсерелә». 1945 йылдың 4 - 11 февралендә Ялтала Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән өс бөйөк держава етәкселәренең конференцияһы була.  [[1946 йыл|1946]] йылдың 25 июнендә РСФСР Юғары Советы Ҡырым АССР-ының Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелеүен раҫлай һәм Рәсәй Конституцияһына тейешле үҙгәреште индерә<ref name="1946 law">[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1945-46.htm#z Закон РСФСР от 25 июня 1946 г.]</ref>. Һуғыш, оккупация һәм депортация һөҙөмтәһендә Ҡырымдың халҡы өс тапҡырға кәмей. 1939 йылда Ҡырымда 1 126 426 кеше йәшәһә, 1944 йылдың октябренә  379&nbsp;000 кеше ҡала. Ҡырымға Рәсәйҙән һәм Украинанан кешеләрҙе күсереү сараһы әүҙем алып барылһа ла, ярымутрауҙа хужалыҡ итеү  1960-сы йылдарға ғына аяҡҡа баҫа. === УССР составында: 1954—1991 === [[Файл:The_transfer_of_Crimea.jpg|мини|240x240пкс|СССР Юғары Советы Президиумының Ҡырым өлкәһен РСФСР составынан УССР составына күсереү тураһындағы Указы]] [[1954 йыл|1954]] йылда, «Ҡырым өлкәһе менән Украин ССР-ы араһында иҡтисад уртаҡлығын, территориаль яҡынлыҡты һәм тығыҙ хужалыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе иҫәпкә алып», совет етәкселеге Ҡырымды  [[Украина|Украин ССР]]-ы составына тапшыра.<span class="noprint" title="Передача Крымской области из состава РСФСР в состав УССР" contenteditable="false"><sup>[⇨]</sup></span><span class="noprint" title="Передача Крымской области из состава РСФСР в состав УССР" contenteditable="false"></span> [[1991 йыл|1991]] йылдың 20 ғинуарында Украин Совет Социалистик Республикаһының Ҡырым өлкәһендә дөйөм Ҡырым референдумы үтә<ref name="ria-pleb">{{Cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110120/323139824.html|title=Первый советский плебисцит — всекрымский референдум 1991 года. Справка|author=|date=2011-01-20|work=|publisher=// [[РИА Новости]]|accessdate=2014-04-02|lang=}}</ref>. Дөйөм тауыш биреүгә: «Һеҙ ССР Союзы субъекты һәм Союз договоры ҡатнашыусыһы булараҡ Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик республикаһын тергеҙеү яҡлымы?»<ref name="ria-pleb"/> тигән һорау ҡуйыла. Ҡырым АССР-ын тергеҙеүгә ҡарата Ҡырымда йәшәүселәрҙән тауыш биреүҙә ҡатнашҡандарҙың 93,26 проценты ыңғай тауыш бирә<ref name="ria-pleb"/><ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1991.htm Общекрымский референдум 20 января 1991 г.]</ref>. 1991 йылдың 12 февралендә референдум нигеҙендә УССР-ҙың Юғары Советы  «Ҡырым Автономиялы Совет  Социалистик Республикаһын тергеҙеү тураһында» закон ҡабул итә<ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1991-2.htm Закон о восстановлении Крымской АССР]</ref><ref>Наш Крым.</ref>, ә  4 айҙан Украин ССР-ының 1978 йылғы Конституцияһына тейешле үҙгәрештәрҙе индерә <ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1213%D0%B0-12 Про внесення змін і доповнень до Конституції (Основного… | від 19.06.1991 № 1213а-XII]</ref>.  == Бойондороҡһоҙ  Украина составында == [[Файл:Karte_der_Krim.png|справа|мини|250x250пкс]] [[1991 йыл|1991]] йылдың 24 авгусында УССР Юғары Советы Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында ҡарар һәм акт ҡабул итә, улар 1991 йылдың 1  декабрендә Бөтөн украин референдумында раҫлана.  1991 йылдың 4 сентябрендә Ҡырым Автономиялы Республикаһының ғәҙәттән тыш сессияһы республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. Унда Украина составында хоҡуҡи демократик дәүләт төҙөргә ынтылыш тураһында әйтелә<ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/dekl.htm Декларация о Государственном суверенитете Крыма]</ref>. 1991 йылдың 1 декабрендә Ҡырымда йәшәүселәр Бөтөн украин референдумында Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында тауыш биреүҙә ҡатнаша. Ҡырымлыларҙың 54 проценты Украинаның — [[БМО]]-ны ойоштороуҙа ҡатнашҡан илдең — бойондороҡһоҙлоғон һаҡлау өсөн тауыш бирә.  Ләкин бында «Союздаш республиканың СССР-ҙан сығыуы менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү тураһында» СССР Законының 3-сө статьяһы боҙола, был статьяға ярашлы, Ҡырым  АССР-ында уның СССР составында ҡалырғамы, әллә унан сығыусы Украин ССР-ы составында булырғамы тигән һорау буйынса айырым (дөйөм Ҡырым) референдумы үткәрелергә тейеш була<ref>[http://za.zubr.in.ua/2007/12/05/1472/ Итоги независимости Украины в крымском контексте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329191241/http://za.zubr.in.ua/2007/12/05/1472/ |date=2014-03-29 }}</ref>. [[1992 йыл|1992]] йылдың 5 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы «Ҡырым Республикаһының дәүләт үҙаллылығын иғлан итеү тураһында акт» декларацияһын ҡабул итә<ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1992ref.htm Акт о провозглашении государственной самостоятельности Республики Крым] // Ведомости Верховного Совета Крыма, 1991—1992, № 5, С. 243.</ref>. Ошо уҡ ваҡытта Рәсәй парламенты Ҡырымды УССР составына тапшырыу тураһындағы 1954 йылғы ҡарарҙы юҡҡа сығарыу өсөн тауыш бирә.  [[1992 йыл|1992]] йылдың 6 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советының етенсе сессияһында Ҡырым Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә.<ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1992konst.htm Конституция Республики Крым, принятая седьмой сессией Верховного Совета Крыма 6 мая 1992 года, «Ведомости ВС Крыма», № 204-1, № 4, ст.228.]</ref> Был документтар Украинаның ул саҡтағы ҡануниәтенә ҡаршы килә, улар Украинаның Юғары Радаһы тарафынан 1995 йылдың 17 мартында ғына ғәмәлдән сығарыла.  [[1992 йыл|1992]] йылдың 6 майында Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советы ҡарары менән Ҡырым Автономиялы Республикаһының президенты вазифаһы булдырыла.<ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1992konst.htm Конституция Республики Крым 6 мая 1992 г.]</ref> 1994 йылдың 4 февралендә Ҡырым Республикаһы Президенты итеп Юрий Мешков һайлана.   1994 йылдың 27 мартында Ҡырымда референдум менән бергә төбәк парламентына һайлауҙар һәм украин парламентына һайлауҙар үтә. 1994 йылдың 5 декабрендә  Будапешт договоры менән Украинаның йәҙрә ҡоралынан баш тартыуы нығытыла. Гарант илдәр, шул иҫәптән РФ, был договорға ярашлы, Украинаның территориаль бөтөнлөгөн хөрмәт итергә һәм һаҡларға йөкләмә ала, йәғни Рәсәй Федерацияһының Украинаға рәсми  территориаль дәғүәләре булмай. [[1995 йыл|1995]] йылдың мартында Украина Юғары Радаһы һәм Украина Президенты ҡарары менән Ҡырым Республикаһының 1992 йылғы Конституцияһы ғәмәлдән сығарыла, Ҡырымда президентлыҡ бөтөрөлә<ref>[http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/1995.htm Силовой акт оккупационного режима: Об отмене Конституции Республики Крым]</ref>. [[1998 йыл|1998]] йылдың 21 октябрендә Ҡырым Республикаһы Юғары Радаһының икенсе сессияһында яңы Конституция ҡабул ителә. == 2014 йылғы сәйәси кризис. Рәсәй  Федерацияһына ҡушылыу == [[Файл:Celebrating_Victory_Day_and_the_70th_anniversary_of_Sevastopol’s_liberation_(2493-24).jpg|мини|280x280пкс|Еңеү көнө, Севастополь, 2014 йыл]] 2014 йылдың 23 февралендә Керчь ҡала советы өҫтөндә, украин флагы төшөрөлөп, Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы күтәрелә<ref>[http://smi2.ru/blog/43640023849/Nad-kerchenskoy-meriey-podnyali-rossiyskiy-flag Над керченской мэрией подняли российский флаг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305185017/http://smi2.ru/blog/43640023849/Nad-kerchenskoy-meriey-podnyali-rossiyskiy-flag |date=2016-03-05 }}</ref>.  25 февралдән башлап Севастополдә лә украин флагтары төшөрөлә<ref>[http://kp.ua/daily/260214/440886/ В Севастополе начали массово снимать украинские флаги]</ref>. Феодосия казактары Киевтағы яңы власты тәнҡитләй<ref>[http://lenta.ru/news/2014/02/26/feodosia/ В мэрию Феодосии ворвались казаки]</ref>. Евпатория халҡы Рәсәй яҡлылар акцияларына ҡушыла <ref>[http://cit.ua/article/35909/ В Евпатории митинговали в поддержку Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302122326/http://cit.ua/article/35909/ |date=2014-03-02 }}</ref>. Украинаның яңы власы Бөркөттө таратҡандан һуң [[Севастополь|Севастопол]]<nowiki/>ь башлығы Андрей Чалый  фарман сығара<ref>[http://lenta.ru/news/2014/02/26/no/ Севастополь отказался выполнять приказ о ликвидации «Беркута»]</ref>. 2014 йылдың 27 февралендә Ҡырым Юғары Советы бинаһы йырым билдәләре булмаған кейемле ҡораллы кешеләр тарафынан баҫып алына. Украина Эске эштәр министрлығының бина һаҡсылары ҡыуып ебәрелә, бина өҫтөнә Рәсәй флагы эленә. Ҡырым Юғары Советы депутаттарының мобиль элемтә ҡоролмаларын йыйып алғандан һуң баҫҡынсылар уларҙы эскә үткәрә. Депутаттар Аксёновты Ҡырым хөкүмәтенең яңы башлығы итеп тәғәйенләүгә тауыш бирә һәм Ҡырымдың статусы тураһында референдум үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ҡырым Юғары Советы матбуғат хеҙмәтенең рәсми белдереүенә ярашлы, был ҡарарға 53 депутат ыңғай тауыш биргән. Ҡырым парламенты спикеры Владимир Константинов әйтеүенсә, уға В. Ф. Янукович шылтыратҡан (уны парламентарийҙар Украина Президенты тип иҫәпләй) һәм телефон аша Аксёнов кандидатураһын яраштырған. Украина Конституцияһының 136-сы статьяһы ошондай яраштырыуҙы талап итә<ref>[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80/paran4835#n4843 Конституция Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403140805/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/254%D0%BA/96-%D0%B2%D1%80/paran4835#n4843 |date=2016-04-03 }}, ст. 136, часть 4</ref>. 2014 йылдың 6 мартында Ҡырым Юғары Советы  республиканың субъект булараҡ Рәсәй Федерацияһы составына инеүе тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/03/140306_ukraine_crimea_referendum.shtml|title=Власти Крыма приняли решение о вхождении в состав России|publisher=Русская служба Би-би-си|date=2014-03-06|accessdate=2014-03-06}}</ref> һәм был һорау буйынса референдум тәғәйенләй<ref name="radaref">[http://www.rada.crimea.ua/news/06_03_2014_1 Парламент Крыма принял постановление «О проведении общекрымского референдума»]</ref>. 2014 йылдың 11 мартында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы һәм Севастополь ҡала советы  Ҡырым Автономиялы Республикаһының һәм Севастополь ҡалаһының бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә<ref name="radadekl">[http://www.rada.crimea.ua/news/11_03_2014_1 Парламент Крыма принял Декларацию о независимости АРК и г.]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/11/declare/ Парламент Крыма принял декларацию о независимости]</ref>. [[2014 йыл|2014]] йылдың 16 мартында Ҡырымда референдум үтә, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, унда һайлаусыларҙың 82 проценты самаһы ҡатнаша, уларҙың  96 проценты Рәсәй Федерацияһына инеү өсөн тауыш бирә. [[2014 йыл|2014]] йылдың 17 мартында референдум йомғаҡтарына ярашлы Ҡырым Республикаһы  Рәсәйгә ҡушылыу тураһында үтенес ебәрә.  [[Файл:Принятие_Крыма_в_Российскую_Федерацию.png|мини|311x311пкс|Рәсәй Президентының Ҡырым Республикаһын Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү тураһындағы договорға ҡул ҡуйыу хаҡында бойороғо]] [[2014 йыл|2014]] йылдың 18 мартында Рәсәй Федерацияһы менән Ҡырым Республикаһы араһында Ҡырым Республикаһын Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү тураһында дәүләт-ара договорға ҡул ҡуйыла. Договорға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы составында яңы субъекттар — Ҡырым Республикаһы һәм  федераль әһәмиәттәге Севастополь ҡалаһы барлыҡҡа килә.  21 мартта Ҡырымда үҙәге Симферополдә урынлашҡан шул уҡ исемдәге федераль округ төҙөлә. Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң ярымутрау территорияһында урынлашҡан украин хәрби частарының яҙмышы мәсьәләһе ҡалҡып сыға. Тәүҙә был частарҙы үҙоборона отрядтары ҡамай, унан һуң штурмлай.   Штурм ваҡытында украин хәрбиҙәре һүлпәнлек күрһәтә һәм ҡорал ҡулланмай. 22 мартта Рәсәй ваҡытлы матбуғат саралары ҡырымлыларҙың Рәсәй паспорты алырға ашығыуы тураһында хәбәр итә.  24 мартта Ҡырымда һум рәсми валюта булып китә. [[2014 йыл|2014]] йылдың 27 мартында БМО Генераль Ассамблеяһы 68-се сессияһының 80-се пленар ултырышында 68/262 һанлы резолюция сығарыла, уға ярашлы, БМО ГА-һы Украинаның  суверенитетын  һәм  халыҡ-ара танылған сиктәрҙәге территориаль бөтөнлөгөн раҫлай һәм Ҡырым Автономиялы Республикаһының йәки Севастополь ҡалаһының статусы үҙгәреүенең законлылығын танымай,  2014 йылдың 16 мартында үткән референдумдың закон көсөнә эйә түгеллеге билдәләнә<ref name="un.org">[http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=21375#.Uzhe8Kh_u9Y Генеральная Ассамблея ООН призвала уважать территориальную целостность Украины].</ref>. == XVIII—XXI быуаттарҙа Ҡырым халҡы == Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылғанынан һуң халыҡ иҫәбен алыуҙар үткәрелмәй, Шаһин Гәрәй мәғлүмәттәре ҡулланыла<ref>[http://tavrika.by.ru/books/vodar_nk/html/part03.htm Население Крыма в конце XVIII — конце XX веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322134030/http://tavrika.by.ru/books/vodar_nk/html/part03.htm |date=2007-03-22 }}</ref>, территорияла алты ҡаймаҡамлыҡ була (Баҡсаһарай, Аҡмәсет, Ҡарасубаҙар, Козлов, Кәфә һәм Перекоп<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text4.phtml?id=5744 Камеральное Описание Крыма л.]</ref>). [[Файл:Ukrainian_traditional_clothing_stamps_2008_Crimea.jpg|альт=Украинская народная одежда в Крыму. Укрпочта, 2008|слева|мини|270x270пкс|Укрпочта версияһы буйынса ҡырымлыларҙың халыҡсан кейеме, 2008 йыл]] 1784 йылдың 2 апреленән территория өйәҙҙәргә бүленә<ref name="«Деление Крыма»">{{Cite web|url=http://whp057.narod2.ru/krwm.htm|title=Административно-территориальное деление Крыма|publisher=|accessdate=2013-04-27|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFWhURMg|archivedate=2013-04-30}} {{Webarchive|url=https://archive.md/20130504105858/http://whp057.narod2.ru/krwm.htm |date=2013-05-04 }}</ref>, 1400 ауылы һәм 7 ҡалаһы — [[Симферополь]], [[Севастополь]], Ялта, Евпатория, Алушта, Феодосия, Керчь — була.  [[1834 йыл|1834]] йылда бөтә ерҙә лә ҡырым татарҙары өҫтөнлөк итә, ләкин  [[Ҡырым һуғышы]]<nowiki/>нан һуң улар күсеп китә башлай. [[1853 йыл]]ға  43 мең  православие динен тотоусы була, Таврия губернаһында «сит диндәгеләр» араһында римлы католиктар, лютерандар, реформаттар, әрмән католиктары, әрмән григориандары, меннониттар,  талмудсы йәһүдтәр, ҡараимдар һәм мосолмандар була. XIX быуат аҙағында, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса <ref name="полуостров">{{ВТ-ЭСБЕ|Крымский полуостров}}</ref>, Ҡырымда  397 239 кеше  йәшәй. Этнографик составы төрлө була: [[татарҙар]], [[украиндар]], [[урыҫтар]], әрмәндәр, гректар, ҡараимдар, ҡырымчаҡтар, немецтар, болғарҙар, чехтар, эстондар, йәһүдтәр, сиғандар. Татарҙар таулы өлкәләрҙә күпселекте (89 процент), дала яҡтарында халыҡтың яртыһын тәшкил итә.  == Ҡырымдың тарихи карталары == <gallery> File:Abraham and Jehuda Cresques Catalan Atlas. Eastern Europe view from the south.B.jpg|1375 йыл File:A map of the Black Sea by Gratioz Beninkazy, 1474.jpg|1474 йыл File:Albino de Canepa. The east of 1489 Portolan Chart. From the Black Sea at the top to the Red Sea at the bottom.A.jpg|1489 йыл File:Battista Agnese. Black Sea. HM 25. PORTOLAN ATLAS Italy, ca. 1540.A.jpg|1540 йыл File:Fernão Vaz Dourado 1570-1.jpg|1570 йыл File:Black Sea and eastern Mediterranean. HM 33. Joan Martines, Portolan Atlas (Italy, ca. 1578).K.jpg|1578 йыл File:Abraham Ortelius - Pontvs Evxinus.jpg|1590 йыл File:Atlas Cosmographicae (Mercator) 035 cropped.JPG|1596 йыл File:AGAD Guilielmo Blaeuw Europa.png|1640 йыл File:Banduri and Lisle. Imperii Orientalis et Circumjacentium Regionum.A.jpg|1715 йыл File:Adam Jonathan - Des neueroffneten KRIEGS-THEATRI in RUSZLAND und TÜRKEY..jpg|1737 йыл File:1747 Ratelband Map of the Black Sea, Crimea, and Northern Turkey - Geographicus - Crimea-ratelband-1747.jpg|1747 йыл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * <span class="citation" contenteditable="false">''Андреев А. Р.'' История Крыма: Краткое описание прошлого Крымского полуострова / А. Р. Андреев.&nbsp;— М.: Межрегиональный центр отраслевой информатики Госатомнадзора России, 1997.&nbsp;— 96&nbsp;с.&nbsp;</span><span class="citation" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5894770017|ISBN 5-89477-001-7]].</span> * ''Карпов Г. Ф.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144300# Отношения Московского государства к Крыму и Турции в 1508—1517 годах на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144294 ''Львов Л.'']{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144294 Отношения между Запорожьем и Крымом на сайте «Руниверс»]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * <span class="citation" contenteditable="false">''Абраменко Л. М.'' [http://www.s-bilokin.name/Terror/Crimea.html Предисловие] Белоконь, С. И. // [http://www.fedy-diary.ru/?p=5414 Последняя обитель. Крым, 1920-1921 годы].&nbsp;— 1-е.&nbsp;— Киев: МАУП, 2005.&nbsp;— 480&nbsp;с.&nbsp;</span><span class="citation" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/9666084244|ISBN 966-608-424-4]].</span> == Һылтанмалар == * <span class="citation" contenteditable="false">[//ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Крым, история Крым, история] // [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.</span> * <span class="citation" id="CITEREF.D0.91.D0.A1.D0.AD" contenteditable="false">Крым&nbsp;// Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред. А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.</span> * Густерин П. [http://ricolor.org/europe/krim/kr/25_04_2015/ О назначении первого российского консула в Крыму.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408111101/http://ricolor.org/europe/krim/kr/25_04_2015/ |date=2022-04-08 }} * [http://continentalist.ru/2014/03/crimea/ Крым — История и экономика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515081431/http://continentalist.ru/2014/03/crimea/ |date=2014-05-15 }} * [http://www.rus-obr.ru/blog/30060 Всемирный референдум по Крыму / Русский обозреватель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113221551/http://www.rus-obr.ru/blog/30060 |date=2014-11-13 }} * [http://www.anapacity.com/otdyh-v-krymu-russia/istoriya-poluostrova-kryma.html Краткий экскурс в историю полуострова] [[Категория:Ҡырым тарихы]] ig5t8vq2fei2lwhj3mhqtov5agbzv82 Һуғыш 0 107230 1308611 1303069 2026-11-06T02:54:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308611 wikitext text/x-wiki [[Файл:Первая_Мировая_война._Ингуши_переходят_Днестр.jpg|мини|300x300пкс|Беренсе донъя һуғышы. Ингуштар Днестрҙы кисә]] '''Һуғыш''' — [[дәүләт]]тәр, [[ҡәбилә]]ләр, [[Сәйәси фирҡә|сәйәси төркөмдәр]] һәм башҡа төрлө дини һәм сәйәси берләшмәләр араһында ҡораллы ҡаршы тороу, ҡораллы көстәрҙең хәрби хәрәкәттәре рәүешендә барған бәрелештәр. Һуғыш маҡсаттарының береһе — һаҡланыу йә дошманды юҡ итеү. Ҡағиҙә булараҡ, һуғыш бер яҡтың икенсе яҡҡа үҙ ихтыярын көсләп тағыу сараһы булып тора. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһен үҙгәрергә, иректән, [[идеология]]нан, милеккә хоҡуҡтан баш тартырға, территория, акватория һәм башҡа төрлө ресурстарын бирергә мәжбүр итергә тырыша. Клаузевиц билдәләмәһенә ярашлы, «һуғыш сәйәсәтте көс ҡулланыу ише башҡа төр саралар менән дауам итеү булып тора». Ҡораллы алыш һуғыштың маҡсаттарына өлгәштерә торған төп сара булып хеҙмәт итә, көрәштең йәнә иҡтисади, дипломатик, идеологик, мәғлүмәт һәм башҡа саралары ла ҡулланыла. Йәғни һуғыш ул — сәйәси маҡсаттарға өлгәшеү маҡсатында ойошторолған ҡораллы көс ҡулланыу. Тоталь һуғыш ҙур биләмәлә, ҙур күләмдә, бөтә ысулдарҙы ҡулланып алып барыла. Ҡораллы көстәр (армия, авиация һәм флот) һуғыш алып барыуҙың төп сараһы була. Хәрби йәһәттән көслө илдәрҙең көсһөҙ илдәр менән ҡораллы бәрелештәре тыныслыҡҡа мәжбүр итеү, хәрби экспедиция йәки яңы территориялар үҙләштереү булараҡ ҡарала; ҙур булмаған дәүләттәр менән бәрелештәр — интервенция йәки репрессалия; эске төркөмдәр менән бәрелештәр ихтилал (восстание), фетнә йә эске бәрелештәр ([[граждандар һуғышы]]) тип йөрөтөлә. Көслө ҡаршылыҡ күрһәтелгән йә оҙаҡҡа һуҙылған бәрелеш «һуғыш» тип баһалана<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/635532/war Статья «War» с сайта энциклопедии] Британника</ref>. Һуғышһыҙ ваҡыт [[тыныслыҡ]] тип атала. == Һуғыштар башланыу сәбәптәре һәм уларҙы төркөмләү == Һуғыш башланыуҙың төп сәбәбе — сәйәси көстәрҙең һәр төрлө тышҡы һәм эске маҡсаттарҙа ҡорал файҙаланырға тырышыуы. * Күләме буйынса һуғыштар донъя һәм төбәк (локаль) һуғыштарына бүленә. * Һуғыштарҙың «тышҡы» (external warfare) һәм «эске» (internal warfare) төрҙәре була. Шулай уҡ ҡара: * [[Локаль һуғыштар|Локаль һуғыш]] * Йәҙрә һуғышы * Мәғлүмәт һуғышы * [[Һалҡын һуғыш]] [[Файл:Caron_Allegorie_des_Krieges.png|справа|мини|369x369пкс|Антуан Корондың «Һуғыш аллегорияһы» тигән картинаһы (XVI быуат)]] === Тәртипкә бәйләү теориялары === [[Психология|Психологтар]], мәҫәлән, Э. Дурбан менән Джон Боулби, кешегә агрессивлыҡ (дошмансыллыҡ) тәбиғәттән бирелә тип раҫлай<ref>Durbin, E.F.L. and John Bowlby .</ref>. Кеше үҙенең ҡәнәғәтһеҙлектәрен башҡа расаларға, [[дин]]дәргә, милләттәргә йә [[идеология]]ларға ҡарата кире мөнәсәбәткә һәм нәфрәткә әйләндерә, был дошмансыллыҡты сублимация һәм проекция ише психологик күренештәр һуғарып тора. Был теорияға ярашлы, дәүләт йәмғиәттә билдәле бер тәртип урынлаштыра һәм һаҡлай, шул уҡ ваҡытта һуғыш рәүешен алыусан дошмансыллыҡ өсөн нигеҙ ҙә хасил итә. Төрлө психологик теориялар раҫлауынса, һуғышыу кеше тәбиғәтенең айырып алғыһыҙ бер яғы булғас, уны бер ҡасан да тамырынан юҡ итеп булмаясаҡ. [[Зигмунд Фрейд]] дошмансыллыҡты кешенең психологияһын, йәшәйешенең мәғәнәһен һәм йүнәлешен билдәләүсе төп инстинкттарҙың береһе тип баһалай. Ошо сәбәпле З. Фрейд хатта тыныслыҡ өсөн көрәшеүселәр хәрәкәтендә ҡатнашыуҙан да баш тарта, сөнки һуғыштарҙы кешелә ваҡыты-ваҡыты менән тоҡанып торған дошмансыллыҡтың ҡотолғоһоҙ эҙемтәһе тип һанай. Һуғыштарҙы ҡотолғоһоҙ тип һанаған теориялар ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙең һуғыш тигән нәмәне бөтөнләй белмәүен аңлата алмай<ref>Turnbull, Colin (1987), «The Forest People» (Touchstonbe Books)</ref>. Франц Александр кеүек милитаристар тыныс осорҙо киләһе һуғышҡа әҙерлек осоро йә һуғышсан инстинкттың көслөрәк дәүләт тарафынан баҫтырылып тороуы тип кенә күрә<ref>Alexander, Franz.</ref>. Был теориялар халыҡтың күпселек өлөшөнөң ихтыярын нигеҙ итеп ала, ләкин тарихта һуғыштарҙың бик һирәге генә халыҡ ихтыяры һөҙөмтәһендә башланыуын иҫәпкә алмай<ref>Blanning, T.C.W. «The Origin of Great Wars.</ref>. Йышыраҡ осраҡтарҙа халыҡты һуғышҡа ҡушылырға хакимдары мәжбүр итә. Сәйәси һәм хәрби етәкселәрҙең төп урынды биләүенә нигеҙләнгән теорияларҙың береһен Морис Уолш эшләй<ref>Walsh, Maurice N. ''War and the Human Race.'' 1971.</ref>. Уның раҫлауынса, халыҡтың күпселек өлөшө һуғышҡа нейтраль мөнәсәбәттә һәм һуғыштар ғәҙәттә власть башына кеше ғүмерен һанға һуҡмай торған лидерҙар килһә генә тоҡана. Уларҙы холҡонда һуғышырға ынтылыш булған хакимдар — мәҫәлән, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]], [[Наполеон I|Наполеон]], [[Адольф Гитлер|Гитлер]] кеүектәр башлай. Бындай кешеләр кризис мәлдәрендә халыҡ ҡаты ихтыярлы етәксе көҫәгәндә власҡа килә. Был ҡарашты тәнҡитләп, Э. Фромм XV—XX быуаттарҙағы Европа миҫалында һуғыштарҙың һаны һәм аяуһыҙлығы техник цивилизация үҫешенә һәм хөкүмәт власының көсәйә барыуына бәйле тип иҫбатлай<ref name="Fromm">{{Китап|автор=[[Фромм, Эрих|Эрих Фромм]]|заглавие=Анатомия человеческой деструктивности|место=М.|издательство=Республика|год=1994|страниц=447|isbn=5-250-02472-6|ref=Фромм}}</ref>. === Эволюция психологияһы === Эволюция психологияһын өйрәнеүсе ғалимдар кешеләр алып барған һуғыштарҙы биләмә, аҙыҡ йә ише өсөн көрәшкән хайуандарҙың холоҡ-фиғеленә тиңләй. Хайуандар тәбиғәте менән яуыз, ә әҙәми мөхиттә бындай яуызлыҡ һуғыштарға илтә. Технология алға киткән һайын кеше агрессивлығы кешелеккә ҙурыраҡ хәүеф тыуҙыра бара. Конрад Лоренц был теорияны алға һөрөүселәрҙең береһе була.<ref>Lorenz, Konrad ''On Aggression'' 1966</ref> Бынлай теорияларҙы тәнҡитләгән ғалимдар ҙа бар (мәҫәлән, Джон Г. Кеннеди), улар фекеренсә, ойошҡан, дауамлы һуғыштар хайуандарҙың биләмә өсөн талашыуҙарынан ныҡ айырыла, һәм технология йәһәтенән генә түгел. Эшли Монтегью<ref>Montagu, Ashley (1976), „The Nature of Human Aggression“ (Oxford University Press)</ref> билдәләүенсә, социаль шарттар һәм тәрбиә кешеләр алып барған һуғыштарҙың тәбиғәтенә һәм барышына йоғонто яһай. Ни тиһәң дә, һуғыш тик кеше тарафынан уйлап сығарылған, һуғыштың тарихи һәм социаль тамырҙары була. === Социологик теориялар === Социологтар һуғыштар барлыҡҡа килеү сәбәптәрен оҙаҡ өйрәнә. Күп төрлө теориялар сығарыла, уларҙың бер-береһенә ҡаршы килгәндәре лә байтаҡ. ''Primat der Innenpolitik'' (Эске сәйәсәт өҫтөнлөгө) тигән мәктәп яҡлылар Эккарт Кер (Eckart Kehr) менән Һанс-Ульрих Вэлер (Hans-Ulrich Wehler) хеҙмәттәренә нигеҙләнә. Был тикшеренеүселәр һуғыш башланыуҙы — урындағы шарттарға, ә агрессияның ҡайҙа йүнәлеш алыуын тышҡы факорҙарға бәйләй. Мәҫәлән, Беренсе донъя һуғышы халыҡ-ара ыҙғыштар, йәшерен һуҙ ҡуйышыуҙар йәки көстәр тигеҙлегенең боҙолоуы һөҙөмтәһе түгел, ә был бәрелешкә ылыҡтырылған һәр илдең иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл-торошо һөҙөмтәһе була. Был теория Карл фон Клаузевиц менән Леопольд фон Ранкеның ''Primat der Außenpolitik'' (Тышҡы сәйәсәт өҫтөнлөгө) ҡарашынан айырыла. Улар һуғышты һәм тыныслыҡты дәүләт эшмәкәрҙәренең ҡарарҙары һәм геосәйәси хәл эҙемтәһе тип күрә. === Демографик теориялар === Демографик теориялар Мальтуссы теориялары һәм йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теориялары тигән ике төркөмгә бүленә. ==== Мальтуссы теориялар ==== Мальтуссы теорияларға ярашлы, һуғыштарҙың сәбәптәре халыҡ һанының үҫеүенә һәм ресурстар етешмәүгә барып тоташа. Әйтәйек, папа Урбан II 1095 йылда Беренсе тәре яуы алдынан былай тип яҙа: „Һеҙ мираҫ итеп алған ер бөтә яҡтан диңгеҙ һәм тауҙар менән уратып алынған, ул һеҙҙең өсөн үтә наҡыҫ; ул кешеләргә йән аҫрарлыҡ ҡына ризыҡ бирә. Бына шуның өсөн дә һеҙ бер-берегеҙҙе үлтерәһегеҙ һәм яфалайһығыҙ, һуғыштар алып бараһығыҙ, бына шунлыҡтан күптәрегеҙ граждан-ара ыҙғыш-бәрелештәрҙә һәләк була. Нәфрәтегеҙҙе йүгәнләгеҙ, дошманлашмағыҙ. Раббы табутына илткән юлға баҫығыҙ; бысраҡ расанан был ерҙе үҙегеҙгә тартып алығыҙ“. Был — һуңыраҡ Мальтуссы теория тип аталған теорияның тәүге тасуирламаларының береһе. Томас Мальтус (1766—1834) яҙғанынса, халыҡ һаны артыуын һуғыш, ауырыу йәки аслыҡ сикләмәһә, ул күбәйә лә күбәйә. Мальтуссы теориялар яҡлылар фекеренсә, һуңғы 50 йылда донъяла, айырыуса үҫештәге илдәрҙә, ҡораллы бәрелештәрҙең кәмеүе ауыл хужалығына индерелгән яңы технологияларҙың күп халыҡты туйҙырыу мөмкинлеген биреүе эҙемтәһе булып тора; шул уҡ ваҡытта контрацептив сараларҙы ҡулланыу даирәһенең киңәйеүе тыуымдың һиҙелерлек кәмеүенә килтерҙе. ==== Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы ==== Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы Мальтуссы теорияларҙан ныҡ ҡына айырыла. Уның яҡлылар фекеренсә, йәш ир-аттың күбәйеүе һәм тыныс тормошта даими эш урындарының етешмәүе һуғыш сығыу ихтималлығын арттыра. Мальтуссы теориялар күбәйә барған халыҡҡа тәбиғәт ресурстары етешмәүгә нигеҙләнһә, йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы фәҡирҙәр, мөлкәтһеҙ йәш ирҙәр өсөн эш урындары етешмәүенән сығып ҡорола. Йәштәрҙең өҫтөнлөгө теорияһын үҫтереүгә француз социологы Гастон Бутуа (Gaston Bouthoul),<ref>Bouthoul, Gaston: „L`infanticide différé“ (deferred infanticide), Paris 1970</ref> американ социологы Джек А. Голдстоун,<ref>Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991; Goldstone, Jack A.: „Population and Security: How Demographic Change can Lead to Violent Conflict“, [http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf](недоступная ссылка с 21-05-2013 (1092 дня) — [//web.archive.org/web/*/http://jia.sipa.columbia.edu/pdf/demographics_capstone.pdf ''история''],)</ref> американ политологы Гэри Фуллер<ref>Fuller, Gary: „The Demographic Backdrop to Ethnic Conflict: A Geographic Overwiew“, in: CIA (Ed.): „The Challenge of Ethnic Conflict to National and International Order in the 1990s“, Washington 1995, 151—154</ref><ref>[http://www.scribd.com/doc/131797/Graham20Fuller20paper?query2=muslim%20population%20bulge%20europe Fuller, Gary (2004): „The Youth Crisis in Middle Eastern Society“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408050342/https://www.scribd.com/doc/131797/Graham20Fuller20paper?query2=muslim%20population%20bulge%20europe |date=2020-04-08 }}</ref><ref>Fuller, Gary (2003): „The Youth Factor: The New Demographics of the Middle East and the Implications for U.S. Policy“[http://www.brook.edu/fp/projects/islam/fuller2003.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810015918/http://www.brook.edu/fp/projects/islam/fuller2003.pdf |date=2007-08-10 }}</ref> һәм немец социологы Гуннар Һейнсон (Gunnar Heinsohn) ҙур өлөш индерә.<ref>Gunnar Heinsohn (2003): „Söhne und Weltmacht: Terror im Aufstieg und Fall der Nationen“ („Sons and Imperial Power: Terror and the Rise and Fall of Nations“), Zurich 2003), available online as free download (in German) [http://www.pdf4ebook-verlag.de/ShneundWeltmacht.html#Zweig4]; see also the review of this book by Göran Therborn: „Nato´s Demographer“, New Left Review 56, March/April 2009, 136—144 [http://www.newleftreview.org/?page=article&view=2775]</ref> Самюэль Хантиңтон (Samuel Huntington), йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһын файҙаланып, Цивилизациялар бәрелешеү теорияһын эшләй. <blockquote> ''Ислам башҡа диндәргә ҡарағанда дошмансылыраҡ диндер тип уйламайым, ләкин бөтә тарих дауамында мосолмандарға ҡарағанда христиандар ҡулынан күберәк кешеләр һәләк булғандыр тигән шигем бар. Шуныһы асыҡ: башҡаларҙы үлтерергә барған кешеләр — 16 йәштән 30 йәшкә тиклемге ирҙәр. '' ''1960-сы, 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа мосолман донъяһында тыуым һаны бик юғары булды, был йәштәрҙең күбәйеп китеүенә килтерҙе. Әммә был туҡталасаҡ. Ислам илдәрендә тыуым кәмей; ҡайһы берҙәрендә иҫ киткес шәп кәмей. Башланғыс осоронда ислам ут һәм ҡылыс менән таратылған, ләкин мосолман теологияһына мираҫ итеп агрессивлыҡ һалынғандыр тип уйламайым.»''<ref>‘So, are civilizations at war?’</ref> </blockquote> Йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы йәш булһа ла, АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенә лә, хәрби стратегияһына ла ҙур йоғонто яһап өлгөргән. Голдстоун менән Фуллер Америка хөкүмәтенә консультациялар биргән. ЦРУ инспекторы генерал Джон Л. Һелгерсон 2002 йылғы «The National Security Implications of Global Demographic Change» тигән отчетында уға һылтанған.<ref>Helgerson, John L. (2002): «The National Security Implications of Global Demographic Trends»[http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/cia/helgerson2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010064934/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/cia/helgerson2.htm |date=2017-10-10 }}</ref> Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһын беренсе булып тәҡдим итеүселәрҙең береһе Һейнсон фекеренсә, илдең ирҙәр ҡатламының 30-ҙан 40-ҡа тиклем проценты 15—29 «хәүефле» 15—29 йәш төркөмөнә ҡараһа, һуғыш башланыу өсөн кәрәкле шарт тыуа. Ғәҙәттә бының алдынан бер ҡатынға 4-8 бала тура килгән тыуым үҫеше күҙәтелә. Бер ҡатынға 2,1 бала тура килһә, улы — атаһы урынын, ҡыҙы әсәһе урынын биләй. 2,1 коэффициенты — элгәр быуынды алмаштырыуға, ә түбәнерәк коэффициент халыҡтың бөтә барыуына килтерә. Ғаиләлә 4-8 бала булһа, атай кеше улдарының киләсәген тәьмин итер өсөн уларға бер түгел, ике-дүрт социаль шарт (эш) тыуҙырырға тейеш. Йәмғиәттә абруйлы эш урындары ризыҡ, дәреслектәр йәки вакциналар тиҙлеге менән арта алмағас, «асыулы йәш ирҙәр» күбәйеп, уларҙың йәшлек ярһыуы көс ҡулланыуға килтерә. # Демографик йәһәттән улар үтә күп һанлы. # Улар йә эшһеҙ, йә бәләкәй эш хаҡлы абруйһыҙ вазифалар башҡара. # Эшләгән аҡсаһы ғаилә ҡороуға етмәгәнлектән күп осраҡта енси тормошо ла юҡ. Һейнсон фекеренсә, бындай стреслы шарттарҙың бергә уҡмашыуы<ref>[https://web.archive.org/web/20070614091659/http://www.geocities.com/funnyguy_35/DefenceTraining.PDF Heinsohn, G.(2006): "Demography and War.]</ref> ғәҙәттә түбәндәге һөҙөмтәләрҙең береһенә килтерә: # көс ҡулланып енәйәт ҡылыу # эмиграция («көс ҡулланмай колониялаштырыу») # фетнә # граждандар һуғышы һәм (йәки) инҡилап # геноцид (үлтерелгәндәрҙең урынын биләр өсөн) # баҫып алыу (көс ҡулланылған колониялаштырыу, күп осраҡта тыуған илдән ситтә геноцид менән бергә бара). [[Дин]] һәм [[идеология]] бындай осраҡтарҙа икенсел шарт булып тора һәм көс ҡулланыуға законлы төҫ биреү өсөн генә хеҙмәт итә, ләкин йәмғиәттә йәштәр өҫтөнлөк алып тормаһа, үҙҙәре генә көс ҡулланыу сығанағы була алмай. Ошо сәбәпле был теория яҡлылар Европаса «христиан» колониализмы һәм империализмын да, бөгөнгө «ислам агрессияһын» да, террорсылыҡты ла демографик етешһеҙлектең һөҙөмтәһе тип ҡарай<ref>Heinsohn, G.(2005): "Population, Conquest and Terror in the 21st Century.</ref>. Был күренеште [[Ғәззә секторы]] (Газа секторы) тапҡыр тасуирлай: тормошта урынын тапмаған йәш ирҙәр күплеге халыҡтың юғары агрессиялылығын тәьмин итеп тора. Ә күрше [[Ливан]]да, киреһенсә, хәл сағыштырмаса тыныс<ref>G. Heinsohn: «Why Gaza is Fertile Ground for Angry Young Men.</ref>. 1789 йылғы Француз революцияһында ла йәштәр ифрат ҙур роль уйнай<ref>Goldstone, Jack A.: „Revolution and Rebellion in the Early Modern World“, Berkeley 1991</ref>. Нацизм барлыҡҡа килеүҙә Германиялағы иҡтисади депрессия ҙур әһәмиәткә эйә була<ref>Moller, Herbert (1968): ‘Youth as a Force in the Modern World’, Comparative Studies in Society and History 10: 238—260; 240—244</ref>. Руандалағы 1994 йылғы геноцидты ла йәштәр күбәйеү һөҙөмтәһе тип ҡарарға мөмкин<ref>Diessenbacher, Hartmut (1994): Kriege der Zukunft.</ref>. Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы раса, енес, йәш буйынса дискриминацияға килтергән фекерҙәр әйтелгәнгә күрә тәнҡитләнә.<ref>Hendrixson, Anne: „Angry Young Men, Veiled Young Women: Constructing a New Population Threat“ [http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=85999]</ref> === Рационализм теориялары === Рационализм теориялары буйынса, конфликтта ҡатнашҡан ике яҡ та аҡыл менән эш итә һәм әҙерәк юғалтыуҙар менән күберәк файҙа алырға тырыша. Раицонализм теорияһы илдәрҙең үҙ-ара һөйләшеп килешә алмайынса һуғыш асыуының өс сәбәбен әйтә: бүлешә алмау; яңылыш мәғлүмәт биреп, алдашыу; ҡаршы яҡтың вәғәҙәһенә ышанмау<ref>Fearon, James D. 1995.</ref>. Рационализм ҡарашының тәнҡитләрлек яҡтары етерлек. Һуғыш алдынан ике яҡтың да юғалтыуҙарҙы һәм файҙаларҙы хисаплап тороуына ышанып булмай. Мәҫәлән, Икенсе донъя һуғышында үткәрелгән геноцид ваҡытында көсһөҙ яҡҡа бер сара ла ҡалмай. Рационализмсылар фекеренсә, дәүләт бер ихтыярға буйһоноп берләшә, ә дәүләт башлыҡтары уңыш ҡаҙаныу йә уңышһыҙлыҡҡа осрау мөмкинлектәрен һәр яҡлап үлсәп эш итә. Үрҙә аталған тәртипкә бәйләү теориялары был раҫлау менән килешмәй. Рационализм теориялары уйындар теорияһы өсөн генә яҡшы, ә һуғыштар нигеҙендә ятҡан ҡарарҙарҙы эшләүҙә ҡулланылырлыҡ түгел. === Иҡтисади теориялар === Һуғышты илдәр араһындағы иҡтисади көнәркәшлектең үҫеүе менән аңлатҡан теориялар бар. Баҙарҙарға, тәбиғәт ресурстарына хужа булыу маҡсатында һуғыштар асыла. Ультра-уң сәйәси даирәләр вәкилдәре, мәҫәлән, көслөләр бөтә нәмәгә хоҡуҡлы тип иҫәпләй. Ҡайһы бер урта ҡарашлы сәйәсмәндәр һуғыштарҙы иҡтисади сәбәптәр менән аңлатыу яҡлы. <blockquote> ''„Хәҙерге заманда һуғыш сәбәптәренең индустриаль һәм коммерция көнәркәшлегенә бәйле булыуын белмәгән бер генә ир йәки бер генә ҡатын-ҡыҙ, хатта бер генә бала бармы икән был донъяла?“'' — Вудро Вильсон, 1919 йылдың 11 сентябре, Сен-Луис.<ref>''The Papers of Woodrow Wilson, Arthur S. Link, ed.''</ref></blockquote> <blockquote> ''„Мин хәрби хеҙмәттә 33 йыл да дүрт айымды үткәрҙем, был ваҡыттың күп өлөшөн мин Ҙур Бизнесҡа, Уолл-стритҡа һәм банкирҙарға хеҙмәт иткән юғары класлы һуғыш суҡмары булып эшләнем. Ҡыҫҡаһы, мин [[капитализм]] рэкетиры, гангстеры“'' — 1935 йылда иң күп наградалар эйәһе, юғары абруйлы диңгеҙ пехотасыһы (ике Почёт миҙалы менән бүләкләнгән) генерал-майор Смэдли Батлер (АҠШ Республикасылар партияһынан Сенатҡа төп дәғүәсе).<ref>1935 issue of „the non-[[Марксизм|Marxist]], [[Социализм|socialist]]“ magazine, ''Common Sense.''</ref></blockquote> [[Ленин Владимир Ильич|В. И.]] [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] Беренсе донъя һуғышын иҡтисади сәбәптәр менән аңлата:{{начало цитаты}} Беренсе донъя һуғышының сәбәпсеһе тип Э. Фромм һуғышта ҡатнашҡан дәүләттәрҙең барыһының да юғары ҡатламдарының иҡтисади мәнфәғәттәрен билдәләй<ref name="Fromm"/>.{{конец цитаты}} === Сәйәсәт фәнендә һуғыштар барлыҡҡа килеү теорияһы === Беренсе донъя һуғышы буйынса тикшеренеүсе Фрай Ричардсон (Lewis Fry Richardson) беренселәрҙән булып һуғыштарға статистик анализ яһай. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса бер нисә мәктәп йәшәп килә. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә реализм яҡлылар раҫлауынса, дәүләт өсөн төп мотив — уның үҙ хәүефһеҙлеге. Икенсе теория халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә власть мәсьәләһен һәм власть күсеү теорияһын ҡарай, был теорияға ярашлы, донъя билдәле бер иерархия буйынса теҙелә һәм ғәмәлдәге гегемонға буйһонмаған Бөйөк державаның тәртибе һуғыш башланыуға сәбәпсе була. === Объективизм ҡарашы === Объективизмды хасил иткән һәм рациональ индивидуализм һәм капитализмға ҡыҫылмау яҡлы булған Айн Рэнд раҫлауынса, кеше һуғышҡа ҡаршы торорға теләһә, ул бөтәһенән элек дәүләт контролендәге иҡтисадҡа ҡаршы булырға тейеш. Өйөр инстинктынан ҡотола алмаған һәм коллектив өсөн индивидуумдарҙы ҡорбан иткән кешеләр булғанда ерҙә тыныслыҡ урынлашыуы мөмкин түгел.<ref>Rand, Ayn (1966), chapter 2, [http://freedomkeys.com/ar-rootsofwar.htm ''The Roots of War,''] Ayn Rand — Capitalism: The Unknown Ideal.</ref> == Һуғышта яҡтарҙың маҡсаттары == Һуғыштың төп маҡсаты ҡаршы яҡҡа үҙ ихтыярыңды тағыуҙан ғибәрәт. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһенең тәртибен үҙгәртергә, уны иркенән, идеологияһынан, ниндәйҙер хоҡуҡтарҙан ваз кистерергә, милли байлыҡтарынан, ер-һыуҙарынан баш тарттырырға тырыша. Был ынтылышты һуғышһыҙ тормошҡа ашырыуҙың, мәҫәлән, көс ҡулланыу менән янап, бер дәүләтте икенсеһенә „үҙ ихтыяры менән ҡушылырға“ мәжбүр итеү юлы бар. Американың психологик һуғыш буйынса белгесе П. Лайнбарджер фекеренсә, һуғыш — ул ҡиммәтле, ҡанлы, хәүефле, ләкин башҡа юлдар маҡсатҡа өлгәштерә алмаған осраҡта һөҙөмтә бирә торған сара.<ref name="autogenerated1">[http://armyrus.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=738&Itemid=2152 А. Г. Караяни. Психология и война. -М.: Военный университет. 2003.]</ref> Ләкин һуғыш башлаусылар йыш ҡына ниндәй ҙә булһа йәшерен маҡсаттарҙы ла ҡуя, йәғни эске сәйәси хәл-торошон нығытырға, төбәктә тотороҡлолоҡто ҡаҡшатырға йә дошманды албырғатып, көсһөҙләндерергә тырыша. Һуғышты башлаусы яҡ үҙе өсөн һуғышҡа тиклемгенән яҡшыраҡ шарттар тыуҙырыу маҡсатын ҡуя. Һуғышҡа ылыҡтырылған яҡ алдында тыуған маҡсаттар: * Үҙ ихтыярын тағырға маташҡан дошманға ҡаршы тороу. * Агрессияның ҡабатланыуын булдырмау. Үрҙә әйтелгәндәрҙән сығып, шундай һығымтаға килергә була: һуғышта * ҡаршы торған яҡтарҙың береһе тулы еңеүгә өлгәшергә мөмкин — йә агрессор еңә, йә оборона тотоусы яҡ агрессорҙы уңышлы йүгәнләй. * Ике яҡ та маҡсаттарына тулыһынса өлгәшмәй — агрессорҙың ихтыяры өлөшләтә генә үтәлә. === Һуғыш ғәнимәте === ==== Атауальпа өсөн түләү ==== [[Инка империяһы]] хакимы [[Атауальпа]]ны ҡотҡарыу өсөн түләү (1533 йылдың 18 июне) донъя тарихында иң ҙур һуғыш ғәнимәте булып тора. Түләү итеп 5993 кг алтын бирелә, был Испанияға Африканан килеп торған алтындың бер йыллыҡ күләменән 14 тапҡырға күберәк була. == Һуғышҡа философик һәм мораль баһалар == Ғәҙел һуғыш концепцияһына ярашлы, һуғыштарҙың ҡайһы берҙәре генә ғәҙел һәм мораль яҡтан аҡланған була. Ғәҙел һуғыш теорияһы нигеҙҙәре [[Аристотель|Аристотелд]]ә һәм Цицеронда бар. Ҡайһы бер философтар һуғышта юғары мәғәнә таба. Мәҫәлән, [[Георг Вильһельм Фридрих Гегель|Гегель]] һуғышты халыҡтарҙың әхләҡи сәләмәтлеген һаҡлау сараһы тип күрә. В. С. Соловьев „һуғыш ул изге нәмә“ ти. И. А. Ильин һуғыштың „рухи мәғәнәһен“ һыҙыҡ өҫтөнә ала. Пацифистик ҡарашта торған философтар, мәҫәлән, Эразм Роттердамский, һуғышты бәләләр һәм бәхетһеҙлектәр сығанағы итеп һанай. [[Иммануил Кант|И.]] [[Иммануил Кант|Кант]] һуғышты ҡырағайлыҡ билдәһе тип баһалай.<ref>[http://nkozlov.ru/print/library/s45/d4168/?resultpage=13 Философские и моральные оценки войны]</ref><sup>[''неавторитетный источник?''</sup><sup>]</sup> == Кешелек тарихындағы һуғыштар == [[Файл:Apotheosis.jpg|справа|мини|350x350пкс|В. В. Верещагин. „Һуғыш апофеозы“ (1878)]] [[XIX быуат]]ҡа тиклем һуғыштарҙың иҡтисади базаһы сағыштырмаса бәләкәй була, ҡағиҙә булараҡ, һуғыштарҙы әҙ һанлы профессиональ ғәскәрҙәр алып бара. XIX быуаттың икенсе яртыһынан, бигерәк тә [[XX быуат]]тан һуғыштар иҡтисадҡа ифрат ҙур көсөргәнеш һала һәм күп миллионлы халыҡ массаларын оҙайлы көрәш эсенән ылыҡтыра. Хәрби бәрелештә бер нисә ил ҡатнаша, шулай итеп, ул донъя һуғышына әүерелә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда — 70 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында 110 миллион самаһы кеше ҡатнаша. Кешелек йәмғиәтендә '''һуғыштың әһәмиәте''' төрлөсә баһалана. * Һуғыштарҙың кире эҙемтәләренә, кешеләрҙең һәләк булыуынан тыш, гуманитар һәләкәт тигән комплекс та ҡарай, уға аслыҡ, эпидемиялар инә. Хәҙерге замандың глобаль һуғыштары кешеләрҙе һәм матди байлыҡтарҙы күпләп юғалтыуға, бер ҡасан күрелмәгәнсә ҙур емереклектәргә, бәлә-ҡазаларға килтерә. Мәҫәлән, Европа илдәрендә һуғыштар һөҙөмтәһендә күрелгән юғалтыуҙар (үлтерелгәндәр, яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан вафат булғандар) түбәндәгесә була: [[XVII быуат]]та — 3,3 миллион кеше, [[XVIII быуат]]та — 5,4, XIX быуатта һәм XX быуат башында (Беренсе донъя һуғышына тиклем) — 5,7, Беренсе донъя һуғышында — 9 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында (нацистик концлагерҙарҙа һәләк булғандарҙы ла индереп) — 50 миллиондан ашыу кеше. * Һуғыштарҙың ыңғай эҙемтәләренә мәғлүмәт алмашыу (Талас яуынан һуң [[ғәрәптәр]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытайҙар]]ҙың [[ҡағыҙ]] эшләү серен белә), фәнни-техник асыштарҙың ҡапыл күбәйеүе, шулай уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың бөтөрөлөүе инә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуғыштың тотош кешелек өсөн (айырым кеше өсөн түгел) ыңғай яҡтары тип түбәндәгеләрҙе лә билдәләй: # Кешелек йәмғиәтенә биологик һайлап алыу ҡайта, сөнки ғәҙәти шарттарҙа иш һайлаған саҡта биология закондарының йоғонтоһо ныҡ көсһөҙләнһә, һуғыш ваҡытында йәшәүгә яраҡлашыу көсө булған тоҡом барлыҡҡа килә. # Һуғыш осоронда кешегә тыныс тормошта һалынған бөтә тыйыуҙар юҡҡа сыға. Шулай итеп, һуғышты тотош социум эсендә психологик көсөргәнеште сисеү сараһы итеп ҡарарға була. # Сит ихтыярға буйһоноп ҡалыуҙан ҡурҡыу, хәүефтән ҡурҡыу техник прогресты дәррәү үҫтереп ебәрә. Уйлап табыуҙарҙың күпселеге хәрби ихтыяжға тәғәйенләнә, һуңынан тыныс тормошта ҡулланыуға индерелә. # Иң юғары кимәлдәрҙә халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һауыға һәм донъя берләшмәһе кеше ғүмере, тыныслыҡ кеүек ҡиммәттәрҙе баһалай башлай. == Һуғыштарҙың тарихи төрҙәре == Үҫештең түбәнге баҫҡысында торған кеше төркөмдәре өсөн һуғыш ихтыяжы юҡ тигән фекер бар (Танзаниялағы хадзалар һәм Тиви утрауындағы австралий аборигендары), башланғыс үҫеш баҫҡысында торған кешеләргә һуғыш хас түгел. Фин тикшеренеүселәре фекеренсә, һунарсылыҡ, үҫемлектәр менән туҡланыусы ҡәбиләләр аҙыҡ-түлек тупламдары йыймағанлыҡтан уларҙың һуғышыр өсөн сәбәптәре лә юҡ<ref>[http://www.infox.ru/science/human/2013/07/19/Pyervobyytnyyye_lyud.phtml Первобытные люди не знали войн, доказали антропологи — Человек : Наука / infox.ru]</ref>. === Боронғо донъя һуғыштары === [[Файл:Slaget_ved_Zama_-_Cornelis_Cort,_1567.jpg|справа|мини|300x300пкс|„Зама эргәһендәге алыш“ картинаһы» б. э. т. 202 йыл ваҡиғаһын һүрәтләй, Корнелис Корт (1567)]] * Боронғо дәүләттәрҙең ижтимағи үҫештең түбәнгерәк баҫҡысында торған ҡәбиләләрҙе буйһондороп, яһаҡ түләтеү һәм ҡолдар алыу маҡсатындағы баҫып алыу һуғыштары (мәҫәлән, Галлия һуғышы, Маркоман һуғышы һ. б.) * Территориялар яулап алыу һәм еңелгән илдәрҙе буйһондороу маҡсатында алып барылған дәүләт-ара һуғыштар (мәҫәлән, Пун һуғыштары, Грек-фарсы һуғыштары); * аҡһөйәктәрҙең төркөмдәре араһындағы һуғыштар (мәҫәлән, б. э. т. 321—276 йылдарҙағы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] империяһын бүлешеү өсөн диадохтар араһындағы һуғыштар); * ҡолдарҙың ихтилалдары (мәҫәлән, [[Боронғо Рим|Рим]]да ҡолдарҙың Спартак етәкселегендәге ихтилалы); * крәҫтиәндәр һәм һөнәрселәрҙең ихтилалдары (Ҡытайҙа ҡыҙыл ҡашлыларҙың ихтилалдары). === Урта быуаттар һуғыштары === * Дини һуғыштар: Тәре яуҙары, Жиһат; * Династиялар һуғыштары (мәҫәлән, [[Англия]]ла Ал рауза һәм Аҡ рауза һуғышы); * Ҡыҫымдарға ҡаршы крәҫтиән һуғыш-ихтилалдары (мәҫәлән, Францияла Жакерия, Германияла Крәҫтиәндәр һуғышы (Bauernkrieg)) === Яңы һәм Иң яңы дәүер һуғыштары === * Капиталистик илдәрҙең Азия, Африка, Америка, Океания халыҡтарын үҙҙәренә буйһондороу өсөн колониаль һуғыштары (мәҫәлән, Беренсе әфиүн һуғышы һәм Икенсе әфиүн һуғышы); * Дәүләттәрҙең һәм дәүләттәр коалицияларының гегемонлыҡ өсөн һуғышыуы (мәҫәлән, [[Төньяҡ һуғыш]]ы, Америка-Мексика һуғышы, Корея һуғышы, Эфиопия-Эритрея һуғышы), донъяла хакимлыҡ итеү өсөн һуғыштар (Ете йыллыҡ һуғыш, Наполеон һуғыштары, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]); * Социалистик һәм буржуаз-демократик инҡилаптар менән бергә барған граждандар һуғыштары. Йыш ҡына граждандар һуғыштары тышҡы интервенцияға ҡаршы көрәшкә ҡушылып китә (Ҡытайҙа граждандар һуғышы); * Бойондороҡло һәм колониаль илдәрҙең колониясыларға ҡаршы, дәүләт бойондороҡһоҙлоғон урынлаштырыу йә уны һаҡлап ҡалыу өсөн милли-азатлыҡ һуғыштары (мәҫәлән, Алжир һуғышы, Португалияның колониаль һуғышы һ. б.). === Постиндустриаль һуғыштар === Постиндустриаль һуғыштар — ул барыһынан элек дипломатик һәм шпионлыҡ итеп ҡара-ҡаршы тороу. * Ҡала герильяһы * Гуманитар һуғыш (мәҫәлән, Косово һуғышы) * Террорға ҡаршы операция * Этнос-ара ыҙғыш (мәҫәлән,Босния һуғышы, Карабах һуғышы) === Линд буйынса һуғыш быуындары === 1989 йылда Америка эксперты Уильям Линд һуғыштарҙы дүрт быуынға бүлә. Беренсе быуын һуғыштарын шыма көбәкле атыу ҡоралы менән тигеҙ сафҡа теҙелеп алып барыла тип һүрәтләй; икенсе быуын артиллерия ҡулланып, пулемёттарҙан атып, окоптар һәм башҡа ялан фортификацияһы ҡулланып, позицияларҙан алып барыла; өсөнсө быуын — блицкриг: армия дошманды йәһәт ҡоралһыҙландырып, ҡамауға алырға һәм уның коммуникацияларын өҙөргә тырыша, ҡоралдарҙың төп төрҙәре — танкылар һәм авиация; дүртенсе быуын һуғышы, Линд буйынса, техниканың иң һуңғы ҡаҙаныштарын ҡулланып ҡоралланған һалдаттарҙан торған ваҡ төркөмдәрҙең айырым операциялары рәүешендә алып барыла. Әҙәбиәттә бишенсе һәм алтынсы быуын һуғыштары ла һүрәтләнә, ләкин ул терминдарҙың йөкмәткеһе төрлө авторҙа төрлөсә. === Халыҡ-ара һәм халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш === Халыҡ-ара гуманитар хоҡуҡиәттә ҡораллы бәрелештәрҙең ике төрөн айырып йөрөтәләр<ref>[http://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/armed-conflict-article-170308.htm How is the term «Armed Conflict» defined in international humanitarian law?]</ref>: * Халыҡ-ара ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш дәүләттәр араһында бара. * Халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш. Был осраҡта һуғыш баш күтәреүселәр менән дәүләт араһында бара. == Һуғыштарҙың оҙайлығы == Иң ҡыҫҡа һуғыш 1896 йылда Англия менән Занзибар араһында була. Уның оҙайлығы — 38 минут. Иң оҙайлыһы тип «[[Йөҙ йыллыҡ һуғыш|йөҙ йыллыҡ һуғыш»]] иҫәпләнә, ғәмәлдә ул бер-бер артлы булған дүрт бәрелештән тора. Голландия менән Силли араһындағы 335 йыллыҡ һуғышты ла иң оҙайлыларға индерәләр. Юридик күҙлектән Өсөнсө Пун һуғышы иң оҙайлыһы тип табыла. Ул 2134 йыл бара (б. э. т. 149 — б. э. [[1985 йыл]]дар). Рим Карфагенды ҡыйратҡандан һуң солох төҙөлмәй, һуғыш хәле формаль һаҡланып ҡала, 1985 йылда ғына [[Рим]] менән Тунистың (Карфаген харабалары урынында төҙөлгән ҡала) мэрҙары формаль солох килешеүенә ҡул ҡуя. Ғәмәлдә Реконкиста иң оҙон һуғыш булып тора. Пиреней ярымутрауын ғәрәптәрҙән азат итеү һуғыштары 718 йылда Ковандонг эргәһендәге алыштан башлана һәм 1492 йылда Гранада әмирлегенең ҡолауы менән тамамлана. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Граждандар һуғышы]] * [[Һалҡын һуғыш]] * Йәҙрә һуғышы * Донъя һуғышы * [[Тыныслыҡ]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Сунь-цзы]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[Искусство войны]]|оригинал=孫子兵法 |ссылка= |викитека= |ответственный=перевод [[Конрад, Николай Иосифович|Конрад Н.И.]] |издание= |место=Москва |издательство=АСТ|год=2011|том= |страницы=|страниц=606|серия= |isbn=978-5-17-066178-7|тираж=}} * ''Война и мир в земледельческих предклассовых и ранних классовых обществах'' // Перщиц А. И., [[Семёнов, Юрий Иванович|Семенов Ю. И.]], [[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]] Война и мир в ранней истории человечества. Т. 2. М., Институт этнологии и антропологии РАН. 1994. С.7-127. * [[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Комарова Л. Н., [[Халтурина, Дарья Андреевна|Халтурина Д. А.]] ''[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220154012/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=37 |date=2009-02-20 }}'' 2-е изд. М.: УРСС, 2007. * {{книга |автор = [[Кревельд, Мартин ван|Мартин ван Кревельд]] |часть = |заглавие = Трансформация войны |оригинал = The Transformation of war |ссылка = |место = Москва |издательство = ИРИСЭН |год = 2005 |страниц = 343 |isbn = 5-9614-0280-0}} * Стрэчен Х. Карл фон Клаузевиц «О войне». — М.: АСТ: АСТ МОСКВА: Полиграфиздат, 2010. — 330 с. * ''[[Филипп Куинси Райт|Куинси Райт]] — [http://grachev62.narod.ru/tmo/chapt38.html Некоторые размышления о войне и мире // Теория Международных отношений: Хрестоматия / Сост. П. А. Цыганков. — М.: Гардарики, 2003.- 400 С.] == Һылтанмалар == * Томас Харботл: ''[http://bibliotekar.ru/bitvy.htm «Битвы мировой истории»]'' * В. Н. Михайлов, С. Т. Брезкун ''[https://web.archive.org/web/20220407222650/http://www.iss-atom.ru/dobro/index.htm «Добро или зло? Философия стабильного мира»]'' * Борис Урланис: ''[http://scepsis.ru/library/id_1996.html «Войны и народонаселение Европы»]'' [[Категория:Хәрби тарих]] [[Категория:Һуғыш]] [[Категория:Һуғыштар]] [[Категория:Ғәҙәттән тыш хәл]] 2f2w2ek24kn11hbs1uezgjtausqbn7s Ҡыуаҡан 0 107493 1308557 1274157 2026-11-05T23:42:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308557 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = Ҡыуаҡан | изображение = kuakan.jpg | ширина = | подпись = Ырыу тамғаһы: сүмес, асҡыс | самоназвание = | численность = ? мең | расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br> * {{Флагификация|Башҡортостан}}да [[Салауат районы|Салауат районы]], [[Учалы районы|Учалы районы]], өлөшләтә [[Белорет районы|Белорет районы]]нда * {{Флагификация|Челябинская область}}нең Һатҡы, Златоуст, Мейәс ҡала округтарында. Шулай уҡ Ҡурған өлкәһе | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Төрки телле халыҡтар|төрки халыҡтары]] | входит = [[башҡорттар]] | включает = • [[Йылан (ырыу)|Йылан]] • [[Ҡыркүле]] • [[Сәғит|Сәғит]] • [[Һатҡы|Һатҡы]]• [[Тау (ырыу)|Тау]] • [[Түбәләҫ|Түбәләҫ]] • [[Һунбыҡ (Түбәләҫ аралары)|Һунбыҡ]] • [[Тәүеш]] • [[Ҡыуыҡ]] • [[Һарүҙәк (ара)|Һарүҙәк]] • [[Тимерәк]] • [[Аҡбалта (ара)|Аҡбалта]] • [[Мырҙаш]] • [[Алмас]] • [[Сөсәй]] • [[Бараҡ (ара)|Бараҡ]] • [[Әжембәт]] • [[Ишембәт]] һ.б. | происхождение = }} '''Ҡыуаҡан''' — [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] һәм [[Әй (йылға)|Әй]] йылғалары аралығындағы, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы башы [[башҡорттар]]ы, [[Табын]] ҡәбиләләр берләшмәһенә ҡараған төньяҡ-көнсығыштағы башҡорт ырыуы. Ағастары — ҡарағас; ҡоштары — ҡарағош, шоңҡар; орандары — Салауат, Һандал. Тамғалары — О — сүмес, ижау (ковш), асҡыс<ref>{{БЭ2013|87100}}</ref>. == Урынлашыуы == Ҡыуаҡан ырыуына [[Салауат районы]] [[Түбәләҫ|Алтауыл Түбәләҫ]] ырыуы ауылдары:[[Башҡорт Илсекәйе]], [[Тирмән (Салауат районы)]], [[Урмансы]], [[Яңы Сүрәкәй]] [[Ҡарағол]], [[Мөрсәлим]], [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]]; [[Учалы районы]]ндағы [[Һөләймән]], [[Аҙнаш]] ('''Сәйетмәмбәт'''), [[Көсөк (Учалы районы)|Көсөк]], [[Ҡарағужа]], '''Төхфәт''' ауылдары ҡарай. [[XIX быуат]] уртаһында [[Иҫәнбай]], [[Һөйөндөк]], '''Ясин''' ауылдары ғына үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә йәшәгән. '''Ҡотоҡ''' ауылы [[Һатҡы районы]] биләмәһендә, [[Буранғол]], [[Иҡсан]], [[Байһаҡал]] менән '''Күкәй''' ауылдары Барын-Табын, Ҡаратабын ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе менән ултырған, уныһы ла Златоуст заводы менән бәхәсле биләмә булған, шулай уҡ [[Шәрип]] ('''Әүәз'''), [[Тәтлембәт]], [[Ялсығол]], [[Златоуст]] заводының бәхәсле ерендә ултырған. '''Манаҡай''', '''Сәйетҡол''', '''Сәйет''' ауылдары, хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]ндә [[Арғаяш районы]] '''Булат''' һәм [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]], [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районы]] '''Булат''' ауылында, [[Ҡурған өлкәһе]] [[Сафакүл районы]] [[Бикбирҙе]] ауылында, [[Белорет районы]]ндағы бер нисә ауылда йәшәй<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625075401/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281 |date=2022-06-25 }}</ref><ref> {{ИСДБ|страницы=17—18}} Ҡыуаҡан</ref>. == Аралары == Башҡорт Илсекәйендә: Һунбыҡ • Тәүеш • Тимерәк • Ҡыуыҡ • Һарүҙәк • Алмас нәҫелдәре • Асытҡын тигән нәҫел дә булған тиҙәр<ref> полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной </ref> ; Тирмәндә: Бараҡ • Сөмәй • Ҡалмаҡ • Ҡырғыҙ • Йомай • Талаҡ • Йәнырыҫ • Туҫтаҡ • Туғыҙ • Сөсәй • Баҙраҡ • Ҡыртмыш; Ҡалмаҡҡолда: • Сөсәй • Урмансыла: Аҡбалта • Мырҙаш • Аушан • Манғул • Ҡырғыҙ • Үзбәк • Тайшан • Аҡмырҙа • Тәүеш • Һунбыҡ ; Сүрәкәйҙә: Аҡтамаҡ • Ҡыуаҡан • Өрөстән • Ҡаһаш • Мөһәш • Сөмәй • Ҡырғыҙ<ref>{{Китап:Атайсал|страницы = 285}}</ref>; Ҡарағолда: Әжембәт • Ишембәт • Сөсәй • Алмас <ref> полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной</ref> == Этнонимы == '''Ҡыуаҡан''' этнонимы Алтайҙағы Курынан, ҡоман, ҡоманлылар, ку-кижи (лебединцы -аҡҡоштар) — «ҡошҡа табыныусылар» мәғәнәһендә) ырыуҙарына барып тоташа. Ҡурыҡандар Алтайҙа Теле ҡәбиләһенә ҡарағанлыҡтан, ҡыуаҡандарҙың Көньяҡ Уралға миграцияһы Теләүҙәрҙең көнбайышҡа күсенеүе менән бәйле. [[Ҡыуаҡан]]дар [[Көньяҡ Урал]]да Ҡаратабындар менән йәнәш урынлашҡан. == Тарих == [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Рәил Ғүмәр улы Кузеев]]<ref>Р. Г. Кузеев. Происхождение башкирского народа: этнический состав, история расселения, Уфа, 2010, 2-е издание, стр. 234—282, «Табынские башҡиры»</ref> Табындарҙы башҡорт ырыуҙары араһындағы һан буйынса иң эре һәм составы буйынса иң ҡатмарлы берләшмә тип атаған. Табын берләшмәһенә алты — Табын, Ҡыуаҡан, Һырҙы, Бишул, Баҙраҡ һәм Ҡумрыҡ — ҡәбиләләре ингән. Табын ҡәбиләһе үҙе туғыҙ ырыуҙан, ҡыуаҡан — алты, бишул ике ырыуҙан торған. «Табындарҙың дөйөм һаны XVIII быуат башында яҡынса 60 мең кеше булған<ref>(МИБ, 1949, 484-се б.)</ref>. Был бөтөн башҡорт халҡының дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән» ти Р. Ғ. Кузеев. Ғалимдың раҫлауы ысынбарлыҡҡа тап килмәйҙер, тип уйларға ҡала, сөнки башҡорттар, хатта ул дәүерҙә булһа ла, шул тиклем аҙ һанлы булмағандыр. Табындар ҙур Көнбайыш һәм Көнсығыш ҡәбиләләр бүлексәһенән тора. Көнсығыш Табындар башлыса Урал артында: [[Яйыҡ]]тың үрендә һәм Урал, Көнбайыш Себер йылғаларының киҫешкән урынында ойошҡан, Урал арты күлле далаларында башҡа ҡәбиләләр менән ҡатнаш ултырған. [[XVIII быуат]] башына Көнсығыш Табындарҙың һаны 26,5 меңгә еткән, ти Р. Ғ. Кузеев. Шулар араһында үҙенсә айырылып торған ҡәбилә — Ҡыуаҡандар. Ҡыуаҡандар этник яҡтан Алтай төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. Ҡыуаҡандар Ағиҙел йылғаһының үрге ағымындағы таулы урындарҙы, [[Йүрүҙән]] һәм [[Әй (йылға)|Әй]] йылғалары аралығын төйәк иткән. Һәм ҡатай, һыҙғы, һырҙы, табын, әйҙе, көҙәй ҡәбиләләре менән күрше йәшәгән. Табындар, ҡатайҙар Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышына көнбайыштан, Урал буйҙарынан XIII—XIV быуаттарҙа килгән. Көнбайыштан килгән миграция тулҡыны икегә бүленгән, Табындар үҙәк Башҡортостан аша төньяҡ-көнсығышҡа, Әйҙеләрҙең көньяғына килеп урынлашҡан. Табындың бер тармағы булған Ҡыуаҡандар XVI—XVII быуаттарҙа эре һәм ҡатмарлы ҡәбиләгә әйләнгән. Ләкин XVIII—XIX быуаттарҙа Ҡыуаҡан ҡәбиләһе, ваҡ төркөм булып, Урал артына, Башҡортостандың башҡа ерҙәренә күсеп ултырырға мәжбүр булып, шаҡтай тарҡалыш кисергән. Был хәл Ҡыуаҡан ерҙәрен Йүрүҙән һәм Әй йылғалары, Ҙур һәм Кесе Һатҡы йылғалары ағымында интенсив рәүештә тау заводтары төҙөү маҡсатында колонизациялау күренеше менән аңлатыла. Бик күп ерҙәр заводсылар ҡулына күскән, ә ҡыуаҡандар элекке ерҙәренең периферияһына ҡыҫырыҡланғандар йәиһә был ерҙәрҙе бөтөнләй ташлап киткәндәр. (Хәҙер был ерҙәрҙә Силәбе өлкәһенең [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]], [[Һатҡы]], [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]], [[Межевой (Һатҡы районы)|Межевой]] ҡалалары урынлашҡан). Ағиҙелдең үрге ағымында ҡыуаҡан ултыраҡтары һиҙелеп һирәгәйгән. Ҡыуаҡандарҙың [[Түбәләҫ|Түбәләҫ ырыуы]] биләмәләре хәҙерге [[Һилейә(ҡасаба)|Һилейә]] (Сулея) ҡасабаһынан алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта Әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан [[Тырнаҡлы]] һәм [[Ҡаратаулы (ырыу)|Ҡаратаулы]] башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан [[Ҡыр-Көҙәй]] ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта Төркмән-Көҙәй ырыуы (хәҙерге [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]], [[Ҡытау-Ивановск]] (Катав-Ивановск), [[Ҡытаутамаҡ]] (Усть-Катав) ерҙәре менән сикләнгән. Түбәләҫ ырыуы ерҙәре үҙенең йәмлелеге, байлығы менән күсмә халыҡты арбаған, йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландар йәйрәп ята, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыя. Әй, Йүрүҙән, Һилиә, Олойөр йылғаларында мыжғып балыҡ үрсегән. Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән урыҫ промышленниктарын йәлеп иткән. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә»<ref>Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.</ref>. Хәҙер [[Түбәләҫ]] ырыуы ерҙәренең күпселек өлөшө Силәбе өлкәһенә инә, тик 10-15 проценты ғына аҫабалар ҡулында ҡалған. 1770 йылдың 27 майында Паллас Шихан йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. «Әй янындағы Олойөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул<ref> Паллас П.-С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. I_III ч. С.-П., 1773—1788</ref>. «П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуын раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев<ref>Диҡҡәт Бураҡаев. Боронғо башҡорттарҙа дары яһау</ref>. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған. Нисек кенә булһа ла, Ҡыуаҡанға ҡараған Ҡырғөйлө һәм Түбәләҫ ырыуҙары [[Йүрүҙән]] һәм [[Әй]] йылғаларының урта ағымында сағыштырмаса компакт ултырып йәшәүен дауам иткән. Түбәләҫ ырыуы өлөшләтә Әйле ерҙәрендә ултырғанлыҡтан, XVIII быуаттың күп кенә исемлектәрендә уларҙы Әйле ырыуҙарына индереп ебәргәндәр. Хатта ғалимдар [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди|Тажетдин Ялсығол]] да, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]] ҙә Түбәләҫтәрҙе, ошо мәғлүмәттәргә таянған өсөндөр, Әйле ырыуҙар берләшмәһенә ҡарай, тип яҙғандар. Әйлеләр, [[Табын]]дар һәм [[Ҡатай]]ҙар бергә башҡорттарҙың төньяҡ-көнсығыш этнографик төркөмө нигеҙен тәшкил иткән һәм уларҙың һөйләшеү теле башҡорт теленең Көнсығыш диалектының Ҡыуаҡан бүлексәһенә (Әй-Йүрүҙән һөйләше) ҡарай. [[XVI быуат]]та [[Һырҙы]] ҡәбиләһе [[Әй (йылға)|Әй]]ҙең үрге ағымында, Ҡыуаҡандар менән сиктәш йәшәһә, һуңғараҡ улар Урал артына, Теча һәм Мейәс йылғалары аралығына, күсеп китәләр. === Ҡыуаҡан тарихына Р. Ғ. Кузеев ҡарашы === Табын ҡәбиләләр берләшмәһенең иң эреһе — туғыҙ ҡәбиләле Табын. Улар Урал артында аҫаба ерҙәргә хужа булған. Ә бына Ҡара-Табын, [[Барынтабын (ырыу)|Барын]] һәм [[Күбәләк (ырыу)|Күбәләк]], Ҡыуаҡан ҡәбиләләре Жалованный грамота менән аҫабалыҡ хоҡуғы бирелгән үҙ аллы биләмә хужаһы булмаған. Оло Табын менән Ҡыуаҡандар араһында ер өсөн бәхәстәр сығып торған. Бөтөн Табын ерҙәренә Батша Жалованный грамотаһы тик Ҡаратабындарға ғына бирелгән була. XVI—XVII быуаттарҙа Себер ханы [[Күсем хан тоҡомдары|Күсем]] яғында, Ҡаратабындар етәкселегендә башҡа Табын ҡәбиләләре, шул иҫәптән Ҡыуаҡандар ҙа, Рәсәйгә ҡаршы торған. XVII—XVIII быуаттарҙа, башҡорт ихтилалдарын ҡанһыҙ баҫтырыу арҡаһында, Табындарҙың сәйәси әүҙемлеге һүрелгән. Табындарҙың боронғо риүәйәттәре уларҙың тыуған ере [[Алтайҙар|Алтай]] булған, тиҙәр. Башҡорт һәм ҡаҙаҡ риүәйәттәрендә урын алған Төмән бей тураһындағы тарихтар ҙа Табындарҙың праиле Алтай һәм улар төрки сығышлы икәнде раҫлай. Ҡыуаҡан һәм Һырҙы ҡәбиләләренең этник тарихы Ҡаратабын ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнгән. Был турала тулыһынса тап килгән тамғалар, риүәйәттәр, генеалогия һөйләй. Ҡыуаҡандар риүәйәттәре ата-бабаларҙың «Алтайҙан», «Байҡал күленән» килгәнен бәйән итә. Ҡыуаҡан ҡәбиләһенә ҡараған Түбәләҫ ырыуы (С. Мираҫов буйынса -түбәс) башҡорттары үҙҙәренең ата-бабаһы тип «Алтай тауҙарында» ерҙәре булған Таймаҫ бейҙе атайҙар. Ошо риүәйәттәрҙән билдәле: XIX быуатта ла Түбәләҫ-Ҡыуаҡандарҙың Алтайҙағы туған-тыумасалары уларҙы һаман «Тыуған илгә кире ҡайтырға» өндәгәндәр.<ref>Научный архив БФАН СССР, ф.3, оп.11, д.6, стр.76-133</ref>. Риүәйәттәр сағыу этнонимия менән тулыландырыла. Ҡыуаҡандарҙың Ҡырғөйлө, Ҡырҡтар ырыу берәмектәренең Алтай [[шалғандар]]ында аналогияһы бар. Ҡыуаҡандарҙа монгол (мангул) этнонимы ла теркәлгән. Түбәләҫ ырыуының ике араһында [[Һундар|Һун]] (гунн) атамаһының һаҡланғанлығын мәғлүмәт биреүсе ҡарттарҙың «беҙҙең ырыуыбыҙ һундарҙан» тип ғорурланып әйтеүе раҫлай<ref>''Кузеев Р. Г.'' Историческая этнография башкирского народа. Уфа: Китап, 2009, с.165-167</ref><ref>''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Алты ауыл Түбәләҫ — Башҡортостан, 16 февраль, 2000 йыл</ref>. Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән<ref>(Radloff, 1884, стр.211-212; Аристов, 1897, стр.5; Грумм-Гржимайло, 1926, стр. 209)</ref>. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ку-кши, куу-кижи -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре» — Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә [[шалғандар]]ҙың (челканцы) атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар. Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан булалар. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау һәм Башыташ-тау (Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр Аҡҡашҡа тип йөрөтәләр) тип исем биргәндәр. Ҡыуаҡандарҙың, ғөмүмән, Табындарҙың, Алтайҙар менән матди мәҙәниәттә лә, һынлы сәнғәттә лә, туғанлыҡ системаһында ла бик күп дөйөм һыҙаттары бар. == Ҡыуаҡандарҙың урынлашыуы == Башҡортостан [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] составына ингәндән һуң, [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ҡыуаҡан ерҙәре [[Себер даруғаһы]] [[Ҡыуаҡан|Ҡыуаҡан улусы]] биләмәһендә булған. [[XVIII быуат|XVIII]]-[[XIX быуат]]тарҙа ҡыуаҡандар ултырған территория [[Троицк өйәҙе]]нә, кантон идаралығы системаһы урынлашҡас — 4‑се Көнбайыыш башҡорт кантоны (XIX быуаттың 40‑сы йылдарына тиклем) соствында була. Хәҙер был территориялар [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] һәм [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй]] райондарына инә. XVIII быуат башында көнсығыш табындарҙың аҫаба ерҙәре Әй, Яйыҡ, Уй, Өйәлкә һәм Мейәс йылғаларының үрге ағымынан башлана көнсығышҡа табан Урал аръяғы далаларына: Кыуаҡан улусы — йылға үрге ағымынан. Әй, Һатҡы, Йүрүҙән йылғаларынан Урал аръяғы күлдәренә тиклем һуҙылған. Ҡыуаҡандар Верхнеурал, Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәрендә урынлашҡан. Көңгөр бургомистры Юхнев мәғлүмәттәре буйынса, 1725—1726 йылдарҙа Себер даруғаһы Ҡыуаҡан улусындағы 315 йортта 945 ир-ат иҫәпләнгән. 1737 йылғы улустар исемлегендә ҡыуаҡан халҡы Табын түбәһе составында иҫәпләнгән. 1726 йылда Ҡыуаҡан тармағы Түбәләҫ улусындағы 57 йортта 171 ир-егет теркәлгән. 1816 йылда 359 ир-ат йән башына 41596 дисәтинә ер (шуның эсендә һөрөнтө ерҙәр — 517, бесәнлектәр — 8000, урман — 30196, уңайһыҙ ерҙәр — 1867 дисәтинә) тура килгән. Уларҙың аҫаба ерҙәрендә керҙәштәр (припущенник) булмаған. Троицк өйәҙенең 4-се Загорный һәм 4-се Көнбайыш кантондары башлыҡтары ведомостары буйынса, 1841—1842 йылдарҙа 1737 йылда тәүге тапҡыр телгә алынған Әүәз ([[Шәрип (Учалы районы)|Шәрип]]), [[Байһаҡал]] (Этимгән, 1795), [[Буранғол (Учалы районы)|Буранғол]] (Яңауыл, Киксерле, 1776), Иҡсан (1790), Иҫәнбай (1795), Күкәй (1775), [[Көсөк (Учалы районы)|Көсөк]] (1740), Лапы (1776), Сәйетмәмбәт (1790), [[Һөйөндөк (Учалы районы)|Һөйөндөк]] (1795), [[Тәтлембәт]] (1816), Төхфәт (Абҙан, 1834), Ялсығол (1795), Ясин ауылдарында бөтәһе 2349 кеше иҫәпләнгән. Төрлө сығанаҡтарҙа ҡыуаҡан ауылы тип телгә алынған ауылдар: Манаҡай (1775), Сәйетҡол (1765), [[Троицк өйәҙе]] Сәйет (1737) һәм [[Һөләймән (Учалы районы)|Һөләймән]]; [[Силәбе өйәҙе]] [[Бикбирҙе]] (Ҡыуаҡан улусы); [[Верхнеурал өйәҙе]] Ҡыуаҡан ([[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]], 1795). XIX быуат уртаһында ни бары 3 ҡыуаҡан ауылы — Иҫәнбай, Һөйөндөк, Ясин ғына үҙҙәренең аҫаба башҡорт ерендә йәшәгән. Ҡотоҡ Һатҡы заводы ерендә ҡалған. Күкәй һәм Байһаҡал — Златоуст заводы менән бәхәсле ерҙә, Әүәз, Буранғол, Иҡсан, Сәйетмәмбәт, Тәтлембәт, Ялсығол — шулай уҡ Златоуст заводы менән бәхәсле ерҙә, уныһы ла керҙәш булып инергә рөхсәт иткән Барынтабын һәм Ҡаратабын ерҙәрендә тороп ҡалған. Хәҙер Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары йәшәгән территорияла (10 ауыл) Башҡортостан Республиканың Учалы районы урынлашҡан. Силәбе өлкәһендәге 3 ауылда: Арғаяш районының Булат (балаҡатайҙар менән бергә) һәм Байрамғол ауылдарында Уй районының Булат ауылында (балаҡатайҙар менән бергә) ҡыуаҡандар йәшәй<ref>{{ИСДБ|страница=17-18}} Ҡыуаҡан</ref><ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281 Челябинская область. Кувакан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625075401/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281 |date=2022-06-25 }}</ref>. === Ҡыуаҡан ырыуы халҡының азатлыҡ көрәше === 1735—1740 йылдарҙағы баш күтәреүҙәрҙең әүҙем юлбашсыһы [[Ҡыуаҡан]] улусы старшинаһы [[Аҙнабай Ҡарағужин]] булған. Уның атаһы Ҡарағужа Аҡаев (Аҡаҡов), олатаһы — Аҡай Ҡамаҡаев (30-сы йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан), ҡарт олатаһы — Ҡамаҡай Биҡҡолов. 1735 йылдың авгусында Барын-Табын ырыуы батыры [[Йосоп Арыҡов]] менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов Верхнеурал (Юғарғы Яйыҡ) нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта төҙөлөп ятҡан [[Орск]] нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтатҡан. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тотҡан. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамау өҙөлгән<ref>Мажитов Н., Султанова А. М. История Башкортостана с древнейших времён до 60-х годов XIX в., 233 с.</ref>. Байтаҡ ауылға башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡан ҡыуаҡан батырҙары исеме бирелгән. Мәҫәлән, Ҡыуаҡан ауылының икенсе исеме — Ҡарағужа — 1737—1740 йылдарҙағы ихтилалалда ҡатнашҡан, үҙенең кешеләрен «Йүрүҙән ҡалҡыулыҡтарынан Уйылға яҡтарына алып киткән» Аҙнабай Ҡарағужинға йә уның атаһына мөнәсәбәтле, тип фаразларға була. Сәйет ауылы Ҡараһаҡал ихтилалында ҡатнашҡан [[Сәйет Киләев]] исемен йөрөтә. 1737—1738 йылдарҙа Ҡыуаҡан ырыуы муллаһы [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], башҡа ырыу батырҙары менән, ихтилалды дауам иткән. Ул ихтилалдың идеологы булған. Бәпәнәнең '''«Беҙҙең башҡа барыр еребеҙ юҡ»''' тигән һүҙҙәре әлеге көндә лә актуаллеген юғалтмаған. 1755 йыл тирәһендә телгә алынған «Ҡыуаҡан улусы башҡорто Ҡотоҡ Ямашев» исеме Ҡотоҡ ауылына бирелгән, моғайын. Шул уҡ 1755 йылда телгә алынған Күкәй ауылы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан старшина Күкәй Бикбулатов мсеме менән аталған. Старшина Иҡсан Яҡупов исеме Иҡсан ауылына бирелгән. 1775 йылғы документтарҙа «Ҡыуаҡан улусы Манаҡай ауылынан ышаныслы кеше сотник Манаҡай Сәлихов», 1760 йылда — ҡыуаҡан старшинаһы Сәйетҡол Атанғолов телгә алына<ref>{{ИСДБ|страница=17-18}} Ҡыуаҡан</ref><ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281 Челябинская область. Кувакан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625075401/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281 |date=2022-06-25 }}</ref>. 1773—1775 йылдарҙағы [[Салауат Юлаев]] етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәкәев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар [[Эҫем заводы]]н яндырыу, [[Йүрүҙән-Ивановск заводы|Йүрүҙән]], [[Ҡытау-Ивановск]] заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт биргән. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тигәндәр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй<ref>Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым -Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һаны, 172—178 бб.</ref>. Урындағы риүәйәттәрҙә әйтелгәнсә, үҫмер Салауат Түбәләҫ һабантуйҙарына килеп (ул ваҡытта Йүрүҙән йылғаһын хәҙерге Иҙрис ауылы янында кисеп сығып, Башташ тауы итәге буйлап 17 саҡрым оҙонлоғондағы араны һыбай үтерлек тура юл булған), Урмансынан Мырҙаш батыр менән көрәшеп йөрөгән. Был турала уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе Абдуллина «Салауат батыр — ир ине» тигән тамаша сценарийы яҙҙы<ref>Абдуллина М. Ф. Салауат батыр ир ине. Тамаша, 2001, 3-сө һаны </ref>. [[1765 йыл]]дан бирле [[Себер даруғаһы|Себер юлы]] Түбәләҫ улусының старшинаһы вазифаһын башҡарған [[Собханғол Килтәков]] (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән<ref>И. М. Гвоздикова. Салават Юлаев. Исследование документальных источников, 2-е издание. Уфа: Китап 1992 </ref><ref>Салауат Юлаев (энциклопедия). Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004 </ref> 1812 йылғы Ватан һуғышында түбәләҫтәр 4-се Көнбайыш башҡорт кантоны улустарынан төҙөлгән 7-се полк составында һуғышҡан. 1813 йылдың 4-7 октябрендә биш башҡорт полкы [[Лейпциг]] янындағы «Халыҡтар алышы» тип аталған яуҙа ҡатнашҡан. Ошо һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн байтаҡ башҡорт егеттәре Изге Анна ордены менән бүләкләнгән<ref>Мирхәйҙәров Рифат Мәүлит улы. Аҡбалталар шәжәрәһе — Йүрүҙән, 2008, 5-се һан, 16 ғинуар</ref>. Шулар араһында Урмансы батыры зауряд-хорунжий Биктимер Аҡбалтин да була<ref>А. Асфандияров. Любезные вы мои… Уфа: Китап, 1992, с.18</ref>. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда Илсекәй, Тирмән, Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол ауылдарынан да тиҫтәләгән яугир ҡатнашҡан. Уларҙың исемдәрен киләсәктә төгәл асыҡлайһы бар. [[1816 йыл]]ғы VII рәүиз материалында 1812 йылда һәләк булған ''Илсекәев Абдрахман'' һәм ''Күсәшев Ғәбделхәлил'' күрһәтелгән. [[1834 йыл]]ғы рәүиз исемлегендә ''Әхтәриев Искәндәр, Иманғолов Иштимер, Ҡабанов Ғәбделжәлил, Ҡабанов Туғыҙбай, Ҡалмаҡов Аҡкөбәк, Наҙарғолов Ибрай, Наҙарғолов Моңайтмаҫ, Тимрәков Ҡорманғәли'' хеҙмәт иткән тип иҫәпкә алынған. Илсекәй исемлеге бөткәс, 35-се һан аҫтында Урмансы башҡорто ''поход есаулы Ҡалмаҡ Һағынов'' теркәлгән һәм [[1813 йыл]]да вафат булған тиелә. Был яугирҙең француздарға ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда башын һалғанын ышаныслы фаразларға була. Шулай уҡ ''Тәүеш нәҫеле Бикҡолов Хисаметдин'' [[1813 йыл]]да яуҙа һәләк булған. 36-сы һан менән 31 йәшлек ''сотник Биктимер Ғайсин'' теркәлгән. Һуғыш сыҡҡанда уға 27 йәш булған, хәрби чины ла бар, уның да регуляр булмаған ғәскәри хеҙмәттә йөрөгәнлеге көн кеүек асыҡ<ref> полевые записи краеведа М. Ф. Абдуллиной </ref>. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, «1812-1814 йылғы һуғыш иҫтәлеге» миҙалы менән бүләкләнгән һәм 1836-1839 йылғы иҫәп алыуға тиклем тере булған ҡыуаҡандар араһында урядник Ҡылыс Киҙәев һәм 10 рядовой ҙа бар. [[1795 йыл]]ға Түбәләҫ ырыуы башҡорттарының 6 ауылы булған (бөгөн дә бар). [[1866 йыл]]ға тиклем Түбәләҫ улусы Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙенә, [[1865 йыл]]дан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенә ҡараған. Улус үҙәге, этноним исемен йөрөткән [[Түбәләҫ (ауыл)|Түбәләҫ ауылы]] — уны элек [[Олөйөр]] башы тип йөрөткәндәр — хәҙер [[Силәбе өлкәһе]] биләмәләренә инә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Түбәләҫ]] * [[Буранғол (Учалы районы)]] * [[Тәтлембәт]] == Ваҡытлы матбуғат == * ''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүр Р.]]'' Алты ауыл Түбәләҫ — Башҡортостан, 16 февраль, 2000 йыл * ''Абдуллина А. Ф.'' Түбәләҫ ырыуы — Йүрүҙән, 2000, 68, 69-сы һандар, 19, 23 август * ''Абдуллина М. Ф.'' Илсекәй — боронғо ауыл — Йәшлек, 2001, 88, 89, 90-сы һандар, 4, 7, 9 август * ''Шәмсетдинов Я. М.'' Ырыуым — Түбәләҫ // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]], 2002, 2-се һан, 172—178 бб. * ''Абдуллина М. Ф.'' Шайтан ғына өмөтһөҙ… (анкетаға яуап). — Киске Өфө, 2004, 24-30 ғинуар. * ''Сәйетғәлин Сафуан.'' Түбәләҫ ырыуы. Әйт, тиһәгеҙ, әйтәйем (ҡобайырҙар) — Йүрүҙән, 2006, 20-се һан, 11 март. == Әҙәбиәт == * {{ПБН}}{{ref-ru}} * ''Кузеев Р. Г.'' Историческая этнография башкирского народа. Уфа: Китап, 2009, с.165-167 * ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Уфа: «Академия наук РБ», с. 234—282 * {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87100}} * {{ИСДБ|страница=17-18}} Ҡыуаҡан * [https://web.archive.org/web/20220625075401/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kuvakan&id=9281 Челябинская область. Кувакан] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]] autr7tzat5cudbxwsgck6129qzxd651 Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы 0 110533 1308415 1300755 2026-11-05T16:05:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308415 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Ғәлимов}} {{Театр эшмәкәре | Имя = Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы | Изображение = Buharskii-260x346.jpg | Описание изображения = | Дата рождения = 01.01.1899 | Место рождения = Ҡазан губернаһы Сатламыш ауылы | Дата смерти = 13.05.1974 | Профессия = артист|СССР|Рәсәй|XX быуат | Гражданство = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} | Годы активности = 1911-1963 | Театр = Башҡорт дәүләт драма театры | Награды = БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944)<br /> {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|1955}} | imdb_id = }} '''Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы''', псевдонимы '''Хажи Бохарский''' ([[1 ғинуар]] [[1899 йыл]] — [[13 май]] [[1974 йыл]]) — актёр, режиссёр, педагог. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944). СССР Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1938). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры. == Биографияһы == Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы Ғәлимов 1899 йылдың 1 ғинуарында [[Ҡазан губернаһы]]ның Свияж өйәҙе Сатламыш ауылында (хәҙер [[Татарстан Республикаһы]]ның Апастов районына инә) тыуған. 1918 йылда [[Ҡыштым]] һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа Мәскәү театр училищеһы-производство комбинатында уҡый. 1919 йылдан [[Златоуст]] ҡалаһында халыҡ мәғарифы системаһында һәм һәүәҫкәр театрҙа артист — режиссёр булып эшләй. 1923—1968 йылдарҙа — [[Башҡорт академия драма театры]] артисы, режиссёры, администраторы, директоры һәм художество етәксеһе, театр музейының мөдире. 1926—1952 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Башҡорт театр-сәнғәт училищеһында уҡыта. Режиссёр булараҡ У. Шекспирҙың «Отелло», «Мөхәббәт һәм нәфрәт», «Бай һәм хеҙмәтсе», «Фетнә» («Мятеж» Д. А. Фурманов романы буйынса), «Любовь Яровая» (К. А. Тренёв), «Күтәрелгән сиҙәм» («Поднятая целина», М. А. Шолоховтың шул уҡ исемле романы буйынса), «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» («Дружба и любовь», Мифтахов) һәм башҡа спектаклдәрҙе сәхнәгә сығара. 1974 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат була. Өфөлә ерләнгән. == Спектаклдәрҙәге ролдәре == Ҡолой Балтасов («Салауат», Б.Бикбай), Мамаев («Балҡанда, йәки Зимагорҙар», С. М. Мифтаховтың «Зимагорҙар» пьесаһы буйынса), Сәлих-бай («Бай һәм хеҙмәтсе», Х. Н.Хәмзә), Добчинский («Тикшереүсе» — «Ревизор», Н. В. Гоголь), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — «Без вины виноватые», А. Н. Островский), фон Кальб һәм Вурм («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Ф.Шиллер). 1940 йылда Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев» фильмы]]нда Рыҫбай ролендә киноға төшә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1940) * БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1955]]). == Әҙәбиәт == * Зөбәйеров Ә.Ф. Башҡорт дәүләт күсмә театры ауылдарҙа. Өфө, 1928; * Мәһәҙиев М.Ә. Театр тураhында: Мәҡәләләр йыйынтығы. Өфө, 1962. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 120-121 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, в котором жил Галимов - Бухарский Х. Г. Коммунистическая улица, 54''. == Хәтер == Өфөлә Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. == Һылтанмалар == * http://ufa-gid.com/encyclopedia/buharsk.html * [https://web.archive.org/web/20190716021452/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/8132-bukharskij-galimov-khaziakhmet-girfanutdinovich Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә] [[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:Апас районында тыуғандар]] cam3nzzm5j78v4thj88giiyye4q9zfx Ҡарат (йыр, риүәйәт) 0 110592 1308470 1291065 2026-11-05T18:41:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308470 wikitext text/x-wiki {{Йыр | Исем = ҠАРАТ | Обложка = | Размер = | Исполнитель = [[Абдулла Солтанов]], <br />[[ Сөләймән Абдуллин]], <br />[[ Юлай Ғәйнетдинов]], <br />[[Азамат Тимеров]] | Альбом = | Выпущен = | Записан = | Жанр = [[башҡорт халыҡ йыры]] | Язык = [[Башҡорт теле|башҡортса]] | Длительность = 2:50 | Лейбл = | Авторы песни = халыҡ | Композитор = | Номер = | Предыдущий = | Пред_номер = | Следующий = | След_номер = }} ''' Ҡарат''' — башҡорт халыҡ [[Йыр|йыры]]. == Тарихы== “Ҡара ат” йырында башҡорт тарихында булған тетрәнгес ваҡиға һөйләнә. Йыр 1963 йылда Маҡар (хәҙерге Ишембай) районында БДУ студенттары тарафынан яҙып алынған (“Башҡорт легендалары”, 1969), тарихы менән “Башҡорт халыҡ ижады“ йыйын­тығында (1974, 71-се бит) баҫылған. Риүәйәт буйынса, Ырымбур генерал-майоры башҡорттарҙың тимерселек эшенә ҡаты тыйыу һала. Яманһары ауылынан (Көйөргәҙе районы) туғыҙ тимерсе йылға буйына төшөп (әле лә Туғыҙ тимерсе ауылы бар), 30 мең уҡ эшләй. Ғәбделнасир һәм Ишмәкәй тигән уҙамандар майорға ҡаршы ихтилал күтәрергә йыйына. Батша ярандары халыҡтың йәшерен рәүештә уҡ-һаҙаҡ эшләүен белеп ҡала һәм, 120 башҡортто тотоп, Мәләүез зинданына яба. Ырымбурҙа уларҙы ҡотҡарырға уйлап йөрөгән Ғәбделнасир менән Ишмәкәй иғлан ишетеп ҡала: “Әгәр башҡорттар атаманға лайыҡлы саптар ат тапһа, ҡулға алынған башҡорттарҙы иреккә сығарабыҙ”. Ишмәкәй бәйгегә үҙенең бер ҡасан да ал бирмәгән ҡара атын сығара. Шарт буйынса, аттар 13 саҡрым ярышырға тейеш. Дүртенсе әйләнештә Ҡарат артта ҡала. Атаман яҡлылар шатлана башлай. Шул саҡ халыҡтың зар тулы һулышын, ынтылышын тойоптор, Ҡарат алға сыға һәм халыҡты язанан, үлемдән ҡотҡара. “Ҡара ат” йырының көйөргәҙеләр хәтерендә айырыуса ныҡлы һаҡланыуы аңлашыла. Был яҡта тыуған булыуы ла, ваҡиғалар, урын, ер-һыу менән бәйлелеге лә йыр мөхитен тотороҡло итә. Көйөргәҙелә яҙып алынған йыр варианты көйө менән дә, һүҙҙәре менән дә яңы, һирәк ишетелгәндәрҙән булды <ref>https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-10-29/k-y-rg-ene-k-yl-tarihy-612955 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250902165425/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-10-29/k-y-rg-ene-k-yl-tarihy-612955 |date=2025-09-02 }}</ref> == Риүәйәте == {{Стиль статьи}} {{Өҙөмтәләр ҙур (күп)}} '''Халыҡ араһында таралған легендаларҙың береһе.''' Бураҡаев И. Д., Бураҡаева М. С., Юлмөхәмәтов М. Б. авторлығында VI класс өсөн төҙөлгән «Тормош һабаҡтары» дәреслеге буйынса килтерелгән риүәйәт (Башҡорт мәҙәниәте (Тормош һабаҡтары): — Өфө: Китап, 2009. — 192 бит). {{Өҙөмтә|автор= Бураҡаев И. Д., Бураҡаева М. С., Юлмөхәмәтов М. Б. авторлығында VI класс өсөн төҙөлгән «Тормош һабаҡтары» дәреслеге| «[[Ырымбур]] ҡалаһынан бер генерал-майор биш [[башҡорт]] уҡсыһын саҡырған. Генерал быларҙың мәргәнлектәрен һынамаҡсы булған икән. Атып, сәпкә тейҙерергә ҡушҡан. Сәп итеп урман эргәһендәге ҡайынды һайлаған. Башҡорттар ҡайында билдәләнгән ергә атҡан. Быларҙың мәргәнлегенә ышанғас, майор: — Һеҙҙең уҡтарығыҙ егерме биш кешене үтәнән-үтә ата ала. Шуның өсөн башҡорттар араһында уҡ башы эшләй торған тимерселәр булмаҫҡа тейеш, — тигән. Үҙенең фарманын башҡорт ауылдарына таратҡан. Ошонан һуң башҡорттар уҡ баштарын бик йәшереп кенә эшләй башлаған. Ырымбур яғында Яманһары тигән ауылдан туғыҙ тимерсе йылға буйындағы әҙәм аяғы баҫмаған урында утыҙ меңдән ашыу уҡ башы яһай. Хәҙер ул йылғаны ''сТуғыҙтимер''',-тип атайҙар. Шул уҡ ваҡытта Ғәбделнасир менән Ишмәкәй тигән ике кеше йәшерен йыйын йыя. Улар генералдың фарманына ҡаршы баш күтәрмәксе була. Был турала [[Түбәнге Троицк]]иҙан генерал Килмәков ишетеп ҡала, Ырымбур генералы алдында ярамһаҡланып, ялыу хаты ебәрә. Бер аҙҙан полицейскийҙар килеп, был серҙе аса. 120 башҡортто ҡулға алып, [[Мәләүез]]гә килтерәләр. Ер аҫтындағы төрмәгә ябып та ҡуялар. Ғәбделнасир менән Ишмәкәй: «Беҙҙең арҡала ғәйепһеҙҙәр ҙә ҡулға алынды. Уларҙы ҡотҡарыр кәрәк ине», — тип һөйләшкән. Ғәбделнасир, рөхсәт алып, Ырымбурға китә. Барһа, иғлан күреп ҡала: «Әгәр башҡорттар беҙҙең атаманға оҡшарлыҡ йүгерек ат тапһа, ҡулға алынғандарҙы ҡотҡарабыҙ», — тип яҙылған була унда. Ғәбделнасир был хаҡта Ишмәкәйгә әйтә. Ишмәкәй: — Дуҫтар хаҡына Ҡаратты йәлләмәйем инде, — тигән. Атаманга Ҡаратты алып баралар. Тегенеһе эс тырнап көлә, ти: — Әйҙә инде, ярыштырып ҡарағыҙ. Минең ике йүгерегем бар. Әгәр түңәрәк майҙанды ун өс тапҡыр уратып, алға сыға алһа, дуҫтарығыҙҙы ҡотҡарабыҙ. Ярыш башланған. Сабыштың дүртенсе түңәрәгенә сыҡҡас, Ҡарат артта тороп ҡала. Атаман яҡлылар ҡысҡырыша-ҡыуана башлаған. Башҡорттар ҙа ҡарап ултырған был сабышты. Араларында сәсән дә бар икән. Алға ынтыл, һай, ҡара атым, Елберләтеп ялбыр ял осон. Аяма ла йәнең, һай, Ҡаратым, Йөҙ егерме башҡорт ҡаны өсөн. Алдан ғына саба, алды бирмәй, Начальник та майор аттары. Күҙҙәрен дә тегәп Ҡара атҡа, Әжәл көтә башҡорт ҡарттары. Аяғыңды, Ҡарат, ер тотамы? Әйҙә, ынтыл, бирмә алдарҙы. Йөҙ егерме башҡорт күҙ йәш түгә Ағыҙма, тип, беҙҙең ҡандарҙы. Һуңғы түңәрәкте әйләнгән саҡта, Ҡарат ҡапыл алға ынтыла һәм генерал аттарын артта ҡалдыра. Баштары иҫән ҡалған башҡорттар ҡыуаныстарынан Ҡаратты ҡосаҡлап илайҙар. Ғәйрәт теләй башҡорт Ҡаратҡа, Ҡан-йәш түгә йәше-ҡарттары. Ҡанатлы ҡош кеүек Ҡарат саба, Артта ҡала майор аттары. Әйтер һүҙҙәремде әйтә алманым, Күҙҙәремә йәштәр тулғанға. Һырттарыңдан һыйпап үҫтергәндәр Йүгерерҙәй һының булғанға. Ҡараттың уҙып китеү шатлығы шул тиклем оло була, Ишмәкәй дуҫтарының ҡотолоу шатлығынан ни эшләргә белмәй. Тик атаман атты алырға килгәс, ҡапыл бөтә шатлыҡ һыпырып алғандай юҡ була. „Ысынлап та, Ҡарат бит хәҙер уныҡы!“ тигән бошонҡо уй зиһенен ярып үтә уның. Бер атына ҡарай, бер дуҫтарына. Дуҫтары, үҙҙәрен ғәйепле тойғандай, баштарын түбән эйә. „Был тиклем ҙур ҡыуаныс өҫтөнә ҡара һором һирпмәйем әле“, — тип уйлай ҙа Ишмәкәй, ҡиәфәтенә, йөҙөнә көрлөк сығарып, атының артынан һөйөп: „Мин һине барыбер ҡотҡарам!“ — тип шыбырлай ҙа теҙгенде атаманға тоттора. Ғәбделнасир менән икәүһе, һүҙ ҡуйышып, бер ҡара төндө атты барып урлайҙар ҙа Әбйәлил яҡтарына оҙаталар. Аттың юғалыуын белгәс тә, атаман Ишмәкәйгә кеше ебәрә. Тентейҙәр, тирә-яҡ ауылдарҙан эҙләп сығалар, хәйлә менән бәйге ойошторалар… Әммә Ҡарат эҙһеҙ ғәйеп була. Ул ваҡиға онотолоп, донъя әҙерәк һил булғас, Ишмәкәйҙең Ҡаратта һыбай йөрөгәнен күрәләр. Ә йөҙ егерме башҡорттоң яҙмышы хәл ителеп, аттарҙы сабыштырған яланды хәҙер '''Ҡарат яланы''' тип йөрөтәләр.»}} '''[[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]] яҙып алған вариант буйынса ҠАРА АТ тарихы''' {{Өҙөмтә|автор=Буранғолов М.Б 83 Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 352 бит)| «Юрматы ауылында Әмәкәс тигән һунарсы булған, ти. Был һунарсы бик мәргән, бөтә тирә-яҡ ырыуҙа дан алған, ти. Уның бер ҡара аты була. Ул ат бөтә Иҙел, һәләүек, Ашҡаҙар, Үҙән, Нәгеҙ, Юшатыр буйҙарында йәшәгән ырыуҙар араһында дан алған йүгерек булған, ти. Берҙән-бер көн был Әмәкәс һунарсылар менән бергә ауға сыҡҡанда ил аралап сыҡҡан батша ғәскәренә осрағандар. Ғәскәрҙе күргәс, былар ҡурҡышып киткәндәр, ти. Ғәскәр башлығы егеттәрҙең уҡ-һаҙаҡтарын ҡарап бик ҡыҙыҡһынған да, быларҙың һәнәрен күреү өсөн бергә ауға тотонғандар, ти. Быларҙың алдына ике аҡ кейек килеп сыҡҡан, ти. Береһен күмәкләшеп, ҡамап, төрлө яҡтан атҡалап яралағандар. Икенсеһе ҡасып, ҡая башына менгән дә, ҡалған аҡ кейекте көткән һымаҡ ҡырлап, уранғылап йөрөй икән, ти. Әмәкәс ҡара атына менә һалып, кейек артынан сапҡан, ти. Уның артынан иптәштәре, батша ғәскәрҙәре лә сабып ҡараһалар ҙа, текә ҡаяны артыла алмай, күҙ яҙып ҡалғандар, ти. Былар ҡая битендә ҡарап торғандар. Әмәкәс кейекте шыр урманға индермәй уратып ҡая һыртына таба әйләндереп алып килеп үткәндә, былар, ҡош үткән шикелле гөж иткән тауыш ишетеп, ҡая өҫтөнә ҡарағандар, ти. Ул арала ҡара аттың баҫып китеүенә сатнаған ҡая ташы ватығы тау һелкетеп килгәнде күреп, саҡ ҡасып ҡотолғандар, ти. Әмәкәс кейекте һаҙаҡ менән атып йығарлыҡ яҡынлаһа ла, тереләй тотоу өсөн ҡамап туғайға алып төшкән, ти. Кейек сабып барып Иҙел ятыуына төшөп аша йөҙөп сығырға ынтылғанда, Әмәкәс төшөп урталыҡҡа ла еткермәй ҡороҡ һалып аҡ кейекте һыу уртаһында ноҡталап алған, ти. Кейекте кире алып сығып, ат ҡойроғона һалып, иптәштәре янына алып ҡайтҡан, ти. Быны күреп, батша ғәскәрҙәре таң ҡалған. Батша ғәскәре башлыҡтары Әмәкәстең атын алышып һорағандар, Әмәкәс бирмәгән, дошман күҙе төштө, тирле ат күҙһенер тип, аҡ сәкмәне менән ябып ҡуйған, ти. Яҡшылыҡ менән һорап бирмәгәс, арала һуғыш киткән. Батырҙарҙың күбеһе ҡырылған. Әмәкәсте атып йыҡҡандар, ул аттан ҡолап, шунда үлеп ҡалған, ти. Ғәскәр, атты ҡыуып, ауылына барған, ат тоттормаған, ~далала ҡасып йөрөгән. Халыҡты туҡмап тоторға ҡуша башлағандар, ти. Халыҡ быға түҙмәгән, бөтә ырыу атҡа менгән. Ҡара атты бирмәйбеҙ, ҡанға-ҡан, бысаҡҡа-бысаҡ, тип яу аскандар, ти. Арала ҙур һуғыш булған, батша ғәскәрҙәрен ҡыуғандар, ти. Был хәбәр губернаторға барып еткән. Ҡара аттың даны бөтә түрәләр араһына таралған, ти. Берҙән-бер көндө Өфөнән бик күп ғәскәр менән бер генерал килгән дә: „һеҙ бола ҡуптараһығыҙ икән, ерегеҙҙе межаларға килдем, артыҡ ерегеҙҙе мишәрҙәргә, типтәрҙәргә, рус крәҫтиәндәренә киҫеп бирәм“, тип ғауға һалған, ти. Болала етәксе булған 120 башҡорт батырын тотоп бығаулап алған, ти. Халыҡ бик ҡурҡышҡан, үҙҙәренең старшиналары үтә бүләктәр биреп эште көйләргә) уйлағандар, ти. Күп малдар түгеп һыйлағандар, алда йөрөү өсөн батша яҡлы тархандарҙы яллағандар, аҙаҡ сиктә килгән янарал халыҡҡа: „Бына минең ике йүгерек атым бар. Был аттар батшалар бәйгеһендә лә уҙып йөрөнөләр. Шул аттарҙы уҙырлыҡ ат табып бирһәгеҙ, ерҙәрегеҙҙе лә, батырҙарығыҙҙы ла ҡотҡарып ҡалдырам“, — тип әйткән, ти. Халыҡ ат-хат еткән ерҙән йүгерек аттар саптырып, ҡара атты ла мендереп, губернатор аттары менән сабырға ебәрергә булғандар. Аттарҙы турыға ебәреп саптырһа, шомлоҡ булыр тип, түрәләр туғайҙа урап сабыу өсөн һыҙыҡ һыҙғандар, ти. Аттар саба башлағас та губернатор аттары ал бирмәй йөрөгәс», халыҡ бик ҡурҡҡан, ти. Ҡара аттан бүтән башҡорт аттары ике әйләнгәс тә, эйәрә алмағас, һыҙыҡтан сығарылып ташланған, ти. Өс ат саба башлаған. Ҡара ат өсөнсө йөрөгәс, халыҡ йәнен ус төбөнә тотоп ҡан ҡалтырап: «Ай, ҡара ат, малҡай!., аяғыңды ер тота микән ни?.. Алдындан ҡаяла уйнаған аҡ кейек тә ҡотола алмай торғайны, тырыш, малҡай!., һиңә 7—8 ырыу күҙ текәп ҡарап тора бит!..» тип әйтеп, ул үткәндә, кәпәс менән бәреп ҡала инеләр, ти. Сәсән йырсылар ҡара атҡа ҡарап: Аяма ла йәйең, һай, ҡара атым, Йөҙ егерме батыр ҡаны өсөн. Алдан ғына саба, алын бирмәй, Янарал да майор аттары, Күҙҙәрен дә текәп ҡара атҡа, Әжәл көтә башҡорт ҡарттары. Аяғыңды, ҡара ат, ер тотамы, Әйҙә ынтыл, бирмә алдарҙы. Йөҙ егерме башҡорт ҡан-йәш түгә, Ағыҙма тип беҙҙең ҡандарҙы, — тип йырлап, ҡара атҡа көс биреп, һөрән һалып ҡалған халыҡты күргәс, ҡара ат бахыр күҙҙәренә ҡан һауҙырып, ауыҙлыҡты тешләп, ҡолағын ҡайсылап, атҡан уҡ төҫлө алға ынтылып сабып киткән, губернатор, янарал аттарын тыны менән тартып алған һымаҡ ҡыуып еткән, ти. Халыҡ, шатланып, тәкбир ҡысҡырған, ҡара ат йырып алға сығып та киткән, ти. Йырсы сәсәндәр, шатланып: Ғәйрәт теләй башҡорт ҡара атҡа, Ҡан-йәш түгеп йәш һәм ҡарттары. Ҡанатлы ҡошмо ни, ҡара ат саба, Артта ҡала майор аттары. Әйтер һүҙебеҙҙе әйтә алмайбыҙ, Күңелебеҙгә шатлыҡ тулғанға, һырттарынан һыйпап беҙ һөйәбеҙ, Ҡара ат уҙып алда килгәнгә. Шулай итеп ҡара атты бүләк итеп, йөҙ егерме батырҙы ҡотҡарып, ҡара атты бер ҡуналҡа ергә саҡлы оҙатып ергә ятып илап ҡалғандар, ти. Ҡыш үткән, яҙ булып, боҙ китә башлаған. Бөтә туғайҙарҙы ҡаплап Иҙел, Үҙән, һәләүек, Нөгөш ағып ятҡанда, таң ҡыйылып килгән миҙгелдә йоҡола ятҡан батырҙарға ер йыртып сығырап кешнәгән ат тауышы ишетелгән, ти. Халыҡ, әллә көтөүҙе бүре-маҙар баҫып, айғырҙар һыҡырай микән, тип һиҫкәнеп киткән. Батырҙар йыйылып тыңлай башлағандар, ти. Ат кешенләү тауышы ҡабатланған, халыҡ ҡара ат кешенләүе булырға кәрәк, тип тауыш килгән ырайға табан барғандар, ти. Барһалар, Әмәкәс ҡәбере янында сапсынып ҡара аттың торғанын күргәндәр, ти. Халыҡ: — Ҡара атҡай!.. Әмәкәс батырың ҡайта алмаҫлыҡ донъяға китте бит! Ярар, йөҙ егерме батырҙы үлемдән, илде ҡанға батыуҙан ҡотҡарҙың. Илде тартып, илде һагынып ҡайтҡанһың икән, хәҙер беҙҙә һине ырыу йүгереге итеп тоторбоҙ, ил батырына бүләк итеп бирербеҙ. Ҡабат дошманға ҡол итмәбеҙ, — тип ҡара атты көтөүҙәренә ебәргәндәр, ти…"}} == Йырҙың тексы == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Заголовок = | Содержание = == Йырҙың тексы == Ынтыл ғына ынтыл, әй, ҡара атым, Елберҙәтеп ҡырас ял осоң. Аяма ла йәнең, әй, ҡара атым, Йөҙ егерме башҡорт ҡаны өсөн. Аяғыңды әллә ер тоттомо, Ни булды икән беҙҙең ҡара атҡа? Күҙҙәренә ҡарап зар илаша Йөҙ егерме башҡорт ҡара атҡа. Алдан ғына килә, алдан елә Начальник тә майор аттары. Күҙҙәрен дә текәп ҡарап тора Йөҙ егерме башҡорт ҡарттары.}} Ҡара ат. 1963 йылда БДУ студенттәры тарафынан Маҡар районында (хәҙерге Ишембай районы) яҙып алынған вариант. «Башҡорт легендалары» (Өфө, 1969) китабынан алып бирелде. Салауат яуы баҫтырылғандан һуң, ҡайһылыр ауыл халҡы, батша ғәскәренә тотҡон ҡалған йөҙ егерме башҡортто ҡотҡарып ҡалыу өсөн, ниндәйҙер түрәгә тирә-юндә даны таралған ҡара атты биргән ти. Йырҙа бына шул турала һуҙ бара. (Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. Беренсе китап. Башҡортостан китап нәшриәте, 1974 йыл). == Нотаһы == * [https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/706 100 Башкирских народных песен, часть 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214193610/https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/706 |date=2024-12-14 }} == Әҙәбиәт == * [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. Башҡортостан китап нәшриәте, 1995 йыл, 350 бит. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 * [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Фәнүзә Нәҙершина]]. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)Өфө «Китап» 1997 йыл.288 бит. ISBN 5-295-02094-0 * Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. * Б 83 Башҡорт мәҙәниәте (Тормош һабаҡтары): VI класс өсөн дәреслек. 4-се баҫма. — Өфө: Китап, 2009. — 192 бит. ISBN 978-5-295-04615-5, УДК 30(075) = 512.141 ББК 60я71(2 Рос = Баш) == Һылтанмалар == * [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=923:2012-05-05-14-04-48- Кара ат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210113221401/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=923:2012-05-05-14-04-48- |date=2021-01-13 }} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] 6vnohapgokjrg1d2k2p87kvkm7xr4bu Ғәйфуллина Эльвира Хәйретдин ҡыҙы 0 110616 1308407 1278394 2026-11-05T15:54:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308407 wikitext text/x-wiki {{Театр эшмәкәре | Имя = Эльвира Хәйретдин ҡыҙы Ғәйфуллина | Изображение = | Описание изображения = 140px | Имя при рождении = | Дата рождения = 10.06.1950 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Яңауыл}} ҡалаһы | Дата смерти = | Место смерти = | Профессия = | Гражданство = {{USSR}}<br>{{RUS}} | Годы активности = | Театр = [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] | Награды = {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|2009}} }} {{Фамилиялаш|Ғәйфуллин}} '''Ғәйфуллина Эльвира Хәйретдин ҡыҙы''' ([[10 июнь]] [[1950 йыл]]) — музыкант, хор дирижёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1989 йылдын СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). == Биографияһы == Эльвира Хәйретдин ҡыҙы Ғәйфуллина<ref>{{cite web|url=http://www.vatandash.ru/index.php?article=1602|title=Ватандаш / Соотечественник / Compatriot|accessdate=2013-04-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GI23Y6ug|archivedate=2013-05-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518181247/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1602 |date=2015-05-18 }}</ref> [[1950 йыл]]дың 10 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл]] ҡасабаһында тыуған. Атаһы Хәйретдин Ямалетдин улы Яңауыл район Советы башҡарма комитеты рәйесе, әсәһе Рабиға Ғибәҙәтулла ҡыҙы балалар баҡсаһы мөдире була. Урта белем алғандан һуң, Өфөләге 2-се музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә, уны тамамлағас, уҡыуын [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның киске бүлегендә 3-сө курста дауам итә. 1976 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның «хор дирижеры» бүлеген (Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, сәнғәт фәне кандидаты, профессор М. П. Фоменков класы) тамамлай. 1985 йылда — Гнесиндәр исемендәге Рәсәй музыка академияһында аспирантураны (фәнни етәкселәре — СССР-ҙың халыҡ артисы, М.Глинка исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты, профессор В.Минин һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор Л.Попова) тамамлай. 1980 йылдан ул Өфө дәүләт сәнғәт институтында хор дирижирләү кафедраһында уҡыта. 1994—2001 йылдарҙа кафедраны етәкләй. Хәҙерге ваҡытта — кафедра профессоры. 1984 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына баш хормейстер сифатында эшкә саҡыралар. Бер үк ваҡытта Екатеринбург дәүләт академик опера һәм балет театрының баш хормейстеры булып эшләй. 1995 йылда режиссёр Д.Әбсәләмова менән хеҙмәттәшлектә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балалар хор студияһын аса. == Ижады == Э. Ғәйфуллина — милли, рус, сит ил классикаһының 50-нән артыҡ спектаклдәрендә хор күренеше постановкалары авторы. Иң әһәмиәтле эштәре араһында: «Трубадур», «Аида», «Травиата», «Риголетто» һәм «Дон Карлос» (Дж. Верди), «Фауст» (Ш.Гуно), «Кармен» һәм «Ынйы эҙләүселәр» (Ж.Бизе), «Кәмитселәр» (Р.Леонкавалло), «Мадам Баттерфляй» (Дж. Пуччини), «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Мазепа», «Иоланта» (П.Чайковский), «Кенәз Игорь» (А.Бородин), «Алеко» (С.Рахманинов), «Ҡарһылыу» (Н.Римский-Корсаков), «Салауат Юлаев», «Шәүрә», «Ҡаһым-түрә», «Аҡмулла», «Урал илселәре» (З.Исмәғилов), «Ай тотолған төндә» һәм «Мemento» (С.Низаметдинов), «Ябалаҡ» (И.Штраус) һәм башҡалар. Эльвира Ғәйфуллинаның концерт репертуарында вокаль-симфоник әҫәрҙәр: «Хәрби реквием» (Б.Бриттен), «Реквием» (Дж. Верди), «Stabat Mater» (Дж. Россини), «Сергей Есенин иҫтәлегенә поэма» (Г.Свиридов), «Степан Разинды язалау», Унөсөнсө симфония, «Антиформалистик раёк» (Д.Шостакович), Л.Бетховендың Туғыҙынсы симфонияһы, С.Рахманиновтың хор һәм оркестр өсөн «Өс рус халыҡ йыры», «Александр Невский» һәм «Иван Грозный» (С.Прокофьев), «Грек Зорба» (М.Теодоракис), «Carmina Burana» (К.Орф) һәм башҡалар. 2007 йылдың декабрендә Э.Ғәйфуллинаны Өфө ҡалаһының «Мираҫ» муниципаль фольклор йыр һәм бейеү ансамбленың баш хормейстеры итеп тәғәйенләйҙәр. Театр труппаһы менән бергә гастролдәргә Төркиәгә (1999), Египетҡа (2003), Португалияға (2006), Таиландҡа (2006, 2008) бара. 2003 йылда Төркиәнең берләштерелгән театрҙары дирекцияһы саҡырыуы буйынса Анкара опера һәм балет театрында, 2006—2008 йылдарҙа — Екатеринбург опера һәм балет театры сәхнәһендә эшләй. Э.Ғәйфуллина етәкселегендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә хор бенефисы һәм хор музыкаһы концерттары үтә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994) * Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009) == Ғаиләһе == Ире Эдуард Зөфәр улы Ғәйфуллин — театрҙың фагот төркөмө концертмейстеры, улдары Рәмил (1970 йылғы) — Эске эштәр министрлығының Шәхси именлек идаралығының бүлек башлығы, Тимур (1979 йылғы) — «Дельрус» компанияһында экономика һәм маркетинг буйынса белгес, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында хор концертмейстеры. Ейәндәре Морат, Булат, Самат һәм ейәнсәре Софья. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5227-jfullina-elvira-kh-jretdin-y-y}}{{V|7|06|2019}} * http://www.bashopera.ru/person.7.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603205128/http://www.bashopera.ru/person.7.html |date=2013-06-03 }} * https://web.archive.org/web/20210916120254/https://nailtimler.com/people_page/people_04g/gayfullina_elvira_hayretdinovna.html * http://www.uralopera.ru/showperson.php?id=131 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101083220/http://www.uralopera.ru/showperson.php?id=131 |date=2016-11-01 }} [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] hz5rzvczsye13nwg3nemhn770f585nz Һинд фәлсәфәһе 0 110821 1308606 1291700 2026-11-06T02:38:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308606 wikitext text/x-wiki {{История Индии}} '''Һинд''' фәлсәфәһе — барлыҡ боронғо һәм хәҙерге замандағы индус һәм индус булмаған, атеист һәм теист һинд аҡыл эйәләренең фәлсәфәтеорияһының йыйылмаһы<ref>Чаттерли. С. һәм Датта Д. Баш һүҙ " индийск философию. М., 1955.</ref>. Был фәлсәфә, көнбайыш фәлсәфәһе менән сағыштырып ҡарағанда, боронғо замандарҙан алып бер туҡтауһыҙ, ҡырҡа боролоштар яһамайынса үҫешкән. Уның боронғо ваҡыттарҙан (б. э. т. 1500 йылдарҙан) килгән, хәҙерге көндәрҙә лә изге тип һаналған документтары Ведала һаҡланған. Бөтөн һинд фәлсәфәһе тураһындағы китаптар сәнғәт белгестәре һәм ғалимдар ғына ҡулланған [[санскрит]] телендә яҙылған. Һинд фәлсәфәһендәге үҙгәрештәр бары тик билдәле абруйлы, ышаныслы текстар нигеҙендә генә индерелгән. Көнбайыш фәлсәфәһе менән параллель үҫешеүенә ҡарамаҫтан, боронғо европа фәлсәфәселәре уны барлыҡ фәлсәфәғилеменең башланғысы тип һанаған. Һинд фәлсәфәһенең Европалағы «philosophia» төшөнсәһенең эквивалентлығы — индологияла традицион дискуссия предметы булып тора, сөнки ғалимдар һәм фәлсәфәселәр был турала төрлө-төрлө, йыш ҡына ҡапма-ҡаршы фекерҙәрҙә<ref>Шохин. В. Т. Фәлсәфәһе Һиндстанда // Яңы фәлсәфәүи характерҙағы энциклопедия. Шул дүртенсе. М., 2001. </ref>. Көнбайыш фәлсәфәһендәге кеүек үк һинд фәлсәфәһе күбеһенсә дини проблемалар менән булышһа ла, ул трансцендентлыҡты аңлатыу тураһында фекерләй. Донъяның цикллы яңырыу процессы мәңгелек икәнлегенә ныҡлап ышанғанлыҡтан, индустар фәлсәфәтарихын тыуҙырмағанр. Эстетика һәм йәмғиәт менән дәүләт тураһындағы тәғлимәттәр уларҙа айырым тороусы фәндәр булып иҫәпләнә. Һинд фәлсәфәһе үҙенең тарихи үҫешендә өс осорҙан тора: # Веда осоро (б. э. т. 1500—500 йылдар). # Классик, йәки брахман-будда осоро (б.э.т. 500 йыл — 1000 йылға тиклем). # Классиканан һуңғы, йәки индуистик осор (1000 йылдан башлап). == Веда осоро == Ригведа һәм башҡа ведаларҙың донъяға ҡарашы һәм шулай уҡ [[Индуизм|брахманизм]] (б.э.т. 1000 йылға тиклемге ҡорбан килтереүҙәр тураһындағы текстар) иң киҫкен плюрализм менән бәйле. Был фәлсәфәаллалар, кешеләр, хайуандар, үҫемлектәр, йыл миҙгелдәре, йыһан, ҡорбан салыуҙар, тән өлөштәре, рухи һәләтлелек — барыһы ла тереклек субстанцияһы менән, бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм тылсым юлдар менән бер-береһенә үтеп инә һәм хатта алыштыра ала, тип иҫәпләгән. Бындай мөмкинселектәр генетик мөнәсәбәттәр арҡаһында көндән-көн кәмей: һәр бер ут Хоҙайҙың уты, һәр бер күҙ — Хоҙайҙың ҡояшы һәм башҡа. Донъя һәм уның барлыҡ күренештәре тәү асылдың, төп нигеҙҙең яҡшыртылыуы (пуруши) булып тора, тип әйтелә был тәғлимәттәрҙә. Упанишадтың (йәшерен тәғлимәт, б.э.т. 800 йылғаса) фәлсәфәтрактаттарында, дөйөм берҙәмлек тураһындағы тәғлимәттә йыһандың нигеҙендә мәңгелек йән эйәһе Брахман тора. Бары тик унан ғына донъялағы бөтә йән эйәләре тыуған һәм үҫешкән һәм һәр бер индивидтың эске асылы, төп өлөшө Атманға тура килә. Шулай уҡ йәндәрҙең бер-береһенә күсешеүе тураһындағы теория үҫешкән, ул карма арҡаһында, йәғни яҡшы һәм яман ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһе булып тора тип иҫәпләнгән. Карма тере йән эйәһенең яңы йәшәйешен барлыҡҡа килтерә һәм күп тапҡырҙар ҡабатланған тыуыуҙарҙан (сансарынан) аскетизм һәм бөйөк рухи үҙгәреүҙәр арҡаһында ҡотолоу юлдарын асып бирә. Ә был инде рухтың киләсәк тарихының иң мөһим, хәл иткес факторы. == Классик осоро == Был осорҙа этик проблемаларға ҙур ҡыҙыҡһыныу артҡан. Агностиктар, [[Материализм|материалистар]] менән фаталистар брахмандарға һәм реформистарға ҡаршы сыҡҡан. Брахманизм менән бер рәттән атеистик локаята һәм дини тәғлимәттәр барлыҡҡа килгән. Даршан тип аталған фәлсәфәүи мәктәптәр барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ уларҙы ортодоксаль (Ведаларға нигеҙләнгән) һәм ортодоксаль булмаған мәктәптәргә бүлеп йөрөтә башлағандар. Ортодоксаль булмаған даршандар: * [[Буддизм]] (пали बुद्ध धम्म, Будда Хамма, «Уянғандар тәғлимәте») — рухи уяныу (бодхи) тураһындағы дини-фәлсәфәүи тәғлимәт (дхарма). Ул [[Гаутама Будда|Будда Шакмуньяни]] идеялары нигеҙендә көньяҡ-көнсығыш Азияла б.э.т. VI быуат тирәләрендә барлыҡҡа килгән. * [[Джайнизм]] (санскр. जैन, jaina? ссср санскр. जिन, jina?, «еңеүсе») — дини-фәлсәфәүи тәғлимәт. Ул Һиндостанда яҡынса б.э.т. VI быуатта барлыҡҡа килгән һәм ведаларҙың абруйлығын һәм руханиҙарҙың, дин әһелдәренең өҫтөнлөгөн инҡар иткән. Ортодоксаль даршандар: # '''Миманса''' (Веда текстарындағы ҡорбан килтереүҙәрҙе «аңлатыу») ритуалды аңлатҡан, әммә үҙенең методтары буйынса атеистик плюрализмға тиң торған тәғлимәт. # '''Веданта''' (һуңынан «Вед»), «Брахма-сут», упанишадҡа һәм «Бхагавадгитаға» нигеҙләнгән тәғлимәт, ул донъя Брахмандан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй; ҡайһы бер йәндәр Хоҙайҙы аңлау һәм уға ышаныу, уны яратыу (бхакти) арҡаһында Хоҙайға яҡынлашып, уның менән берләшеп, автомат рәүештә азат ителәләр. Идеализм йоғонтоһо арҡаһында һуңғы будда осоро фәлсәфәсеһе Шанкара (яҡынса б.э.т.800 йылда) текстарға яңы аңлатмалар бирә. Уларҙа элекке тәғлимәттәрҙәге Брахманың реаль рәүештә ысын дөрөҫлөктөң иң түбәнге баҫҡысына әйләнеүе тураһында әйтә, ә ысынбарлыҡта иһә күп төрлөлөк бары тик иллюзия (майя) ғына, айырым йәндәр үҙгәрмәй торған Брахмаға тиң тип әйткән. # '''Санкхья''' («аҡыллы үлсәү», йәки «күсереү») атеистик плюрализмды аңлатҡан тәғлимәт: тәүге матдә йән-рух менән бары тик тәү ҡарашта ғына бәйле, был иллюзияны еңеү азатлыҡ гарантиялай. # '''[[Йога]]''' (көсөргәнеш һәм күнегеү) — һиҙеү практикаһы, уның теоретик нигеҙе булып санкхья тора. Әммә был тәғлимәт буйынса Хоҙай инҡар ителә. # '''Нья''' (ҡағиҙә, логика) — фекер йөрөтөү формалары тураһындағы ғилем. Ул биш өлөшлө силлогизмды барлыҡҡа килтергән. # Вайшешика йога менән берләшкән ғилем. Уның буйынса тышҡы һәм эске донъялағы айырмаларҙың ҡаршылыҡтары аңлатыла. Вайшешика категориялар һәм атомистиканы үҫтереүсе тәғлимәт. Дини тәғлимәт булараҡ, кеше йәненең бөтә материаль донъянан азат булыуы һәм уның фекер йөрөтөүсе органға әйләнеүе тураһында фараз итә. Джайнизм һәм буддизм — теистик тәғлимәттәр түгел. Уларҙың беренсеһе мәңге рухлы монадаларҙы һәм материаль күренештәрҙе таныһа, икенсеһе үҙгәрешһеҙ субстанцияларҙың йәшәйешен инҡар итә. Шәхес һәм уның танып белә торған донъяһы бер -береһе менән законлы рәүештә бәйләнешкә ингән фани, йәғни тиҙ үтә торған факторҙар (дхармалар) арҡаһында барлыҡҡа килә.Бер ниндәй ҙә үҙгәрешһеҙ индивидтың булмауын таныу бары тик дхармаларҙың бер туҡтауһыҙ ағымлы бәйләнешкә инеүен генә күрһәтә һәм был нирванаға өлгәшеүҙең нигеҙе булып тора. Башланғыс буддизмдың тхеравада плюрализмы махаянаның пантеизмына, йәки «ҙур колесница(ике тәгәрмәсле арба)» тәғлимәтенә ҡаршы тора. Нагарджуманың (I—II быуат) «уртаса тәғлимәте» дхармалар ысын йәшәйешкә эйә түгел, улар бары бик тиҙ үтеүсән, ә ысынбарлыҡта иһә бары тик һиҙемтәләнергә мөмкинлеге булған"бушлыҡ" ҡына бар. Сансара һәм нирвана тап бына ысынбарлыҡтың бер үк күренештәре.Һуңғараҡ барлыҡҡа килгән Асанга һәм Васубандхуларҙың (I—IV быуат) "аңлылыҡтың беренселеге"тигән тәғлимәтендә буддизм веданта менән яҡынайған тип күрһәтелә. Уның буйынса рухлылыҡ йәшәйештең аҙағы булып тора. Был йога аша ҡабул ителә һәм тышҡы донъя аңдың проекцияһы булып тора тип аңлатыла. == Индуистик осор (1000 йылдан башлап) == Был осорҙа буддизм Һиндстанда һүнә, джайнизм үҙенең мәғәнәһен юғалта. Веданта һәм нья-вайшешка үҙҙәренең үҫешен дауам итәләр; реалистик вишнуит һәм шиваит системалары барлыҡҡа килә, улар схоластик формала брахманистик сутрҙарҙың Брахманы — Вишну, йәки Шива. Был тәғлимәттәрҙә тантризм һәм шактизмдың хөкөм һөрөүен күрергә мөмкин. 1000 йылдан башлап ислам йоғонтоһонда бер нисә монотеистик тәғлимәттәр (кабирпантхи, [[сикхизм]]) барлыҡҡа килә. == Хәҙерге осор == Индия фәлсәфәһе донъя мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай. XIX быуаттың күренекле фәлсәфәсеһе Артур Шопенгауэр, Упанишад йоғонтоһонда европа аҡыл эйәләре араһында иң беренселәрҙән булып, көнбайыш европа менән Индия фәлсәфәһенең синтезын барлыҡҡа килтерҙе. Индия фәлсәфәһен АҠШ-та һәм Европала популярлаштырыуға иң тос өлөш индереүсе — һинд фәлсәфәсеһе һәм йәмғиәт эшмәкәре Свами Вивекананда. XIX быуаттан башлап көнбайыш европа фекерҙәре йоғонтоһонда модернизировать ителгән теизм, йәки пантеизм (Брахмо-самадж, Аръя -самадж, Р. Тагор, М. Ганди, Ауробиндо Гхош) тәғлимәттәре барлыҡҡа килә. Һинд фәлсәфәсеһе Дев Атма(1850—1929) фәлсәфәүи натурализм системаһын барлыҡҡа килтерә .Хәҙерге заманда һинд фәлсәфәһе (С. Радхакришнан) Һиндостан һәм көнбайыштың рәхәтлек төшөнсәләрен берләштереп күрһәтә. Һинд фәлсәфәһе нигеҙендә Елена Блаватскаяның рухи гибриды — теософия (теософия йәмғиәте 1875 йылда Мадрас янындағы Адьярҙа) һәм уға нигеҙләнгән бер нисә йүнәлеше(антропософия һ.б.) барлыҡҡа килгән. XX быуаттың индия фәлсәфәселәре тип Пуллу Тирупати Раджа (1904—1992), Дайя Кришна (тыуған 1924), Праваса Дживана Чаудхури (1916—1961), Абдул Рахман (тыуған 1923), К. Сатчидананда Мурти (тыуған 1924), Мар Грегориостарҙы (1922—1996) һанарға була. Шуны ла иҫәптә тоторға кәрәк: хәҙерге заман индия фәлсәфәселәренең күбеһе үҙ илдәренең фәлсәфәүи традициялары менән араларын өҙмәйенсә генә сит илдәрҙә йәшәйҙәр һәм эшләйҙәр. Шундайҙарҙың иң күренеклеһе — Джитендра Натх Монти (тыуған 1928). Киң билдәлелек яулаған марксистик традицияларға таянып эшләгән Дебипрасад Чаттопадхъяя (1918—1993) боронғо индия фәлсәфәһенә иң ҙур өлөш индергән фәлсәфәселәрҙең береһе. Көнбайышта һинд фәлсәфәһе элементтарын ҡулланыусы бер нисә ағым барлыҡҡа килә, һуңыраҡ улар ''нью-эйдж'' культураһына инә. == Иҫкәрмәләр == * ↑ Чаттерджи С. и Датта Д. Введение в индийскую философию. М., 1955. * ↑ Шохин В. К. фәлсәфәв Индии // Новая философская энциклопедия. Том четвёртый. М., 2001. ISBN 5-244-00961-3 ISBN 5-244-00965-6 == Әҙәбиәт == * Индийская философия: энциклопедия / отв. ред. М. Т. Степанянц; Институт философии РАН.— М.: Восточная литература, 2009.- 950 с. ISBN 978-5-98426-073-2 * ''Новицкий О. М.'' Очерки индийской философии.// Журнал Мин. нар. просвещения. — СПб., 1844. — Ч. 41, № 3. — С. 152—155. * ''Ольденберг Г.'' Индийская философия. // Общая история философии. Т.1. — СПб., 1910. — С. 32-38, 147—153. * ''Рой, Моноронджон'' Индийская философия. — М<span>.</span>, 1958—548 с. * ''Радхакришнан С.'' Индийская философия. Т. 1—2. — М., 1956—1957. (Репринт: СПб., 1994.) * ''Пятигорский А. М.'' Материалы по истории индийской философии. — М., 1962. — 250 с. [http://runivers.ru/philosophy/lib/book6231/]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Аникеев Н. П.'' О материалистических традициях в индийской философии. — М., 1965. * ''Бонгард-Левин Г. М., Герасимов А. В.'' Мудрецы и философы древней Индии. — М., 1975. — 367 с. с илл. * Степанянц М. Т. На 41-й сессии Индийского философского конгресса // Вопросы философии. — № 9. — 1968. — С. 148—151. * Степанянц М. Т. 57-я сессия Индийского философского конгресса // Вопросы философии. — № 10. — 1983. — С. 152—155. * ''Шейнман-Топштейн С. Я.'' Платон и ведийская философия. — М., 1978. — 199 с. * ''Шохин В. К.'' К уточнению категории «средневековая философия» (на материале индийской философской традиции). // Социокультурные характеристики средневековой философии. — М., 1990. * ''Шохин В. К.'' Сантаяна и индийская фәлсәфә// Вопросы философии. 1992. — № 4. — С. 118—124. * ''Шохин В. К.'' В. С. Соловьев, индийская фәлсәфәи проблемы компаративистики // Историко-философский ежегодник, 1995. — М., 1996. — С.106-121. * ''Шохин В. К.'' Древнеиндийский рационализм как предмет историко-философской науки (проблемы периодизации истории древнеиндийской мысли) // Рационалистическая традиция и современность. Индия. М., 1988, с. 11-45. * ''Шохин В. К.'' Первые философы Индии. Учебное пособие. — М., 1997. — 302 с. * ''Литман А. Д.'' Современная индийская философия. — М.: Мысль, 1985. * ''Лукьянов А. Е.'' Становление философии на Востоке: Древний Китай и Индия. — М., 1989. * ''Шохин В. К.'' Брахманистская философия. Начальный и раннеклассический периоды. — М., 1994. * ''Чаттерджи С., Датта Д''. Индийская философия. Пер. с анг. — М., 1994. — 416 с. * ''Мюллер, М.'' Шесть систем индийской философии. — М., 1995. — 448 с. * Живая традиция. К 75-летию Индийского философского конгресса. — М., 2000. — 207 с. * ''Чубарева Э. Г.'' Индийская мысль как материал компаративной философии // История философии № 7. — М., 2000. — С. 265—290. * ''Рудой В. И.'' Была ли фәлсәфәв древней и раннесредневековой Индии? // Восток: философия, религия, культура. Труды теоретического семинара. — СПб., 2001. — С. 53-63. * ''Чаттопадхьяя Д.'' От санкхьи до веданты. Индийская философия: даршаны, категории, история. Пер. с англ. — М., 2003. — 320 с. * ''Шохин В. К.'' Школы индийской философии. Период формирования IV в. до н. э. — II в. н. э. — М., 2004. * ''Шохин В. К.'' Индийская философия. Шраманский период (сер. I тысячелетия до н. э.): Учебное пособие. — СПб., 2007. — 423 с. * ''Канаева Н. А.'' Индийская фәлсәфәдревности и средневековья. Учебное пособие. — М., 2008. — 255 с. * ''Бухарин М. Д.'' Индийские философы в «Индике» Мегасфена // Проблемы истории, филологии, культуры. Вып. 5. — М.—Магнитогорск, 1998. — С. 145—152. * Лысенко В. Г. Классическая индийская фәлсәфәв переводах и исследованиях российских ученых (1990—1996)". // Проблемы новейшей историографии философии зарубежного Востока. Москва: Институт философии, 1998. * Мезенцева О. В. Проблема деятельности человека в индийской философии Нового времени // Бог — человек — общество в традиционных культурах Востока. М., 1993. * Иванов В. П. Два взгляда на предложение в индийской философии // Вестник СПбГУ. Сер.2. История, языкознание, литературоведение. 1998. Вып.1. — Совм. с Т.Оранской. * Carmen Dragonetti: Essays on Indian philosophy in comparative perspective. Hildesheim [u.a.], Olms, 2009 == Һылтанмалар == * [http://www.philosophy.ru/library/asiatica/indica/edu/01/01.html#1/ Сатисчандра Чаттерджи, Дхирендрамохан Датта «Древняя индийская философия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914172229/http://philosophy.ru/library/asiatica/indica/edu/01/01.html#1/ |date=2018-09-14 }} [https://web.archive.org/web/20180914172229/http://philosophy.ru/library/asiatica/indica/edu/01/01.html#1/ Часть первая»] <references /> [[Категория:Һиндостан фәлсәфәһе]] mxwnutupfjt4rq2vrctdvkmmuzk893n Әзербайжан әҙәбиәте 0 111059 1308631 1306187 2026-11-06T04:12:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308631 wikitext text/x-wiki '''Әзербайжан әҙәбиәте''' ({{lang-az|Azərbaycan ədəbiyyatı}}) — Әзербайжандың дәүләт теле булған һәм Көньяҡ Әзербайжанда, Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла, Төркиәлә һәм Рәсәйҙә киң таралған әзербайжан телендә баҫылып сыҡҡан яҙма әҫәрҙәр йыйылмаһы. == Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт == === Әзербайжан телендәге әҙәбиәттең барлыҡҡа килеүе === Әзербайжан теле төрки телдәрҙең уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Уғыҙ теле регионда, Урта Азиянан төрки телле ҡәбиләләр килгәндән бирле<ref name="Ираника"/>, XI—XII быуаттарҙан башлап, йәшәп килгән. Иранға килеп урынлашҡандан һуң ике йөҙ йыл дауамында [[уғыҙҙар]]ҙың ауыҙ-тел әҙәбиәте генә булған<ref name="Ираника"/>. Һуңғараҡ әзербайжан халҡы составына ингән уғыҙ ҡәбиләләренең эпик һәйкәле булып Урта Азияла барлыҡҡа килгән "Минең олатайым Ҡорҡоттоң китабы (Деде Коркуд)" героик эпосы тора, ләкин ул ахырынаса уғыҙҙар компактлы йәшәгән Әзербайжанда формалашҡан<ref name="Огуз"> {{БСЭ3|статья=«Китаби деде Коркуд»}}{{oq|ru|«Китаби деде Коркуд», «Китаби дедем Коркуд ала лисани таифеи огузан» («Книга моего деда Коркуда на языке племени огузов»), письменный эпический памятник огузских племён, позднее вошедших в состав туркменского, азербайджанского и турецкого народов. Известен в 2 записях: Дрезденская рукопись, состоящая из 12 сказаний (героических дастанов), и Ватиканская рукопись из 6 сказаний. Полный перевод памятника на русский язык, осуществленный в 1922 В. В. Бартольдом, был опубликован в 1962 под редакцией В. М. Жирмунского и А. Н. Кононова. Эпос неоднократно издавался также в Турции, где ему посвящена обширная литература. В 1952 исследователь Этторе Росси опубликован комментированный перевод на итальянский язык и факсимиле второй рукописи «К. д. К.», обнаруженной им в Ватиканской библиотеке; её текст почти не отличается от текста Дрезденской рукописи. Эпос открывается Введением, в котором даются сведения о легендарном мудреце и сказителе Коркуде. В эпосе нет единого сюжета. Каждое из 12 сказаний сюжетно самостоятельно, но 10 сказаний более тесно связаны между собой и составляют некий цикл описания героических подвигов огузских богатырей. Во многих сказаниях повторяются одни и те же имена: хан огузов Баюндур, его зять, богатырь Казан, его сын Аруз и др. Основное содержание эпоса — война огузских богатырей с «неверными» за утверждение своей власти на завоёванных кавказских землях. Следы эпоса обнаруживаются, впрочем, на древней родине огузов — в Центральной и Средней Азии (легенды и предания о Коркуде сохранились, например, среди киргизов, казахов и др.). Очевидно, интеграция огузского героического эпоса происходила ещё на Востоке. Окончательно эпос сложился, по-видимому, в Азербайджане, где огузы жили более компактно.}}</ref>. IX быуаттан бирле ижад ителгән эпостың бөтөн кеше ҡабул иткән тексы XV быуатта ғына төҙөлгән<ref name="Ираника">{{cite web | author = H. Javadi, K. Burill | date = | url = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | title = Azeri Literature in Iran | work = AZERBAIJAN x. Azeri Literature | publisher = Encyclopaedia Iranica | accessdate = 2010-09-26 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61G39Wicu | archivedate = 2011-08-27 }}{{oq|en|The language spoken today in Azerbaijan is one of the branches of Oghuz Turkic. It was introduced into Iran by Turks entering the area in the 11th and 12th centuries and underwent a gradual development before assuming its present form. For two centuries after their appearance in Iran, the Oghuz Turks seem to have had only an oral literature. The origins of the stories attributed to Dädä Qorqut, which are about the heroic age of the Oghuz Turks, probably lie back in this period. The accepted text, however, was compiled only in the 15th century. }}</ref><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Korkut/pred1.phtml?id=743 Книга Деда Коркута. В. Жирмунский, А. Кононов] {{oq|ru|Книга эта является записью и литературной обработкой эпических сказаний, слагавшихся и передававшихся у этих народов в творческой устно-поэтической традиции на протяжении многих веков, с IX по XV в.}}</ref>. Әзербайжан әҙәби теле уғыҙ һәм ҡыпсаҡ ҡәбилә телдәре нигеҙендә үҫешкән, әммә уға ғәрәп һәм фарсы телдәре ҙур йоғонто яһаған. Әзербайжан әҙәби телен ғәрәп-фарсы лексикаһы менән туйындырыу күп дәрәжәлә уны халыҡтың йәнле һөйләшенән алыҫлаштырған. XIII быуаттағы монгол яулап алыуҙары менән бәйле, Әзербайжандың алдағы дәүерҙәрҙә үк башланған төркиләшеүе көсәйгән; XV быуат аҙағына ул төрки тел төркөмөнә ҡараған үҙенең теле булған әзербайжан халҡын барлыҡҡа килтергән<ref name="История Востока">История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm Глава V]. — {{М}}: «Восточная литература», 2002. — ISBN 5-02-017711-3<blockquote>В XIV—XV вв. с началом формирования азербайджанского тюрко-язычного этноса возникает и его культура. Первоначально она не имела своих стабильных центров (вспомним, что один из её ранних представителей, Несими, погиб в Сирии), и её довольно трудно для данного времени отделить от османской (турецкой) культуры. Даже этническая граница между турками и азербайджанцами установилась только в XVI в., да и тогда она ещё окончательно не определилась. Тем не менее в XV в. формируются два центра азербайджанской культуры — Южный Азербайджан и равнинная часть Карабаха. Окончательно они сложились уже позже, в XVI—XVIII вв.</blockquote></ref>. Әзербайжан классик яҙма әҙәбиәте монгол баҫып алыуҙарынан һуң һәм XVI быуатта, [[Сәфәүиҙәр]] династияһы Иранда өҫтөнлөгөн урынлаштырғандан һуң, баш алған<ref name="Огуз"/><ref>{{cite web | author = H. Javadi, K. Burill | date = | url = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | title = Azeri Literature in Iran | work = AZERBAIJAN x. Azeri Literature | publisher = Encyclopaedia Iranica | accessdate = 2010-09-26 | lang = en | archiveurl = http://www.webcitation.org/61G39Wicu | archivedate = 2011-08-27 }}<blockquote>A written, classical Azeri literature began after the Mongol invasion, and developed strongly in the 10th/16th century after the Safavid dynasty established its dominance in Iran. </blockquote></ref>. Әзербайжан әҙәбиәте фарсы әҙәбиәтенең көслө тәьҫире аҫтында үҫешкән, һәм әзербайжан-төрөк телендә яҙған яҙыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ике телгә эйә булған<ref name="Ираника"/>. Әзербайжан әҙәбиәте тарихы XIII быуаттан башланған<ref>{{статья | автор = H. Javadi, K. Burill | год = 1988 | ссылка = http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x | заглавие = AZERBAIJAN x. Azeri Turkish Literature | издание = [[Encyclopaedia Iranica]] | lang = en }}<blockquote>'''The history of the Azeri Turkish literature''' can be divided into four main periods: 1) '''From the 13th century''' to 1828 when, as a result of the defeat suffered by Iran in the Perso-Russian wars, a number of regions north of the province of Azerbaijan, where Azeri Turkish was spoken, were occupied by Tsarist Russia (now Republic of Azerbaijan)…</blockquote></ref>. Әзербайжан яҙма әҙәбиәте XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән<ref>{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/46781/Azerb..|заглавие=Azerbaijan}}{{oq|en|The Azerbaijani language is a member of the West Oghuz group of the southwestern (Oghuz) branch of the Turkic languages. The literary tradition dates to the 14th century.}}</ref><ref name="iranica"/><ref>[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002.:<blockquote>Говоря о возникновении азербайджанской культуры именно в XIV—XV вв., следует иметь в виду прежде всего литературу и другие части культуры, органически связанные с языком.</blockquote></ref>. «Ираника» энциклопедияһы Иззеддин Һәсәноғлыны (XIII—XIV бб.)<ref name="Ираника"/> һәм Нәсимиҙе (XIV—XV бб.)тәүге әзербайжан шағирҙары тип атаған<ref name="iranica"/>. === XIV—XVIII быуаттар әҙәбиәте === Төрөк-әзербайжан телендәге әҙәбиәт (''әзербайжан теле'' тигән атама ул ваҡытта ҡулланылмаған булған), күбеһенсә дөйөм төрки һыҙатлы булған<ref name="iranica"/><ref>[[Сумбатзаде, Али Сойбат Сумбатович|A. С. Сумбатзаде]]. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл. XII, 1:<blockquote>Не следует, однако, забывать, что тюрко-азербайджанский язык того периода '''в значительной мере носил общетюркский характер''' огузской группы этого языка и был понятен в своей основе как азербайджанцам, так и туркменам и туркам. С конца же XV в., когда в Азербайджане прекратился приток тюркоязычных племен, кипчакской группы с севера, огузской группы с востока, а также началось размежевание с анатолийскими турками после образования Османского государства, азербайджанский язык все более стабилизировался, шлифовался […] выделяясь в самостоятельный язый тюрко-огузской группы […] Одним из показателей этого '''процесса (XVI—XVIII вв.)''' является переход «от многовариантности к одновариантности» в произношении слов, частей речи и т. д., проанализорованных в книге М. Джангирова "Образование азербайджанского национального литературного языка.</blockquote></ref>, һәм XIV—XV быуаттарҙа формалашҡан<ref name="История Востока" /><ref name="iranica"/>. XIII—XIV быуаттар сигендә Хөрәсәндә йәшәгән тәүге шағир Изеддин Ғасаноғлынан төрөк телендәге шиғырҙары килеп еткән.<ref name="Гасаноглы">{{БСЭ3|статья=Гасаноглы}}</ref>; уның береһе төрөк телдә, икенсеһе фарсы телендә булған ике газеле еткән. Ғасаноғлы әзербайжан төркиҙәре әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы тип иҫәпләнә<ref>A.Caferoglu, «Adhari (azeri)», in Encyclopedia of Islam, (new edition), Vol. 1, (Leiden, 1986)</ref>. Төрөк-әзербайжан телендәге иртә текстар ҙа шулай уҡ иҫке ғосман әҙәбиәтенең бер өлөшө тип һанала<ref name="iranica">{{Из|Ираника|http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-viii|заглавие=AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish|автор=G. Doerfer}}:<blockquote>The early Azeri texts '''are a part of the Old Osmanli literature''' (the difference between Azeri and Turkish was then extremely small). The oldest poet of the Azeri literature known so far (and indubitably of Azeri, not of East Anatolian of Khorasani, origin) is ʿEmād-al-dīn Nasīmī (about 1369—1404, q.v.). </blockquote></ref>. XIV-XV быуаттарҙа йәшәгән төрки халыҡтарҙың уртаҡ шағиры тип һаналған Имадеддин Нәсими әзербайжан шиғриәте үҫешендә танылыу алған, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған<ref>{{книга |автор= Александр Николаевич Болдырев, Афрасяб Пашаевич Векилов, Вадим Сергеевич Шефнер. |заглавие = Поэты Азербайджана |ссылка = |ответственный = |место= Л. |издательство = «Советский писатель» |год= 1970 |том = |страниц= 710 |страницы= 161 |isbn = }} <blockquote>Основоположник традиции письменной поэзии на азербайджанском языке Сеид Имадеддин Насими родился в Шемахе в 1370 году. Шемаха, столица Ширвана, славилась на Ближнем Востоке как культурный город с богатыми литературными традициями.</blockquote></ref>, әзербайжан телендәге традицион яҙма шиғриәткә нигеҙ һалған<ref>Baldick, Julian (2000). Mystical Islam: An Introduction to Sufism. I. B. Tauris. pp. 103</ref><ref>Burrill, Kathleen R.F. (1972). The Quatrains of Nesimi Fourteenth-Century Turkic Hurufi. Walter de Gruyter GmbH & Co. KG.</ref><ref>Lambton, Ann K. S.; Holt, Peter Malcolm; Lewis, Bernard (1970). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. pp. 689.</ref> поэтом. Нәсими сүриә ҡалаһы Алеппола ғазаплы үлемгә дусар ителгән. Уның замандашы Борханеддин Ғәзи Әхмәд сығышы менән Көнсығыш Анатолиянан булған<ref>{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x| accessdate= 2016-11-19| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x| archivedate= 2011-04-04}}<blockquote>Two poets of the 14th century, Qāżi Aḥmad Borhān al-Din (an East Anatolian) and the Ḥorufi demagogue ʿEmād-al-Din Nasimi played significant roles in the development of the Azeri Turkish poetry.</blockquote></ref>. Йософ Мәддәх төрөк телендә «Варга һәм Гөлша» эпик поэмаһын яҙған. Лирик поэмаларҙы әзербайжан телендә Хагиги псевдонимы менән дәүләттең солтаны Ҡара-Ҡойонло Йыһаншаһ<ref>{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x| accessdate= 2016-11-19| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x| archivedate= 2011-04-04}}<blockquote>Jahān Shah himself wrote lyrical poems in Azeri using the pen name of Ḥaqīqī. </blockquote></ref>, шулай уҡ дәүләттең хакимы Аҡ-Ҡойонло Солтан Яғуб яҙған<ref name="Iranica">{{cite news| title= Azeri Literature in Iran| publisher= [[Iranica]]| url= http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x| accessdate= 2016-11-19| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x| archivedate= 2011-04-04}}<blockquote>Among the Azeri poets of the 9th/15th century mention should be made of Ḵaṭāʾī Tabrīzī. He wrote a maṯnawī entitled Yūsof wa Zoleyḵā, and dedicated it to the Āq Qoyunlū Sultan Yaʿqūb (r. 883-96/1478-90), '''who himself wrote poetry in Azeri'''.</blockquote></ref>. Тағы ла шуны әйтер кәрәк, Хатаи Тебризиҙың «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы Солтан Яғубҡа бағышланған<ref name="Iranica"/>, һәм был әҫәр әзербайжан телендә яҙылған тәүге поэма тип һаналған<ref>{{статья |заглавие = Хәтаи Тәбризи |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева |место = [[Азербайджанская советская энциклопедия]] |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии |год = 1987 |том = X |страницы = 80 |isbn = }}</ref>. Әзербайжан территорияһында йәшәгән авторҙар араһында шулай уҡ Сефевидтар династияһына нигеҙ һалыусы, Хатаи поэтик псевдонимы аҫтында яҙған, «Дехнаме» («Ун хат») поэмаһы авторы шаһ Исмаил I булған. Уның һарайында «шағирҙар батшаһы» тип аталған Хәбиби йәшәгән.<ref>{{книга |автор = Институт истории (Академия наук СССР), Институт археологии (Академия наук СССР). |заглавие = История СССР с древнейших времен до наших дней |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = «Наука» |год = 1966 |том = 2 |страниц = |страницы = 572 |isbn = }}</ref> Шул уҡ периодта Ираҡта әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә бер үк нәфислек менән яҙған күренекле әзербайжан <ref name="Ираника"/><ref>Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı. Ottoman Lyric Poetry: An Anthology. University of Texas Press, 1997. ISBN 0-292-70471-2, 9780292704718</ref><ref>Merriam-Webster’s Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster, 1995. ISBN 0-87779-042-6. Стр. 443. «Fuzuli — Turkish poet»</ref><ref>[[:en:Annemarie Schimmel|Annemarie Schimmel]]. A Two-colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry. University of North Carolina Press, 1992. ISBN 0-8078-2050-4. Стр. 75. «With this words of Turkish poet Fuzuli…»</ref><ref>Bilkent Üniversitesi Center for Turkish Literature. Bilkent University Center for Turkish Literature, 2005. ISBN 0-8156-8147-X. Стр. 50. «The te^kire authors assess the style of the Turkmen poet Fuzuli, who preferred Turkish words and expressions…»</ref><ref>Julie Scott Meisami. A Medieval Persian Romance. Oxford University Press, 1995. Стр. 22. «sixteenth- century Azerbaijani Turkish poet Fuzuli»</ref> һәм төрөк<ref name="Британика">{{cite news | title=Fuzuli|publisher=Encyclopaedia Britannica| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/222964/Mehmed-bin-Suleyman-Fuzuli}}</ref>-ғосман<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295642/Islamic-arts/13747/Ottoman-Turkey Encyclopediz Britannica, s.v. Islamic Art] Islāmic literatures " The period from 1500 to 1800 " Ottoman Turkey " Poetry of Fuzûlî</ref> шағиры Физули йәшәгән һәм ижад иткән <ref name="Британика"/>. [[Файл:Shah_Ismail_I.jpg|thumb|left|150px|Исмаил I]] XVII—XVIII быуаттарҙа Иран Әзербайжанында Сәиб Тәбризи, Говси Тәбризи, Мөхаммәд Амани, Тарзи Афшар һәм Тәсир Тәбризи кеүек шағирҙар ижад иткән. Урта быуаттар шиғриәтенең әзербайжан телендә яҙылған иң яҡшы романтик поэмаларының береһе булған шағир Мәсихиҙең «Варга һәм Гөлша» поэмаһы килеп еткән<ref name="Дадашзаде">{{статья |автор = А. Дадашзаде. |заглавие = Азербайджанская литература |ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/vl4/vl4-4172.htm |издание = История всемирной литературы в девяти томах |издательство = Наука |год = 1987 |том = 4-й |страницы = 420 }}</ref>. XVIII быуатта Ширван мәктәбе шағирҙары — Шакир Ширвани, Нишат Ширвани, Махжур һәм Аға Мәсих Ширвани ижад иткән. Был периодта халыҡ ауыҙ-тел ижады әҙәбиәтенә, әзербайжан ашуғтары сәнғәтенә тәьҫир көсәйгән. Яҙма шиғриәт халыҡ ижәды мотивтары һәм темалары менән байыған, ә шиғри тел ҡанунлаштырылған нормаларҙан һәм стереотиптарҙан таҙарынған<ref name="Лит"/>. Ҡарабах ханының һарайында вәзир булып йөрөгән шағир Молла Панах Вәғиф әзербайжан әҙәбиәтендә реализмға нигеҙ һалыусы булған. Уның шиғриәтенең төп темаһы булып мөхәббәт һәм кешенең күңел матурлығы торған. Вәғифтең ижады яҙма шиғриәттә киң файҙаланыла башлаған халыҡ шиғри формаһы — ғошма үҫешенә килтергән<ref name="Лит">{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ "Русская литература и фольклор"| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl5/vl5-4992.htm}}</ref>. Молла Вәли Видади, Вәғифтең яҡын дуҫы, киреһенсә, намыҫлылыҡҡа, ҡыйыулыҡҡа, тәрән аҡыллылыҡ көсөнә һәм зиһенгә дан йырлаған<ref name="Лит"/>, ә шулай уҡ үҙ-ара низағты һәм шулай уҡ феодаль ҡанһыҙлыҡты тәнҡитләгән<ref name="Вели">{{БСЭ3|статья=Видади Молла Вели }}</ref>. Уның төшөнкө кәйефе «Торналар», «Шағир Вәғифкә мөрәжәғәт», «Иларһың» тигән шиғырҙарында сағылған<ref name="Вели"/>. Вәғиф һәм Видади ижады әзербайжан әҙәбиәтендә<ref name="Лит"/> XVIII быуат шиғриәтенең ҡаҙанышы булған. Әрмән шағиры һәм ашуғы Саят-Нова помимо әрмән һәм грузин телдәрендә генә түгел, әзербайжан телендә лә яҙған<ref>{{книга |автор = Levon Mkrtchʻyan. |заглавие = Glagol vremen: armi︠a︡nskai︠a︡ klassicheskai︠a︡ poėzii︠a︡ V-XVIII vekov |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=F0MzAAAAMAAJ&q=саят+нова+на+азербайджанском&dq=саят+нова+на+азербайджанском&lr=&ei=bojUSvWtAZCCyQSBi-yjDg&hl=ru&output=html |издательство = Khudozh. lit-ra |год = 1977 |страницы = 102 |isbn = }}</ref>. Саят-Нова әзербайжан шиғырҙарында ашуғ шиғриәтенең художество алымдарын һәм табыштарын файҙаланған<ref name="Лит"/>. Уның йырҙарының күпселеге әзербайжан телендә яҙылған<ref>{{книга |автор = Charles Dowsett. |заглавие = Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour : a biographical and literary study |том = |ссылка = http://books.google.com/books?id=F-ZPrs_KySQC&pg=PA173&dq=sayat+nova+Azerbaijani&hl=ru&ei=qyKmTPzrH8qCOrXwkKkC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=Azeri&f=false |издательство = Peeters Publishers |год = 1997 |страницы = 422 |isbn = 9068317954, 9789068317954 }}<blockquote>Given the uncertainly of the tradition, the figures cannot be entirely accurate. Gaysaryan counts 114 Azeri, 70 Armenian, and 32 Georgian. Hasrat’yan lists 81 Azeri (plus a possible further three collected by G.T’arverdyan alias Ashug Verdi, and the two Azeri-Armenian macaronics from the ''Tetrak'', pp. 7-9, his nos. 60 and 61), 63 Armenian (plus a possible further three collected by G.T’arverdyan and the two Azeri-Armenian macaronics; see his pp. 254—258, 271-2), and 32 Georgian. 128 Azeri poems may be counted in the ''Tetrak''. </blockquote></ref>. Халыҡ дастаны «Шаһрияр һәм Санубар» нигеҙендә аноним автор ижад иткән «Шаһрияр хаҡында хикәйәт» XVIII быуаттың иң әһәмиәтле проза һәйкәле булып тора<ref name="Лит"/>. Әзербайжан тикшеренеүсеһе A. С. Сумбатзаде билдәләгәнсә, XVIII быуатта үҙаллы әзербайжан теле формалашыу процесы тамамланған <ref>A. С. Сумбатзаде. Азербайджанцы — этногенез и формирование народа, Баку, 1990, гл. XII, 1:<blockquote>Таким образом, мы имеем все основания утверждать, что в XVIII в. у азербайджанцев в полной мере сформировался отличный от других языков огузской группы свой, собственный, полнокровный язык — один из определяющих признаков народа.</blockquote></ref>. XIX быуатта Молла Панах Вәғиф менән бер дәүерҙә Мир Мохсун Навваб, Мешади Эюб Баҡы, Хөршидбаныу Натаван, Сары Ашығ, Ашуғ Гурбани, Леле, Ашығ Сафи Вәлех, Ашуғ Самед — Валехтың уҡытыусыһы, Ашығ Мөхәммәт (Валехтың атаһы), Аббас Туфарғанлы, Мискин Абдал, Ашығ Пери, Ғасымбәк Закир һ.б. ижад иткән. XIX быуатҡа тиклемге тарихнамәләр билдәле түгел<ref>{{книга |автор = Петрушевский И. П.|заглавие = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |место = Л.|год= 1949 |страницы =25}}</ref> == XIX быуат әҙәбиәте == [[Файл:Qudsi.jpg|thumb|150px|Аббасғулу Аға Баҡыйханов]] XIX быуатта Әзербайжан территорияһы Рәсәй империяһы составына ингән, был ваҡиға урындағы халыҡтың фарсы традицияларынан айырылыуына һәм рус-европа мәҙәниәтенә яҡынайыуына килтергән. Был осорҙа Ғасымбәк Закир, Сәйед Абулғасым Небати, Сәйед Азим Ширвани, Хөршидбаныу Натаван, Аббасғулу Аға Баҡыйханов, Мирза Шәфи Вазех, Исмаилбәк Ғутҡашынлы, Джалил Мамедкулизаде ижад иткән. Солтан Меджид Ғанизаде күп кенә прозаик әҫәрҙәрҙең авторы булған. Уның публицистик хикәйәһе «Уҡытыусылар ғорурлығы», «Кәләш муйынсаһы» повесы, «Аллаһ диваны» хикәйәләре, «Ғурбан байрамы» һ.б. әҫәре билдәле. Таги Сидги тигән яҙыусы ла прозаик әҫәрҙәр авторы. [[Файл:Mfakhundov.jpg|left|150px|thumb|Мирза Фатали Ахундов]] Быуат уртаһында әзербайжан әҙәбиәтендә яңы жанр — Мирза Фатали Ахундов нигеҙ һалған драматургия барлыҡҡа килгән. 1850 йылдан 1857 йылға саҡлы ул XIX быуаттың беренсе ярты йыллығындағы Әзербайжан тормошон реалистик сағылдырған 6 комедия һәм бер повесть яҙған. Ахундов шулай уҡ әҙәби тәнҡитте башлап ебәреүсе һанала<ref name="Мирза Фатали">{{книга |заглавие = М. Ф. Ахудов. Избранные произведения |издательство = [[Азернешр]] |год = 1987 |место = Б. |страницы = 14 }}</ref>. Икенсе драматург — Наджафбәк Вәзиров 1896 йылда «Фәхреддиндең ҡайғыһы» тип аталған беренсе әзербайжан трагедияһын яҙҙы<ref name="Ахунд">{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА | publisher=ФЭБ "Русская литература и фольклор"| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl7/vl7-2152.htm}}</ref>. Иран Әзербайжанында әзербайжан һәм фарсы телдәрендә яҙған шағир Сәйед Абдулғасем Набати һәм шағирә Хәйран-Ханум ижад иткән. Әзербайжандың Көньяҡ Дағстан менән тарихи-мәҙәни үҙ-ара мөнәсәбәттәре әзербайжан әҙәбиәтен дағстан авторҙары ижады менән байытҡан. Лезгин яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Етим Эмин, туған лезгин телендә лә, шулай уҡ әзербайжан телендә лә яҙған<ref>{{книга |автор = Alekseĭ Leontʹevich Narochnit︠s︡kiĭ. |заглавие = История народов Северного Кавказа, конец XVIII в.-1917 г |ссылка = http://books.google.com/books?id=C1hpAAAAMAAJ&q=етим+эмин+писал+на+азербайджанском&dq=етим+эмин+писал+на+азербайджанском&ei=Qj3QStmGHo6CzASTudyVDg&hl=ru&output=html |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год =1988 |Том =2 |страницы = 376 |isbn = 5020094080, 9785020094086 }}</ref>. Лезгин донъяуи яҙма әҙәбиәтенең күренекле шағиры һәм ғалимы Һәсән Алҡадари үҙенең әҫәрҙәрен шулай уҡ лезгин һәм әзербайжан телендә яҙған. 1892 йылда ул, үҙенең (Аҡадариҙың) күп һанлы комментарийҙарын, иҫкәрмәләрен һәм шиғри өҫтәмәләрен индереп, Дағстандың тарихы буйынса көнсығыш яҙма мәғлүмәттәр йыйылмаһы булған «Асари-Дағстан» тигән китабын әзербайжан телендә яҙған<ref>{{книга |автор = |заглавие = Большая советская энциклопедия |ссылка = http://books.google.com/books?ei=697DTpL8CoegOvTWofoN&ct=result&hl=ru&id=dqoYAAAAIAAJ&dq=%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8+%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&q=.#search_anchor |издательство = |год =1952 |Том =13 |страницы = 287 |isbn = }} ''«Связи с Азербайджаном способствовали возникновению в конце 19 в. у лезгин и светской письменной литературы. Виднейшим её представителем был Гасан-Алкадари (1834—1910) — автор широко распространённой книги „Асари-Дагестан“, написанной в 1892 на азербайджанском языке и представляющей собой свод восточных письменных сведений по истории Д. с многочисленными комментариями, замечаниями и стихотворными вставками самого Алкадарп.»''</ref>. XX быуат башында ижад иткән Дербент ашуғы тау еврейы Шаул Сименду шулай уҡ әзербайжан телендә иврит хәрефтәре менән яҙған<ref>{{cite news | title=Ворота Востока| publisher=Журнал ЛЕХАИМ| url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/184/region.htm|author=Илья Карпенко}}</ref>. Ул осорҙағы әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан ашуғтары шиғри сәнғәте ҙур урын алған. Ашуғ Алескер, Наджафкули, Ғөсәйн Бозалғанлы һ.б. ашуғтар киң билдәлеләре булған. XIX быуат аҙағында үҙҙәренең әҙәби ижадын Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Нариманов башлаған. Нариманов Әзербайжандағы тәүге халыҡ китапхана-уҡыу бүлмәһен асҡан, әзербайжан әҙбиәте тарихындағы тәүге тарихи «Нәдир-шаһ» трагедияһын һ.б. әҫәрҙәр яҙған<ref>{{БСЭ3|статья=НаримановНариман Кербалай Наджаф оглы }}</ref>. == ХХ быуат әҙәбиәте == === XX быуат башы әҙәбиәте === [[Файл:AbbasSahhat.jpg|thumb|150px|Аббас Саххат]] XX быуатҡа яҡын арауыҡта Әзербайжанда Джәлил Мәмәдкулизаде һәм Нариман Кербалаи Наджаф оғлы (Нариман Нариманов) ижад иткәндәр. Джәлил Мәмәдкулизаде был периодта әзербайжан тәнҡит реализмының классикаһына әйләнгән «Мәйеттәр» (1909), «Минең әсәйемдең китабы» (1918) пъесаларын, «Почта йәшниге» (1903), «Зәйнал ирене» (1906), «Иранда Конституция» (1906), «Курбанали бәк» (1907) тигән хикәйәләрен яҙған<ref name="Литература Азербайджана"/>. Быуат башында әзербайжан әҙәбиәтенең прогрессив романтизмына нигеҙ һалған Мөхәммәт Һади, шулай уҡ Ғөсәйн Джәвид һәм Аббас Сиххат ижадтарын башлаған. Аббас Сиххат ике өлөштән торған «Көнбайыш ҡояшы» (1912) китабына егерменән артыҡ рус шағирының үҙе тәржемә иткән әҫәрен индергән,һәм был ул замандың ҙур мәҙәни ваҡиғаһына әүерелгән<ref name="Литература Азербайджана"/>. Үҙҙәренең әҫәрҙәрендә Сиххат һәм Абдулла Шаиһ алғы планға мәғрифәтселек, мәғариф, тәрбиә һәм әхлаҡ проблемаларын ҡуйған. Шағир Сабир Мирза Алекпер Сабир әҙәби мәктәбенә - Көнсығыштағы шиғри мәктәпкә нигеҙ һалған<ref name="Литература Азербайджана">{{cite news | title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА|publisher=ФЭБ "Русская литература и фольклор"| url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl8/Vl8-1812.HTM}}</ref>. Мирза Али Моджуз, Нәзми (Əli Nəzmi), Алиғулу Ғамғюсар, Байрамали Аббасзаде(Bayraməli Abbaszadə) был мәктәптең сағыу вәкилдәре булған<ref name="Литература Азербайджана"/>. Күренекле лезгин шағиры Сөләймән Стальский ҙә үҙенең ҡайһы бер шиғырҙарын әзербайжан телендә яҙған («Муллаға», «Ҡаф тауы», «Колхоз», «Селлә аша ашыҡмай» һ.б.)<ref>{{книга |автор = Мусаев К. М. |заглавие = Путём сближения и единства |издательство = Элм |год =1986 |место =Баку |страницы = 78 |isbn = }}{{oq|ru|На азербайджанском языке создавал некоторые свои стихи С. Стальский («Мулле», «Кавказ», «Колхоз», «Не торопясь сквозь зной» и др.), к азербайджанскому письму и языку прибегали Т. Хурюгский, Ш. Гезерчи, Н. Шерифов и другие лезгинские поэты.}}</ref><ref>{{книга |автор = [[Климович, Люциан Ипполитович|Климович Л. И.]] |заглавие = Наследство и современность: очерки о нац. литературах |издательство = Советский писатель |том = |год =1975 |страницы = 120 |isbn = }}{{oq|ru|Сулейман Стальский, работая в Дербенте, Гяндже, Баку, Самарканде и других местах Средней Азии, освоил некоторые тюркские языки и позднее создавал произведения не только на родном, лезгинском, но и на азербайджанском языке. Так, на азербайджанском языке им сложено, в частности, стихотворение, прочитанное на Первом всесоюзном съезде советских писателей. В архиве поэта сохранилось на азербайджанском языке двенадцать стихотворений, всего насчитывающих около пятисот строк.}}</ref><ref>{{книга |автор = |заглавие = Живое единство: о взаимовлиянии литератур народов СССР: сборник статей |издательство = Советский писатель |том = |год =1974 |страницы = 246 |isbn = }}{{oq|ru|Лезгинские писатели до образования своего письменного периода создавали художественные произведения на других языках, пользуясь письменностью иных народов. Так, арабским и азербайджанским языками пользовались Мирза-Али Ахтынский, Етим Эмин, Гасан Алкадари. Посредством арабской и азербайджанской письменностей написаны все лезгинские произведения Етима Эмина, Кючхюра Саида, Гаджи Ахтынского, Тагира Хурюгского. На азербайджанском языке создал немало стихов и Сулейман Стальский.}}</ref>. Әзербайжан телендә рутуль шағирҙары Хазарчи Гаджиев һәм Джамисаб Саларовтар<ref>{{книга |автор = |часть = Рутульцы |заглавие = Народы Кавказа |том = 1 |издательство = Изд-во АН СССР |место =М. |год = 1960 |страницы = 544 |ответственный=Под общ. ред. С.П. Толстова |isbn = }}</ref>, шулай уҡ грузин шағиры Иетим Гурджи яҙған<ref>{{книга |автор = Alexander Mikaberidze |заглавие = Historical Dictionary of Georgia |издательство = The Scarecrow Press |место = |год = 2007 |страницы = 358 |isbn = 0-8108-5580-1 }}</ref>. 1910—1920-се йылдарҙа Әзербайжандың 1918 йылда яулап алынған дәүләт бойондороҡһоҙлоғон Джафар Джаббарлы, Әхмәд Джәвәд, Өммөгөлсөм кеүек авторҙар данлаған. Был дәүерҙә тәүге ҡатын-ҡыҙ драматург Сәкинә Ахундзаде ижад иткән<ref>{{az icon}} [http://www.anl.az/el/r/Az_teatri_3_esr.pdf 130 Years of the Three Centuries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221210045/http://www.anl.az/el/r/Az_teatri_3_esr.pdf |date=2018-12-21 }} by Ilham Rahimli</ref>. Әзербайжан әҙәбиәте өсөн Нариман Наримановтың драматургияһы оло әһәмиәткә эйә. Наримановтың төп әҫәрҙәре: «Баһадур һәм Сона», «Мәжлес», «Надир шаһ» һәм «Шамдан бәк». Оло педагог Рәшид бәк Эфендиев күп кенә драмататик әҫәрҙәрҙең авторы булған. === Совет Әзербайжаны әҙәбиәте === {{Врезка |Выравнивание=right |Ширина=267px |Заголовок=Сәмәд Вургун <br /><small>«Әзербайжан»</small> |Содержание= Я ходил по горам, я глядел меж лугов <br /> В журавлиные очи родных родников<br /> Издалека выслушивал шум тростников<br /> И ночного Аракса медлительный ход… Здесь я дружбу узнал, и любовь, и почёт.<br /> Можно ль душу из сердца украсть? — Никогда!<br /> Ты — дыханье моё, ты — мой хлеб и вода!<br /> Предо мной распахнулись твои города. Весь я твой. Навсегда в сыновья тебе дан.<br /> Азербайджан, Азербайджан!… <ref>{{cite news| title=Самед Вургундың «Әзербайжан» шиғыры| publisher=Tercume.az| url=http://www.tercume.az/FERQLI%20TERCUMELER/Vurqun-Azerb.htm}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | Фон =#FFF8DC }} Әзербайжанда совет власын урынлаштырыу [[Гәнжә]] төрмәһендә әзербайжан мәғрифәтселәренең береһен — Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы директоры, «Әзербайжан татарҙарының әҙәбиәте» (Тифлис, 1903) брошюраһының авторы Фирудин бәк Әхмәд бек оғлы Кочарлинскийҙы атыу менән билдәләнгән<ref name="Фирудин">{{cite news| title=Фиридунбек Кочарли: Просветитель и Учёный| publisher=Азербайджанский конгресс| url=http://www.azcongress.ru/article.php?1180| author=Галина МИКЕЛАДЗЕ| date=29.02.08| accessdate=2016-11-19| archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026021627/http://azcongress.ru/2008/02/29/firidunbek_kocharli_prosvetitel_i_uchenyiy/| archivedate=2015-10-26}}</ref>. Артабан әзербайжан әҙәбиәтендәге прогрессив романтизмға нигеҙ һалыусы һәм драматург Һөсәйен Джәвид, шағир Микаил Мушфиг, прозаик һәм әҙәби тәнҡитсе Сәйед Һөсәйен, шағир, Әзербайжан гимны авторы Әхмәд Джәвәд, яҙыусы һәм ғалим Йософ Вәзир Чәмәнзәминли һ.б. репрессия ҡорбандары булғандар. Һөсәйен Джәвид — әзербайжан романтизмының әһәмиәтле вәкилдәренең береһе. Һөсәйен Джәвидтең сағыу әҫәрҙәре булып «Әсә», «Санан шәйех» һәм «Демон» шиғри трагедиялары, «Бәйғәмбәр» (1922), «Аҡһаҡ Тимер» (1925), «Кенәз» (1929), «Сеявуш» (1933), «Хәйәм» (1935) пьесалары һәм «Азер» (1923—1932) поэмаһы һ.б. торған. Икенсе шағир — Самед Вургундың ыҡсым һәм тотанаҡлы стиле әзербайжан шиғриәтенең хәҙерге стиле һәм теленең формалашыуына, уның архаизмдан таҙарыныуына булышлыҡ иткән<ref name="ВургунСЭ"/>. Ул «Вәғиф» героик-романтик шиғри драмаһын (1937), «Ханлар» шиғри тарихи драмаһын (1939), «Фархад һәм Ширин» мөхәббәт-героик шиғри драмаһын (1941)<ref name="ВургунСЭ">{{cite news | title=Самед Вургун - Жизнь и творчество | publisher=Сайт Самеда Вургуна | url=http://samedvurgun.com/ru/index.php | accessdate=2016-11-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923194339/http://samedvurgun.com/ru/index.php | archivedate=2017-09-23 }}</ref>, шулай уҡ бик күп башҡа әҫәрҙәр ижад иткән. Яҙыусы Мехти Ғөсәйн 1942 йылда «Комиссар» тәүге әзербайжан тарихи повесын ижад иткән<ref>{{БСЭ3|статья=Гусейн Мехти}}</ref>. Был периодта Осман Сарывелли, Рәсүл Рза, тарихи романсы Мамед Сәйед Ордубади, драматургтар Сөләймән Сани Ахундов, Мирза Аждар оғлы Ибраһимов, Самед Вургун, Сабит Рахман, Әнвәр Мамедханлы, Ильяс Магомед оғлы Эфендиев, Шихали Гурбанов яҙғандар. Иран Әзербайжанынан Төньяҡ Әзербайжанға күсеп килгән шағирҙар Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Сохраб Таһир һәм Окума Биллури үҙҙәренең ижады менән әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан. 1927 йылдың июнендә Пролетар яҙыусыларының әзербайжан ассоциацияһы булдырылған<ref>{{книга |автор = Тамилла Халилова. |заглавие = Азербайджанская проза на русском языке |ссылка = http://books.google.com/books?id=jL8xAAAAIAAJ&q=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&hl=ru&ei=-UanTOqcCpGhOtPj3cgM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ |издательство = |год =1986 |Том = |страницы = 38 |isbn = }}</ref>, һәм 1932 йылда юҡҡа сығарылған<ref>{{книга |автор = Алиовсад Гулиев, И. В. Стригунов. |заглавие = Дорогой свободы и счастья |ссылка = http://books.google.cohl=rum/books?id=up8CAAAAMAAJ&q=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&dq=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9&hl=ru&ei=5kenTPD9KYqDOoiwidsM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEsQ6AEwBzgK |издательство = Азербайджанское гос. изд-во |год =1967 |Том = |страницы = 194 |isbn = }}</ref>. Шул уҡ йылда Әзербайжан Яҙыусылар союзына нигеҙ һалынған. Сталин эпохаһынан һуң Әзербайжанда шағирҙар Али Кәрим, Хәлил Рза Олотөрөк, Джабир Новруз, Мамед Араз, Фиҡрәт Ғоджа, Фиҡрәт Садығ, Алекпер Салахзаде, Иса Исмаилзаде, Сабир Рустамханлы, Фамил Мехти, Тофиғ Байрам, Ариф Абдуллазаде, Ғөсәйн Ҡюрдоғлу, Ильяс Тапдығ, Муса Яғуб, Чингиз Алиоғлу, Нусрат Кесемәнли, Залимхан Яғуб, Рәмиз Ровшан һ.б. ижад иткән. Мирза Аждар оғлы Ибраһимов ижады әзербайжан совет әҙәбиәтендә сағыу эҙ ҡалдырған. Үҙенең драматик әҫәрҙәрендә Ибраһимов үҙен үткер тормош конфликттары, сағыу, реалистик характерҙары, йәнле диалог оҫтаһы итеп күрһәткән. Уның милли драматургияның иң яҡшы традицияларына нигеҙләнеп яҙылған пьесалары әзербайжан совет әҙәбиәтен үҫтереүҙә ҙур әһәмиәткә эйә булған. Ауылда социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы һүрәтләгән «Хаят» драмаһы һәм испан халҡының фашизмға ҡаршы батырҙарса көрәшен сағылдырған «Мадрид», шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тылдағы халыҡтың хеҙмәте тураһындағы «Мөхәббәт» пьесалары (1942 йылда ҡуйылған), Нариман Наримановтың тормошона һәм революцион эшмәкәрлегенә бағышланған «Пэр-ванэ» роман-эпопеяһы һәм башҡалар уның сағыу әҫәрҙәре булған. «Көньяҡ хикәйәләре» циклында, «Көн башланыр» романында ул Ирандағы милли-азатлыҡ хәрәкәте эпизодтарын күрһәткән<ref>{{cite news | title=Ибрагимов Мирза Аждар оглы|publisher=[[БСЭ]]| url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/049/606.htm}}</ref>. Башҡа әҙәби жанрҙар ҙа әүҙем үҫешә барған. Джамшид Әмиров әзербайжан әҙәбиәтендә детектив жанрға нигеҙ һалыусы булған. XX быуат аҙағында 70-тән артыҡ шиғри йыйынтыҡ һәм 20 поэма яҙған Бәхтияр Ваһабзаде танылыу алған<ref name="Гюль">{{cite news| title=Умер Бахтияр Вагабзаде| publisher=NIRA Aksakal| url=http://aksakal.info/pages%2Bview%2B377.html| author=Анар, ТОФИК МЕЛИКЛИ}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201035351/http://aksakal.info/pages+view+377.html |date=2017-12-01 }}</ref>. Уның «Гөлөстан» поэмаһы Рәсәй һәм Иран араһында бүленгән һәм берләшергә ынтылған әзербайжан халҡына бағышланған<ref name="Гюль"/>. === Иран Әзербайжаны әҙәбиәте === [[Файл:Samad Behrangi.JPG|thumb|150px|left|Самед Бехранги]] Каджарҙар династияһы урынына килгән Пехлевиҙар мәғарифта, прессала һәм эш башҡарыуҙа әзербайжан телен файҙаланыуҙы тыйған<ref name="BoIr">C. E. Bosworth. Azerbaijan — Islamic history to 1941. Iranica.</ref>. Әммә, фарсы теленән башҡа, күп әзербайжандар әҫәрҙәрен туған телдәрендә яҙыуҙы дауам иткән. Улар араһында шағирҙар Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр, яҙыусылар Самед Бехранги, Бехзад Бехзади һәм башҡалар булған. XX быуат башында социаль проблемаларҙы асҡан сатирик шиғырҙар ижад иткән Мирза Али Моджуз шағир Сабирҙың көслө йоғонтоһо аҫтында булған<ref name="Моджуз">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/077/410.htm|title=Моджуз, Мовджуз Мирза Али|publisher=БСЭ|archiveurl=http://www.webcitation.org/66MK8gvyA|archivedate=2012-03-22}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.iranica.com/articles/mojez-sabestari | title = MOʿJEZ ŠABESTARI | publisher = Encyclopædia Iranica | archiveurl = http://www.webcitation.org/66MKAUwlO | archivedate = 2012-03-22 }}</ref>. Уның ижадының төп темаһы - халыҡтың хоҡуҡһыҙлығы («Тыуған ил», «Көн һайын» һ.б.), уның иҙеүселәргә ҡаршы көрәше, хоҡуҡһыҙ ҡатын-ҡыҙ хәле («Бәхетһеҙ ҡыҙҙар» һ.б.); ул шулай уҡ В. И. Ленинды («Ленин») һәм Октябрь революцияһын данлаған («Революция күкрәр», «Ниһайәт» һ.б.)<ref name="Моджуз"/>. 1941 йылда совет-британ ғәскәрҙәре тарафынан ойошторолған Иран операцияһы һәм Көньяҡ Әзербайжанда дәүләт ҡоролошо булдырыу совет-иран сиктәре менән бүленгән әзербайжандарҙың берләшеү, шулай уҡ әзербайжан әҙәби телен тергеҙеү теләген тыуҙырған<ref name="Свентоховский">{{cite web|url=http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_002.htm|title=Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане|publisher=sakharov-center.ru|author=Тадеуш СВЕНТОХОВСКИЙ|archiveurl=http://www.webcitation.org/66MKBElo0|archivedate=2012-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321161055/http://www.sakharov-center.ru/publications/azrus/az_002.htm |date=2012-03-21 }}</ref>, ләкин 1946 йылда Әзербайжан автономиялы хөкүмәте ҡыйратылған һәм Иран регионда яңы контроль урынлаштырған. Шул ҡыҫҡа периодта Совет Әзербайжаны йоғонтоһонда Али Туде, Балаш Азероғлу, Мәдинә Гөлгөн, Хөкүмә Биллури һәм сәйәси публицист Ферейдун Ибраһими кеүек авторҙар ижад иткән. Сатирик шағир Ибраһим Дакер, Али Фитрат, шағир һәм педагог Мир Махди Этимад һәм ашуғ Хөсәйн Джаван кеүек элекке яҙыусылар әүҙемлек күрһәткән<ref name="Ираника"/>. Көньяҡтың да, Төньяҡтың да әҙәбиәт һөйөүселәренә берҙәй таныш талантлы шағирҙы — фажиғәле яҙмышлы кешене, еңелмәҫ көрәшсене, Мөхәммәт Бирийҙе айырып билдәләп китер кәрәк. [[Файл:Shahriyar.jpg|thumb|Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр]] 1946 йылдан һуң Әзербайжандың ике өлөшөнөң күпселеген шиғриәттә асылған яҡынлыҡ тойғоһо «һағыш әҙәбиәте» тип билдәлелек алған әҙәби ағымға ғүмер биргән, һәм шул ағымдың стандарт символикаһы түбәндәге шиғри юлдарҙа асылған : {{начало цитаты}} <poem> Аракс, наполняющий нас печалью, Течёт и разрезает пространство подобно молнии. Да, Аракс разделяет народ, Но земля под ним — одна<ref name="Свентоховский"/>. </poem> {{конец цитаты}} Ике телдә яҙған Мөхәммәт Хөсәйн Шаһрияр ике илдә лә киң баһалы. Ул үҙенең әҫәрҙәрен әзербайжан теле һәм мәктәптәрҙә туған телдә уҡытыу проблемаһына, әзербайжан халҡының ике дәүләттә бүленеп ҡалғанына, шулай уҡ Көньяҡ Әзербайжанда 1945—1947 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтенә бағышлап яҙған<ref name="Вещь">{{cite news| title=Мухаммеду Шахрияру – 100| publisher=Азербайджанский конгресс| author=Алиш АВЕЗ| url=http://www.azcongress.ru/article.php?198| date=15.12.06| accessdate=2016-11-19| archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602051502/http://azcongress.ru/2006/12/15/muhammedu_shahriyaru__100/| archivedate=2016-06-02}}</ref>. «Хәйдәр-Баба»тигән романы уға ҙур дан алып килгән. Балалар яҙыусыһы Сәмәд Бәһранги, фарсы шағирҙары Әхмәд Шамлу, Форуғ Фаррохзад һәм Мәһди Ахаван-Салестың поэмаларын әзербайжан теленә тәржемә итеп, әзербайжан әҙәбиәтен байытҡан. == Хәҙерге заман әҙәбиәте == Хәҙерге заман Әзербайжанында фәҡәт рус телендә яҙған кинодраматург Рөстәм Мамед Ибраһим оғлы Ибраһимбәков һәм детектив романдар авторы Чингиз Абдуллаев ҙур билдәлелек яулаған. Шиғриәтте билдәле шағирҙар Нариман Һәсәнзаде, Хәлил Рза, Сабир Новруз, Вәкилов Вәғиф Сәмәдоғлу, Носрат Кесемәнли, Рәмиз Ровшан, Гамлет Абдулла оғлы Исаханлы, Зәлимхан Яғуб һ.б. кәүҙәләндерә. Хәҙерге заман әзербайжан драматургтарынан Ф. Һоджаны, Эльчинде, К. Абдулланы, А. Мәсүдте, Г. Мираламовты, Э. Һөсәйенбейлиҙе, А. Раһимовты, Р. Аҡбәрҙе, А. Әмирлене һ.б. атап була<ref name="lgz"/> Яңы әзербайжан прозаһы сиктәрен детектив, фантастика, антиутопия, төрөк мифологияһы, көнсығыш сюрреализмы элементтары киңәйтә. Был жанрҙарға мөрәжәғәт иткән яҙыусыларҙан Анарҙы, М. Сөләймәнлене, Н. Рәсүлзадены, Р. Рахманоғлуны атарға була. Йәш прозаиктар йышыраҡ милли тарихҡа һәм этник хәтергә мөрәжәғәт иткән һайын, әзербайжан реализмы көс йыя барҙы. Был осраҡта Эльчин Һөсәйенбейлиҙең «Ун өсөнсө апостол, йәки Йөҙ ҙә ҡырҡ беренсе Дон Жуан» тарихи-синтетик романын һәм Юныс Оғуздың исторические романы «Шаһ Аббас» һәм «Надир шаһ» атамалы тарихи романдарын атарға була<ref name="lgz"/>. Ҡарабах һуғышы хәҙерге заман әзербайжан әҙәбиәтендә үҙенең эҙен ҡалдырҙы: Г. Анарғызы, М. Сөләймәнле, А. Раһимов, С. Әхмәдле, В. Бабанлы, К. Нәзирле, А. Ҡулиев, А. Аббас, М. Бәкирле кеүек яҙыусылар ҡасаҡтарҙың яҙмышы темаһына, юғалтҡан Шушаны һағыныуға, Ходжали үлтерешенә, һуғыш ҡанһыҙлығына һ.б. мөрәжәғәт итте<ref name="lgz">{{cite news | title=Поставим многоточие|publisher=Сайт "Литературной газеты"| author=Тельман ДЖАФАРОВ (ВЕЛИХАНЛЫ), Рустам КАМАЛ| url=http://www.lgz.ru/article/7864/}}</ref> Ҡарабах әрмән-әзербайжан конфликтын башынан үткәреп аңларға тырышыуға 2012 йылдың һуңында тәү тапҡыр рус телендә баҫылып сыҡҡан Әкрәм Айлислиҙың «Таш төштәр» тигән роман-реквиемы бағышланған. Әзербайжандағы әрмән халҡының трагедияһын баҡы интеллигенты күҙлегенән тасуирлаған роман илдә тәрән ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы, ә автор «Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы» тигән исеменән яҙҙы. Йәш яҙыусыларҙы күтәреү маҡсатында 2009 йылда «Али һәм Нино» нәшриәте Әзербайжандың Милли китап премияһы булдырылған, ул һәр йылдың әҙәбиәт яңылыҡтарын күҙәтеп бара һәм элекке йылда сығарылған уңышлы әҫәр өлгөләрен премия менән билдәләй.<ref>[http://mkm.az/ru/index.php Национальная книжная премия]</ref><ref>[http://www.newsazerbaijan.ru/culture/20130606/298951657.html Объявлены имена победителей Национальной книжной премии Азербайджана]</ref><ref>[http://www.bakcell.com/ru/08/2012/national-book-award-is-launched-again-with-the-main-sponsorship-of-bakcellМилли Китап Премияһы Bakcell компанияһы спонсорлығы менән башланды]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Премия жюрийына танылған әзербайжан яҙыусылары, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре инә.<ref>[http://mkm.az/ru/jury.php Состав жюри НКП]</ref> == Дәүләт ярҙамы == [[Файл:Stamps of Azerbaijan, 1994-209k.jpg|thumb|left|250px|Физулиҙың 500 йыллығына бағышлап сығарылған Әзербайжан маркаһы.]] Әзербайжан дәүләт бойондороҡһоҙлоғона эйә булғандан һуң, мәҙәниәт, шул иҫәптән әзербайжан әҙәбиәте лә, дәүләт ярҙамына мохтаж ине. Бының менән бәйле тормошҡа ашырылған киң масштаблы саралар бер үк ваҡытта әзербайжан әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте өйрәнеү фәненең үҫешенә һәм ҡаҙаныштарына етди гарантия булып тора. Ғәйдәр Әлиевтең шәхси инициативаһы буйынса һәм уның туранан-тура етәкселеге аҫтында төрөк эпосы «Ҡорҡот олатайымдың китабы»ның 1300 йыллығы, шағир Мөхәммәт Фүзулиҙың 500 йыллығы билдәләнде. Әҙәби процесты йәнләндереүгә, ижад донъяһына яңы талантлы авторҙар килеүенә әзербайжан хөкүмәтенең илдең дәүләт бюджетынан «Әзербайжан», «Әҙәби Әзербайжан», «Улдуз», «Гобустан» журналдарын һәм «Әдәбийәт газети» гәзите кеүек әҙәби органдарҙы регуляр финанслау тураһындағы махсус ҡарары ҙур әһәмиәткә эйә булды. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2004 йылдың 12 ғинуар «Әзербайжан телендәге күп кеше ҡулланған баҫмаларҙы латин графикаһына күсереү» һәм 2004 йылдың 27 декабрендә сыҡҡан «2005—2006 йылдарҙа латин графикаһына күсерелергә тейешле әзербайжан телендәге әҫәрҙәр исемлеген раҫлау тураһында» тигән күрһәтмәһенә ярашлы, әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте бөйөк вәкилдәренең әҫәрҙәре күп кеше уҡырлыҡ тиражда сығарылды һәм илдең китапхана селтәрҙәренә тапшырылды. Ике бойороҡ буйынса ла дөйөм тиражы 9 миллиондан артыҡ экземпляр тәшкил иткән әзербайжан һәм донъя әҙәбиәте циклы китаптары, шулай уҡ һүҙлек һәм энциклопедиялар китапханаларға оҙатылған һәм китап уҡыусылар ҡарамағына тапшырылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Әзербайжан яҙыусылары һәм шағирҙары * Урта быуаттар әзербайжан әҙәбиәте хронологияһы * Әзербайжан әкиәттәре == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Һылтанмалар == * [http://suleymanli-si.narod.ru/ Энциклопедия азербайджанской литературы]{{ref-az}} * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-0944.htm Азербайджанская литература — Краткая литературная энциклопедия (1962)] * [http://fednews.ru/azerbaijan/143485-v-nacionalnojj-biblioteke-indonezii-budet-sozdan.html В Национальной Библиотеке Индонезии будет создан Фонд Литературы Азербайджана]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20080504040340/http://www.rus.azadinform.az/index.php?dn=news В Пскове состоится презентация коллекций азербайджанской литературы]{{ref-ru}} * [http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2007/02/2.htm МОСТЫ ДОВЕРИЯ ЧЕРЕЗ КУЛЬТУРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709041835/http://vyshka.azeurotel.com/arxiv/2007/02/2.htm |date=2008-07-09 }}{{ref-ru}} * Мухаммед Физули. Научно-исследовательские статьи. — Баку: Госиздат, 1958. * [http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011747/1011747a3.htm Чингиз Гусейнов: Азербайджанская литература 1920—1980 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223211656/http://www.krugosvet.ru/articles/117/1011747/1011747a3.htm |date=2008-12-23 }}{{ref-ru}} * [http://www.tercume.az/RU/ANA%20SEHIFE/Prezident.htm Распоряжения Президента Азербайджанской Республики: «Об издании на азербайджанском языке произведений выдающихся представителей мировой литературы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.baku.ru/pages/literature/literaturnyi-azerbaijan_ru.php Журнал «Литературный Азербайджан»]{{ref-en}} * [http://www.azerigallery.com/bio/rasulzade.html Из статьи Гасана Гулиева «Эмигрантская Литература Азербайджана — Мамед Эмин Расулзаде (1884—1955)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828124307/http://www.azerigallery.com/bio/rasulzade.html |date=2008-08-28 }}{{ref-ru}} <!-- {{Әзербайжан мәҙәниәте}} {{Әзербайжан темаларҙа}} {{Әзербайжандар}} {{Темалар буйынса Азия|Әҙәбиәт|цвет=Әзербайжан}} {{Темалар буйынса Европа|Әҙәбиәт|цвет=Әзербайжан}} --> [[Категория:Әзербайжан әҙәбиәте]] [[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте|Әҙәбиәт]] [[Категория:Телдәр буйынса әҙәбиәт]] mevk2lub33ejqgj8k721ehuwgkrxd5w Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы 0 111140 1308413 1281796 2026-11-05T16:00:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308413 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ғәлиев}} {{Персона |имя = Фирҙәт Ғәзиз улы Ғәлиев |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = <!-- commons һәм ba-wiki --> |ширина = |описание изображения = <!-- Портрет тураһында --> |род деятельности = {{Актёр|Башҡортостан|XX быуат|XXI быуат}} |дата рождения = 03.01.1965 |место рождения = [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]], [[Мәләүез районы]], [[Башҡорт АССР-ы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТыуғанУрыны|Көйөргәҙе районы}}) |гражданство = {{USSR}}→{{RUS}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы}} |автограф = |сайт = |викисклад = }} '''Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы''' ([[3 ғинуар]] [[1965 йыл]]) — театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. радио һәм телетапшырыуҙар алып барыусы. 2004 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокампанияһының «Даирә» ижади берекмәһе комментаторы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы]] лауреаты (1996). == Биографияһы == Фирҙәт Ғәзиз улы Ғәлиев 1965 йылдың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәләүез районы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]) [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылында тыуған. 1982 йылда унынсы синыфты тамамлағандан һуң [[Өфө сәнғәт институты]]на уҡырға инә. Башлап актёр һөнәренә һөйөү уятыусы, тәүге оҫталыҡ дәрестәре биреүсе уҡытыусыһы, курс етәксеһе [[Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы Ҡасимова]] була. Икенсе курсты тамамлауға хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Ярты йыл [[Мәскәү өлкәһе]]ндә, йыл ярым [[Белоруссия]]ла ил алдындағы бурысын үтәй. Ҡайтҡас, уҡыуын Ғабдулла Ғабдрахман улы Ғиләжев курсында дауам итә. Бейеүҙән дәрестәрҙе Тамара Шәһит ҡыҙы Хоҙайбирҙина класында ала. Сәхнә теленән дәрестәрҙе [[Илшат Хәлил улы Йомағолов]], [[Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова]] уҡыта. «Уңыштың башында иң тәүҙә остаздар тора. Үҙ эшен белгән иҫ киткес күркәм шәхестәр, аҡыллы педагогтар Фәрдүнә Ҡасимова, [[Илшат Йомағолов]], Тамара Хоҙайбирҙина, Ғабдулла Ғиләжев, [[Гөлли Мөбәрәкова]], Фәтих Иҡсанов һәм башҡалар үҙ ҡанаттары аҫтына алып, сәхнәгә сығарҙы, аяҡҡа баҫтырҙы»-тип оло хөрмәт һаҡлай күңелендә Фирҙәт Ғәзиз улы уҡытыусылары тураһында. Хеҙмәт юлын 1989 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Милли йәштәр театрында]] башлай. Йәш тамашасылар театры асылыу уңайы менән ҡуйылған «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маян­һылыу» спектаклендә Ҡуҙыйкүрпәс булып сығыш яһай. Күп тә үтмәй талантлы актёрға спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе ышанып тапшыралар. Театрҙағы тәүге эше «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ([[Мөхәмәтша Буранғолов]]) спектаклендә Ҡадирбирҙе Шахзада роле була. Милли Йәштәр театры сәхнәһендә ун йыл эшләү дәүерендә тамашасылар күңеленә хуш килерлек, иҫтә ҡалырлыҡ бик күп сағыу образдар тыуҙыра. [[Мостай Кәрим]]дең «Салауат, «Өн аралаш ете төш» спектаклендә Байыш тархандың ролен башҡара. Тап ошо роль өсөн 1997 йылда [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы|Шәйехзада Бабич]] премияһына лайыҡ була. Аҙаҡ, [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]на күскәс, ошо уҡ спектаклдә (Илдар Ғиләжев ҡуя) Байыш тархандың улы Илеште уйнай. [[Флорид Бүләков]]тың "Мөхәббәт реестры"нда Үлем фәрештәһе роле өсөн халыҡ-ара фестивалдә махсус призға лайыҡ була. 1998 йылдан алып [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының]] радиотапшырыуҙар студияһына диктор булып эшкә килә. 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2001 йылда [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]на саҡыралар. 2004 йылдан — [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] «Даирә» ижади берекмәһе комментаторы. Бер үк ваҡытта уҡы­тыу­сыһы Ғабдулла Ғиләжев саҡырыуы буйынса сәнғәт институтында дәрестәр алып бара. Сәхнә теле буйынса курста Гөлдәр Ишҡыуатова, Гөлшат Ғайсина, Фирүзә Аллаярова, Ишбулат Иҫәнбаев белем ала. Фирҙәт Ғәзиз улынан һүҙ, тел ҡәҙерен белергә өйрәнә. Дикция өҫтөндә эшләү, тауыш ҡуйыу серҙәренә төшөнә. == Башҡарған ролдәре == * Мөхәмәтша Буранғоловтың «Иҙеүкәй менән Мораҙым» спектаклендә — Ҡадирбирҙе Шахзада. * Т. Ғ. Миңнуллиндың «Ауыл эте Аҡбай», «Аҡбай ниңә күңелһеҙ?» музыкаль комедияһында — Аҡбай. * «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» спектаклендә — Ҡуҙыйкүрпәс. * Илшат Йомағоловтың «Буш сәңгелдәк» комедияһында — Тимер. * Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» спектаклендә — Байыш тархан. * С. Р. Суринаның «Алтын балта»һында — Ярымтыҡ. * Т. Ғ. Миңнуллиндың «Ен алыштырған» спектаклендә — Ен. * Ф. Бүләков «Мөхәббәт реестры»нда — Үлем фәрештәһе. * И. Х. Йомағолов пьесаһы буйынса «Нәркәс» спектаклендә — Йәноҙаҡ. * Р. Солтангәрәеваның «Аҡбуҙатҡа атлан, башҡортом!» тамашаһында — Аллаһы Тәғәлә * Жорж Р. Шарттың «Минең ҡатынымдың исеме Морис»ында — Жорж == Ижади эшмәкәрлеге == Актёр, [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] программаларын алып барыусы диктор, төрлө саралар­ҙың алыштырғыһыҙ алып барыусыһы, тележурналист. Дәүләт концерттары менән [[Төркиә]]лә, Ке­мерово өлкәһендә сығыш яһай, фильм­дар­ҙа уйнай, тапшырыуҙарҙа ҡатнаша. Телевидениелағы тәүге сығышы 1983 йылда балалар өсөн була. [[Мәғәфүр Хисмәтуллин]]дың ҡатыны Сөйөмбикә апай тапшырыуҙарында әкиәттәр уҡый. Фирҙәт Ғәзиз улын ошо тапшырыуҙа әкиәттә уйнарға саҡыра. Актёр сағыу әкиәт персонаждары образдарын тыуҙыра: Аҡбай («Ауыл эте Аҡбай», «Аҡбай ниңә күңелһеҙ?»; икеһе лә — Т.Ғ.Миңнуллин); Ярымтыҡ («Алтын балта», [[Сәрүәр Сурина|С. Р. Сурина]]; бөтәһе лә — Милли Йәштәр театрында). Тыр-тыр ролен Гөлназ Ҡолһарина тыуҙыра. Тәүге ниәт буйынса ул бер тапҡыр уйнала торған герой була. Был — һәр нәмәгә өлгөрә, ҡыҫыла торған һәм үҙ фекере булған эскерһеҙ герой балаларҙың күңеленә хуш килә. Һөҙөмтәһендә, Фирҙәт Ғәзиз улы «Сәңгелдәк» тапшырыуында 17 йыл буйы Тыр-тыр роле менән кескәйҙәргә тыныс йоҡо теләй. == Телефильмдәрҙә ролдәре == * Журналист («Мадам Баттерфляй», 1991). * Тыр-тыр («Тубырса һәм Сыралыҡай». 2000). * Зәки Вәлиди («Янсыҡ». 2002) һәм башҡалар. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5230-liev-fir-t-ziz-uly|автор=Хоҙайғолова Р. Ғ.}} * http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2471 * http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/artistar/296-atay-abay-tyr-tyr-diktor.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://web.archive.org/web/20180911073326/http://www.ye02.ru/news/kl/10230-diktor-akter-m-tyr-tyr.html [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] 3xp5iqpt8pfotjekgals0xt94psrre1 Ҡытай фәлсәфәһе 0 111390 1308553 1275132 2026-11-05T23:28:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308553 wikitext text/x-wiki [[Файл:People's_Republic_of_China_(orthographic_projection).svg|справа|200x200пкс]] '''Ҡытай фәлсәфәһе '''([[Ҡытай теле|ҡыт.]] <span lang="zh-cn">中国哲学</span>) Көнсығыш [[Фәлсәфә|фәлсәфәһенең]] бер өлөшө булып тора. Уның Ҡытай, [[Япония]], Корея, [[Вьетнам]] мәҙәниәтенә йоғонтоһо грек фәлсәфәһенең Европаға йоғонтоһона бәрәбәр. == Тарихы == === Ҡытай фәлсәфәһе тарихының алды (б. э. т. VI быуатҡа тиклем) === Боронғо ҡытай фәлсәфәһендә донъяға дини-мифологик ҡараш хакимлыҡ иткән. Боронғо ҡытайҙар фекеренсә, донъяла бөтә нәмә Күк тарафынан алдан билдәләнгән, Шан-ди Күктең төп идарасыһы булып иҫәпләнгән. Күп һанлы илаһтар, шулай уҡ хайуандарға, ҡоштарға, балыҡтарға оҡшаш йә ярымхайуан-ярымкеше ҡиәфәтендәге заттар уға буйһонған. «Күк ихтыярын» төрлө билдәләр аша йә күрәҙәлек итеп белергә мөмкин булған. Боронғо Ҡытай динендә ата-бабалар һәм боронғолоҡтоң мифик батырҙары культы мөһим һаналған.  Шул уҡ ваҡытта, Ҡытайҙың бик боронғо яҙма ҡомартҡыларынан билдәле булыуынса, ҡайһы бер аҡыл эйәләре фәлсәфәүи идеялар сығарған һәм һуңынан ҡытай фәлсәфәһенең мөһим төшөнсәләренә әүерелгән терминдар тәҡдим иткән: * Ши Бо гармония (хэ) төшөнсәһен индергән, * батшалыҡтың һарай йылъяҙмасылары һәм астрономдары башлығы Цзинь Ши Мо (Цай Мо) (б. э. т. VIII быуат) «бөтә нәмәләрҙең ишле булыуы» идеяһын әйткән, * батшалыҡтың һанаунигы (дафу) Чжоу Бо Янфу (б. э. т. VIII быуат) б. э. т. 780 йылда булған ер тетрәүҙе инь һәм ян көстәренең тигеҙлеге боҙолоу менән аңлатҡан. Б. э. т. VII—V быуаттарҙа Боронғо Ҡытайҙың ҡайһы бер фәлсәфәселәре тәбиғәтте күҙәтеү аша донъяны аңлатырға тырышҡан. Ши-цзиндың китабы буйынса хөкөм иткәндә, ул дәүерҙә ҡытай фәлсәфәһендә Күк культы хакимлыҡ иткән, был культ йондоҙҙар хәрәкәтен тәбиғи ғәмәлдәр ҡанунлыҡтары менән аңлатып ҡына ҡалмай, уларҙы айырым дәүләттәр һәм айырым кешеләр яҙмыштары, шулай уҡ әхләҡ ҡағиҙәләре менән дә бәйләй.  Юрий Пинес раҫлауынса, б. э. т. VI быуаттың дүрт сәйәси шәхесе Конфуцийға тиклемге Ҡытайҙың интеллектуаль тормошондағы иң эре фигуралар булған, улар: Цзинь батшалығынан Шусян 叔向 менән Нюй Шуци 女叔齊(司馬侯), Ци батшалығынан {{Не переведено 3|Янь Ин||en|Yan Ying}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">)</span>русск. 晏嬰 һәм Чжэн батшалығынан {{Не переведено 3|Цзы Чань||en|Zichan}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span><span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">)</span>русск. 子產 <ref>Pines, Yuri. </ref>. === {{Якорь|древнекитайская философия}}Боронғо ҡытай фәлсәфәһе (б. э. т. VI—II быуаттар) === Б. э. т. VII—III быуаттарҙағы тәрән сәйәси үҙгәрештәр — боронғо берҙәм дәүләттең тарҡалыуы һәм айырым батшалыҡтарҙың нығыныуы, эре батшалыҡтар араһындағы киҫкен көрәш — төрлө фәлсәфәүи-сәйәси һәм этик мәктәптәрҙең ярһыу идеологик көрәшендә сағылыш таба. Боронғо [[Ҡытай тарихы|Ҡытай]] тарихындағы [[Ҡытай тарихы|Чжаньго]] дәүерен йыш ҡына «ҡытай фәлсәфәһенең алтын быуаты» тип атайҙар. Нәҡ ошо дәүерҙә артабан беҙҙең осорға тиклем ҡытай фәлсәфәһе өсөн традицияға әйләнгән төшөнсәләр һәм категориялар тыуа.  Ул дәүерҙә иректә һәм ижади шарттарҙа алты төп фәлсәфә мәктәбе йәшәй<ref name="test">Следует учитывать, что традиция членения на «школы» ''цзя'' 家 восходит к Сыма Таню, который ок. 110 до н. </ref>: * [[Даосизм|даосылыҡ]] (даоцзя): Ғаләм гармония сығанағы булып тора, шунлыҡтан донъяла үләндән башлап кешегә тиклем һәммәһе үҙенең тәбиғи хәләтендә гүзәл. Иң яҡшы хаким — кешеләрҙе тынғылыҡта ҡалдырыусан хаким. Был дәүер вәкилдәре: [[Лао-цзы]], Ле-цзы, Чжуан-цзы, Ян Чжу; Вэнь-цзы, Инь Си. Даосылыҡтың һуңғыраҡ осоро вәкилдәре: Гэ Хун, Ван Сюаньлань, Ли Цюань, Чжан Бодуань. * [[Конфуцианлыҡ|конфуцийсылыҡ]] (жуцзя): хаким менән уның һанауниктары илгә ғәҙеллек, намыҫ һәм һөйөү принциптары буйынса идара итергә тейеш. Этика ҡағиҙәләре, социаль нормалар һәм үҙәкләштерелгән иҙеүсе дәүләткә идара итеүҙе көйләү өйрәнелә. Вәкилдәре: [[Конфуций]], Цзэн-цзы, Цзы Сы, Ю Жо, Цзы-гао, Мэн-цзы, Сюнь-цзы. * моизм (моцзя): тәғлимәттең асылы бөтәһенең бөтәһен яратыуынан (цзянь аи) һәм уңышлылығынан ғибәрәт, бөтәһе лә бер-береһенең мәнфәғәтен хәстәрләргә тейеш. Вәкилдәре: Мо-Цзы, Цинь Хуали, Мэн Шэн, Тянь Сян-цзы, Фу Дунь. * ҡанунсылар мәктәбе («фа-цзя», Европаса — легизм): социаль теория һәм дәүләт идараһы мәсьәләләре менән шөғөлләнәләр. Вәкилдәре: Шэнь Бухай, Ли Куй, У Ци, Шан Ян, Хань Фэйцзы; йыш ҡына бында Шэнь Даоны ла индерәләр. * исемдәр мәктәбе (минцзя): атамаларҙың асылға тап килмәүе хаосҡа килтерә. Вәкилдәре: Дэн Си, Хуэй Ши, Гунсунь Лун; Мао-гун.  * «инь-ян» мәктәбе (инь ян цзя) (натурфәлсәфәселәр). Вәкилдәре: Цзы-вэй, Цзоу Янь, Чжан Цан. Мәктәптәрҙең күбеһендә донъя көтөү, әхләҡ, идара итеү мәсьәләләренә бәйле ғәмәли фәлсәфә өҫтөнлөк итә. Теоретик нигеҙ даосылыҡта нығыраҡ үҫкән була; башҡа мәктәптәрҙә донъяға ҡараш нигеҙҙәре йә йомшаҡ, йә башҡа мәктәптәрҙән үҙләштерелгән була.  Боронғо ҡытай фәлсәфәһенең уның артабанғы үҫеше өсөн айырыуса мөһим булған классик дәүере фәйләсүфтәрҙе эҙәрләү һәм манускрипттарҙы яндырыу менән тамамлана (б. э. т. III быуат аҙағы).  === Ҡытай фәлсәфәһенең урта быуаттар дәүере (б. э. т. II быуат — б. э. X быуаты ) === Был дәүергә [[Конфуцианлыҡ|конфуцийсылыҡ]], легизм һәм [[Даосизм|даосылыҡ]] араһында полемика хас. Ахырҙа был полемикала конфуцийсылыҡ, дәүләт дине һәм этикаһына әүерелеп, еңеп сыға.  Беҙҙең эраның I быуатында Ҡытайға [[буддизм]] үтеп инә.  Хань осороноң мәшһүр аҡыл эйәләре: «Хань дәүере Конфуцийы» булараҡ билдәлелек алған фәйләсүф һәм дәүләт эшмәкәре Дун Чжуншу (б. э. т. II быуат), Хань династияһы императоры У-ди (б. э. т. II быуат, конфуцийсы), конфуцийсы фәйләсүф, әҙәбиәтсе һәм филолог Ян Сюн (б. э. т. 53 йыл — б. э. 18 йылы). Хань осорона шулай уҡ билдәле аҡыл эйәләре Ван Чун (б. э. 27 — яҡынса 97 йылдары) һәм Чжан Хэн (78-139) ҡарай. Чжан Хэн Боронғо Ҡытай астрономияһына, механикаһына, сейсмологияһына һәм географияһына ҙур өлөш индерә. Ҡытайҙың тәүге дөйөм тарихының авторы тарихсы [[Сыма Цянь]] (б. э. т. 145—86 йылдар) шулай уҡ ул осорҙоң билдәле аҡыл эйәһе була.  Беҙҙең эраның икенсе быуатына дао фәйләсүфе һәм алхимигы Вэй Бояндың эшмәкәрлеге ҡарай (яҡынса 100-170 йылдар). Хань дәүерендә «Тай пин цзин» тигән әҫәр ижад ителә, уның авторы даосы аҡыл эйәһе Юй Цзи тип фараз ителә.  Ҡытайҙа фәлсәфәнең үҫешенә 23 йәшкә тиклем генә йәшәгән фәйләсүф Ван Би (226—249) ҙур йоғонто яһай. Ван Би — «[[Үҙгәрештәр китабы|Чжоу]] и чжу» ("«Чжоу үҙгәрештәре»нә аңлатма) һәм «[[Лао-цзы]] чжу» "«[[Лао-цзы]]<nowiki/>»ға аңлатма) әҫәрҙәре авторы.  === Ҡытай фәлсәфәһенең яңы осоро (б. э. 1000 йылынан) === Был дәүергә конфуцийсылыҡты догмалаштырыу хас, уны һәм нигеҙләүсеһен дини табыныу кимәленә етеп күтәрәләр (1055 — Конфуций ырыуына юғарыраҡ дворян дәрәжәһе бирелә, 1503 — Конфуций изгеләр рәтенә индерелә, уға бағышлап ҡорамдар ҡорола). Икенсе яҡтан, даосылар эҙәрләнә (даосылыҡ формаль рәүештә тыйыла — 1183). Ул мәлгә Ҡытайға үтеп кингән [[христианлыҡ|насрәниәт]] Ҡытай фәлсәфәһенә үҙ йоғонтоһон яһай. Чжан Цзай XI быуаттың күренекле аҡыл эйәһе, ли сюэ («принцип тураһында ғилем») неоконфуцийсы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (1020—1078). Уның төп хеҙмәттәре — «Си мин» («Көнбайыш яҙыуы»), «Дун мин» («Көнбайыш яҙыуы»), «Чжэн мэн» («Белмәгәндәргә өгөт-нәсихәт»), «Цзин сюэ ди ку» («Ҡанундарҙы өйрәнеү принциптарының төпһөҙлөгө»), «И шо» («Үҙгәрештәр ҡануны тәғлимәте»). Чжан Цзай кеше тураһындағы тәғлимәтендә кешелә ике «тәбиғәт» — күк һәм «эфир» тәбиғәттәре булыуын таныуға таяна. Чжан Цзай буйынса, ци (эфир) бөтә нәмәләрҙең, шул иҫәптән Ғаләмдең дә төп нигеҙе. Ци бөйөк бушлыҡты (тайсю) тултыра. Фәйләсүф Е Ши (1150—1223) фекеренсә, Ғаләм биш тәүэлементтан һәм һигеҙ матдәнән торған (улар символик рәүештә һигеҙ триграмма менән билдәләнә) матдәнән хасил ителгән. Артабан билдәле аҡыл эйәләренән Ван Янминды (1472—1529) телгә алырға кәрәк, ул даосылыҡ менән конфуцийсылыҡ араһында аралашсы кеүек булған. Был осорҙоң билдәле шәхестәре араһында XVII быуат фәйләсүфе конфуцийсы Ван Чуаньшань (1619—1692), XVII быуатта йәшәгән энциклопедик белемле ғалим (филолог, тарихсы, географ, иҡтисадсы, астроном) Гу Яньу (1613—1682), XVIII быуат фәйләсүфе һәм ғалимы Дай Чжэнь (1723—1777) һ. б. бар. Ҡытайҙа XIX быуатта реформаторлыҡ хәрәкәтенең башҡа биш әүҙем эшмәкәре менән бергә аҫылған фәйләсүф һәм шағир Тань Сытун (1865—1898) үҙенсәлекле фекерҙәре менән билдәле. XX быуат вәкилдәренән ҡытай фәлсәфәһенең сафлығы өсөн көрәшкән Гу Хунминды, шулай уҡ [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсенды]], Фэн Юланде һәм Лян Шуминды (1893—1988) иҫкә төшөрөү урынлы. Марксизм идеологияһын Ҡытайҙа фәйләсүф Ай Сыци (1910—1966) тарата. Фәйләсүфтәр Хоу Вайлу (1903—1987) менән Ду Госян да (1889—1961) ошо йүнәлештә эшләй. Һуңғы тиҫтә йыллыҡта фәлсәфәсе һәм геосәйәсәтсе Чжан Вэньмуҙың көнүҙәк глобалләшеү һәм геостратегия мәсьәләләренә ҡағылған хеҙмәттәре киң билдәлелек ала бара. XX быуатта Ҡытай фекеренә сит илдәрҙәге фәлсәфәүи ағымдарҙан совет фәлсәфәһе айырыуса ҙур йоғонто яһай. Ҡытай тикшеренеүселәре араһында совет фәлсәфәһе тарихын, рус фәлсәфәһе тарихындағы совет осорон, рус фәлсәфәһе тарихын өйрәнеүселәр байтаҡ (Цзя Цзэлинь, Ань Цинянь, Ли Шандэ, Бао Оу, Ма Иньмао, Чжан Байчунь һ. б.). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://www.terme.ru/dictionary/180/word/%CA%C8%D2%C0%C9%D1%CA%C0%DF+%D4%C8%CB%CE%D1%CE%D4%C8%DF Китайская философия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1989 г. * ''Ян Хин-Шун'' [http://orfika.ru/tag/drevnekitajskaya-filosofiya/ Древнекитайская философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104014924/http://orfika.ru/tag/drevnekitajskaya-filosofiya/ |date=2011-11-04 }} — М.: Мысль — тт. 1-2 — 1972—1973 г.г. == Һылтанмалар == * Проект:Словники/Китайская философия. * [http://china.worlds.ru/religion/index.html Философия и религии Китая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911121110/http://china.worlds.ru/religion/index.html |date=2019-09-11 }}. * [http://www.synologia.ru/art-general-21.htm Статьи по китайской философии]. * [https://web.archive.org/web/20240905001238/https://ch-philos.ru/ Древнекитайская философия]. [[Категория:Ҡытай фәлсәфәһе]] ithsfyhywbe801m6ki8ywt3xvxne8ih Ҡоншаҡ 0 113607 1308509 1306944 2026-11-05T21:00:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308509 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡоншаҡ | оригинальное название = | герб = RUS Кунашакский район COA.gif | флаг = | lat_deg = 55|lat_min = 42|lat_sec = 00 | lon_deg = 61|lon_min = 33|lon_sec = 00 | CoordAddon = type:city(26900)_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Россия,_Челябинская_область,_поселок_Бреды&sll=60.348803,52.416614&sspn=0.263638,0.10747 | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Ҡоншаҡ | C в регион = нет | дата основания = XVIII быуат | первое упоминание = 1763 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Кунашак (село) | тс }} | год переписи = {{ Население | Кунашак (село) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[урыҫтар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456730 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236830001 | категория в Commons = | сайт = |сотовая связь = МТС, МегаФон, Utel, TELE2-Челябинск }} '''Ҡоншаҡ''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] үҙәге. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]]нең үҙәге. == География == Ауыл [[Силәбе өлкәһе]]нең төньяғында, [[Силәбе]] ҡалаһынан 85 км төньяҡтараҡ, Ҡоншаҡ күленең көньяҡ-көнбайышындағы бәләкәй күлдәр яр буйҙарында урынлашҡан. Ҡоншаҡ тимер юл станцияһы ауылдан төньяҡ‑көнбайыштараҡ 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="БЭ2013">{{БЭ2013|index.php/8-statya/8401-onsha-sil-be-lk-onsha-r-ny-ge}}</ref>. == Тарих == [[Иҫәт провинцияһы]] башҡорттары тарафынан нигеҙ һалына. Тәүге тапҡыр 1763 йылда телгә алына. Һуңыраҡ [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] Ҡоншаҡ улусының үҙәге була<ref name="БЭ2013"/>. 1869 йылда 4 мәсет теркәлгән. XX быуат башында ауылда өс синыфлы мәктәп һәм мәҙрәсә эшләгән. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составында була. 1930 йылдан Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]] үҙәге. 1934 йылда [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы үҙәге. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1869 !! 1920 !! 1959 !! 1989 |- | 2473 || 6531 || 4199 || 5546 |} {{ Население | Кунашак (село)}} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[татарҙар]] (77,5 %), [[башҡорттар]] (12,7 %), [[урыҫтар]] (8 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Инраструктура == Халҡы башлыса ауыл хужалығында эшләй. Ҡоншаҡта балыҡ эшкәртеү заводы, лесхоз, нефть базаһы, асфальт-бетон заводы һәм башҡа предприятиелар бар. Урта һәм башланғыс мәктәптәр, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, балалар сәнғәт мәктәбе, көрәш бүлеге булған балалар һәм үҙмерҙәр спорт мәктәбе, Ҡадир Даян исемендәге үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, 2 мәсет бар. Ҡоншаҡта шулай уҡ Башҡорт‑татар мәҙәниәт үҙәге һәм «Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһы эшләй<ref name="БЭ2013"/>. == Билдәле шәхестәре == * [[Жан Лоҡман]] (1912—1959) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы. * [[Ҡадир Даян]] (1910—1975) — башҡорт шағиры һәм драматургы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Мөтиғулла Ғатауллин]] (1875—1936) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1924—1936). * [[Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы]] (1891—1936) — медик, совет органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. * [[Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы]] (12.12.1907—1964), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|86032}}{{V|09|12|2022}} * [https://web.archive.org/web/20170201102436/http://www.kunashak.ru/ Ҡоншаҡ районының рәсми сайты] * [https://mediazavod.ru/articles/authors/139456/ Ҡоншаҡ легендаһы] {{Населённые пункты Кунашакского района}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе район үҙәктәре]] {{Chelyab-obl-geo-stub}} tc7dc40jygosbnq8ns0pkgz7fbox5tg Ғәшер 0 113626 1308432 1060199 2026-11-05T16:35:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308432 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ғәшер | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.931966 | lon_deg = 62.097616 | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндексКарта = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ғәшир ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ғәшир ауыл биләмәһе{{!}}Ғәшир | C в регион = нет | дата основания = | первое упоминание = 1776 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Аширово | тс }} | год переписи = {{ Население | Аширово | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456710 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236810001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ғәшер''' ({{lang-ru|Аширово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ғәшир ауыл биләмәһенең үҙәге. == География == Район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылынан 53 км төньяҡ-көнсығыштараҡ [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] менән [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] өлкәләре араһындағы сик янында урынлашҡан. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref name="Ҡаһарманова Б."/>. == Халҡы == {{ Население | Аширово }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Кәримова Римма Әнүәр ҡыҙы]] — пауэрлифтинг буйынса «Алтын юлбарыҫ» донъя кубогын яулаусы, Евразия чемпионы<ref name="Ҡаһарманова Б.">{{cite web|url=http://www.ye02.ru/sport/print:page,1,6745-xyyaldar-tormosh1185a-ash1211yn.html|author= Ҡаһарманова Б. |title=Хыялдар тормошҡа ашһын!|date= 2013-03-15|publisher=[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]|accessdate= 2017-01-14}}</ref>. * [[Юнысов Илдар Ибраһим улы]] — скульптор. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] c9zyo3ohzz0ljrocp9hbomfxh8g0gip Һары (Ҡоншаҡ районы) 0 113630 1308597 1060839 2026-11-06T02:05:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308597 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Һары | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.683138 | lon_deg = 61.339016 | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Кунашакский район | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Һары ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Һары ауыл биләмәһе{{!}}Һары | C в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Сары (Кунашакский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Сары (Кунашакский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456701 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236860001 }} {{БМ|Һары (мәғәнәләр)}} '''Һары''' ({{lang-ru|Сары}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Һары ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Географик урынлашыуы == Теча йылғаһы буйында Ҡалды күленең төньяҡ-көнсығыш яр буйында, район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылынан 15 км урынлашҡан. == Тарихы == Һары — [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=212-213, 218|isbn =| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона ҡарай. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1869 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 318 || 518 || 744 || 822 |} {{ Население | Сары (Кунашакский район) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (73 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ғүмәров Фәрит Хафиз улы]] — тарих фәндәре кандидаты, "Башҡортостан тарихы буйынса хрестоматия" авторы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] l53w33536k40qvxve8yk8syz40kppin Әлифҡол 0 113689 1308640 1061055 2026-11-06T04:38:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308640 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Әлифҡол | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ғәшер ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ғәшер ауыл биләмәһе{{!}}Ғәшер | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Алифкулова | тс }} | год переписи = {{ Население | Алифкулова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456713 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236810002 }} '''Әлифҡол''' (''Әлипҡол''; {{lang-ru|Алифкулова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ғәшер ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[терһәк]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 170| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 210 || 115 || 129 || 263 |} {{ Население | Алифкулова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} ibu90drxnc41oa2aq1jr237uzn3x283 Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы) 0 113692 1308473 1060322 2026-11-05T18:46:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308473 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡарағайкүл (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡарағайкүл | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456735 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236870005 }} '''Ҡарағайкүл''' ({{lang-ru|Карагайкуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[шуран]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 182| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 212 || 256 || 342 |} {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} mz563jt1fdhwibz1vs9y4guc7ycm2ik Әмин (Ҡоншаҡ районы) 0 113699 1308645 1273827 2026-11-06T04:45:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308645 wikitext text/x-wiki {{БМ|Әмин}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Әмин | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Һары ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Һары ауыл биләмәһе{{!}}Һары | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Кесе Аҡсыуаш | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Аминева (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Аминева (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456701 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236860002 }} '''Әмин''' (''Кесе Аҡсыуаш''; {{lang-ru|Аминева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Аминева (деревня) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы]] (1890—2011) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|111895|Аминево}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 1uiedlgpu2qdokx7tstbpda636b9irf Ҡобағош (Силәбе өлкәһе) 0 113713 1308498 1060439 2026-11-05T20:27:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308498 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡобағош}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡобағош | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Хәлит ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Кубагушева | тс }} | год переписи = {{ Население | Кубагушева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456710 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236890006 }} '''Ҡобағош''' ({{lang-ru|Кубагушева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 73 || 136 || 150 || 250 |} {{ Население | Кубагушева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} nixb9as9cor3qfdj534utpiuiibg6g7 Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе) 0 113714 1308527 1060546 2026-11-05T22:08:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308527 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡунаҡбай}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡунаҡбай | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Хәлит ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Кунакбаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Кунакбаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456710 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236890007 }} '''Ҡунаҡбай''' ({{lang-ru|Кунакбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 214 || 262 || 304 || 574 |} {{ Население | Кунакбаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Хәй Мөхәмәтйәров]] (1911–1942) — башҡорт шағиры. * [[Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы]] (1891–?) – башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} byfnn235ci8ooxnsjmxtz3y9gqrqxos Ҡайынкүл (ауыл) 0 113769 1308444 1060236 2026-11-05T17:22:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308444 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡайынкүл | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Һары ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Һары ауыл биләмәһе{{!}}Һары | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1795 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Каинкуль | тс }} | год переписи = {{ Население | Каинкуль | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456701 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236860003 }} '''Ҡайынкүл''' ({{lang-ru|Каинкуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Ҡайынкүл ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Ҡатай|Оло Ҡатай]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900<ref name="БЭ2013" /> |- | - || 96 || 147 || - |} {{ Население | Каинкуль }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] i0b3x9kh2nw9te706r8tiz4t7gakvyx Ҡолошбай 0 113770 1308503 1060451 2026-11-05T20:43:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308503 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡолошбай | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1790 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Кулужбаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Кулужбаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456735 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236870006 }} '''Ҡолошбай''' ({{lang-ru|Кулужбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Ҡолошбай ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Ҡатай|Оло Ҡатай]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900<ref name="БЭ2013" /> |- | - || 182 || 206 || - |} {{ Население | Кулужбаева }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 9a9qgqdtkddro9k7ry38e1gzfl4n9ma Һарыкүлмәк 0 113771 1308599 1060845 2026-11-06T02:08:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308599 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Һарыкүлмәк | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡояш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡояш ауыл биләмәһе{{!}}Ҡояш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1795 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Сарыкульмяк | тс }} | год переписи = {{ Население | Сарыкульмяк | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456733 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236840008 }} '''Һарыкүлмәк''' ({{lang-ru|Сарыкульмяк}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ҡояш ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Һарыкүлмәк ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Ҡатай|Оло Ҡатай]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900<ref name="БЭ2013" /> |- | - || 261 || 663 || - |} {{ Население | Сарыкульмяк }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] (1905—1982) — тәржемәсе, журналист. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] iq3f838r4q5cxcdx5mwash8zcet9bit Әптрәк 0 113807 1308652 1061091 2026-11-06T05:06:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308652 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Әптрәк |оригинальное название = |изображение = Aptryakova (Nyazepetrovsky rayon) 001.jpeg |герб = |lat_deg = 55 |lat_min = 42 |lat_sec = 30 |lon_deg = 59 |lon_min = 42 |lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Наҙы-Петровск районы |район в таблице = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Гривенка ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Гривенка ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Гривенка |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 389 |население = {{ Население | Аптрякова | тс }} |год переписи = {{ Население | Аптрякова | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456983 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 75244811002 |цифровой идентификатор 2 = 75644411111 |категория в Commons = |сайт = }} '''Әптрәк''' ({{lang-ru|Аптрякова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Гривенка ауыл биләмәһе составына керә. == География == [[Суроям]] йылғаһының ([[Өфө (йылға)|Ҡариҙелдең]] һул ҡушылдығы) уң яр буйында, район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 34 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 389 метр<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/581304/aptryakova.html|title=Aptryakova|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-12}}</ref>. == Тарих == Ауылға [[шуран]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] составында була<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 182| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811 !! 1834<ref name="ИБР" /> |- | 64 || 115 |} {{ Население | Аптрякова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[татарҙар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} pnonycldbxaeenr6zoatgmq98yc7lj1 Ҡурға (ауыл) 0 113817 1308532 1199231 2026-11-05T22:16:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308532 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡурға}} {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡурға |оригинальное название = |изображение = |герб = |lat_deg = 55 |lat_min = 58 |lat_sec = 27 |lon_deg = 59 |lon_min = 19 |lon_sec = 09 |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Наҙы-Петровск районы |район в таблице = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Ҡурға ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Ҡурға ауыл биләмәһе{{!}}Ҡурға |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 288 |население = {{ Население | Курга (деревня) | тс }} |год переписи = {{ Население | Курга (деревня) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[урыҫтар]], [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456977 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 75244822001 |цифровой идентификатор 2 = 75644422101 |категория в Commons = |сайт = }} '''Ҡурға''' ({{lang-ru|Курга}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе үҙәге. == География == [[Курга (Ҡариҙел ҡушылдығы)|Ҡурға]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 15 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 288 метр<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/538853/kurga.html|title=Kurga|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-13}}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Курга (деревня) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Корлыханов Николай Иванович]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]], [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] органдары һәм [[энергетика]] тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Мәсетле районы]] «Сельхозэнерго» берекмәһенең баш инженеры; 1979 йылдан «Серп и Молот» колхозының баш энергетигы, 1984 йылдан — партком секретары, 1986 йылдан — колхоз рәйесе; 2000 йылдан ауыл хужалығы продуктары әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса бүлек инспекторы; 2003—2013 йылдарҙа хәҙерге «БашРЭС-Өфө» йәмғиәтенең Мәсетле участкаһы начальнигы; дүртенсе (2016—2020) һәм бишенсе (2020-2024) саҡырылыш район советы депутаты; 2014 йылдан — [[Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)|Оло Ыҡтамаҡ ауыл советының]] Ветерандар советы рәйесе, бер үк ваҡытта 2015 йылдан — [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылы старостаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Мәсетле районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән Ҡурға ауылынан<ref>[https://apkrb.info/press-service/news-districts/v-mechetlinskom-rayone-popolnilis-ryady-pochetnyh-grazhdan?ysclid=lberm29fis515010920 МИНИСТЕРСТВО СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Официальный сайт. Главная > Пресс-служба > Новости районов » В Мечетлинском районе пополнились ряды Почетных граждан. 6 октября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|08|12|2022}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]] 4dtth5jvzmgai3o7e0bhtxz2z9r3zn8 XIX быуат почта станцияһы (Аҡсай) 0 114955 1308712 1301790 2026-11-06T09:57:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308712 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = XIX быуат почта станцияһы |файл = Аксайская почтовая станция, где останавливался А.С.Пушкин.JPG |подпись = |основан = [[1992]] |основатель = |директор = Ольга Григоренко |местонахождение = [[Ростов өлкәһе]], Аҡсай ҡалаһы, Гулаев урамы, 110 |lat_dir = |lat_deg = 47 |lat_min = 15 |lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 39 |lon_min = 52 |lon_sec = 16 |region = RU |CoordScale = |ссылка = |Commons = |позиционная карта = |размер карты = 250 |позиционная карта 2 = |размер карты 2 = }} '''XIX быуат почта станцияһы''' — архитектура комплексы, [[Ростов өлкәһе]]нең Аҡсай ҡалаһы музейы. Аҡсай хәрби-тарихи музей составына инә. Музей ҡаланың белем биреү учреждениеләре, ойошмалары һәм предприятиеләре менән хеҙмәттәшлек итә. Музей ҡарарға килеүселәргә ҡала һәм Дон крайы тарихы буйынса лекциялар уҡыла, экскурсиялар һәм төрлө саралар үткәрелә<ref name="музей">{{cite web|url=http://aksay-museum.ru/about/|title=История аксайского военно-исторического музея|publisher=Аксайский военно-исторический музей|accessdate=2016-12-24}}</ref>. == Тарихы == Почта станцияһы — Аҡсай ҡалаһының үҙәгендә, [[Дон|Дон йылғаһы]] аша элекке сығыу урыны эргәһендә урынлашҡан, кеше йәшәгән һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан торған архитектура комплексы. Музей [[1992 йыл]]дан алып эшләй, музей бинаһында ҡуйылған бер нисә даими күргәҙмәһе бар. Музей типик [[XIX быуат]] почта станцияһының тышҡы күренешен күҙ алдына килтерә. Музей территорияһында урынлашҡан: * почта ҡарауылсыһы йорто, * ҡунаҡхана бинаһы, * ҡоҙоҡ, * көймә һарайы * ял итеү өсөн беседка. Станция Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты булып тора<ref name="наследие">{{cite web|url = http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100586000|title = Почтовая станция. Исторический центр города|publisher = ФГУП ГИВЦ Минкультуры России|accessdate = 2016-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225144256/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100586000 |date=2016-12-25 }}</ref>. Аҡсайҙың почта станцияһы аша төрлө йылдарҙа [[Александр Пушкин]], Михаил Лермонтов, Александр Грибоедов, [[Лев Толстой]], [[Пётр Чайковский]], Раевский Николай Николаевич, һөргөнгә ебәрелгән декабристар үтеп китәләр<ref name="ААР">{{cite web|url = http://www.aksayland.ru/city/tourism/dostoprimechatelnosti/|title = Достопримечательности Аксайского района|publisher = Администрация Аксайского района|accessdate = 2016-12-25}}</ref>. Музейҙың «Аҡсай почтаһы» тип аталған үҙәк күргәҙмәһе экскурсанттарҙы станица почтаһы тарихы менән таныштыра. Почта бында XVIII быуатта уҡ эшләгән һәм хәҙерге автовокзалдарҙың прототибы булып тора. Бында тәүлек әйләнәһенә дилижанстар һәм көймәләр ҡабул итәләр. Музей бинаһында почта станцияһы интерьеры элекке хәленә ҡайтарылған. [[Файл:Почтовая станция1.JPG|left|250px|thumb|Почта станцияһында саҡрым бағанаһы]] Территорияла даими рәүештә эшләүсе күргәҙмәләр: * «Аҡсайҙың боронғо йылъяҙмаһы» күргәҙмәһе, унда ташҡа әүерелгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары, шулай уҡ Аҡсай йылғаһы бассейнында табылған таш, бронза, тимер быуат, урта быуат археологик табылдыҡтары ҡуйылған. * Көймә һарайы бинаһында һәм ихатала XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы егеүле транспорт коллекцияһы күргәҙмәгә ҡуйылған — еңел кырандастар, саналар, көймәләр, фаэтондар (көймәле арба) һәм бричкалар (еңел арбалар). [[Файл:Контора почтовой станции.JPG|right|250px|thumb|Почта станцияһы контораһы]] Йыл һайын, июндең беренсе шәмбеһендә, [[А. С. Пушкин|А. С. Пушкиндың]] [[1820 йыл|1820]] һәм [[1829 йыл]]дарҙа Аҡсай станицаһында булыуы хөрмәтенә, почта станцияһында «Пушкин байрамы» үтә. 1941—1943 йылдарҙа Аҡсай станицаһын ике тапҡыр немец-фашист илбаҫарҙары баҫып ала. Бында ҡаты һуғыштар бара. 1942 йылда 485 артиллерия полкының 3-сө дивизионы зенит батареяһы ҡала халҡының Дон аша эвакуацияһын ышыҡлап тора. 1985 йылда ошо хөрмәткә музейға ингән урында «Һыу аша сығыу» һәйкәле ҡуйылған, ул ауыш постаменттағы хәрби йөк машинаһынан ғибәрәт. Постаментта йөк машинаһы менән йәнәш зенит орудиеһе ҡуйылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Почта станцияһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{commonscat|Aksai Post Station}} * {{External media |image1=[http://static.panoramio.com/photos/large/119432575.jpg Памятник "Переправа"] }} * [http://tourism.donrise.ru/Home/aksay/tabid/378/Default.aspx Туризм в Донском крае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621155108/http://tourism.donrise.ru/Home/aksay/tabid/378/Default.aspx |date=2017-06-21 }} * [https://web.archive.org/web/20170424185457/http://www.aksayland.ru/city/history/history-aksay/ История образования Аксайского района] * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17833 Аксайский музей «Почтовая станция XIX века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703162530/https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17833 |date=2017-07-03 }} [[Категория:Аҡсай (Ростов өлкәһе)]] [[Категория:Рәсәй почтаһы тарихы]] [[Категория:Почта һәм филателия музейҙары]] sxornwfa9in1a3akz8tur1xxk1jnw2z Әлибаев Зәки Арыҫлан улы 0 115391 1308638 1269686 2026-11-06T04:36:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308638 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Зәки Әлибаев | Оригинал имени = | Изображение = Алибаев Заки Арсланович.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 10.01.1967 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТыуғанУрыны|Белорет районы|Белорет районында}} [[Йөйәк]] ауылы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = әҙәбиәт ғилеме | Учёная степень = филология фәндәре кандидаты |Учёное звание = доцент | Место работы = [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] | Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]] (1992) | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе (03.2017—12.2022) | Награды и премии = {{Салауат Юлаев ордены}} (2022) <br> [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012); | Сайт = }} {{ФШ|Әлибаев}} '''Әлибаев Зәки Арыҫлан улы''' ([[10 ғинуар]] [[1967 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тәнҡитсе. 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2009 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2017—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы рәйесе. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1997), доцент. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). == Биографияһы == Зәки Арыҫлан улы Әлибаев 1967 йылдың 10 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Йөйәк]] ауылында тыуған. 1974—1984 йылдарҙа урындағы урта мәктәптә уҡый. Өлкән синыфтарҙа әҙәби ижадҡа ылыға, республика балалар һәм үҫмерҙәр матбуғаты менән бәйләнеш тота. [[1984 йыл]]да Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә, һуңғы курстарҙа әҙәбиәт белеме буйынса ғилми тикшеренеүҙәр башлай. [[1985 йыл]]дың июленән [[1988 йыл]]дың майына саҡлы [[Мурманск өлкәһе]]нең Североморск ҡалаһында [[СССР]] Хәрби-Диңгеҙ Флотында хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — I статья старшинаһы. [[1992 йыл]]да уҡыуын тамамлағандан һуң, Зәки Әлибаев [[БДУ]]-ла эшкә ҡалдырыла: ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент була. [[Анкара]]лағы Гази университетында (Төркиә), Таулы Алтай дәүләт университетында белемен камиллаштыра. [[1994 йыл]]дың авгусы — [[1996 йыл]]дың ноябре, [[1997 йыл]]дың октябре — [[2002 йыл]]дың июле — БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетында декан урынбаҫары. 2002 йылдың июле — [[2009 йыл]]дың авгусы — БДУ-ның башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы доценты. 2009 йылдан — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты. 2022 йылдың 16 декабрендә Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде<ref>[https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-nagradili-pisatelej-i-poetov-bashkortostana В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана. Интернет-портал «Культурный мир Башкортостана», 16 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|17|12|2022}}</ref><ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-19/pisatelyam-i-poetam-bashkortostana-vruchili-gospremii-3077902 Писателям и поэтам Башкортостана вручили госпремии. ИА «Башинформ», 20 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|22|12|2022}}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == 1992—1996 йылдарҙа Зәки Әлибаев ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһында уҡый, [[1997 йыл]]дың мартында «Хәҙерге заман башҡорт романдарында конфликт тәбиғәте» тигән тема буйынса «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Әҙәбиәт ғилеме һәм уҡытыу методикаһы буйынса илленән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Хәҙерге заман башҡорт прозаһына эпик традицияларҙың тәьҫирен өйрәнеү, боронғо башҡорт эпостарында герой концепцияһын, [[Урал батыр|«Урал батыр» эпосында]] башҡорт романы сығанаҡтарын тикшереү менән шөғөлләнә. [[Роберт Байымов]], [[Мирас Иҙелбаев]], [[Зәйнәб Биишева]], [[Жәлил Кейекбаев]], [[Кирәй Мәргән]] һәм башҡа яҙыусылар ижадына бағышланған эштәре бар. Әҙәби һәм тәнҡит мәҡәләләре «[[Ватандаш]]», «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]», «[[Башҡортостан уҡытыусыһы]]» журналдарында, республика гәзиттәрендә баҫылып тора. 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәте нәшер ителде. Әҙәбиәт фәненә бәйле дисциплиналар буйынса махсус курстар алып бара. БДПУ-ның башҡорт филологияһы факультеты студенттары уның етәкселегендә «Филология. Рәсәй халыҡтарының телдәре һәм әҙәбиәте» (төрөк төркөмө) тип аталған Бөтә Рәсәй студент олимпиадаһында ҡатнашып, 2014 йылда − беренсе, 2015 йылда — өсөнсө урын алды. Ижади йәштәр менән әүҙем эшләй, улар «Тулҡын» исемле гәзит нәшер итә. 2001—2007 йылдарҙа Анкарала төрөк телендә баҫылып сыҡҡан 35 томды үҙ эсенә алған «TURKI DUNYSI ORTAK EDEBIEATLARI» («Төрөк донъяһының дөйөм әҙәбиәте») йыйынтығының башҡортса өлөшөнөң авторҙашы. [[Рәсәй]]ҙәге төрлө кимәлдәге һәм сит илдәрҙә ойошторолған халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт һүҙ сәнғәте үҫеше тураһындағы докладтар менән [[Астана]]ла ([[Ҡаҙағстан]]), [[Стамбул]]да ([[Төркиә]]), [[Ашхабад]]та ([[Төркмәнстан]]) сығыш яһаны. Республика мәктәптәренә ғилми-методик ярҙам күрһәтә. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]нда тәнҡит һәм әҙәбиәт белеме секцияһы етәксеһе булды, [[2016 йыл]]дың ноябренән ижади берлек рәйесе вазифаһын башҡарҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/928556-v-ufe-izbran-ispolnyayushchiy-obyazannosti-predsedatelya-soyuza-pisateley-respubliki/ В Уфе избран исполняющий обязанности председателя Союза писателей республики. ИА «Башинформ», 2016, 29 ноябрь]{{V|29|11|2016}}{{ref-ru}}</ref>. [[2017 йыл]]дың 31 мартында алдағы биш йылға союз рәйесе итеп һайланды. Ижади ойошманың дөйөм йыйылышында ҡатнашҡан 157 ағзаның 121-е Зәки Әлибаев өсөн тауыш бирҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/979575/ Башҡортостан Яҙыусылар союзында рәйес һайланды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 31 март]{{V|01|04|2017}}</ref>. Ижади союз етәксеһе вазифаһында 2022 йылдың 16 декабренәсә булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-16/predsedatelem-soyuza-pisateley-bashkortostana-izbran-aygiz-baymuhametov-3076027 Председателем Союза писателей Башкортостана избран Айгиз Баймухаметов. ИА «Башинформ», 16 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|16|12|2022}}</ref>. * Республиканың [[Рәшит Назаров]] исемендәге әҙәби бәйгенең баһалама ағзаһы. == Китаптары һәм фәнни хеҙмәттәре == * Хәҙерге заман башҡорт романдарында конфликт тәбиғәте. * Ер яҙмышы, ваҡыт һулышы. * Ваҡыт бәйләнешендә башҡорт әҙәбиәте. * Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте * ХХ быуат башҡорт әҙәбиәте == Матбуғатта баҫылған мәҡәләләре == * Оло тәжрибә туплап — [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, 7-се һан. * Һүҙ ҡөҙрәтен тойоп — «Ағиҙел» журналы, 2015<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/103/zki-libaev3.html Һүҙ ҡөҙрәтен тойоп. «Ағиҙел» журналы, 2015]</ref> == Уның тураһында матбуғат == * [[Зөлфиә Ханнанова]]. Йырҙаш булып ҡалайыҡ! [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2017, 20 ғинуар. * Владимир Романов. Республиканың күренекле фән эшмәкәре Зәки Әлибаевҡа 50 йәш<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/941685/ Республиканың күренекле фән эшмәкәре Зәки Әлибаевҡа 50 йәш. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 10 ғинуар]{{V|01|04|2017}}</ref>. * Известный филолог Заки Алибаев отмечает юбилей. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]. Рәсми сайт. 2017, 10 ғинуар<ref>[http://new.kurultay-ufa.ru/ru/2017/01/10/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%BE%D1%82%D0%BC%D0%B5%D1%87/ Известный филолог Заки Алибаев отмечает юбилей. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы. Рәсми сайт. 2017, 10 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825030745/http://new.kurultay-ufa.ru/ru/2017/01/10/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%BE%D1%82%D0%BC%D0%B5%D1%87/ |date=2019-08-25 }}{{ref-ru}}{{V|01|04|2017}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Салауат Юлаев ордены (2022) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012) * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2009) * «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы лауреаты (2015) * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Почёт грамоталары (1997, 2000, 2015) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|14|09|2016}} == Һылтанмалар == * [https://vk.com/bashfil?w=wall-10015461_4909%2Fall В БГПУ им. М. Акмуллы состоится юбилейный вечер Заки Арслановича Алибаева] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:XXI быуат яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйестәре]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] pdubkc5ck1odus20izm27rnh5cerk9o Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы 0 116755 1308439 1291052 2026-11-05T17:01:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308439 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Ҡадиров}} {{Государственный деятель |имя = |изображение = |ширина = |должность = Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе |флаг = Flag of Bashkortostan (1992–2003).svg |порядок = 7 |периодначало = [[1947]] |периодконец = [[1955]] |предшественник = [[Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы|Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы]] |преемник = [[Нуриев Зыя Нурый улы|Нуриев Зыя Нурый улы]] |дата рождения = 24.03.1898 |место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}} {{ТУ|Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй өйәҙендә}} Ҡарамалы-Тамаҡ ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Бүздәк районы}} [[Ҡартамаҡ]] ауылы) |дата смерти = 2.05.1969 |место смерти = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |партия = КПСС |профессия = табип |образование = Ленинград хәрби-медицина академияһы |ученая степень = медицина фәндәре докторы (1939) |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{ Ленин ордены}} {{!!}} {{!}}} }} '''Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы''' ([[24 март]] [[1898 йыл]] — [[2 май]] [[1969 йыл]]) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1940). Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] Рәйесе (1947—1955). БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш онкологы, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947). Ике [[Ленин ордены]] (1949, 1953) кавалеры. == Биографияһы == Имам‑Ғәли (Имамғәле) Ғәлим улы Ҡадиров<ref>{{cite web|url=http://encycl.bash-portal.ru/kadyr_i-gg.htm|title=Ҡадыров Имам-Ғәле|accessdate=2013-02-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FAzwGsVy|archivedate=2013-03-17}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6FAzwGsVy?url=http://encycl.bash-portal.ru/kadyr_i-gg.htm |date=2013-03-17 }}</ref>1898 йылдың 24 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ҡарамалы-Тамаҡ (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы [[Ҡартамаҡ]]) ауылында тыуған. [[Ленинград]]тағы С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһын тамамлай, профессор В. А. Оппелдең уҡыусыһы була. [[Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша. Ҡыҙыл Армияла полк табибы булып хеҙмәт итә (1926—1929). 1929—1930 йылдарҙа — БАССР Һаулыҡ һаҡлау эштәре халыҡ комиссары. [[1939 йыл]]да докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, профессор (1940), хирургия клиникаһы мөдире. [[1941]]—[[1967 йыл]]дарҙа — Башҡортостан медицина институтының хирургия факультеты мөдире, бер үк ваҡытта БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш онкологы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында БАССР эвакуация госпиталенең өлкән хирургы һәм консультанты була. Имам‑Ғәли Ҡадировтың ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — хирургик дауалау талап иткән эсәк ауырыуҙарында, рак ауырыуҙарында патолог-анатомик үҙгәрештәр. Имам‑Ғәли Ғәлим улы 4 доктор һәм 12 фән кандидаты әҙерләгән. Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы 7-се саҡырылыш Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетына ағзалыҡҡа кандидат, Өфө ҡала советы депутаты (1939—1955 гг.), Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы Рәйесе (1947—1955) була. == Хеҙмәттәре == Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Обтурацион илеус: Эксперименталь тикшеренеү. Өфө, 1942. == Хәтер == Профессор Ҡадиров Имам‑Ғәли Ғәлим улы иҫтәлегенә 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы Ҡартамаҡ ауылында уның тыуған һәм йәшәгән йортонда, шулай уҡ ул күп йылдар эшләгән Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник больницаһында мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947) * Ике [[Ленин ордены]] (1949, 1953) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башҡорт энциклопедияһы. Баш ред. М. А. Илһамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7. ғилми нәшер. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө ҡалаһы. == Һылтанмалар == * http://www.bashgmu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=107&Itemid=318 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090612/http://www.bashgmu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=107&Itemid=318 |date=2016-03-04 }} * https://web.archive.org/web/20190923115728/https://zakon-region3.ru/1/44005/ {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:БАССР Юғары Советы Рәйестәре]] 6upjqrz6lw4abslpqe5s7lxgwutxmqs Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе) 0 117251 1308480 1060354 2026-11-05T19:31:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308480 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡасҡын | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡуҫа районы | район в таблице = Ҡуҫа районы{{!}}Ҡуҫа | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡасҡын}} '''Ҡасҡын''' ({{lang-ru|Каскиново}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡуҫа районы]]ндағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Ҡасҡын — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=204, 220|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]) составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 1-се йортона керә. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 253 || 288 || 256 |} {{ Население | Каскиново (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡуҫа районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡуҫа районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] iu5fby7euiqqcvmhzvp0axeomqrstyb Ғимаев Рәғиб Насретдин улы 0 119212 1308391 1282967 2026-11-05T14:53:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308391 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғимаев}} {{Ректор |имя = Рәғиб Насретдин улы Ғимаев |университет = [[Башҡорт дәүләт университеты]] |портрет = Рагиб Гимаев.jpg |ширина = 230px |описание изображения = |начало полномочий = 1981 |окончание полномочий = 1999 |предшественник = [[Чанбарисов Шайхулла Хабибулла улы]] |преемник = [[Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы]] |место рождения = [[Ибрай]] ауылы, {{МестоРождения|Кигинский район|Ҡыйғы районында}}, [[Башҡорт АССР-ы]], [[СССР]] |научная сфера = химик технология |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|техник фәндәр}} |Учёное звание = {{Учёное звание||0}} |Альма-матер = [[Өфө нефть институты]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Дружбы народов}}{{!}}{{!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}{{!}}{{!}}{{Медаль Ветеран труда}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Заслуженный деятель науки и техники РСФСР}}{{!}}{{!}}{{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}}{{!}}{{!}}{{Премия Правительства Российской Федерации в области науки и техники|2003}}{{!}}{{!}}{{Серебряная медаль ВДНХ}} {{!}}} |Подпись = |Викитека = |Викисклад = }} '''Ғимаев Рәғиб Насретдин улы''' ([[1 ғинуар]] [[1935 йыл]] — [[29 ғинуар]] [[2016 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. [[1981]]—[[1999]] йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1999), техник фәндәре докторы, профессор. == Биографияһы == Рәғиб Насретдин улы Ғимаев 1935 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]] ауылында тыуа. Милләте — [[башҡорт]]. [[1958 йыл]]да [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлай, [[1963 йыл]]ға тиклем Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй, һуңынан [[1976 йыл]]дан Өфө нефть институтының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, технология факультеты деканы була. [[1981 йыл]]дан [[1999 йыл]]ға тиклем — Башҡорт дәүләт университеты ректоры, бер үк ваҡытта аналитик химия һәм дөйөм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Рәғиб Ғимаев — нефть һәм газды химик эшкәртеү өлкәһендә исеме донъя күләмендә билдәле белгес, нефть сеймалы нигеҙендә углерод материалдарын алыу буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы. Уның ғилми хеҙмәттәре нефть дисперс системаларында фаза күсеүен, нефть продукттарының юғары ароматизацияланған компонеттарының шыйыҡ кристалл торошона күсеүен, нефть ҡалдыҡтарының термик крекинг теорияһын, нефть сеймалынан яңы материалдар — энәле кокс, нефть пектары, углерод туҡымалары, сорбенттары һ.б. алыуҙы тикшереүгә бағышлана. Ғалим тарафынан нефть эшкәртеүҙә һәм нефть химияһында физик-химик процестарҙа акустика тирбәлеүен ҡулланыу раҫлана. Уның тәҡдим иткән технологиялары «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә, Өфөнәң нефть етештереү заводтарында, Рәсәйҙең һәм элекке СССР-ҙың ҡайһы бер предприятиеларында ҡулланыла. Ул уйлап табыу буйынса 150-ҙән ашыу патент, [[Мәскәү]]ҙә, [[Өфө]]лә, [[Ҡазан]]да нәшер ителгән 300 ғилми хеҙмәт һәм монография авторы ла. Уның уҡыусылары араһында тиҫтәләгән техник фән кандидаттары һәм докторҙары бар. 3-сө бер мандатлы Бөрө һайлау округынан Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана, «Рәсәй төбәктәре» депутат төркөмө ағзаһы. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советына Өфөнөң Орджоникидзе районынан 52-се Институт һайлау округы, Киров районының 24-се Совет һайлау округы депутаты була. Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 29-нан 30-на ҡараған ғинуар төнөндә Өфөлә вафат була<ref>[http://www.ye02.ru/online/11032-ushel-iz-zhizni-professor-ragib-gimaev.html Ушел из жизни профессор Рагиб Гимаев, газета Йэшлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808164421/http://www.ye02.ru/online/11032-ushel-iz-zhizni-professor-ragib-gimaev.html |date=2016-08-08 }}</ref><ref>[http://www.bashedu.ru/rnews/ushel-iz-zhizni-professor-ragib-gimaev Ушёл из жизни профессор Рагиб Гимаев, официальный сайт БГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824083859/http://www.bashedu.ru/rnews/ushel-iz-zhizni-professor-ragib-gimaev |date=2017-08-24 }}</ref>. == Китаптары == * Нефтяной кокс. — М.: Химия, 1992. — 75 с. * Нефтяной игольчатый кокс. — Уфа, 1996. — 210 с. * Гимаев Р. Н., Кондаков Д. И., Сюняев З. И. Современные методы утилизации серно-кислотных отходов нефтепереработки и нефтехимии. — М., ЦНИИТЭнефтехим. — 1973. — 98 с. * Гимаев Р. Н., Амиров Я. С., Рахмангулов Х. Б. Использование вторичных ресурсов в строительстве и охране окружающей среды. — Башкнигоиздат.— Уфа, 1986. — 190 с. * Гимаев Р. Н., Кузеев И. Р., Абызгильдин Ю. М. Нефтяной кокс. — М., Химия. — 1992. — 76 с. * Хайрутдинов И. Р., Гимаев Р. Н. и др. Опыт производства и применения нефтяных пеков. — М.: ЦНИИТЭнефтехим, 1994. * Технико-экономические аспекты промышленной экологии. Защита атмосферного воздуха. Уфимский государственный нефтяной технический университет.- Уфа, 1995. — 4.1 — 273 с. (Совм. с Я. С. Амировым и Н. Р. Сайфуллиным). * Технико-экономические аспекты промышленной экологии. Защита водоемов. Уфимский государственный нефтяной технический университет.- Уфа, 1995. — 4.2 — 263 с. (Совм. с Я. С. Амировым и Н. Р. Сайфуллиным). * Гимаев Р. Н., Шипков Н. Н. и др. Нефтяной игольчатый кокс (структура и свойства). Изд-во Башкирского государственного университета. — Уфа, 1996. — 210 с. * Безопасность жизнедеятельности. Идентификация взаимодействия человека со средой обитания. Уфимский государственный нефтяной технический университет. — Уфа,1997. — Кн.1, ч.1. — 217 с. (Совм. с Я. С. Амировым и И. М. Уракаевым). * Газовые методы повышения нефтеотдачи. Изд-во Башкирского государственного университета. — Уфа, 1999. — 271 с. (Совм. с Г. А. Халиковым, К. Ш. Ямалетдиновой). * Технико-экономические аспекты промышленной экологии; частьV, обезвреживание отходящих газов. Изд-во «Гилем» -Уфа, 1999. — 440 с. (Совм. с Я. С. Амировым и Ф. Р. Исмагиловым). * Акустическая технология в нефтехимической промышленности. Изд-во «дом печати», — Казань, 2001. — 152 с. (Совм. с Р. Ш. Муфазаловым, И. Г. Арслановым, Р. К. Зариповым). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == <!-- * [[Доктор наук|доктор технических наук]] (1977); * Отличник нефтеперерабатывающей и нефтехимической промышленности СССР (1973); * Лауреат премии Правительства Российской Федерации в области науки и техники (2003)<ref>[http://www.rg.ru/2004/02/25/premii-dok.html Постановление Правительства Российской Федерации от 16 февраля 2004 года № 85 «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2003 года в области науки и техники»]</ref>; * [[Заслуженный деятель науки и техники РСФСР]]<ref>[http://www.anrb.ru/blog/alias/gimaev Рагиб Насретдинович Гимаев на сайте АН РБ]</ref>; * Почётный работник высшего образования России (1997); * Медалями «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина» (1970); * серебряная медаль ВДНХ СССР (1979); * медаль «Ветеран труда» (1985); * Почётная грамота Республики Башкортостан (1994); * [[Орден Дружбы народов]]. --> == Хәтер == * 2019 йылдың сентябрендә Өфөлә Рәғиб Ғимаев иҫтәлеген мәңгеләштерҙеләр<ref>[https://resbash.ru/news_m/83363 В Уфе увековечили память бывшего ректора БашГУ Рагиба Гимаева. Газета Республика Башкортостан. Официальный сайт. 27 сентября 2019 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190927133140/https://resbash.ru/news_m/83363 |date=2019-09-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|09|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5479-imaev-r-ib-n-sretdin-uly}}{{V|27|09|2019}} * [https://web.archive.org/web/20221202094133/http://encycl.bash-portal.ru/gimaev_rn.htm Биография] {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты ректорҙары]] 2g1gsbkrz4np7o9c3gzo4iyiv2formg Ҡаҙаҡ думбыраһы 0 119602 1308492 1263616 2026-11-05T20:00:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308492 wikitext text/x-wiki ''Домра менән бутарға ярамай. Шулай уҡ [[Думбыра]] мәҡәләһен ҡарағыҙ.'' {{Музыкальный инструмент |название = Домбра |названия = Ҡаҙаҡ думбыраһы |изображение = Kazakh Dombra2.png |описание_фото = |классификация = Сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы, хордофон |диапазон = |родственные инструменты = Ҡумыҙ (ҡылллы уйын ҡоралы), Думбыра |музыканты = Ҡурманғазы Сағырбайулы |звук = Dombrayesterday.ogg |описание_звука = Ҡаҙаҡ домбыраһында уйналған «Yesterday» әҫәренән бер фрагмент |статьи = }} [[Файл:Stamp of Kazakhstan 433.jpg|thumb|Ҡаҙағстан почта маркаһында домбыра]] '''Домбра́''' шулай уҡ '''Домбыра́''' ({{lang-kk|домбыра}}) — төрки халыҡтар мәҙәниәтендә урын алған сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы. Думбыра ҡаҙаҡтарҙың һәм тағы ҡайһы бер төрки (башҡорттарҙың һ.б.), Урта Азия халыҡтарының халыҡ музыка ҡоралы тип һанала. == Тарихы == 1989 йылда Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһендә, бейек яҫы таулыҡ башындағы «Майтобе» йәйләүендә (жайляу)профессор С. Акитаев, этнограф Жагда Бабалыкулы ярҙамында ҡая ташында музыка ҡоралы һәм төрлө позаларҙа дүрт бейеүсене һынландырған һүрәт тапҡан. Билдәле археолог К. Акишев тикшереүҙәренән белеүебеҙсә, был һүрәт неолит осорона ҡарай тип аңлатыла. Хәҙер ул һүрәт [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһындағы Ыҡылас Дукенулы исемендәге халыҡ музыка ҡоралдары музейында һаҡлана. Һүрәттән аңлашылыуынса, боронғо рәссам тарафынан ҡаяла эшләнгән һүрәт формаһы менән [[думбыра]]ға бик ныҡ оҡшаған. Тимәк, хәҙерге думбыраға 4 меңдән артыҡ йәш тиергә нигеҙ бар, һәм ул шуға оҡшаш хәҙерге заман музыка ҡоралдарының башланғысы, тәүге сиртмә ҡоралдарҙың береһе булып тора. Археологик тикшеренеүҙәрҙән билдәле булыуынса, 2 мең йылдарҙан элегерәк саҡ күсмә ҡәбиләләре, ҡаҙаҡ думбыраһына оҡшаған һәм уның прототибы булырҙай, ике ҡыллы музыка ҡоралдарын файҙаланған<ref>[http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/page/show/102 Музыкальное наследие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814160658/http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/page/show/102 |date=2009-08-14 }}</ref>. Боронғо Хорезм ҡаҙылмалары араһында шулай уҡ сиртмә музыка ҡоралдарында уйнаусы музыканттарҙың терракот статуэткалар табылған. Ғалимдар, [[Ҡаҙағстан]] территорияһында 2 мең йылдан элегерәк йәшәгән иртә күсмә ҡәбиләләрҙең киң таралған музыка ҡоралының береһе булған хорезм ике ҡыллы ҡоралының ҡаҙаҡ думбыраһы менән типологик оҡшашлығы бар, тип һанай. Евразия континенты яҙма һәйкәлдәренә таянып, думбыра һәм материктағы башҡа халыҡтарҙың уға оҡшаған музыка ҡоралдары бик борондан билдәле тигән һығымта яһап була. Евразия биләмәләрендәге төрлө осор, айырым алғанда, саҡ, һун сығышлы ҡәбиләләрҙең, һәйкәлдәре аша беҙ ошо сиртмә ҡорал булғанлығын беләбеҙ. Шулай уҡ бындай ҡорал ҡомандарҙа ла осрай. [[Ҡомандар]] — ҡыпсаҡтарҙың европалағы атамаһы. Шул дәүерҙең музыка әҫәрҙәре (көйҙәре): Ертіс толқындары (ertis tolqyndary — [[Иртыш]] тулҡындары), Мұңды Қыз (mundy kyz — Моңло ҡыҙ), Тепен көк (tepen kok — Һеләүһен), Ақсақ қаз (aqsaq qaz — Аҡһаҡ ҡаҙ), Бозіңген (bozingen — Аҡһыл инә дөйә), Желмая (zhelmaja — Бер үркәсле дөйә), Құланның тарпуы (qulannyn tarpu’y — Ҡоландың тояҡ тауышы), Көкейкесті (kokeikesti — Тәрән кисерештәр) һ.б. беҙҙең заманға саҡлы килеп еткән. Төрөк халыҡтарының (һундар, аварҙар, булғарҙар, хазарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы), урҙалылар) оҙаҡ йылдар дауамындағы йоғонтоһонда йәшәгән көнсығыш славяндар был музыка ҡоралын домра атамаһы менән ҡабул иткән. [[Марко Поло]] үҙенең хеҙмәттәрендә, был ҡорал ул дәүерҙә урыҫтар татарҙар тип атаған күсмә төрки яугирҙарының ҡоралы булған, тип яҙған. Улар һуғышҡа инер алдынан, үҙҙәренең рухын күтәреү маҡсатында, ҡоралда уйнап йырлағандар. 2012 йылда электродумбыра барлыҡҡа килгән.<ref>[http://dalaruh.kz/news/view/112 Дух Великой Степи — Электродомбра помогла казахстанской группе достичь вершин рок-чарта в США<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == Ҡаҙаҡ думбыраһының килеп сығышы тураһында легендалар == Думбыра һәм уның мығышы тураһында легендалар бар: * '''Быға саҡлы хәҙерге думбыра [[Ҡумыҙ]]ға (ҡыллы музыка ҡоралы), Дутарға оҡшаған булған,…''' Джучи хан [[Сыңғыҙ хан]]дың яратҡан улы һәм хана [[Батый]] хандың атаһы булған. Кыпсаҡ <nowiki/>далаларында һунар иткәндә, Джучи-хан атынан ҡолап төшкән һәм ҡоландар көтөүе айғыры уны өҙгөсләп ташлаған. Бер кем дә уҫал Сыңғыҙ ханға яратҡан улының фажиғәле үлеме тураһында хәбәр итергә батырсылыҡ итмәгән, сөнки ҡайғылы хәбәрҙе еткереүсене ҡаты яза көткән. Сыңғыҙ хан улының үлемен хәбәр итеүсенең тамағына иретелгән ҡурғаш ҡойорға әмер биргән булған. Хан нәүкәрҙәре (гвардиясылары) хәлдән сығыу юлын тапҡан. Улар, ҡурҡыныс хәбәрҙе еткреү маҡсатында, Сыңғыҙ хан ставкаһына Кәтбоға исемле ябай думбырасыны килтергән. Кәтбоға яуыз хан алдында бер һүҙ ҙә әйтмәгән. Ул бары тик үҙенең «Акһаҡ ҡолан» тигән көйөн (думбыра өсөн музыка жанры) генә уйнаған. Бөйөк Кәтбоға йырауҙың иҫ китмәле музыкаһы ханға тупаҫ рәхимһеҙлек һәм хурлыҡлы үлем хаҡында ҡаты хәҡиҡәтте еткергән. Үҙенең янауҙарын онотмаған хан думбыраны язаларға ҡушҡан. Шүл саҡтан бирле думбыраның үрге дегында ирегән ҡурғаштың эҙе — тишек тороп ҡалған, тиҙәр. Джучи-хан Мавзолейы [[Еҙҡаҙған өлкәһе]]ндәге боронғо Ҡара-Кенгир йылғаһы буйында тора. «Аҡһаҡ ҡолан» (Хромой кулан) — [[Ҡаҙаҡтар]]ҙың көсөн һәм сәнғәттең үлемһеҙлеген данлаусы легендаларының береһе. * '''Ҡаҙаҡ думбыраһының килеп сығыуы тураһында легенда''' бик борон заманда Алтайҙа ике бәһлеүән ағалы-энеле йәшәгән тип һөйләй. Кесе туған думбыраһында уйнарға бик яратҡан. Уйнай башлаһынмы был эшлекһеҙ, бар донъяһын онотҡан. Өлкән ағаһы тәкәббер һәм дан яратҡан кеше булған. Бер ваҡыт ул, дан ҡаҙанам тип, ярһып аҡҡан һалҡын йылға аша күпер һалмаҡсы булған. Таштар йыйған ул, күпер һала башлаған. Ә кесе туғаны уйнай ҙа уйнай икән. Шулай көн үткән, ике, өс көн… Ҡустыһы ағаһына ярҙам итергә бер ҙә ашыҡмай, яратҡан уйын ҡоралында тик уйнауын ғына белә икән. Ағаһы, асыуы килеп, энеһенең думбыраһын тартып алған да бар көсө менән башына бәргән. Бик һәйбәт музыка ҡоралы селпәрәмә килгән, көй тынған, ҡустыһының башында эҙ тороп ҡалған. Күп йылдар үткән. Кешеләр был эҙҙе тапҡан ти, һәм уның буйынса думбыра эшләй башлаған, һәм оҙаҡ йылдар дауамында өнһөҙ торған ауылдарҙа тағы көй-моң ишетелгән. * '''Ҡаҙаҡ думбыраһының хәҙерге күренеше килеп сығыуы тураһында легенда''' элек думбыра биш ҡыллы булған һәм уның уртала уйымы булмаған ти. Тирә-йүндә бер кемдә лә булмаған думбыра эйәһе булған ти данлыҡлы егет Кәжәндек. Урындағы хан ҡыҙына күҙе төшкән ти бының. Хан пригласил Кәжәндекте бер саҡ саҡырған ти тирмәһенә һәм ҡыҙына булған һөйөүен иҫбатларға ҡушҡан. Егет бик оҙаҡ һәм оҫта итеп думбырала уйнаған ти. Егет хан тураһында ла, уның ҡомһоҙлоғо һәм хиреслеге тураһында йырҙар йырлаған. Хан аыуы килгән һәм, уртаһына ҡурғаш ҡойоп, думбыраны боҙорға бойорған. Шунда инде урталағы уйым барлыҡҡа килгән һәм ике ҡыл ғына тороп ҡалған. * '''Думбыраның килеп сығыуы тураһында тағы ла бер легенда''', ул да алдағы легендаға оҡшаған. Урындағы хандың, ҡабан сусҡа һөжүм иткәндән һуң, һунарҙа улы һәләк булған, һәм хеҙмәтселәр, хандың асыуынан ҡурҡып (хан, кем дә кем улы хаҡында ҡайғылы хәбәр еткерә, шуның тамағына ҡайнап торған ҡурғаш ҡоям тип янаған булған), ҡарт Али оҫтаға кәңәш һорап барғандар. Ул, думбыра тип аталған музыка ҡоралы яһаған да хан янына килеп, көйҙәр уйнаған. Ҡылдар хан тирмәһенең ебәк сатыры өҫтөндә, йән әрнеткес урман тауышына оҡшатып, ыңғырашҡан, илаған. Елдең әсе һыҙғырыуы ҡырағай йәнлек олоуына ҡушылған. Ҡылдар, кеше тауышына оҡшатып, ярҙам һорағандай, ҡаты ҡысҡырған — думбыра ханға улының үлемен шулай һөйләп биргән. Асыуынан сығырынан сыҡҡан хан думбыраның түңәрәк уйымына эҫе ҡурғаш һирпергә бойорған. == Ҡаҙаҡ думбыраһы — көй сығарыу ҡоралы == Ҡаҙаҡтар өсөн көй — әҫәр генә түгел, был үҙ халҡының тарихы, уның йолалары һәм мәҙәниәте яңғырашы. Шуның өсөн дә [[ҡаҙаҡтар]] көй башҡарыусыларҙы — көйсөләрҙе — бик юғары баһалағандар, шулар араһында думбырасылар күпселекте тәшкил иткән (көйҙәр думбырала ғына уйналмаған, әлбиттә). Ҡаҙаҡ халҡы бына нимә ти: ''«Нағыз қазақ — қазақ емес, нағыз қазақ — домбыра!»'', һәм был һүҙҙәр ''«ысын [[ҡаҙаҡ]] ул ҡаҙаҡ үҙе түгел, ысын ҡаҙаҡ — домбыра!»'' тигәнде аңлата. Бының менән һәр бер ҡаҙаҡтың домбырала уйнауы бик мөһим икәнлеге һәм ҡаҙаҡтарҙың был уйын ҡоралына айырата һөйөүе һыҙыҡ өҫтөнә алынған. == Ҡаҙаҡ мәҙәниәтендә думбыра == [[Файл:Dombra1.jpg|thumb|Ҡаҙаҡ думбыраһы]] '''Домбыра '''({{lang-kk|домбыра}}) — [[ҡаҙаҡ]] халҡының ике ҡыллы сиртмә музыка ҡоралы. Шулай уҡ ноғайҙарҙың да халыҡ уйын ҡоралы. Аккомпанемент яһаусы һәм айырым башҡарыусы, шулай уҡ ҡаҙаҡ халыҡ музыкаһының төп ҡоралы сифатында ҡулланыла. Хәҙерге заман башҡарыусылары тарафынан да файҙаланыла. Домбыраның корпусы груша формаһында һәм ладтарға бүленгән оҙон грифлы. Ҡылдары ғәҙәттә квартаға йәки квинтаға көйләнгән була. Ҡаҙаҡ музыка мәҙәниәте үҫешенә ҙур йоғонто яһаған халыҡ музыканты һәм композиторы Сағырбаев Ҡорманғазы иң бөйөк думбырасыларының, шул иҫәптән — думбыра музыкаһы ижадсыларының береһе булған: уның «Адай» музыкаль композицияһы [[Ҡаҙағстан]]да һәм сит илдәрҙә популярлыҡ яулаған. Домбыра — иң популяр ҡаҙаҡ музыка ҡоралы. Домбыраға оҡшаған музыка ҡоралы ҡаҙаҡтарҙа ғына түгел, был ҡоралдың аналогтары күп халыҡтарҙа бар. Урыҫ мәҙәниәтендә формаһы яғынан оҡшаған инструмент — домра бар, таджик мәҙәниәтендә — Думраҡ, үзбәк мәҙәниәтендә — [[Думбыра]], Думбраҡ, формаһы буйынса оҡшаш — Дутар, төрөкмән мәҙәниәтендә — Дутар, Баш, Думбыра, башҡорт мәҙәниәтендә — [[Думбыра]], Аҙау буйы ноғай мәҙәниәтендә — Домбыра, әзербайжан һәм төрөк мәҙәниәтендә — Саз, яҡуттарҙа — Таҥсыр. Был ҡоралдар ҡайһы берҙә ҡылдарының һаны менән (3 ҡылға саҡлы), шулай уҡ ҡылының материалы менән (нейлон, металл) айырыла. <!-- == Домбыра һүҙенең этимологияһы == Домбыра һүҙенең этимологияһы төгәл өйрәнелмәгән. Татар телендә [[Думбра]] — ул [[балалайка]], ә Домбура — гитара, ҡалмыҡ телендә — Домбр домбыра тигәнде аңлата, төрөк телендә [[Тамбура]] — ул [[гитара]], монгол телендә [[Домбура]] — тағы шул домбыра. Был һүҙҙең килеп сығышына ярашлы, бик күп фараздар бар, әммә дөйөм бер фекер юҡ әлегә.--> == Конструкцияһы == Домбыраның оҙонлоғо 80—130 см тәшкил итә. Музыка ҡоралының детале булараҡ, ладтары бәйләнгән (навязный), киртеп ултыртылған (врезной) була йә, үзбәк домраһындағы кеүек, бөтөнләй булмауы ла мөмкин<ref name="muslovar"> {{Книга |автор = |заглавие = Музыкальный энциклопедический словарь |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Большая Российская энциклопедия |год = 2003 |страниц = 672 |страницы = 179 |isbn = 5-85270-254-4 }}</ref>. * '''Шанак ''' — ҡаҙаҡ думбыраһының корпусы, тауышты көсәйтеүсе ролен үтәй. * '''Ҡаҡпаҡ''' — думбыраның декаһы. Ҡыл тауышын тирбәлдереү (вибрация) ярҙамында, тауышты көсәйтә һәм ҡоралдың тауышына үҙенсәлекле төҫ (окраска) — тембр бирә. * '''Сиртмә''' — был деканың эске яғындағы урҙа (балка). Ҡаҙаҡ думбыраһында элек пружина булмаған. Хәҙер думбыраның тауышын яҡшыртыу маҡсатында сиртмә панцирҙың өҫкө өлөшөндә һәм аҫтаҡ (подставка) янына нығытып ҡуйыла. Ҡағиҙә булараҡ, ул тиҫтә йылдар буйы һаҡланған һәм сөрөгө булмаған шыршынан эшләнә. * '''Тупһалар (Порожки)''' — думбыраның "клавиша"ларын айыра. * '''Обечайкалар''' саған ағасынан эшләнә. * '''Аҫтаҡ''' — думбыраның бик яуаплы хеҙмәт итеүсе (функциональ) элементы. Аҫтаҡ, ҡылдарҙың тирбәлеүен декаға тапшырып һәм тирбәлеүҙең ҡылдарҙан корпусҡа таралыу юлында тәүге резонанс контурын булдырып, думбыра яңғырауының ысын асҡысы хеҙмәтен үтәй. Уның сифаты, формаһы, ауырлығы һәм көйләнеше менән уйын ҡоралының көсө, тигеҙлеге һәм тембры бәйләнгән. * '''Ҡыл''' — думбыра тауышының тирбәлеү сығанағы. Йола буйынса думбыра өсөн һарыҡ һәм кәзә эсәгенән эшләнгән һеңер ҡылдар файҙаланылған. Думбыра яңғырашына иң яҡшы тура килгәне ябай ҡармаҡ ебе (леска) булып сыға. Һөҙөмтәлә беҙ бөгөн думбыраның, ҡыл урынына ҡармаҡ ебе ҡуйылып уйналған һәм ҡабатланмаҫ яңғырау тембрын юғалтҡан берҙән бер стандарт формаһына ғына эйәбеҙ. == Көйләнеше == {| class="wikitable" align="right" style="margin-left:1em" |- ! Ҡыл || Нота || Октава |- |align="center"| 1 || g (соль) ||rowspan="2"| Кескәй |- |align="center"| 2 || d (ре) |} Думбыраның асыҡ ҡылдарының яңғырашы уның ''кварталы'' музыкаль көйләнешен барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ ул ''квинталы'' ла булыуы мөмкин<ref name="muslovar" />. Думбыра өсөн, тәүге ҡылдан башлап, тондарҙың юғарынан эҙмә-эҙлекле килеүендә: '''''Соль''', '''Ре''' (кесе октава). Ҡылдар араһындағы интервалдар: '''''g'''''{ч.4}'''''d''''' (хәрефле октава системаһы#Гельмгольц нотацияһы, 4-се киҫәк — таҙа кварта). Грифы 19 ладлы (уйын ҡоралындағы деталь) думбыраның музыкаль диапазоны ике тулы октава: кесе октава ''Ре'' нотаһынан икенсе октава ''Ре'' нотаһына саҡлы (кесе октаваның бер өлөшө, беренсе һәм икенсенең бер өлөшө) тәшкил итә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация|Викисловарь=домбра}} * Домра * [[Думбыра]] * [[Ҡумыҙ]] * Шертер == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == Эту литературу можно найти в Казахстане, г. Астана, Национальная Библиотека Республики Казахстан… # Акишев К. А. Курган Иссык. — Москва, 1978. # Алексеева Л. А. Нажмеденов Ж. Особенности музыкального строя казахской домбры.//Казахская культура: исследования и поиски. Сборник научных статей, Алматы, 2000. # Алексеева Л. А. Нажмеденов Ж. Особенности кахаской домбры.// Мы и вселенная. 2001.№ 1(6), с52-54. # Аманов Б. Композиционная терминология домбровых кюев. Алма-Ата, 1982 г. # Аравин. П. В. Степные созвездия. — Алма-Ата, 1979. # Аравин. П. В. Великий кюйши Даулеткерей.-Алма-Ата, 1964. # Асафьев Б. В. О казахской народной музыке.//Музыкальная культура Казахстана.-Алма-Ата, 1955 г. # Барманкулов М. Тюркская вселенная.-Алматы, 1996. # Вызго Т. Музыкальные инструменты Средней Азии.-Москва, 1980. # Гизатов Б. Социально-эстетические основы казахской народной инструментальной музыки.-Алма-Ата, 1989. # Жубанов А. К. Казахский народный инструмент-домбра.//Музыкознание.-Алма-Ата, 1976. с.8-10. # Стахов В. Творчество скрипичного мастера. — Ленинград, 1988. # Нажмеденов Жумагали. Акустические особенности казахской домбры. Актобе, 2003 г. # Утегалиева С. И. Мангыстауская домбровая традиция. Алматы == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160920032845/http://www.gusli.su/kazahskaya_domra_kicc/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920032845/https://web.archive.org/web/20160920032845/http://www.gusli.su/kazahskaya_domra_kicc/ |date=2016-09-20 }} Казахская домбра] * [http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/page/show/117 Легенда о происхождении верхнего порожка домбры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611125714/http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/page/show/117 |date=2011-06-11 }} * Сайт казахской государственной национальной библиотеки [http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/menu/show/2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611124517/http://musicheritage.nlrk.kz/index.php/ru/menu/show/2 |date=2011-06-11 }} * Сайт проекта Асыл Мура [http://www.asylmura.kz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001165218/http://asylmura.kz/ |date=2016-10-01 }} * Электронная библиотека «[http://dombira.ru/ Ноты для домбры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021071536/http://dombira.ru/ |date=2016-10-21 }}» * [http://dombra.comuf.com Ноты для домбры. Частная нотная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107115000/http://dombra.comuf.com/ |date=2017-01-07 }} {{Rq|style}} {{ВС}} [[Категория:Ҡыллы музыка ҡоралдары]] [[Категория:Сиртмә ҡыллы музыка ҡоралдары]] [[Категория:Ҡаҙаҡ музыка ҡоралдары]] [[Категория:Хордофондар]] dpcdydomzk8j4oz5mvdz6lyuh0aupc5 Янош II Запольяи 0 119606 1308376 971483 2026-11-05T12:36:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308376 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Янош II Жигмонд Запольяи | оригинал имени = {{lang-hu|Zápolya/Szapolyai János Zsigmond}}<br />{{lang-hr| Ivan Žigmund Zapolja}} | изображение = Jan Zygmunt Zapolya.jpg | описание изображения = Янош II Сигизмунд Запольяи (1540—1571) | ширина = 220px | должность = [[Трансильвания кенәзе]] | периодначало = [[1570]] | периодконец = [[1571]] | предшественник = [[Янош Запольяи]] | преемник = [[Стефан Баторий]] | должность_2 = [[Венгрия короле]] | периодначало_2 = [[1540]] | периодконец_2 = [[1571]] | предшественник_2 = [[Янош I Запольяи]] | преемник_2 = [[Максимилиан II (Изге Рим империяһы императоры )]] | коронация_2 = | дата рождения = 18.7.1540 | место рождения = {{МестоРождения|Буда}}, [[Венгрия Короллеге]] | дата смерти = 14.3.1571 | место смерти = {{МестоСмерти| Алба-Юлиялағы |Дюлафехерварҙа }}, [[Трансильвания (кенәзлек)]], Венгрия Короллеге | похоронен = {{МЗ|Секешфехервар}} | вероисповедание = католик | наследник = | в браке = | род = | отец = [[Янош I Запольяи]] | мать = [[Изабелла Ягеллонка]] | дети = | награды = | викисклад = }} '''Я́нош II Жи́гмонд За́польяи''' ({{lang-hu|Zápolya/Szapolyai János Zsigmond}}, {{lang-hr|Ivan Žigmund Zapolja}}; 18 июль 1540 [[Буда]], [[Венгрия Короллеге]] — 14 март 1571 [[Алба-Юлия|Дюлафехервар]], [[Трансильвания (кенәзлек)|Трансильвания]], Венгрия Короллеге) —Венгрия короле (1540—1570) һәм Трансильвания кенәзе (1570—1571). == Биография == Атаһының вариҫы булараҡ, [[Янош I Запольяи|Яноша I Запольяи]], Венгрияның 1540 йылдан алып 1570 йылға тиклем короле була, ләкин уның әсәһе [[Изабелла Ягеллонка]], үҙенең үлеменә тиклем (1559 г.), [[Сулейман I|Бөйөк Сөләймән I]] ярҙамында, ил менән бер үҙе идара итә. Янош II хәҙерге заман Европа тарихында [[Тордайский эдикт]], беренсе динт отоу иреклеге декретын (1568) ҡабул итә һәм [[Трансильванияның Унитариан сиркәүен]] төҙөү идеяһын яҡлап сыға. Янош, бөтә дини яҡтар менән асыҡ һөйләшеүҙәр алып барғанлағы арҡаһында, ҙур билдәлелек ала. Ул католиктар, лютерандар, кальвинистар һәм унитаристарҙың публика алдындағы үҙ-ара дебаттарына спонсор ярҙамы күрһәтә.<ref>[http://www.readthespirit.com/interfaith_heroes/2009/01/2nd-annual-interfaith-heroes-month-no-12-queen-isabella-king-john.html Read The Spirit — Interfaith Heroes Magazine — 2nd Annual Interfaith Heroes Month No. 12: Queen Isabella & King John<!—текст исеме бот ярҙамында өҫтәлгән -->] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1571 йыл]]да [[Тыргу-Муреш]]та үткәрелгән Трансильван Сеймы, кальвинистар, католиктар, униаттар һәм лютерандар өсөн Трансильвания кенәзлегендә дин тотоу иреклеген раҫлай. Сағыштырыу өсөн: алдынғы ҡарашлы трансильван депутаттарының был тарихи ҡарары [[Варфоломеев төнө]] тигән исем аҫтында ҡайғылы билдәлелек алған кальванистарҙың Париждағы һуйышына тиклем бер йыл алдан үткәрелә… Башҡа дини төркөмдәр, шул иҫәптән, йәһүдтәр, мосолмандар һәм күп һанлы православ христиандары, толерантлыҡ ала, ләкин уларҙың дин тотоу иреклегенә законлы гарантиялары булмай<ref>Miklós Molnár, ''A Concise History of Hungary'', Cambridge University Press, 2001, p. 110.</ref>. [[Габсбурги]] файҙаһына [[Шпейерс|Венгрия короле титулынан баш тартҡан]] Янош II [[Трансильванияның]] (1570—1571) кенәзе булып ҡала. Ул тәхетте үҙенең ҡаҙнасыһы [[Каспар Бекешҡа]] васыят итә, ләкин аристократия уның ҡарарын ҡабул итмәй һәм [[Стефан Баторийҙы]] кенәзлек башлығы итеп һайлай. Был әллә ни оҙаҡҡа һуҙылмаған граждандар һуғышына сәбәп була, әммә ул Баторийҙың еңеүе менән тамалана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * «Бона Сфорца. Аждаһалы король» [[Аудерская, Галина]], китап == Һылтанмалар == * {{Rodovid|757983}} {{Венгрия хакимдары}} {{библиграфик мәғлүмәт}} [[Категория Алба-Юлияла ерләнгәндәр]] [[Категория:Венгрия королдәре]] [[Категория:Венгрия тарихы]] [[Категория:Трансильвания тарихы]] [[Категория:Запольяи]] 5q8ib4o30598bxwceoe6t1wh9ppd2xl Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры 0 120095 1308549 1247726 2026-11-05T23:16:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308549 wikitext text/x-wiki {{карточка театра |название = Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры |Местонахождение = [[Симферополь]], Менделеев урамы, 5/1 |lat_dir = N |lat_deg =44.9555 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg =34.103 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 2000 |основан = 1901 |Директор = Биләлов Биләл Шәүкәт улы |Главный дирижёр = Эннанов Ю. Л. |Главный балетмейстер = Аблаев М. Ф. |сайт = http://kirimtatar-teatri.org |размер = |подпись = |Commons = }} '''Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры''' ({{Lang-crh|Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatri, Къырымтатар академик музыкалы драма театри}} ) — Ҡырымда (элек Украинала) берҙән-бер төрки телле театр, [[Ҡырым татарҙары|ҡырым татарҙарының]]  донъяла берҙән-бер театры. Был театрҙың традициялары, моғайын, ХIV—ХV быуаттарҙа ҡырым хандарының һарайҙарында театрлаштырылған тамашалар ҡуйыуҙан баш алғандыр. == Тарихы == 1901 йылда Ҡырымда ҡырым татарҙары театрының даими бинаһы асыла. Ул саҡта театрҙа тик ирҙәр уйнай, ҡатын-ҡыҙ ролдәрен дә ирҙәр башҡара.  1922 йылдан Ҡырымтатар театрының дәррәү үҫеше башлана, ул осорҙо театр белгестәре  "ҡырымтатар ренессансы дәүере" тип атай. [[Уильям Шекспир|Шекспир]] һәм Мольер, Ипчи һәм Латиф-задә, Гольдони һәм Бомарше, [[Толстой Лев Николаевич|Толстой]] һәм Тренёв пьесалары сәхнәләштерелә. Театрҙа мәшһүр актёрҙар, режиссёрҙар, драматургтар эшләй, улар традициялар тыуҙыра һәм ҡабатланмаҫ милли театр мәктәбен хасил итә, бөгөнгө Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры уны дауам итеүсе булып тора. <ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 История Крымскотатарского театра]</ref> <ref>[http://poluostrov-krym.com/dostoprimechatelnosti/teatry-kryma/krymskotatarsky-teatr.html История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419011408/https://poluostrov-krym.com/dostoprimechatelnosti/teatry-kryma/krymskotatarsky-teatr.html |date=2021-04-19 }}</ref> == Актёрҙар == * Биләл Биләлов * Ринат Бекташев * Мөнир Аблаев * Диләүер Сәттаров * Сәйтабла Мәмәтов * Алиә Темирҡаяева * Фатма Асанова * Зарема Биләлова == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.history.org.ua/?termin=Krimskotatarskii_Nats%D1%96onalniy_Teatr КРИМСЬКОТАТАРСЬКИЙ НАЦІОНАЛЬНИЙ ТЕАТР] * [http://www.poluostrov-krym.com/dostoprimechatelnosti/teatry-kryma/krymskotatarsky-teatr.html Крымскотатарский музыкально-драматический театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419011408/https://poluostrov-krym.com/dostoprimechatelnosti/teatry-kryma/krymskotatarsky-teatr.html |date=2021-04-19 }}, * [https://web.archive.org/web/20231119171247/http://www.tourism.crimea.ua/ru/simferopol/dostoprimechatelnosti/krymskotatarskiy_akademicheskiy_muzykalno_dramaticheskiy_teatr Крымскотатарский академический музыкально-драматический театр / Симферополь], * [http://www.avdet.org/node/4401 В Крымскотатарском театре лучший актерский ансамбль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527135818/http://www.avdet.org/node/4401 |date=2013-05-27 }}, * [http://www.goloskrima.com/?p=3679 Крымскотатарский театр: 20 лет пути]. fivnr65mribw0rg7cbu78697wt5soa6 Приштина 0 120400 1308579 1277178 2026-11-06T01:02:12Z Summershell67 48679 /* */ 1308579 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Приштина |оригинальное название = {{lang-sr|Приштина}}, {{lang-sq|Prishtinë}} |изображение = Prishtina Collage.jpg |подчинение = |страна = Косоволағы тораҡ пункт |странакарта = Сербия |странацвет = Косово |регионкарта = Косово һәм Метохия<!-- редирект на позкарту Республики Косово--> |герб = Prishtina-Stema.PNG |флаг =Flag of Pristina.svg |описание герба = |описание флага = |ширина герба = 120px |ширина флага = |lat_dir =N |lat_deg =42 |lat_min =40 |lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =10 |lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |вид административной единицы = автономиялы край<ref name="SerbAdm">Сербияның административ бүленешенә ярашлы</ref> |административная единица = Косово һәм Метохия автономиялы крайы<ref name="SerbAdm" /> |вид региона = |регион = |регион в таблице = |отображаемый регион = |вид района = Округ |район = |район в таблице = |отображаемый район = Приштина округы<ref name="KosAdm">согласно Косово Республикаһының административ-территориаль бүленеше буйынса </ref>/Косово округы<ref name="SerbAdm" /> |вид округа общины = |округ общины = |округ общины в таблице = |вид общины = Косово Республикаһының административ-территориаль бүленеше{{!}}Община |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 572 |вид высоты = |высота центра НП = 652 |климат = |официальный язык = |население = ~200 000 |год переписи = |плотность = |агломерация = |национальный состав = албандар |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +1 |DST = бар |телефонный код = (+381) 038 |почтовый индекс = 10000 |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = https://kk.rks-gov.net/prishtina/ |язык сайта = sr |язык сайта 2 = sq |язык сайта 3 = en }} '''При́штина''' ({{lang-sq|Prishtinë, Prishtina}} {{IPA|[pˈɾiʃtiːna]}}, {{lang-sr|Приштина/Priština}}) — Балҡан ярымутрауындағы ҡала, [[2008 йыл|2008 йылдан]] — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы|Косово Республикаһының]] баш ҡалаһы. Халҡы — 198 000 кеше, башлыса [[албандар]]<ref>[http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf Результаты переписи населения 2011 года]</ref>. [[Сербия]] һәм Косовоның бойондороҡһоҙлоғон танымаған дәүләттәр күҙлегенән Приштина — Косово һәм Метохия автономиялы крайының баш ҡалаһы. == Тарихы == Беҙҙең эраның II быуатында Ульпиана тигән Рим колонияһы нигеҙләнә, VI быуатта атамаһы колонияны ҡабат төҙөгән император Юстиниан хөрмәтенә Юстиниана Икенсе тип үҙгәртелә. VI—VII быуаттар сигендә Балҡан ярымутрауы славяндар тарафынан колониялаштырылған саҡта емертелә. Приштина тәүләп — 892 йылғы, ә хәҙерге атамаһы менән 1342 йылғы сығанаҡтарҙателгә алынған. Приштина урта быуат серб дәүләте үҙәктәренең береһе була һәм король Стефан Урош II Милутиндың (1282—1321) резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Ҡаланан төньяҡ-көнбайыштараҡ 1389 йылда Косово яланындағы алыш була. 1459 йылда серб баш ҡалаһы Смедерево [[Ғосман империяһы]] тарафынан баҫып алына һәм төрөктәр хакимлығы аҫтында ҡала. [[1912 йыл]]да, Беренсе Балҡан һуғышы ваҡытында, ҡаланы [[сербтар]] буйһондора. [[Беренсе донъя һуғышы]] барғанда ҡаланы [[Австро-Венгрия|австрий]] ғәскәрҙәре оккупациялай ([[1915 йыл|1915]]—[[1918 йыл|1918]]), шунан һуң ул ҡабат Сербияға ҡайтарыла. [[Икенсе донъя һуғышы]] барғанда Приштина [[Италия|итальян]] идаралығына тапшырыла. [[1943 йыл]]да [[Немецтар|немецтар]] ҡаланы оккупациялай. [[1944 йыл|1944 йылдың]] 21 октябрендә Югославия Халыҡ-азатлыҡ армияһы тарафынан азат ителгәс, ҡала Югославия Совет Федератив Республикаһы составына Сербия Республикаһының бер өлөшө итеп индерелә. 1946 йылдан — Косово-Метохия автономиялы өлкәһенең, 1963 йылдан — крайының административ үҙәге була. Коммунистик хөкүмәттең декреты буйынса, Приштина [[1974 йыл]]да яңы ойошторолған Косово социалистик автономиялы провинцияһының баш ҡалаһы статусын ала. [[1999 йыл|1999 йылдың]] башында, [[Косово Республикаһы|Косоволағы]] низағ көсәйгән саҡта, ҡала ҙур зыян күрә. Бөтә сербтар ҙа тиерлек һәм башҡа албан булмағандар ҡаланан ҡаса йә ҡыуыла. 1999 йылдың 12 июненән 2003 йылға тиклем ҡаланың аэропорты Рәсәй ғәскәрҙәре контроле аҫтында тотола. [[2008 йыл]]дан Приштина өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы|Косово Республикаһының]] баш ҡалаһы булып тора. == Географияһы == Приштина Косовоның төньяҡ-көнсығышында '''Голяк '''тауҙарына яҡын ғына тора. Приштинанан Шар-Планина тауҙары күренә, улар бер нисә километрҙа, Косово менән Метохияның көньяғында, урынлашҡан.  == Транспорты == Приштина Косоволағы автомобиль, тимер юл һәм һауа селтәрҙәренең эре узелы булап тора. Автобустар, поездар һәм самолёттар Приштина менән төбәктәге һәм унан ситтәге башҡа тораҡ пункттар менән бәйләнеште тәьмин итә. == Галерея == <gallery> File:Prishtina perspektivë nga Radio Kosova 5.jpg|Хәҙерге Приштина. File:CentralPrishtina.JPG|Хәҙерге Приштина. File:Prishtina maj 2005.jpg|Косовола БМО штаб-фатиры. File:Kosova Government Building.jpg|Хөкүмәт штаб-фатиры. File:Nenatereze1.jpg|Приштиналағы урам. File:Bibloteka Kombëtare e Kosovës.jpg|Приштиналағы китапхана. File:Banesat e bardha.JPG|Аҡ бина. File:Grand Hotel.jpg|Гранд-отель. File:Prishtinë SQ.JPG|Ҡала стадионы. File:Prishtina mosque.jpg|Приштиналағы мәсет. File:Pristina International Airport 2014.jpg|Приштинаның халыҡ-ара аэропорты. </gallery> == Панорама == [[Файл:Overview_of_the_city_of_Pristina_from_the_hill.jpg|центр|мини|600x600пкс|Приштина панорамаһы]] == Административ буйһоноуы == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Серб позицияһы !Албан позицияһы |- | [[Файл:COA_Priština.jpg|центр|116x116пкс]]<br /> Косово һәм Метохия автономиялы крайының Косово крайына инә | [[Файл:Prishtina-Stema.PNG|центр|127x127пкс]]<br /> [[Косово Республикаһы|Косово Республикаһының]] <br /> Приштина округына инә |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309205810/http://www.albanian.com/main/countries/kosova/prishtin/index.html |date=2008-03-09 }} {{Ref-en}}(инг.) * [http://danlux.livejournal.com/57752.html Современные фотографии Приштины] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] 6visrhk9cxx7frpix22z77vxw36q44s 2019 йыл 0 120946 1308695 1307477 2026-11-06T09:01:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308695 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2019}} {{Навигация для года|2019}} {{Навигация для века|21}} {{Год в других календарях|2019|КК=5 февраля|ИК=1 сентября}} {{Год начинающийся|2019}} == Көтөлгән ваҡиғалар == * [[Башҡортостан Республикаһы]] 100 йыллығын билдәләй. === Март === * [[2 март|2]]—[[12 март]] — [[Красноярск]]иҙа ([[Рәсәй]]) XXIX ҡышҡы Универсиада уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.krsk2019.com/universiada |title=Об Универсиаде |date= |publisher=Официальный сайт Универсиады |accessdate=2016-07-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716030831/http://www.krsk2019.com/universiada |date=2016-07-16 }}</ref>. * [[18 март|18]]—[[24 март]] — Сайтама ҡалаһында ([[Япония]]) фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙа<ref>[http://www.sports.ru/others/figure-skating/1041015162.html Чемпионат мира по фигурному катанию 2019 года, скорее всего, пройдет в Сайтаме.]</ref>. * [[31 март]] — [[Украина]]ла президент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://gosnovosti.com/2016/12/петру-порошенко-пора-уносить-ноги-из-у/ |title=Петру Порошенко пора уносить ноги из Украины |date=2016-12-26 |publisher=ГОСНОВОСТИ |accessdate=2016-12-28}}</ref>. === Май === * [[3 май|3]]—[[19 май]] — [[Братислава]] һәм Кошице ҡалаларында ([[Словакия]]) шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты уҙа<ref>[http://dni24.com/sports/40526-opredeleny-hozyaeva-chempionatov-mira-po-hokkeyu-2019-i-2020-godah.html Определены хозяева чемпионатов мира по хоккею 2019 и 2020 годах.]</ref>. === Июнь === * [[14 июнь|14]]—[[30 июнь]] — II Европа уйындары ([[Минск]], [[Белоруссия]]) уҙғарыла<ref>[http://tass.ru/sport/3722984 Минск назван столицей Европейских игр 2019 года.]</ref>. === Июль === * [[2 июль]] — Тулы ҡояш тотолоуы күҙәтелә<ref>[http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEgoogle/SEgoogle2001/SE2019Jul02Tgoogle.html Total solar eclipse of 2019 jul 02.]{{Ref-en}}</ref>. === Август === * [[Неаполь|Неаполдә]] ([[Италия]]) XXX йәйге Универсиада уҙғарыла<ref>[http://sportbo.ru/online/161340/ Летняя Универсиада 2019 года пройдет в Италии.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Сентябрь === * [[20 сентябрь]] — [[2 ноябрь]] — [[Япония]]ла регби буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла<ref>[http://www.gazeta.ru/news/sport/2009/07/28/n_1387525.shtml Англия примет чемпионат мира по регби 2015 года, а Япония — ЧМ-2019]</ref>. === Декабрь === * === Аныҡ датаһыҙ === * [[Өфө]]лә 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындары уҙғарыла<ref>{{cite web|url=http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/64656.html|title=Өфө 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындарын ҡабул итеү хоҡуғын алды|date=2016-07-12|publisher=Башҡортостан Республикаһы Башлығы|accessdate=2017-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118174850/https://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/64656.html |date=2021-01-18 }}</ref>. * [[Эстония]]ла парламент һайлауҙары уҙа<ref>{{cite web |url=http://ruskline.ru/opp/2016/oktyabr/8/ot_estonskoj_oppozicii_trebuyut_rezko_razmezhevatsya_s_rossiej/ |title=От эстонской оппозиции требуют резко размежеваться с Россией |date=2016-10-08 |publisher=Русская народная линия |accessdate=2016-11-09}}</ref>. * [[Төркиә]]лә дөйөм һайлуаҙар уҙа<ref>{{cite web |url=http://www.vestikavkaza.ru/news/Yyldyrym-rasskazal-o-date-konstitutsionnogo-referenduma.html |title=Йылдырым рассказал о дате конституционного референдума в Турции |date=2016-11-25 |publisher=Вестник Кавказа |accessdate=2016-11-25}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|2019 йыл}} == Һылтанмалар == * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.97.62 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.250 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.175 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.156 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.137.87 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.173 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.200 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9, https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/92.100.45.9, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215231648/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F%3A%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.45.9 |date=2025-02-15 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216013010/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.192 |date=2025-02-16 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215233654/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28 |date=2025-02-15 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.98.28{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215235710/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129 |date=2025-02-15 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.129{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.111 * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.43 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217043051/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.43 |date=2025-02-17 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216180254/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.62.64 |date=2025-02-16 }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.82, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.82{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.215, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.16.147{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217050942/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70 |date=2025-02-17 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.43.70{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.129.232 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.81.103 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.49{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.225{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216010921/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23 |date=2025-02-16 }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.17.23{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.175, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.175{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.42.118 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.47{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.71.41.9{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.102.138{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.134.27 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.146 * https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217113519/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252 |date=2025-02-17 }}, https://kingsbounty.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.75.252{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.9.6 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250216160242/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.144 |date=2025-02-16 }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.39{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.197, https://disney.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.197{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.183 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.236{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.54.14 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.80.63 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.132.216 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.112 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.207{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.132{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.65 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.27 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.22.79 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.217{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.61.171 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215234521/https://ru.wikifur.com/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 |date=2025-02-15 }}, https://web.archive.org/web/20250215231151/http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.215 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.21.79 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.128.142 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.42.236 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.219 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.51.78{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.113 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.110.193 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.63.75 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.133.101 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.136.211 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.244 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.66.138.244), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.138.244 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.200, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.46 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.13.71 * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.163{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.92.215, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.52, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.178, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.88.165, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.92.221, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.141, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.141 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.93.34, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.90.139 * https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.243 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.3 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/178.67.141.3) (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.67.141.3), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.141.3 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.164, https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.158, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.173, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.48.173 * https://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/162.158.89.38 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.70.219.234 * 178.67.146.127 https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.67.146.127{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.96.146 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=95.54.96.146), https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.54.96.146 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.97 (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/92.100.41.97), https://kingsbounty.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.41.97{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.135.189 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.56.109 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=92.100.56.109) * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.253 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=91.122.12.253) * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.142.230{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.65.130.195 (https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9&wpSearchUser=178.65.130.195) * https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.139.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197, https://zlodei.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/212.55.110.197{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.215, https://darkwingduck.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.57.215{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.40.221 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.76 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.111.6 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.192 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53, https://talespin.fandom.com/ru/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.55.53{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.167, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.12.167 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.245, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.49.245 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49, https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Contributions/92.100.52.49, https://pl.wikipedia.org/wiki/Specjalna:Wk%C5%82ad/92.100.52.49, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.52.49 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.8.111 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.87 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.44.217 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/92.100.50.232 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.44, https://ru.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/178.66.60.44 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/95.55.18.198 * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%92%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4/91.122.10.75 == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} {{Календарь на год|2019}} lhfb3ym9gxm22byf6ka61d6i0lyw5ie Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы 0 121283 1308634 1301347 2026-11-06T04:25:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308634 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Әйүпов}} {{Ук}} '''Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы''' ([[15 март]] [[1914 йыл]] — [[19 декабрь]] [[1987 йыл]]) — нефтсе, 1949—1978 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының «Собханғол» нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). == Биографияһы == Рәфғәтдин Талип улы Әйүпов 1914 йылдың 15 мартында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Собханғол]] ауылында<ref>Хәҙер Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]]ның [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы</ref> тыуған. 17 йәшлек егет тракторсылар курсын тамамлай һәм совхозда механизатор булып эшләй башлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА)|Ҡыҙыл Армияла]] өс йыл хеҙмәт итә һәм тыуған ауылы Собханғолға әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән яңынан совет-фин ҡораллы конфликт барышында хеҙмәт итеү өсөн саҡыртып алына. Ете ай тыныс тормоштан һуң [[1941 йыл]]дың 22 июне тыуа, һәм ул яңынан ҡулына ҡорал ала. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан 1946 йылда ғына әйләнеп ҡайта. Һуғыштан һуңғы ваҡытта ул ҙур нефть өсөн көрәштең алғы һыҙығында була, нефттең девон ятҡылыҡтары туранан-тура тыуған ауылы Собханғол аҫтында һәм уның тирә-яғында асыла. Әйүпов «[[Туймазы]]—[[Өфө]]» нефть үткәргесе төҙөүҙә эшләй. Автоколонна контораһында уны бер нисә минут эсендә эшкә алалар һәм уның икенсе көнөндә үк үҙенә беркетелгән машинала тәүге рейсҡа сығып китә. Шулай, [[1946 йыл]]дың апрелендә кисәге хәрби шофер удар төҙөлөш ҡатнашыусыһы булып китә. Ә [[1947 йыл]]дың ноябрендә, Октябрҙең 30-йыллығы алдынан, нефть үткәргес төҙөүселәре еңеү байрам итә: беренсе тапҡыр улар һалған торбалар буйынса Туймазы нефте [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]на бара. Нефть үткәргесе сафҡа индерелгәндән һуң, Рәфғәтдин Талип улы насос машинисы квалификацияһы алып, уны эксплуатациялаусы булып китә. Нефть сығарыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә юғары ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 майындағы указы менән, Әйүпов Рәфғәтдин Талип улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Әйүпов 30 йыл нефть үткәргес транспортта машинист вахтаһын үтәй, был йылдар дауамында уның тарафынан тиҫтәләрсә миллион тонна углеводород сеймалы һурҙырып ҡыуҙырылған<ref>[http://www.bashkortostan.ru/president/news/index.php?ELEMENT_ID=15091 70-летие трубопроводного транспорта республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309165732/https://www.bashkortostan.ru/president/news/index.php?ELEMENT_ID=15091 |date=2016-03-09 }}</ref>. 1976 йылдың июнендә пенсияға киткәнгә тиклем РСФСР Главнефтеснаб Урал-Себер нефть үткәргесе идаралығының Собханғол нефть һурҙырып ҡыуҙырыу станцияһы машинисы булып эшләй<ref>[http://www.agidel.ru/ArhivPDF/2009/09/RB-30-9-2.pdf Субханкуловский Левша победил в Одессе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927210752/http://www.agidel.ru/ArhivPDF/2009/09/RB-30-9-2.pdf |date=2013-09-27 }}</ref><ref>[http://www.vsesmi.ru/news/58587/148717/ Субханкулово: его судьба нефтяной трубой пролегла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719095420/http://www.vsesmi.ru/news/58587/148717/ |date=2019-07-19 }}</ref>. Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы 1987 йылдың 19 декабрендә вафат була, Туймазыла ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). * Ленин ордены * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы == Әҙәбиәт == * Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. - ISBN 978-5-295-05228-6. == Шулай уҡ ҡара == * [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=14764|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|name=Аюпов Рафгетдин Талипович|accessdate=2016-07-07}} * [http://rb7.ru/node/103481 Подвиги Рафгетдина Аюпова. Ратный плюс трудовой] * [https://web.archive.org/web/20130703152455/http://www.museum-rogwu.ru/PDF/00309.pdf Газ тармағы профессионалдары] * [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2215 Аюпов Рафгетдин Талипович// Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214180436/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=2215 |date=2017-02-14 }} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Туймазы районында тыуғандар]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] mperpfa3tjpnz1kdmwak6w7escsyx3v Әйүпов Риф Сәлих улы 0 121541 1308633 1075270 2026-11-06T04:24:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308633 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Риф Сәлих улы Әйүпов | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 2.9.1939 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Кушнаренко районы}} [[Ҡаратәкә]] ауылы | Дата смерти = 28.01.2015 | Место смерти = | Гражданство = {{USSR}} →<br /> {{RUS}} | Научная сфера = тарих | Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]] |Учёная степень = тарих фәндәре докторы |Учёное звание = профессор | Альма-матер = | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации}} {{!!}} {{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}} {{!}}} | Сайт = }} {{фш|Әйүпов}} '''Әйүпов Риф Сәлих улы''' ([[2 сентябрь]] [[1939 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2015 йыл]]) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). == Биографияһы == Риф Сәлих улы Әйүпов 1939 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы [[Кушнаренко районы]] [[Ҡаратәкә]] ауылында тыуған. [[1957]]—[[1959]] йылдарҙа тыуған районында уҡытыусы була. 1967 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай. 1967—1969 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй. Риф Әйүпов [[1969 йыл]]дан [[1972 йыл]]ға тиклем — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтында]], унан һуң Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1982—1984 йылдарҙа ул [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһына мөдирлек итә. 1984 йылдан тарих кафераһы мөдире була<ref>[http://www.bashedu.ru/node/785 Официальный сайт БашГУ]</ref>. Бер үк ваҡтытта 1996 йылдың ғинуарынан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]нда тарих һәм хоҡуҡ ғилеме дисциплиналары кафедраһын (хәҙер дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы) ойоштора һәм 2003 йылдың сентябренә тиклем уға етәкселек итә. «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторы була, Рәсәй Федерацияһының эске һәм тышҡы сәйәсәте, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Башҡортостандың тарихы, Рәсәйҙә дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү проблемалары буйынса сығыш яһай<ref>[http://znanierb.ru/o_nas/obshchestvo_znaniya_v_litsah/ Общество «Знание» Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223085414/http://znanierb.ru/o_nas/obshchestvo_znaniya_v_litsah/ |date=2014-02-23 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982); * Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998)<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/bh-zakony/q2p.htm Указ Президента Президента РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823003914/http://www.bestpravo.com/rossijskoje/bh-zakony/q2p.htm |date=2019-08-23 }}</ref>; * Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең «Әүҙем эш өсөн» билдәһе; * Академик И. И. Артоболевский исемендәге миҙал; * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем хеҙмәткәре (2001). == Фәнни эшмәкәрлеге == Ғилми тикшеренүҙәренең төп йүнәлеше — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 8 монография авторы. === Ғилми хеҙмәттәре === * Ратные подвиги трудящихся Башкирии на фронтах Великой Отечественной войны. Уфа, 1985 (соавт.); * Советы Башкирской АССР в годы Великой Отечественной войны. Уфа, 1989; * Республика Башкортостан в годы Великой Отечественной войны: новые факты и их осмысление. Уфа, 1993; * История города Стерлитамака. Уфа, 1994 (соавт. и рук. коллектива); * История государства и права России, 1917—1993 гг. Уфа: Изд-во ВЭГУ, 1994 (соавт.) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://encycl.bash-portal.ru/ayupov_rs.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] awqtp5y1g7i44l08ms3z76gjqlazj8w Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы 0 124085 1308500 1283898 2026-11-05T20:41:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308500 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ҡолмөхәмәтов}} {{Персона |имя = Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы |оригинал имени = |портрет = |размер = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = крайҙы өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны |дата рождения = 1.09.1904 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Салауат районы}} Иҫке Ҡаратаулы ауылы<ref name="Х">Хәҙер район үҙәге [[Малаяҙ]].</ref> |гражданство = {{флагификация|СССР}} → {{флагификация|Россия}} |подданство = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = |разное = }} '''[[Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы]]''' ([[1 сентябрь]] [[1904 йыл|1904]] - [[14 ғинуар]] [[1987 йыл|1987]]) — крайҙы өйрәнеүсе, [[Салауат Юлаев]] исемен башҡорт халҡына яңынан ҡайтарыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; [[Әйле]] ҡәбиләләр берләшмәһе [[Тырнаҡлы]] ырыуы [[башҡорт]]тарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы''<ref>{{БЭ2013|52610}} СЮ, автор - М.Х.Идельбаев</ref><ref>Земля салаватская, земля батыра. Уфа: АН РБ, Гилем, 2010, 297 стр.</ref> == Тормош һәм хеҙмәт юлы == Хәйрулла Динмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов [[1904 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябр]]ендә [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]нең [[Ҡаратаулы]] ауылында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы|Сала­уат районы]]) тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Өлкән лейтенант, политрук, Төньяҡ-Көнбайыш фронты составындағы 26-сы Сталин уҡсылар дивизияһының 349-сы уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры урынбаҫары. Хәрби операцияларҙа ҡатнашҡан осорҙа үҙе генә 39 немец һалдаты һәм офицерын юҡ иткән. Ленинград өлкәһенең Сорокин ауылын алған ваҡытта үҙенең ротаһы менән 300-гә яҡын немец һалдатын һәм офицерын ҡыйратҡан. Шуның менән бергә 70 һалдатты әсир иткән, 6 орудие, 5 пулемёт һәм бик күп боеприпастарҙы ҡулға төшөргән. Һуғышта 2 тапҡыр яралана һәм ауыр контузия ала. 2-се төркөм инвалиды. == Крайҙы өйрәнеүсе == Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы һуғышҡа тиклем һәм һуғыштан һуң Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы һәм Салауат районы Малаяҙ ауылдарыында партия һәм хужалыҡ органдарында хеҙмәт итә. Уның намыҫлы хеҙмәтен урындағы партия ойошмаһы ыңғай баһалаған, халыҡ араһында абруй менән файҙаланған. Хәйрулла Динмөхәмәт улы — тыуған яҡты өйрәнеүсе. Үҙенең тыуған төбәге буйынса бик күп тарихи мәғлүмәттәр йыйған, Әйҙе башҡорттарының бөйөк Сыңғыҙ хандан башланған шәжәрәһен тапҡан һәм күсереп яҙған. Тырнаҡлы башҡорттары ырыуы шәжәрәһен төҙөгән. Мирас Хәмзә улы Иҙелбаевтың «Юлай улы Салауат» (Салауат - Юлайҙың улы) документаль әҫәрендә донъя күргән Салауат Юлаев шәжәрәһен яҙып алған. Емельян Пугачёв менән Салауат Юлаевтың 1774 йылдың 2-3 июнендә ауыл янындағы императрица Екатерина II ғәскәрҙәренә ҡаршы яуының 200 йыллығы һәм Салауат Юлаевҡа хәрби бригадир чины бирелеүенә арналған бетон плитанан әҙерләнгән обелискты шәхсән үҙе ҡуя<ref>[https://apkrb.info/press-service/news-districts/kulmuhametov-hayrulla-dinmuhametovich Кульмухаметов Хайрулла Динмухаметович, 1.08.1921]</ref>. == Әүҙем йәмәғәтсе == БАССР-ҙың Ҡыйғы районында киң йәмәғәт эштәрен башҡара. 1962-1965 йылдарҙа 8 йыллыҡ мәктәптә малайҙар интернаты тәрбиәсеһе, 1972-1978 йылдарҙа Ҡыйғы районы халыҡ контроле комитетының халыҡ контролёры, Ҡыйғы районы эске эштәр бүлеге тәфтишсеһенең йәмәғәт ярҙамсыһы. 1987 йылдың 14 ғинуарында вафат була, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] * юбилей миҙалдары: - «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл», - «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме биш йыл», -«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 40 йыл», - «СССР Хәрби көстәренә 50 йыл» * «Намыҫлы хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу хөрмәтенә «КПСС-та 50 йыл» билдәһе * «1961 йылдың 1 июленән урындағы әһәмиәттәге персональ пенсия» (БАССР Министрҙар Советының 1961 йылдың 17 июлендәге ҡарары - 573-сө һанлы Протокол нигеҙендә) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, 1978 йыл (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Указы)<ref>[https://apkrb.info/press-service/news-districts/kulmuhametov-hayrulla-dinmuhametovich Кульмухаметов Хайрулла Динмухаметович, 1.08.1921]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Башкирское шежере: Филологические исследования и публикации. Уфа, 1985. * БНТ. Т.2: Предания и легенды. Уфа, 1987; Иҙелба­е М.Х. Юлай улы Салауат: Тарихи-документаль китап. Өфө, 1994; БХИ. 2-се т.: Риүәйәттәр, легендалар. Өфө, 1997. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|52610}} СЮ, автор - М.Х.Идельбаев * Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20250126050234/https://vatandash.ru/?article=17 М. Идельбаев. Седло Салавата. Журнал «Ватандаш»]{{ref-ru}}{{V|25|07|2017}} * [https://apkrb.info/press-service/news-districts/kulmuhametov-hayrulla-dinmuhametovich Кульмухаметов Хайрулла Динмухаметович, 1.08.1921] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] rbp4en9osws3jwu9ge63qvjc6jak033 Үбеү (хикәйә) 0 125748 1308572 1181663 2026-11-06T00:17:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308572 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение | Название = Үбеү | Изображение = | Жанр = хикәйә | Автор = Антон Павлович Чехов | Язык оригинала = урыҫ телендә | Написан = 1887 | Публикация = 1887 | Перевод = | Викитека-текст = Үбеү (Чехов) }} «Үбеү» — [[Чехов Антон Павлович|Антон Павлович Чеховтың]] [[Хикәйә|хикәйәһе]]. 1887 йылда яҙыла, 1887 йылдың 15 декабрендә сыҡҡан {{comment|«Яңы ваҡыт»|«Новое время»}} гәзитенең 4238-се һанында Ан. Чехов. ҡултамғаһы менән баҫыла. == Баҫмалары == А. П. Чеховтың «Үбеү» хикәйәһе 1887 йылдың 15 декабрендә {{comment|«Яңы ваҡыт»|«Новое время»}} гәзитенең 4238-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән тәүләп баҫыла. 1888 йылда хикәйә А. Ф. Маркс нәшер иткән «Хикәйәләр» йыйынтығына индерелә. И. Л. Леонтьевтың хәбәр итеүенсә, Чехов хикәйәне [[Санкт-Петербург|Петербургта]] яҙған. Яҙыусы 1887 йылдың декабрендә «Мәскәү» ҡунаҡханаһында туҡтаған. Леонтьев, элекке артиллерист булғанлыҡтан, Чехов унан, хикәйәлә берәр төрлө хата юҡмы икәнен тикшереүен һораған. Леонтьев: «Мин хәрби мөхиттең тынын һәм ҡоролошон тасуирлауҙың дөрөҫлөгөнә, яҙыусының ғәжәйеп һиҙгерлегенә таң ҡалдым. Был әҫәрҙе артиллерияла кәм тигәндә бер нисә йыл хеҙмәт иткән {{comment|бынамын тигән шәп|заправский}} хәрби түгел, ә университет эскәмйәһенән яңы ғына сыҡҡан йәш студент яҙған тип уйларлыҡ та түгел! Бәйләнсек күҙлектән ҡарағанда, бәлки, тап бригаданың хәрәкәт итеүен тасуирлауҙағы „күп һүҙлелек“ — ике тәүлектә тиерлек яҙылған хикәйәләге берҙән-бер етешһеҙлекте табырға мөмкин…» тип хәтерләгән. Яҙыусының ағаһы М. П. Чехов билдәләүенсә, был хикәйәлә яҙыусы 1884 йылда үҙенең Воскресенскиҙа йәшәгәндәге тормош тәьҫораттарын сағылдырған. Тап шул ваҡытта ҡалала Б. И. Маевский командалыҡ иткән батарея торған. Чехов үҙе тере саҡта хикәйәләре венгр, немец, серб-хорват, чех һәм словак телдәренә тәржемә ителгән. == Сюжеты == [[Файл:Поцелуй_(кино).jpg|справа|мини|223x223пкс|«Үбеү» фильмының постеры]] Яҙғы кистәрҙең береһендә лагерға китеп барған резерв артиллерия бригадаһы батареялары Местечки ауылында ҡунарға туҡтай. Урындағы алпауыт генерал-лейтенант фон Раббек офицерҙарҙы үҙенә сәйгә саҡыра. Офицерҙар алдағы маневрҙарҙа икенсе алпауыттың, графтың, үҙенә саҡырғанын хәтерләй. Улар, таңға саҡлы күңел асҡанлыҡтан, төн буйы серем дә итмәй. Әммә офицерҙар фон Раббекка бара. Йорто алдында офицерҙарҙы алпауыт фон Раббек үҙе ҡаршы ала, уға алтмыш йәш самаһы бар. Алдараҡ уға балалары менән һеңлеһе, туғандары һәм күршеләре ҡунаҡ килгәнлектән, йортта бер буш бүлмә лә ҡалмай. Ҙур ашханала офицерҙар сәй эсергә ултыра. Штабс-капитан Рябович өҫтәл артында үҙен уңайһыҙ тоя. Сәй эскәндән һуң офицерҙар залға сыға. Бейеүҙәр башлана. Рябович бейеүҙә ҡатнашмаған офицерҙар менән бильярд уйнарға китә. Күңеленә толҡа тапмағас, унда ла оҙаҡ тормай. Кире әйләнеп килгәндә ул бер кескәй мажараға юлыға. Йорт бүлмәләрендә аҙашып йөрөй торғас, ул ҡап-ҡараңғы бер бүлмәгә барып сыға. Көтмәгәндә аяҡ тауыштары ишетелә, ҡатын-ҡыҙ килеп инә лә: «Күрер көнөм бар икән!» — тип, офицерҙы үбә. Артабан ул һикереп тайпыла һәм сығып китә. Был ваҡиға офицерҙы бик тулҡынландыра. Ул был ҡатындың кем булғанын аңламай ҙа ҡала. Киске аштан һуң ҡунаҡтар ҡайтып китә. Чехов был төбәктең тәбиғәтен, йылғаһын, баҡсаһын тасуирлай. Рябович башынан үткән был ҡыҙыҡ хәлде оҙаҡ ҡына хәтерләп йөрөй. Бригада бариндың өйө янынан ҡуҙғала. Һуңғараҡ Рябович хеҙмәттәштәренә үҙе юлыҡҡан хәл тураһында һөйләй һәм «икенсе кеше, тип уйлап, осраҡлы рәүештә генә үҙен үпкән ҡыҙҙы бер ваҡытта ла күрмәм инде, тип уйлай. == Тәнҡит == «Үбеү» хикәйәһе тураһында Чехов замандаштарының фекере төрлө була. Яҙыусы А. Н. Плещеевҡа хикәйә оҡшай. 1887 й. 22 декабрендә ул былай: «Болярин Алексей һеҙгә сәләм әйтә, Һеҙҙең „Үбеү“ҙе {{comment|ярата|млеет}}…» тип яҙа. Леонтьев Чеховтың һуңғараҡ {{comment|«Эс бошорғос тарих»|«Скучная история»}} һәм {{comment|«Өйәнәк»|«Припадок»}} һымаҡ «уйлап сығарылған һәм ҡоро» әҫәрҙәргә күсеүен өнәп етмәгән. Тәнҡитсе Г. А. Русанов «Үбеү» хикәйәһен «урыҫ әҙәбиәтенең {{comment|йәүһәре|перл}}» тип атай. К. Арсеньев «Үбеү» хикәйәһен Чеховтың иң яҡшы хикәйәләренең береһе тип һанай<ref>«[//ru.wikipedia.org/wiki/Вестник_Европы_(1866—1918) Вестник Европы]», 1888, № 7, стр. 261</ref>, К. Говоров «Үбеү»ҙе «көләмәс» хикәйәгә ҡарата. «…Әгәр ҙә был тәүге ниәт беллетрист-психолог тарафынан ҡулланылған булһа — унан бер нимә сығыр ҙа ине. Әммә, белеүебеҙсә, Чеховтың бөтөнләй психолог түгел». Тәнҡитсе Чеховҡа «көләмәстең үҙен тапшырырға, һәм дөйөм һүҙ аша — Рябовичтың күҙгә күренмәгән һылыуҡайҙың үбеүенән алған тәьҫораттарын биреү менән сикләнергә» тәҡдим итә<ref>«День», 1889, № 485, 13 октября</ref>. В. Альбов «Үбеү» «тормош мәғәнәһеҙлеге тураһында алдан төҙөлгән тема буйынса юрамал уйлап сығарылған һымаҡ» тип яҙа<ref>«Мир божий», 1903, № 1, стр. 88</ref>. «Хыял бушлығын һәм көсһөҙлөгөн һүрәтләй, тормоштоң япмаһын аса, һәм шуның менән бергә был яланғасланған, хыялға урын ҡалмаған тормоштоң „ни ғәләмәт күңелһеҙ, төҫһөҙ һәм ярлы“ икәнен аңлай». == Экранлаштырыу == 1983 йылда «Үбеү» хикәйәһе мотивтары буйынса А. Довженко исемендәге киностудия шул уҡ атама менән нәфис телефильм төшөрә. Режиссёры: Роман Балаян. == Литература == * Чехов А. П. Поцелуй// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982. * Dictionnaire Tchekhov, page 26, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5. * Premières nouvelles — Avant la noce, traduit par Madeleine Durand avec la collaboration d’E. Lotar, Vladimir Pozner et André Radiguet, éditions 10/18, Domaine étranger dirigé par Jean-Claude Zylberstein, 2004, ISBN 2-264-03973-6. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170603114302/http://chehov.niv.ru/chehov/text/poceluj.htm Чехов А.] [https://web.archive.org/web/20170603114302/http://chehov.niv.ru/chehov/text/poceluj.htm П.] [https://web.archive.org/web/20170603114302/http://chehov.niv.ru/chehov/text/poceluj.htm Поцелуй]. Оригинальный русский текст [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:1887 йыл хикәйәләре]] [[Категория:Антон Чехов хикәйәләре]] dzznqesxcz75aws9qot7wxj7w02hqe8 ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә 0 125843 1308564 1279041 2026-11-06T00:00:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308564 wikitext text/x-wiki {{ҠҠХЛ миҙгеле |Дата1=[[16 сентябрь]] [[2017]] |Дата2=[[23 апрель]] [[2018]] |Уйындар=84 |ДаимиЧемпионатЕңеүсеһе={{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]] (61) |Бомбардир={{Рәсәй флагы}} [[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] (58) |Чемпион={{Флаг|Башҡортостан}} '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]''' |Финалист={{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо» (Дмитров)]] |иҫәп=3 : 0 |MVP плей-офф={{Рәсәй флагы}} [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] |предыдущий сезон=2016/17 |предыдущий сезон ссылка=ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә |следующий сезон=2018/19 |следующий сезон ссылка=ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә }} '''ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә''' — [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның өсөнсө миҙгеле. Даими беренселек 16 сентябрҙә үткән миҙгелдең чемпионы [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] һәм бронза миҙалсыһы [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 5 апрелдә тамамлана. Шулай уҡ ҠҠХЛ чемпионы был миҙгелдән плей-офф аша билдәләнә башлай. Ҡатнашҡан командалар составы лига нигеҙләнеүенән бер үк ҡала: турнирҙа Рәсәйҙең 7 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Миҙгелдә Ҡышҡы Олимпия уйындарына (9—25 февраль), йәштәр донъя чемпионатына (6—13 ғинуар), Европа кубогына (15—19 апрель), ҠҠХЛ йондоҙҙар уйынына (10 ғинуар) һәм Рәсәй йыйылма командаһының төрлө дуҫтарса осрашыуҙарына һәм турнирҙарына тәнәфес ҡаралған<ref>[http://whl.khl.ru/news/69864/ Утвержден календарь ЖХЛ 2017/2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924145916/http://whl.khl.ru/news/69864 |date=2017-09-24 }}</ref>. Икенсе ҠҠХЛ йондоҙҙар уйыны 2018 йылдың 10 ғинуарында Астанала үтә. Шунда Көнсығыш командаһы 3:2 иҫәбе менән Көнбайыш командаһынан көслөрәк була. Даими миҙгелдә тәүге тапҡыр беренсе урында Өфөнән [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] хоккей клубы яулай. Шул уҡ команда плей-оффта бер тапҡыр ҙа еңелмәй төп трофейҙы яулай һәм үҙ тарихында тәүгегә чемпион була. Миҙгелдең иң яҡшы уйынсыһы тип «Ағиҙел» һөжүмсеһе Ольга Сосина таныла. == Миҙгел араһы яңылыҡтары == === Тренерҙар алмашыныуы === {| class="wikitable" !colspan="3"|Миҙгел башланыр алдынан |- ! width="150"| Команда ! width="170"| 2016/2017 йылдар миҙгелендәге тренер ! width="180"| 2017/2018 йылдар миҙгелендәге тренер |- | [[Арктик-Университет (хоккей клубы)|«Арктик-Университет»]] | [[Анисимов Андрей Геннадьевич|Андрей Анисимов]] | [[Куняков Андрей Александрович|Андрей Куняков]]<ref>[http://whl.khl.ru/news/69968/ «Арктик-Университет» хоккей клубында яңы тренер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909073633/http://whl.khl.ru/news/69968/ |date=2017-09-09 }}</ref> |} === Euro Women's hockey challenge 2017 === {| class="toccolours collapsible collapsed" style="width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;" |- ! colspan=10 style="background:#fff;" | Уйындар һөҙөмтәләре |- style="text-align:center; background:#ddd;" !Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2 |- |align="center" rowspan="2"|24.8 |align="center" rowspan="10"|Төркөм<br />этабы |align="right"|'''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' {{Флаг|Рәсәй}} |align="center"|6:3 |align="left"|{{Флаг|Австрия}} Вена Сейбрс |- |align="right"|СКП Братислава {{Флаг|Словакия}} | align="center"|0:3 |align="left"|{{Флаг|Венгрия}} '''Будапешт''' |- |align="center" rowspan="3"|25.8 |align="right"|Планегг {{Флаг|Германия}} | align="center"|3:7 |align="left"|{{Флаг|Австрия}} '''Вена Сейбрс''' |- |align="right"|СКП Братислава {{Флаг|Словакия}} | align="center" |1:2 |align="left"|{{Флаг|Россия}} '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' |- |align="right"|Планегг {{Флаг|Германия}} | align="center"|1:5 |align="left"|{{Флаг|Венгрия}} '''Будапешт''' |- |align="center" rowspan="2"|26.8 |align="right"|'''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' {{Флаг|Рәсәй}} | align="center" |7:1 |align="left"|{{Флаг|Венгрия}} Будапешт |- |align="right"|'''Планегг''' {{Флаг|Германия}} | align="center" |6:2 |align="left"|{{Флаг|Словакия}} СКП Братислава |- |align="center" rowspan="3"|27.8 | align="right" |'''Вена Сейбрс''' {{Флаг|Австрия}} | align="center" |5:3 | align="left" |{{Флаг|Россия}} СКП Братислава |- | align="right" |Планегг {{Флаг|Германия}} | align="center" |5:10 | align="left" |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' |- | align="right" |Вена Сейбрс {{Флаг|Австрия}} | align="center" |5:6 (Б) | align="left" |{{Флаг|Венгрия}} '''Будапешт''' |} {| class="wikitable" |- !width=190|Команда !width=20|Уйын !width=20|Мәрәй !width=20|Мәрәйҙәр проценты !width=20|Урын |- align=center style="background:#ccffcc;" |style="text-align:left;"|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' |4||12||100||'''1''' |- align=center style="background:#ffffff;" |style="text-align:left;"|{{Флаг|Венгрия}} Будапешт |4||8||66,7||'''2''' |- align=center style="background:#ffffff;" |style="text-align:left;"|{{Флаг|Австрия}} Вена Сейбрс |4||7||58,3||'''3''' |- align=center style="background:#ffffff;" |style="text-align:left;"|{{Флаг|Германия}} Планегг |4||3||25||'''4''' |- align=center style="background:#ffffff;" |style="text-align:left;"|{{Флаг|Словакия}} СКП Братислава |4||0||0||'''5''' |} == Клубтар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=63|lat_min=34|lon_deg= 53|lon_min=42|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Арктик-Университет (хоккей клубы)|Арктик-Университет]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=18|lon_deg= 43|lon_min=55|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=20|lon_deg= 37|lon_min=31|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} }} {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |- |[[Арктик-Университет (хоккей клубы)|Арктик-Университет]] |{{Флаг|Республика Коми}} [[Ухта]] |[[Сергей Капустин исемендә боҙло спорт һарайы|С.Капустин ис. БСҺ]] <small>(2 300)</small> |align=center |2012 |align=center |2015 |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Арена-Север]] <small>(2 539)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |- |[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] <small>(7 012)</small> |align=center |2013 |align=center |2015 |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] <small>(5 570)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |{{Флаг|Нижегородская область}} [[Түбәнге Новгород]] |[[Нагорный (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Нагорный» МКАК]] <small>(5 600)</small> |align=center |2000 |align=center |2015 |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Дмитров (ҡала)|Дмитров]] |[[Дмитров (спорт комплексы)|«Дмитров» СК]] <small>(2 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |} == Тренерҙар һәм капитандар == {| class="wikitable" style="font-size: 95%" cellspacing="0" !width="165"|Клуб !width="200"|Баш тренер !width="200"|Капитан !width="270"|Тренерҙар китеүе |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |[[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] |[[Лебедева Екатерина Сергеевна|Екатерина Лебедева]] | |- | [[Арктик-Университет (хоккей клубы)|Арктик-Университет]] | [[Куняков Андрей Александрович|Андрей Куняков]] | [[Ганеева Лиана Альбертовна|Лиана Ганеева]] | |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |[[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |[[Павлова Валерия Викторовна|Валерия Павлова]] | |- |[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] |[[Зыбин Александр Викторович|Александр Зыбин]] |[[Андрющенко Алёна Игоревна|Алёна Андрющенко]] | |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |[[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |[[Васюкова Юлия Владимировна|Юлия Васюкова]] |[[Перова Юлия Сергеевна|Юлия Перова]] (3 февраль)<ref>[http://whl.khl.ru/article/2168-izmeneniya-v-trenerskom-shtabe-skso Изменения в тренерском штабе СКСО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208001822/http://whl.khl.ru/article/2168-izmeneniya-v-trenerskom-shtabe-skso |date=2018-02-08 }}</ref> |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |[[Голубович Владимир Васильевич|Владимир Голубович]] |[[Смирнова Анастасия Александровна|Анастасия Смирнова]] | |- |[[Торнадо (хоккей клубы, Дмитров)|Торнадо]] |[[Чистяков Алексей Владимирович|Алексей Чистяков]] |[[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] | |} == Даими чемпионат == Даими чемпионатта һәр бер команда башҡалар менән дүртешәр (ике өйҙә, ике ҡунаҡта) осрашыу үткәрә. Тимәк һәр клуб даими миҙгелдә 24 уйын үткәрәсәк. Төп ваҡытта еңгән өсөн өс мәрәй, өҫтәмә ваҡытта йә буллиттар серияһында еңгән өсөн — ике, ә шунда отолған өсөн бер мәрәй бирелә. === Йондоҙҙар уйыны === {{main|ҠҠХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны 2018}} ҠҠХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны икенсе тапҡыр үткәрелә. Был уйын Астанала 2018 йылдың 10 ғинуарында КХЛ Хоккей йондоҙҙары аҙнаһы сиктәрендә үтә. Көнбайыш командаһын Алексей Чистяков һәм Александр Зыбин етәкләйәсәк, ә Көнбайыш командаһының тренерҙары итеп Денис Афиногенов менән Владимир Голубович тәғәйенләнә<ref>[http://whl.khl.ru/news/70419/ Бөтә йондоҙҙар уйынының баш тренерҙары һәм уларҙың ярҙамсылары билдәле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204025221/http://whl.khl.ru/news/70419 |date=2017-12-04 }}</ref>. Әммә аҙаҡтан Голубовичты Ҡаҙағстандан «Томирис» тренеры Александр Тебеньков алмаштыра. Шулай уҡ ошо илдең ике командаһынан Фатима Китайбекова, Ғалиә Нурғалиева һәм Зарена Тухтиева был йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. Көнсығыш командаһы 3:2 иҫәбе менән еңеү яулай, хәл иткес шайба Ольга Сосина иҫәбендә. Шулай уҡ был йондоҙҙар уйынында периодтар араһында тәүгегә оҫталыҡтар конкурсы үтә. Александра Вафина иң тиҙ уйынсы була, ә Сосина иң оҫта итеп буллитты башҡара. {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact = | state = | секция = | дата = [[10 ғинуар]] [[2018]] | время = 16:30 | команда1 = '''Көнсығыш''' | команда2 = Көнбайыш | счёт = 3 : 2 | периоды = (2:0, 1:2, 0:0) | отчёт = http://whl.khl.ru/game/295-vostok-zapad | вратарь1 = [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] (0:00—30:41)<br>[[Морозова Надежда Фёдоровна|Надежда Морозова]] (30:41—60:00) | вратарь2 = [[Александрова Надежда Валерьевна|Надежда Александрова]] (0:00—30:41)<br>[[Меркушева Валерия Сергеевна|Валерия Меркушева]] (30:41—59:28) | прогресс = '''1''' — 0<br>'''2''' — 0<br>2 — '''1'''<br>2 — '''2'''<br>'''3''' — 2 | голы1 = [[Павлова Валерия Викторовна|В. Павлова]] '''11:02'''<br>[[Лебедева Екатерина Сергеевна|Е. Лебедева]] ([[Фанни Гашпарич|Ф. Гашпарич]]) '''13:50'''<br><br><br>[[Сосина Ольга Петровна|О. Сосина]] ([[Лобова Екатерина Владимировна|Е. Лобова]]) '''32:15''' | голы2 = <br><br>'''22:21''' [[Канаева Диана Рафаэл ҡыҙы|Д. Канаева]] ([[Смолина Екатерина Анатольевна|Е. Смолина]])<br>'''27:22''' [[Пирогова Нина Николаевна|Н. Пирогова]] ([[Белякова Людмила Викторовна|Д. Белякова]], [[Дюпина Евгения Андреевна|Е. Дюпина]]) <small>(5×4)</small> | судья = {{Рәсәй флагы}} Дарья Абросимова | судья2 = {{Рәсәй флагы}} Ольга Штейнберг | линейный = {{Рәсәй флагы}} Дарья Ермак | линейный2 = {{Рәсәй флагы}} Наталья Ковалёва | стадион =[[Барыҫ-Арена]], {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Астана]] | зрителей = 4 132 | штраф1 = 12 | штраф2 = 8 | броски1 = 31 | броски2 = 28 }} === Турнир таблицаһы === {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="50%" |- align=center !Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М |- align=center |1||align=left|'''{{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]'''||24||18||3||0||1||0||2||105—39||+66||'''61''' |- align=center |2||align=left|'''{{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]]'''||24||17||0||0||0||1||6||115—52||+63||'''52''' |- bgcolor="#cfcfcf" | colspan="13" | |- align=center |3||align=left|'''{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]'''||24||12||2||1||1||2||6||66—35||+31||'''45''' |- align=center |4||align=left|'''{{Флаг|Түбәнге Новгород өлкәһе}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]'''||24||12||1||1||0||0||9||78—60||+18||'''41''' |- bgcolor="#cfcfcf" | colspan="13" | |- align=center |5||align=left|''{{Флаг|Красноярск крайы}} [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]]''||24||12||0||1||0||0||11||82—58||+24||'''38''' |- align=center |6||align=left|''{{Флаг|Коми Республикаһы}} [[Арктик-Университет (хоккей клубы)|«Арктик-Университет»]]''||24||4||0||0||1||2||17||59—103||-44||'''15''' |- align=center |7||align=left|''{{Флаг|Свердловск өлкәһе}} [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]''||24||0||0||0||0||0||24||34—192||-158||'''0''' |} '''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.<br /> ''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән. === Уйынсылар статистикаһы === {| width="100%" |- |width="49%"| {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="100%" |- align=center class=bright !colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Бомбардирҙар''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]]||align=left|[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||'''58''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Дергачёва Елена Николаевна|Елена Дергачёва]]||align=left|Торнадо||'''47''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]||align=left|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||'''43''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Штарёва Алевтина Павловна|Алевтина Штарёва]]||align=left|Торнадо||'''41''' |- align=center |5||align=left|{{Словакия флагы}} [[Николь Чупкова]]||align=left|Ағиҙел||'''37''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Мәргән уйынсылар''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Голдар |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алевтина Штарёва||align=left|Торнадо||'''23''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Павлова Валерия Викторовна|Валерия Павлова]]||align=left|[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]||'''22''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Анна Шохина||align=left|Торнадо||'''22''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ольга Сосина||align=left|Ағиҙел||'''19''' |- align=center |5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Ҡадирова Фәнүзә Фәхим ҡыҙы|Фәнүзә Ҡадирова]]||align=left|[[Арктик-Университет (хоккей клубы)|Арктик-Университет]]||'''16''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Ассистенттар''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Пастар |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Анна Шохина||align=left|Торнадо||'''36''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Елена Дергачёва||align=left|Торнадо||'''33''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ольга Сосина||align=left|Ағиҙел||'''24''' |- align=center |4||align=left|{{Словакия флагы}} Николь Чупкова||align=left|Ағиҙел||'''22''' |- align=center |5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Фаләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фаләхова]]||align=left|[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||'''18''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Плюс-Минус''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||+/- |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]]||align=left|Ағиҙел||'''37''' |- align=center |2||align=left|{{Словакия флагы}} Николь Чупкова||align=left|Ағиҙел||'''37''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]]||align=left|Ағиҙел||'''35''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Лебедева Екатерина Сергеевна|Екатерина Лебедева]]||align=left|Ағиҙел||'''32''' |- align=center |5||align=left|{{Венгрия флагы}} [[Фанни Гашпарич]]||align=left|Ағиҙел||'''29''' |} |width="1%"| |width="49%"| {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="100%" |- align=center class=bright !colspan=4|Ҡапҡасылар |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]||align=left|Ағиҙел||'''18''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Александрова Надежда Валерьевна|Надежда Александрова]]||align=left|Торнадо||'''15''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Меркушева Валерия Сергеевна|Валерия Меркушева]]||align=left|[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||'''13''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Морозова Надежда Фёдоровна|Надежда Морозова]]||align=left|Бирюса||'''12''' |- align=center |5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Тараканова Валерия Дмитриевна|Валерия Тараканова]]||align=left|СКИФ||'''10''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||%КҠШ |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Валерия Меркушева ||align=left|Динамо||'''95.2''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Анна Пругова ||align=left|Ағиҙел||'''94.2''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Валерия Тараканова ||align=left|СКИФ||'''92.2''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Надежда Морозова ||align=left|Бирюса||'''90.8''' |- align=center |5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Надежда Александрова ||align=left|Торнадо||'''90.6''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||ЫК |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Анна Пругова ||align=left|Ағиҙел||'''1.29''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Валерия Меркушева ||align=left|Динамо||'''1.3''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Надежда Александрова ||align=left|Торнадо||'''2.27''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Валерия Тараканова ||align=left|СКИФ||'''2.37''' |- align=center |5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Надежда Морозова ||align=left|Бирюса||'''2.46''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар |- align=center |1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Анна Пругова ||align=left|Ағиҙел||'''5''' |- align=center |2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Валерия Меркушева ||align=left|Динамо||'''4''' |- align=center |3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Валерия Тараканова ||align=left|СКИФ||'''4''' |- align=center |4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Надежда Морозова ||align=left|Бирюса||'''2''' |- align=center |5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сорокина Мария Анатольевна|Мария Сорокина]] ||align=left|Ағиҙел||'''1''' |} |} == Плей-офф == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының тәүге плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәһе буйынса иң яҡшы дүрт команда үтә. Плей-офф ярымфиналдарҙан башлана, шунда беренсе урын алған команда дүртенсе менән, ә икенсе команда өсөнсөһө менән ике еңеүгә тиклем уйнайҙар. Шул парҙар еңеүселәре ҠҠХЛ финалына сыға һәм шунда өс еңеүгә тиклем серияла чемпионды билдәләйҙәр. Ярымфинал парҙарында тәүге уйын даими миҙгелдә түбәнерәк урын алған команда майҙанында үтә, ә икенсе һәм кәрәкһә өсөнсө уйындар икенсе команданың майҙанында уҙасаҡ. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;" | &nbsp; | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f2f2f2" |{{{RD1|Ярымфиналдар}}} | colspan="2" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f7f6a8 |{{{RD2|Финал}}} |- | &nbsp; | width="180" |&nbsp; | width="50" |&nbsp; | width="20" |&nbsp; | width="25" |&nbsp; | width="180" |&nbsp; | width="50" |&nbsp; |- | height="6" | | colspan="6" |{{{1|}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{2|'''1. {{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{3|'''2'''}}} | align="center" style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{4|4. {{Флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{5|0}}} | rowspan="10" align="center" style="border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |- | height="6" | | &nbsp; |- | height="6" | | colspan="4" | | colspan="2" |{{{11|}}} |- | height="6" | | rowspan="2" colspan="3"|&nbsp; | align="center" style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{12|'''1. {{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" |{{{13|'''3'''}}} |- | height="6" | | align="center" style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{14|2. {{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" |{{{15|0}}} |- | height="6" | | &nbsp; |- | height="6"| | &nbsp; |- | height="6" | | colspan="4" | |- | height="6" | | colspan="2" |{{{6|}}} | | colspan="2" |{{{16|}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{7|'''2. {{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{8|'''2'''}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{9|3. {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{10|0}}} | align="center" style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |} === Ярымфиналдар === 1. '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]''' — 4. [[СКИФ (хоккей клубы)|«СКИФ»]] 2-0 (6:4, 6:1) 2. '''[[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]]''' — 3. [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] 2-0 (5:0, 3:2 ө.в.) === ҠҠХЛ финалы === 1. '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]''' — 2. [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] 3-0 (2:0, 3:2, 4:1) '''Беренсе уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[19 апрель]] [[2018]] | время = 16:30 | команда1 = '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' {{Флаг|Башҡортостан}} | команда2 ={{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | счёт = 2 : 0 | периоды = (1:0, 1:0, 0:0) | стадион = [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Өфө]] | зрителей = 650 }} '''Икенсе уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[20 апрель]] [[2018]] | время = 16:30 | команда1 ='''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' {{Флаг|Башҡортостан}} | команда2 ={{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] | счёт = 3 : 2 | периоды = (1:0, 2:0, 0:2) | стадион =[[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Өфө]] | зрителей = 750 }} '''Өсөнсө уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[23 апрель]] [[2018]] | время = 19:00 | команда1 = [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] {{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} | команда2 ={{Флаг|Башҡортостан}} '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' | счёт = 1 : 4 | периоды = (0:2, 0:2, 1:0) | стадион = [[Дмитров (спорт комплексы)|Дмитров СК]], {{Рәсәй флагы}} [[Дмитров]] | зрителей = 495 }} === Уйынсылар статистикаһы === {| width="100%" |- |width="49%"| {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="100%" |- align=center class=bright !colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Бомбардирҙар''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр |- align=center |1||align=left| [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]||align=left|[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||'''11''' |- align=center |2||align=left|[[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]]||align=left|[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||'''6''' |- align=center |3||align=left|[[Роднова Елизавета Александровна|Елизавета Роднова]]||align=left|Ағиҙел||'''6''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Мәргән уйынсылар''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Голдар |- align=center |1||align=left|Ольга Сосина||align=left|Ағиҙел||'''6''' |- align=center |2||align=left|Анна Шохина||align=left|Торнадо||'''5''' |- align=center |3||align=left|Елизавета Роднова||align=left|Ағиҙел||'''3''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Ассистенттар''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Пастар |- align=center |1||align=left|Ольга Сосина||align=left|Ағиҙел||'''5''' |- align=center |2||align=left|[[Митрофанова Элина Сергеевна|Элина Митрофанова]]||align=left|Ағиҙел||'''5''' |- align=center |3||align=left|[[Николь Чупкова]]||align=left|Ағиҙел||'''4''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Плюс-Минус''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||+/- |- align=center |1||align=left|Ольга Сосина||align=left|Ағиҙел||'''7''' |- align=center |2||align=left|Элина Митрофанова||align=left|Ағиҙел||'''7''' |- align=center |3||align=left|[[Дюбанок Инна Николаевна|Инна Дюбанок]]||align=left|Ағиҙел||'''7''' |} |width="1%"| |width="49%"| {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="100%" |- align=center class=bright !colspan=4|Ҡапҡасылар |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр |- align=center |1||align=left|[[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]||align=left|Ағиҙел||'''5''' |- align=center |2||align=left|[[Александрова Надежда Валерьевна|Надежда Александрова]]||align=left|Торнадо||'''2''' |- align=center |3||align=left| ||align=left| || |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||%КҠШ |- align=center |1||align=left|Анна Пругова||align=left|Ағиҙел||'''93.6''' |- align=center |2||align=left|Надежда Александрова||align=left|Торнадо||'''92.5''' |- align=center |3||align=left|[[Меркушева Валерия Сергеевна|Валерия Меркушева]]||align=left|[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||'''88.6''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||ЫК |- align=center |1||align=left|Анна Пругова||align=left|Ағиҙел||'''1.6''' |- align=center |2||align=left|Надежда Александрова||align=left|Торнадо||'''2.1''' |- align=center |3||align=left|Валерия Меркушева||align=left|Динамо||'''4.6''' |- align=center bgcolor=LightGreen |colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса''' |- align=center !#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар |- align=center |1||align=left|Надежда Александрова||align=left|Торнадо||'''1''' |- align=center |2||align=left|Анна Пругова||align=left|Ағиҙел||'''1''' |- align=center |3||align=left| ||align=left| ||'''''' |} |} == Йомғаҡлау таблицаһы == {| class="wikitable" |- !align="center"|Урын!!Команда |- | rowspan="1" align="center" | 1 ||'''{{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]''' |- | rowspan="1" align="center" | 2 ||{{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] |- | rowspan="1" align="center" | 3 ||{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы. Санкт-Петербург)|«Динамо»]] |- | rowspan="1" align="center" | 4 ||{{Флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|«СКИФ»]] |- |rowspan="1" align="center"| 5 ||{{Флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]] |- |rowspan="1" align="center"| 6 ||{{Флаг|Республика Коми}} [[Арктик-Университет (хоккей клубы)|«Арктик-Университет»]] |- |rowspan="1" align="center"| 7 ||{{Флаг|Свердловская область}} [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |} === Шәхси бүләктәр === * Иң яҡшы уйынсы – Ольга Сосина (Ағиҙел)<ref>[https://whl.khl.ru/news/19946/1039805/ Ольга Сосина - лучший игрок ЖХЛ]</ref> * Иң яҡшы тренер – Денис Афиногенов (Ағиҙел)<ref>[https://whl.khl.ru/news/19946/1039766/ «Торнадо» и «Агидель» открыли новый сезон ЖХ]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]] * [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]] * [[ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]] * [[ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә]] * [[МЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru/ Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|Үткән: <br /> [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] |width="22%" align="center"|'''Миҙгелдәр: <br /> 2017/18''' |width="22%" align="center"|Киләһе: <br />[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] [[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]] [[Категория:Хоккейҙа 2017 йыл]] [[Категория:ҠҠХЛ миҙгелдәре]] kr70xgttaflkmzkhymvuixdjnfpf3yl Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы 0 125931 1308533 1302070 2026-11-05T22:30:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308533 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ҡушаев}} {{Ук}} '''Ҡушаева Таңһылыу (Динә) Хафиз ҡыҙы''' ({{lang-ru|Кушаева, Танслу Хафизовна}}; [[5 апрель]] [[1925 йыл]] — [[17 август]] [[1996 йыл]]) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] [[балет]] артисы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956). Уны шулай уҡ '''Динә''' тип тә белгәндәр һәм ҡәберендә уның ике исеме лә ҡуйылған<ref>Похороненные на Северном кладбище [З-О http://permnecropol.ucoz.ru/index/pokhoronennye_na_sk3/0-189]</ref> Балеринаның бейеүҙе башҡарыу оҫталығы теүәл академиклыҡ менән айырылып тора, еңел һәм көслө һикереүе бейеүҙе үҙенсәлекле итә. == Биографияһы == {{Внешнее изображение|image1=[http://enc.permculture.ru/getImage.do?object=1804252546&original=1&compatible=1 Ҡушаева Джульетта ролендә, 1956 йыл}} Таңһылыу Хафиз ҡыҙы Ҡушаева 1925 йылдың 5 апрелендә дәүләт эшмәкәре [[Хафиз Ҡушаев]] менән ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре [[Рабиға Ҡушаева]] ғаиләһендә [[Ленинград]]та тыуған. 1937 йылда атаһы һәм әсәһе сәйәси золом ҡорбаны була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан Ленинград хореография училищеһында (хәҙер А. Я. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) уҡый, һуғыш йылдарында улар [[Пермь|Пермгә]] эвакуацияна. 1945 йылда училищены тамамлағас, Н. А. Камкова һәм А. Я. Вагановала белем ала. 1945—1965 йылдарҙа Пермь опера һәм балет театры солисткаһы була. Борис Машковтың «Бэла» һәм «Грушенька» балеттарында төп ролдәрҙе тәүге башҡарыусы. Ҡушаеваның башҡа партиялары — Зарема («Баҡсаһарай фонтаны»), Тао-Хоа һәм Хрусталь («Ҡыҙыл мәк»), Китри («Дон Кихот»), Эсмеральда («Эсмеральда»), Джульетта («Ромео һәм Джульетта»), Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ»), Флоренция, хазиналар Феяһы («Йоҡлаусы һылыуҡай»), Никия һәм Гамзатти («Баядерка»), Жизель («Жизель»). 1946—1975 йылдарҙа Пермь хореография училищеһында классик бейеү дәрестәренән уҡыта<ref>[http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s01/e0001502/index.shtml КУШАЕВА Танслу Хафизовна]</ref>. Таңһылыу Ҡушаеваға «20 быуат Пермь балетының күренекле эшмәкәре» исеме бирелә. (2000). 1989 йылдың 25 ғинуарынан Пермь ҡалаһындағы персональ пенсионерҙар йорт-интернатында йәшәй, 1996 йылдың 17 авгусында вафат була. Ул Пермь ҡалаһында Төньяҡ зыяратта ерләнгән<ref>Похороненные на Северном кладбище [З-О http://permnecropol.ucoz.ru/index/pokhoronennye_na_sk3/0-189]</ref> «Пермь крайы дәүләт архивында» Т. Х. Ҡушаеваға ҡағылышлы документтар һаҡлана<ref>[http://agarh.permkrai.ru/af/index.php?act=unit&fund=30848&opis=879385&unit=886935 ЛИЧНОЕ ДЕЛО ЗАСЛУЖЕННОЙ АРТИСТКИ РСФСР КУШАЕВОЙ ТАНСЛУ ХАФИЗОВНЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121174412/http://agarh.permkrai.ru/af/index.php?act=unit&fund=30848&opis=879385&unit=886935 |date=2016-11-21 }}</ref>. Ҡушаевтарҙың бик күп туғандары Күҙәш ауылында (Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) төпләнгән. Улар оҙаҡ йылдар Таңһылыу менән Ирек Ҡушаевтарҙы эҙләй, Таңһылыу Ҡушаеваның балаларын эҙләп табалар, тик Ирек Ҡушаевтың яҙмышы һаман да асыҡланмай ҡала. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл: Ҡушаев.jpg|200px|thumb|Балеринаның атаһы - [[ Хафиз Ҡушаев]]]] |width="25%"|[[Файл:Кушаева Рабига.jpg|200px|thumb|Балеринаның әсәһе - [[Рабиға Ҡушаева ]]]] |width="25%"|[[Файл:Кушаев Ирек.jpg|200px|thumb|Балеринаның энеһе - Ирек Ҡушаев ]] |width="25%"|[[File:Perm Opera and Ballet Theatre, 2007.jpg|350px|thumb|Пермь Опера һәм балет театры. Ҡасандыр унда Таңһылыу Ҡушаева бейегән, шунан уҡыусылары сығыш яһаған]] |} == Әҙәбиәт == * Балет: энциклопедия. // Ю. Н. Григорович. — М.: Советская энциклопедия, 1981. * Театральная энциклопедия. М., 1964. 3-сө сығарылыш. * ''Субботин Е. П.'' Выдающиеся деятели Пермского балета ХХ столетия / Е. П. Субботин, М. И. Серов. Пермь, 2000. * Суриц Е. Всё о балете: слов.-справ. М.; Л., 1966. С. 239.; * Миронов С. А. Кушаева, Танслу Хафизовна // Театр. энцикл. М., 1964. Т. 3. Стб. 351; * Гинц С. Концерт хореографического училища // Звезда. 1943. 11 апр.; * Земскова Н. По ту сторону рампы // Звезда. 1996. 19 янв.; * Никольский Э. Блистательны, полувоздушны…: [о балеринах Перм. театра оперы и балета Т. Кушаевой и М. Подкиной] // Театрал. жизнь. 1959. № 16. С. 21-22.; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190823000650/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803917356&viewMode=B_1803401803 Кушаева Танслу Хафизовна] * [http://plie.ru/?vpath=/news/data/ic_news/1094/ Кушаева Танслу Хафизовна] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] srjo5kiaiwh6hwa3d66lzk2usjkzsvp Өфөоргсинтез 0 127082 1308686 1285693 2026-11-06T07:46:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308686 wikitext text/x-wiki {{Карточка предприятия | название = «Өфөоргсинтез» ААЙ | логотип = | тип = [[Асыҡ акционер йәмғиәте]] | девиз = | основана = [[1956]] | расположение = {{флагификация|Рәсәй}}: [[Өфө]], [[Башҡортостан]] |lat_dir =N |lat_deg =54.875 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =56.115 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale =20000 | ключевые фигуры = | отрасль = нефтехимия | продукция = органик синтез продукцияһы | оборот = | операционная прибыль = | чистая прибыль = 6,22 млрд. һум. (2015 йыл) | число сотрудников = яҡынса 3430 | сайт =uos-rb.ru }} '''«Өфөоргсинтез» ААЙ''' — [[Рәсәй]] органик синтез продукцияһы етештереүсе. Предприятиенең тулы исеме — «Өфөоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. Компанияның штаб-квартираһы [[Өфө]]лә ([[Башҡортостан]]) түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: [[Өфө]] ҡалаһы, Бөрө тракты, 2-се йорт. Компания эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — нефтехимия продукциялары, нефть эшкәртеүҙәге эйәрсән газды эшкәртеп полипропилен, төрлө маркалы полиэтилен, фенол, ацетон, альфа-метилстирол, дифенилолпропан һәм нефтехимияның башҡа продукттарын етештереү. == Тарихы == Өфө синтетик спирт заводына [[1949]] йылда нигеҙ һалынған, [[1956]] йылда сафҡа индерелгән<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/5387-ufaorgsintez Башкирская энциклопедия Ст. Уфаоргсинтез.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125231115/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/5387-ufaorgsintez |date=2016-01-25 }}</ref>. [[1994 йыл]]да завод базаһында «Өфөоргсинтез» асыҡ типтағы акционерҙар йәмғиәте төҙөлә, 1996 йылда «Өфөоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип үҙгәртелә. Компания «„Башнефть“ Акционер нефть компанияһы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән производство бәйләнештәрендә. «Өфөоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләү дәүерендә сығарған продукцияһының күләмен арттыра һәм уның ассортиментын киңәйтә. Предприятие 30-ға яҡын төр нефтехимия продукцияһы һәм 25 төр ҡулланыу тауарҙары эшләп сығара. Ойошма заводы 2013 йылда Рәсәй Федерацияһында етештерелгән фенолдың яҡынса 25%-ын, юғары баҫым полиэтиленының 15%-ын һәм полиэтилендың 14%-ын эшләп сығарған. Хәҙерге ваҡытта Өфөоргсинтезда полипропилен сополимерының төрлө маркаларын өйрәнеү һәм эшләп сығарыуға әҙерлек буйынса эш алып барыла Компанияла «Башҡорт нефте» корпорация гәзите нәшер ителә. == Продукцияһы == Органик синтездың төп етештергән продукцияһы (синтетик техник фенол, техник ацетон, альфа-метилстирол, дифенилолпропан), полимер материалдар (юғары баҫымлы полиэтилен һәм тәғәйенләнешенә бәйле рәүештә төрлө маркалы полипропилен, каучук этилен-пропиленлы сополимер (СКЭП) һәм этиленпропилендиенлы СКЭПТ (синтетический каучук этилен-пропиленовый тройной), кабель сәнәғәте өсөн полиэтилен композициялары) һәм полиэтилен пленканы ла индереп, халыҡ ҡулланыу тауарҙары. Хәҙерге ваҡытта завод шулай уҡ ацетон, фенол һәм альфа-метилстирол эшләп сығара. Бында полипропилендың 70 тирәһе маркаһын етештереү үҙләштерелгән. Нефтехимияның эшләп сығарған продукттары илдең бөтә федераль округтарына, Финляндияны, Төркиәне, Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа илдәрен, Балтияны, Ҡытайҙы, БДБ-ен дә индереп, яҡынса 20 илгә ебәрелә. «Өфөоргсинтез» ААЙ продукцияһын ҡулланысылар булып химик комплекс предприятиеләре тора, улар был продукцияларҙы органик быяла, дифенилолпропан, фенолоформальдегидлы ыҫмала, алкилфенол, майҙарға присадка, пленка, техник, ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге әйберҙәр, резинотехник әйберҙәр етештергәндә сеймал сифатында ҡулланалар. Шулай уҡ предприятиеның нефтехимия тауарҙары машиналар төҙөүҙә, еңел сәнәғәттә, медицинала, электрон һәм электротехник приборҙар етештергәндә файҙаланыла, электр приборҙарында кабелдәрҙе һәм үткәргес торбаларҙы изоляциялау өсөн, тутығыуға ҡаршы ҡатлау сифатында ҡулланылалар. == Милекселәр һәм етәкселеге == «Өфөоргсинтез» ААЙ акционерҙарының дөйөм һаны 2014 йылдың 30 июненә ҡарата яҡынса 1600 кеше тәшкил итә. Йәмғиәттең иң эре акционерҙары булып «Берләшкән нефтехимик компания» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (устав капиталының 67,53%-ы) һәм «Система-Инвест» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (устав капиталының 19,04%-ы) тора. Генераль директоры -Заруцкий Сергей Алексеевич (2017 йылдан алып). Директорҙар Советы рәйесе: Тюрденев Кирилл Владимирович. === Эшмәкәрлек күрһәткестәре === «Өфөоргсинтез» ААЙ-нең саф табышы 2015 йыл һөҙөмтәләре буйынса — 1 737 миллион һум. Был осорҙа продукцияны һатыуҙан табыш — 20 912 миллион һум, һатылған продукцияның үҙҡиммәте — 18 429 миллион һум, һатыуҙан табыш — 6,22 миллиард һум. == Наградалары == Предприятие Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1966). == Әҙәбиәт == Кочергин Н. М. Первенец Башкирской нефтехимии. Өфө, 1973. Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; науч.. изд. Башҡорт энциклопедияһы,Өфө ҡалаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://investcafe.ru/blogs/rustem/posts/14177 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817102823/http://investcafe.ru/blogs/rustem/posts/14177 |date=2017-08-17 }} * http://www.metaprom.ru/factories/ufaorgsintez.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723080253/http://www.metaprom.ru/factories/ufaorgsintez.html |date=2014-07-23 }} * http://www.14000.ru/integrated/sector/uos.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716095119/http://www.14000.ru/integrated/sector/uos.html |date=2013-07-16 }} * http://kniganefti.ru/company.asp?company=1267 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823094524/http://kniganefti.ru/company.asp?company=1267 |date=2017-08-23 }} * https://web.archive.org/web/20170516221755/http://www.bashneft.ru/files/iblock/331/uos_document_64.pdf * {{cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=5387 |title=Уфаоргсинтез |author= |date=2013 |website=БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ |publisher=[[ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]] |accessdate=2017-04-04 |lang= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426055600/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=5387 |date=2017-04-26 }} [[Категория:Өфө предприятиелары]] [[Категория:Башҡортостан предприятиелары]] [[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]] c547fhjy7nhmc7f1bd12edu5t1k5xnl Ҡашҡадаръя 0 127284 1308488 1285279 2026-11-05T19:46:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308488 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡашҡадаръя |Национальное название = uz/Qashqadaryo/tg/Қашқадарё/ |Изображение = Qashqadaryo river in Kitab.jpg |Подпись изображения = Ҡашҡадаръя Китаб ҡалаһы янында |Длина = 378 |Площадь бассейна = 8710 |Бассейн = |Расход воды = 24,9 |Место измерения = {{num|266|км}} от устья |Исток = |Местоположение истока = Гиссар һырты '''Тауташ'''арҡаһынан <br>{{num|1.5|км}} көнсығышҡа<br> |Высота истока = 2960 |Координаты истока = 39/11/35.1/N/67/34/00.3/E |Устье = |Местоположение устья = Ҡарнабсүл сүле |Высота устья = яҡынса 270 |Координаты устья = 39/21/36.2/N/64/58/57.1/E |Уклон реки = |Страна = Тажикстан/Үзбәкстан |Регион = Суғд өлкәһе |Регион 1 = Ҡашҡадаръя өлкәһе |Позиционная карта = Узбекистан |Позиционная карта 1 = |Тип вывода для ПК = 13 |Район = }} '''Ҡашҡадаръя''', ({{lang-uz|Qashqadaryo}}, {{lang-tg|Қашқадарё}}) — [[Тажикстан]]дың Суғд өлкәһе һәм [[Үзбәкстан]]дың Ҡашҡадаръя өлкәһендәге йылға. == Атамалары == Ҡашҡадаръя үзбәксәнән "Үтәҙек (үтә күренмәле) йылға" тип тәржемә ителә тип һанала <ref>https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%D1%8F.</ref> Йылға баш алған ерҙә уны '''Обихунда''' тип атайҙар<ref name="ЎМЭ">[http://ziyouz.uz/index.php?option=com_phocadownload&view=category&download=2042:2012-11-24-10-46-02&id=85:natens ''Қашқадарё''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812214141/http://ziyouz.uz/index.php?option=com_phocadownload&view=category&download=2042:2012-11-24-10-46-02&id=85:natens |date=2014-08-12 }} — статья из [[Национальная энциклопедия Узбекистана|Национальной энциклопедии Узбекистана]] (Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси) {{ref-uz}}</ref>, түбәнгәрәк — '''Шиначаса́й''',тамағына етәрәк — '''Мәймәнәкдаръя́'''. Ҡашҡадаръя йылғаһы өлкәгә исем биргән. Өлкәнең баш ҡалаһы - Ҡаршы (был ҡалала 16.07.1914 Әхмәтзәки Вәлидов иң боронғо төрки телдә яҙылған «Ҡөрьән»де тапҡан) . == Гидрография == Йылға оҙонлоғо — {{num|378|км}}, бассейны майҙаны, «Ҙур совет энциклопедияһы» мәғлүм иткәнсә, - {{num|8780|км²}}<ref name="BSE">{{БСЭ3|заглавие=Кашкадарья}}</ref>, Үзбәкстандың милли энциклопедияһы — {{num|12000|км²}} самаһы тип яҙа<ref name="ЎМЭ" />. Көнбайышта Зарафшан һәм Гиссар һыртынан баш ала. Дуаб ҡышлағынан алып түбәнгә табан Ҡашҡадаръя үҙәне тип атала. Ҡашҡадаръя (Обихунда) {{num|2960|метр}} бейеклектә баш ала, Гиссарҙан көнбайышта '''Тауташ''' арҡаһынан {{num|1.5|километр}} көнсығышҡараҡ аға <ref name="ЎМЭ" />. Төп ҡушылдыҡтары: Аҡдарья (Аҡһыу), Тәнхизәдаръя һәм Гузардаръя. Яуым-төшөмдән тулылана<ref name="BSE" />. == Хужалыҡта ҡулланыу == Ҡашҡадаръя һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн ҡулланыла, Ҡаршы оазисы янында йырҙаһы яйлап юҡҡа сыға. Йылғаның түбән яғы Эскианхор каналы аша Зарафшан йылғаһы һыуы менән туйындырыла. Ҡашҡадаръяла Чимкурган һыуһаҡлағысы төҙөлгән. XIII быуат башынаса Зарафшанға ҡойғолап торған<ref>{{Книга|автор = Камалиддинов, Ш. С.|заглавие = Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX- начала XIII вв|ответственный = |издание = |место = Ташкент|издательство = Узбекистон|год = 1996|страницы = |страниц = 424|isbn = }}</ref>. == "Ҡашҡадаръя" атамалы объекттар == Йылғаның исеме өлкәгә генә түгел, башҡа объекттарға ла ҡушыла. Мәҫәлән, Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә "Ҡашҡадаръя" тип аталған Башҡорт-Үзбәк сауҙа-сәнәғәт корпорацияһы ябыҡ акционер йәмғиәте бар. Ул 2003 йылдың 22 декабрендә теркәлгән. Биналар һәм ҡоролмалар төҙөү, дөйөм төҙөлөш эштәре менән шөғөлләнә; йәшелсә-емеш эшкәртеү, кафе-ресторан хеҙмәте, фармацевтик тауарҙар менән сауҙа итеү һәм башҡа тармаҡтар ҙа уның даирәһенә инә. == Сығанаҡтар == *Боронғо ҡомартҡылар ере [http://bashgazet.ru/obshestvo/14956-borono-omartylar-ere.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * "КАШКАДАРЬЯ", БАШКИРСКО-УЗБЕКСКАЯ ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННАЯ КОРПОРАЦИЯ ЗАКРЫТОЕ АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО [https://web.archive.org/web/20190819170408/http://ufa.yambe.ru/organization/bashkirsko-uzbekskaya-tpk-kashkadarya-1588683?view=info] * ТАИНСТВЕННАЯ КАШКАДАРЬЯ [http://www.gazeta-lady.uz/obo-vsem-na-svete/po-rodnomu-krayu/tainstvennaya-kashkadarya.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104183205/http://www.gazeta-lady.uz/obo-vsem-na-svete/po-rodnomu-krayu/tainstvennaya-kashkadarya.html |date=2018-01-04 }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Үзбәкстан]] [[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]] [[Категория:Үзбәкстан йылғалары]] [[Категория:Тажикстан йылғалары]] faksygv5tddcvsa9mbj8p1pw1oll1lh Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы 0 128197 1308388 1281432 2026-11-05T14:51:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308388 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғилметдинова}} {{Ук}} '''Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы''' ([[23 апрель]] [[1953 йыл]]) — ғалим-терапевт-кардиолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2000). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2013). [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның тергеҙеү медицинаһы һәм курортология (ВМиК ғилми-тикшеренеү институты) фәнни-тикшеренеү институтының директоры (2001), уға нигеҙ һалыусы һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе, бер үк ваҡытта БДМУ-ла 2000 йылда булдырылған ИДПО тергеҙеү медицинаһы һәм курортология кафедра мөдире. == Биографияһы == Лира Тәлғәт ҡыҙы Ғилметдинова 1953 йылдың 23 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Краснокама районы]] [[Яңы Ҡабан]] ауылында тыуған.  1977 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дауалау факультетын «Дауалау эштәре» һөнәренә буйынса тамамлай һәм Өфөнөң 1-се ҡала дауаханаһында эшләй. 1981 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институтында (артабан университет). Тергеҙеү медицинаһы һәм курортология, эске ауырыуҙар һәм кардиологя өлкәһендә эшләүсе ғалим; [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһында]] «Һауыҡтырыу һәм реабилитация технологиялары» фәнни секцияһында етәксе, РФ Волга буйы ФО Һаулыҡ һаҡлау министрлығында, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында шифахана-курорт дауалау эштәре буйынса штаттан тыш баш белгес-эксперт, «Башҡортостан Республикаһының физиотерапевтар һәм курортологтар, дауалау физкультураһы һәм спорт медицинаһы буйынса табиптар, реабилитологтар ассоциацияһы» РОО президенты (2002), РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының санаторий-курорт дауалау эштәре буйынса эксперт комиссияһы ағзаһы. 6 медицина журналынының редакция берләшмәһендә мөхәрририәт ағзаһы булып тора, улар араһында «Курорт ведомостары», «Курорт эше», «Курортология, физиотерапия һәм дауалау физкультураһы мәсьәләләре», «Башҡортостандың медицина хәбәрсеһе». Юғары категориялы табип. Уның етәкселеге аҫтында 42 фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән<ref name="bashgmu.ru">http://bashgmu.ru/about_the_university/management/2542/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426201543/http://www.bashgmu.ru/about_the_university/management/2542 |date=2017-04-26 }}</ref>. 1989 йылда «Тотороҡло стенокардия кисергән ауырыуҙарҙа калликреин-кинин системаһы һәм ҡандағы простагландиндарҙың торошо», докторлыҡ диссертацияһы — «Йөрәк өйәнәге үткәргән ауырыуҙарҙа гемостаз системаһындағы һәм гумораль регуляциялағы үҙгәрештәр һәм уларҙы коррекциялау ысулдары» (Мәскәү, 1998). Апитерапия алымдарын булдырыу буйынса эш алып бара<ref>http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2-statya/6494-pchelovodstvo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406131704/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/6494-pchelovodstvo |date=2016-04-06 }}</ref>. 1300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, белешмәләр һәм 37 монография авторы<ref name="bashgmu.ru"/>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2013), Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, Рәсәй космонавтика федерацияһы, Өфө ҡалаһы Почёт грамоталары менән бүләкләнгән<ref name="bashgmu.ru"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|84016}}{{V|20|04|2023}} * [http://bashgmu.ru/about_the_university/management/2542/ Башҡорт дәүләт медицина университеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426201543/http://www.bashgmu.ru/about_the_university/management/2542 |date=2017-04-26 }}, [http://bashgmu.ru/science_and_innovation/nauchno-issledovatelskie-podrazdeleniya/nauchno-issledovatelskiy-institut-vosstanovitelnoy-meditsiny-i-kurortologii-bgmu-nii-vmik/sotrudniki.php ғилми-тикшеренеү институты ВМиК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021064024/http://bashgmu.ru/science_and_innovation/nauchno-issledovatelskie-podrazdeleniya/nauchno-issledovatelskiy-institut-vosstanovitelnoy-meditsiny-i-kurortologii-bgmu-nii-vmik/sotrudniki.php |date=2017-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20171110175648/http://www.rumed.ru/gilmutdinova.php Бөтә Рәсәй Форумында «Шифахана» Бөтә Рәсәй форумы] * [https://bashgmu.ru/upload/Obyavlenia2017/руков.%20НИИ%20Гильмутдинова%20Л.Т.pdf Төп баҫмалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414143430/https://bashgmu.ru/upload/Obyavlenia2017/%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2.%20%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%83%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B.%D0%A2.pdf |date=2021-04-14 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй медиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Краснокама районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] ixvu6yioulo7qro654f30gky6kpyj7z Үҙәк Азия 0 128933 1308593 1194473 2026-11-06T01:42:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308593 wikitext text/x-wiki [[Файл:Central Asia borders.png|frame|Регион сиктәренең өс варианты: 1 — СССР-ҙың Урта Азия иҡтисади районы ; 2 — Бөгөнгө БДБ регионы; 3 — ЮНЕСКО билдәләмәһе буйынса Үҙәк Азия]] '''Үҙәк Азия''' ({{lang-kk|Орталық Азия}}, {{lang-mn|Төв Ази}}, {{lang-tk|Merkezi Aziýa}}, {{lang-uz|Markaziy Osiyo}}, {{lang-ky|Борбордук Азия}}, {{lang-tg|Осиёи Марказӣ}}, {{lang-zh|中亚}}) — [[Азия]]ның океанға сыҡмаған ҙур майҙаны, [[ЮНЕСКО]] билдәләүенсә, регионға [[Монголия]], төньяҡ-көнбайыш [[Ҡытай]] (Тибет, Эске Монголия, [[Цинхай]], Көнбайыш Сычуань һәм Төньяҡ Ганьсу), [[Рәсәй]]ҙең Азия өлөшөндәге тайга зоналарының көньяғы, [[Ҡаҙағстан]] һәм дүрт элекке союздаш республикалар — [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]], [[Төркмәнстан]] һәм [[Тажикстан]] инә. Үҙәк Азияны донъяның айырым регионы итеп алыуҙы [[География|географ]] [[Александр Гумбольдт]] тәҡдим итә (1843). Үҙәк Азия тарихи рәүештә сикһеҙ киңлектәрҙәге күсмә халыҡтар һәм [[Бөйөк ебәк юлы]] менән бәйле күҙ алдына килә. Үҙәк Азияла [[Евразия]] — [[Европа]], [[Яҡын Көнсығыш]], Көньяҡ Азия һәм Көнсығыш Азия халыҡтары бергә аралашып, ҡайнашып торған төбәк. Урта быуаттарҙа [[Монгол империяһы]]на тиклем Үҙәк Азия иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан сәскә атҡан ерҙәр булған<ref name="p10" />. [[Ҡушан империяһы]] һәм [[Хорезмшаһтар империяһы]] ул саҡтарҙың иң бай дәүләттәре булған. Һуңғараҡ [[Аҡһаҡ Тимер]] Яҡын Көнсығышты, Рәсәйҙең көньяғын һәм [[Дели солтанлығы]]н яулап ала. [[Файл:Central Asia- Afghanistan and Her Relation to British and Russian Territories WDL11751.png|thumb|Үҙәк Азия — Афғанстандың Рәсәйгә һәм Британияға мөнәсәбәтле яҡтары WDL11751]] == Үҙәк Азия һәм Урта Азия == Рәсәй география фәнендә революцияға тиклемге ваҡыттарҙан ''[[Урта Азия]]'' тигән төшөнсә йәшәп килә. [[Файл:Central Asia (orthographic projection).svg|thumb|300px|Урта Азия ярымшар картаһында]] СССР-ҙа иҡтисади райондарҙы икегә бүлеп,Урта Азия һәм Ҡаҙағстан тип икеһен бергә әйтә торғайнылар. Физик география һәм климатология йәһәтенән «Урта Азия» төшөнсәһе был республикаларҙы ғына түгел, Үҙәк һәм Көньяҡ [[Ҡаҙағстан]]ды ла үҙ эсенә ала. [[1992 йыл]]да Ҡаҙағстан президенты [[Нурсолтан Назарбаев]] Урта Азия дәүләттәренең «Урта Азия һәм Ҡаҙағстан» саммитында, ошо регионда ҡоролған советтан һуңғы дәүләттәр биләмәһен «Үҙәк Азия» тип атауға күсергә тәҡдим яһай. «Үҙәк Азия» атамаһы СМИ-ла хәҙер ярайһы йыш ҡулланыла, әммә география күҙлегенән Үҙәк Азия — күпкә киңерәк регион, ул Урта Азия һәм Ҡаҙағстандан тыш, Монголияны, Ҡытайҙың көнбайышын һәм Көньяҡ Себерҙе үҙ эсенә ала; ЮНЕСКО ла ошо уҡ фекерҙә. Элекке биш совет республикаһына  — Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстанға ҡарата йыш ҡына «советтан һуңғы Үҙәк Азия» төшөнсәһе ҡулланыла. == Тарихы == Ғалимдар [[скифтар]] беренсе булып күсмә халыҡтар [[дәүләт]]е төҙөгән тигән фекергә килгән, тик улар берләшкән бөйөк империя булдыра алмаған. Скиф ҡәбиләләре тарҡау булған. [[Һундар]] (б.э.т. 209 — б.э. 93), бәлки, Үҙәк Азияла күскенселәрҙең беренсе дәүләтен төҙөгәндер. [[Лев Гумилёв]] буйынса, [[һундар]], [[төркиҙәр]] һәм [[монголдар]] үҙ-ара байтаҡ ҡына айырылһа ла, заманында далаларға Ҡытай килеп инеүен тотоп торған<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm Кешеләр һәм Бөйөк дала тәбиғәте ]</ref>. Б.э.т. I мең йыл элек Дала юлы барлыҡҡа килгән, ул [[Ҡара диңгеҙ]] буйҙарынан [[Дон]]ға, шунан савроматтар еренә [[Көньяҡ Урал]] яғына, [[Иртыш]]ҡа, артабан [[Алтай тауҙары|Алтайға]] үтеп киткән. Ошо юл буйлап [[ебәк]], [[тире]], келәм, [[Аҫыл таштар|аҫылташ]], биҙәүестәр ташылған. Б.э.т. II быуатта Ебәк юлы даими дипломатик һәм сауҙа артерияһына әйләнә. II—V быуаттарҙа Ебәк юлы, көнсығышта Чаньандан — Ҡытайҙың боронғо баш ҡалаһынан башланып, [[Бөйөк Ҡытай диуары]]ның Йәшмә ҡапҡаһы һағына тиклем килеп еткәс, төрлө дәүләттәр яғына тармаҡланып китә. VI—VII быуаттарҙа Ҡытайҙан көнбайышҡа Етейылға (Семиречье) һәм Согдиана юлы иң йәнлеһе була. Согди теле сауҙа эштәрендә иң ҡулланылған телгә әйләнә. Юлдың төньяҡҡараҡ күсеүе бер нисә сәбәп менән бәйле. Етейылғала төрки ҡағандар һарайҙары урынлашҡан, ә улар Урта Азия буйлап үткән юлдарҙы контролдә тотҡан. Икенсенән, [[Фирғәнә]] [[VII быуат]]та үҙ-ара болалар арҡаһында хәүефлегә әйләнә. Өсөнсөнән, төрки ҡағандар сит яттарҙан да, бигерәк тә эллин дәүләттәренән әйбер ҡайтарта башлай. Ебәк юл аша бөткөһөҙ илсе һәм сауҙа каруандары VII—XIV быуаттарға тиклем ағыла. Быуаттар дауамында төрлә сәбәптәр арҡаһында юл үҙгәрә торған. [[Континент]]тағы сәйәси хәлдәр маршрутты төрлөсә һайларға мәжбүр иткән. === Фәндәр һәм сәнғәттәр === Америка тарихсыһы Стивен Старр Үҙәк Азияла урта быуаттарҙа, йәғни [[Франция]]лағы Мәғрифәт эпохаһына тиклем әле мәғрифәт үҙәге булған, тип яҙа{{sfn|Старр|2016|с=10|name="p10"}}. Фәндәр, тәү сиратта [[астрономия]] һәм [[медицина]], шулай уҡ төрлө сәнғәттәр үҫешкән булған. Һуғыштар һәм болалалар йыш булып торғанлыҡтан, мосафир ғалимдар феномены килеп тыуған. Ғалимдары, ҡағиҙә булараҡ, даими рәүештә монастырҙәрҙә йә ҙур ҡалаларҙа йәшәгән урта быуаттар Европаһынан айырмалы, Үҙәк Азияла ғалимдарға, йәшәү, эшләү өсөн хәүефһеҙ урын эҙләп, урындан-урынға күсеп йөрөргә тура килгән{{sfn|Старр|2016|с=167}}. == Тикшеренеүсе ғалимдар == === Рәсәй империяһы === === XIX быуат === * '''Иакинф Бичурин''', {{Ҡытай|乙阿欽特|乙阿钦特|Yǐāqīntè}}, палл.: Иациньтэ; донъялыҡта Никита Яковлевич Бичурин (1777—1853) — Рәсәй Правослау сиркәүе архимандриты (1802—1823); ғалим-полиглот, сәйәхәтсе-ориенталист, [[ҡытай теле]], [[Ҡытай тарихы|тарихы]], географияһы һәм мәҙәниәте белгесе, беренсе профессиональ урыҫ синологы, Европала танылған ғалим. Үҙәк Азия тураһында баһалап бөткөһөҙ хеҙмәттәр авторы. * '''Пётр Петро́вич Семенов-Тян-Ша́нский''' ({{OldStyleDate3|2.1.1827}} — {{OldStyleDate3|26.2.1914}}) — урыҫ географы, ботаник, статистик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Тянь-Шань]] тауын һәм [[Ысыҡ-Күл]]де өйрәнгән. === Австро-Венгрия === === XIX быуат === * '''Арминий Вамбери''', шул уҡ Герман Бамбергер (1832—1913) — венгр шәрҡиәтсеһе, сәйәхәтсе, полиглот; Венгр фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Ярлы йәһүд ғаиләһенән сыҡҡан был егет 1861 йылда Рәшид Әфәнди тигән ялған исем алып, [[дәрүиш]] булып ҡыланып, Үҙәк Азиға бара. [[1864 йыл]]да Венгриға ҡайта. Арминий Вамбериның сәйәхәте Европанан [[Памир|Памир тауҙары]]ның өйрәнелмәгән ерҙәренә беренсе сәйәхәт була. 1864 йылда сәйәхәте тураһында китап сығара. === Советтар Союзы === === XX быуат === * '''Владимир Мясников''' (1931 йылғы) — совет тарихсыһы, шәрҡиәтсе, ҡытайсы, Рәсәй — Ҡытай мөнәсәбәттәре белгесе, сит ил сәйәсәте, тарихи биографиялар белгесе. [[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй фәндәр академияһы]] академигы. [[Урыҫ теле|Урыҫ]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәрендә баҫылып сыҡҡан 500-ләп төрлө жанрҙағы хеҙмәте бар. * '''Алексей Постников''' ( 1939 йылғы) — техник фәндәр докторы, профессор, Азия географияһы, картографияһы һәм геосәйәсәте тарихы белгесе. Урыҫ һәм инглиз телдәрендә баҫылып сыҡҡан 300-ләп хеҙмәте бар. * '''Окмир Агаханянц''' — географ, геоботаник, фән тарихсыһы, политолог һәм Азиялағы геосәйәси проблемалар белгесе. 400-ләп төрлө жанрҙағы хеҙмәттәр авторы. == «Ҙур уйын» == XIX быуат ахырында Британия менән Рәсәй империяһы араһында Үҙәк Азия һәм [[Һиндостан]] өсөн көрәш башлана, британ ғалимы һәм яҙыусыһы Артур Конолли быны «Ҙур уйын» тип атай. Күҙәтеүселәр фекеренсә, XX быуатта «Ҙур уйындың» яңы раунды башлана, уға — [[АҠШ]], [[Төркиә]], [[Иран]], һуңғараҡ [[Ҡытай]] ҡушыла. «Уйынсылар» иҫәбенә элекке совет Урта Азия республикалары ла инә, улар еңешкән көстәр араһында үҙенсә "уйнап", бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалырға тырыша {{sfn|Ергин|2016|с=51}}. == Шулай уҡ ҡара == * Памир * Туркестан * Экономические районы СССР * Русское географическое общество == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. Переведено с китайского монахом Иакинфом. Части I и II. — Санкт-Петербург: 1829. * Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено монахом Иакинфом. — Санкт-Петербург: 1834. *: [http://az.lib.ru/b/bichurin_i/text_0060.shtml 2-е изд.] / Предисл. В. П. Санчирова. — Элиста, 1991. * [http://az.lib.ru/b/bichurin_i/text_1840_kitay_oldorfo.shtml Китай, его жители, нравы, обычаи, просвещение. Сочинение монаха Иакинфа]. — СПб., 1840. * Статистическое описание Китайской империи. Сочинение монаха Иакинфа. Тома I и II. — Санкт-Петербург: 1842. *: [http://az.lib.ru/b/bichurin_i/text_0220.shtml 2-е изд. Под науч. ред. К. М. Тертицкого, А. Н. Хохлова]. — М., 2002. * Китай в гражданском и нравственном состоянии. Сочинение монаха Иакинфа в четырёх частях. Санкт-Петербург: 1848. *: 2-е изд. — Пекин, 1911—1912. *: [http://az.lib.ru/b/bichurin_i/text_0230.shtml 3-е изд. Под науч. ред. К. М. Тертицкого, А. Н. Хохлова]. — М., 2002. * Географический указатель мест на карте к истории древних среднеазийских народов. Сочинение монаха Иакинфа. — Санкт-Петербург: 1851. * Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. В трёх частях с картою на трёх больших листах. Сочинение монаха Иакинфа, удостоенное императорской Академией наук Демидовской премии. — Санкт-Петербург: 1851. *: [http://az.lib.ru/b/bichurin_i/text_0210.shtml 2-е изд. Под науч. ред. А. Н. Бернштама и Н. В. Кюнера]. — М., Л., 1950—1953. *: Переиздания в Казахстане (Алматы): 1992, 1998, 2000. * Собрание сведений по исторической географии Восточной и Срединной Азии / Составители Л. Н. Гумилёв, М. Ф. Хван. — Чебоксары: 1960. * Ради вечной памяти: Поэзия, статьи, очерки, заметки, письма [Иакинф Бичурин] / Составитель и автор Предисловия В. Г. Родионов. — Чебоксары: 1991. * {{книга|автор=Звягельская И. Д.|заглавие=Становление государств Центральной Азии: Политические процессы|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Аспект Пресс|год=2009|страниц=208|isbn=978-5-7567-0570-6|тираж=}} * Мясников В. С.|заглавие=Русско-китайские отношения 1689—1916|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Политическая литература|год=1958|страницы=|страниц=|тираж=|ref=}} * {{книга|автор=Мясников В. С.Империя Цин и Русское государство в XVII веке. Отв. ред. чл.-кор. АН СССР С. Л. Тихвинский; Институт Дальнего Востока АН СССР. -М. Наука (ГРВЛ), 1980, 312с. - тираж=5000|ref=}} * {{книга|автор=Постников А. В.|заглавие=Схватка на «Крыше Мира»: Политики, разведчики, географы в борьбе за Памир в XIX веке|ссылка=|ответственный=Общ. ред. и предисловие акад. В. С. Мясникова|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=Рипол-классик|год=2005|страниц=512|isbn=5-7905-3465-1|тираж=2000}} (в пер.) * {{книга|автор=Постников А. В.|заглавие=Становление рубежей России в Центральной и Средней Азии (XVIII—XIX вв.)|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Памятники исторической мысли|год=2007|страниц=464|isbn=5-88451-216-0|тираж=800}} (в пер.) * ''Мавланов И. Р.'' Индия — Центральная Азия: экономическое состояние и торгово-экономические связи во второй половине XIX — первой половине XX в. — Ташкент: Институт востоковедения им. А.Беруни Академии наук Республики Узбекистан, 2012. — 254 с. — ISBN 978-9943-340-28-2. * {{книга|автор=Постников А. В.|заглавие=История географического изучения и картографирования Сибири и Дальнего Востока в XVII — начале XX вв. в связи с формированием русско-китайской границы|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=УРСС|Ленанд|год=2013|страниц=364|isbn=978-5-9710-0699-2|тираж=}} * Русско-китайские отношения в XX веке. — Москва. * ''Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic sites''. — London: McFarland & Company, 1997 — ISBN 0-7864-0172-9 * {{книга|автор=Дэниел Ергин|заглавие=В поисках энергии: Ресурсные войны, новые технологии и будущее энергетики|оригинал=Daniel Yergin "The Quest: Energy, Security, and the Remaking of the Modern World"|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2016|allpages=720|серия=|isbn=978-5-9614-4379-0|ref=Ергин}} * {{книга|автор=Стивен Фредерик Старр|заглавие=Утраченное Просвещение: золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времён Тамерлана|оригинал=S. Frederick Starr: "Lost Enlightenment: Central Asia’s Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane"|издательство=Альпина Паблишер|год=2016|allpages=574|серия=|isbn=978-5-9614-5303-4|ref=Старр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Викисловарь=Үҙәкая Азия}} * [http://www.eurasica.ru История Үҙәкой Азии] * {{Из БСЭ|заглавие=Центральная Азия}} * [http://www.uzintour.com/ru Путешествия по Үҙәкой Азии] * [http://travelca.ru/forum Форум «Путешествие по Үҙәкой Азии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305020057/http://travelca.ru/forum/ |date=2013-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20130507042204/http://kitap.net.ru/archive/5.php Ренэ Гроссе. Империя степей. История Үҙәкой Азии] * [http://www.centrasia.ru Новости Үҙәкой Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625074732/http://www.centrasia.ru/ |date=2014-06-25 }} * [http://asiatur.com Обзор Новостей Үҙәкой Азии за Неделю] * [http://neonomad.kz/sobytiya/ Новости Үҙәкой Евразии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914160013/http://www.neonomad.kz/sobytiya/ |date=2008-09-14 }} * [http://www.ferghana.ru/article.php?id=5655 «Большая Үҙәкая Азия»: Геополитический проект или внешнеполитический инструмент?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080903222415/http://www.ferghana.ru/article.php?id=5655 |date=2008-09-03 }} * [http://www.hrca.org.ru/ «Права человека в Үҙәкой Азии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203132058/http://www.hrca.org.ru/ |date=2009-12-03 }} * [http://www.namazaliev.com/ «Персональный блог Мирсулжана Намазалиева по Үҙәкой Азии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808085308/http://namazaliev.com/ |date=2017-08-08 }} * [http://www.neweurasia.net/ru «Корпоративный блог по Үҙәкой Азии»] * [http://stanradar.com/ Новости и аналитика по странам Үҙәкой Азии] * [http://articlekz.com/node/3815 Гидроресурсы Үҙәкой Азии в контексте обеспечения водной безопасности Ҡаҙағстана(политические аспекты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811055509/http://articlekz.com/node/3815 |date=2014-08-11 }} [[Категория:Үҙәк Азия]] [[Категория:Урта Азия]] [[Категория:Ҡаҙағстан]] [[Категория:Үзбәкстан]] [[Категория:Ҡырғыҙстан]] [[Категория:Төркмәнстан]] [[Категория:Тажикстан]] [[Категория:Азия]] [[Категория:Монголия]] [[Категория:Ҡытай]] l99qfvkkakcqfaabjcbfyac0h2g1wzx Ғүмәров Фәрит Хафиз улы 0 129010 1308394 1202463 2026-11-05T15:04:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308394 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ғүмәров}} {{Учёный | Имя = Ғүмәров Фәрит Хафиз улы | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 10.03.1929 | Место рождения = [[Силәбе өлкәһе]] {{ТУ|Ҡоншаҡ районы}} [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] ауылы | Дата смерти = 15.06.2000 | Место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы | Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} | Научная сфера = тарих, Башҡортостан тарихы | Место работы = СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]], [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], | Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]], КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы (Мәскәү) (1964) | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре 2000) | Сайт = }} '''Ғүмәров Фәрит Хафиз улы''' ([[10 март]] [[1929 йыл]] — [[15 июнь]] [[2000 йыл]]) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). == Биографияһы == Фәрит Хафиз улы Ғүмәров 1929 йылдың 10 мартында Силәбе өлкәһенең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] ауылында тыуған. 1952 йыл — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]н), 1964 йыл — КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (Мәскәү)тамамлай. 1952—1954 йылдар- СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре. 1954—1961 йылдар- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты лекторҙар төркөмөндә лектор. 1964 йылдар- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире. 1964 йыл- тарих фәндәре кандидаты фәнни дәрәжәһенә диссертация яҡлай (диссертация темаһы «Башҡорт АССР-ы эшсәндәренең халыҡ хужалығын яңынан тергеҙеү өсөн көрәше (1920—1928 йылдар)»). 1966 йылдан- Өфө авиация институтында (хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты ]]) һәм Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]) КПСС тарихы кафедраһында эшләй. Ф. Ғүмәров ошо осорҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретаре [[Миҙхәт Закир улы Шакиров]]тың референты ла була, шул сәбәпле уға ябыҡ партия архивы менән ҡулланыу рөхсәт ителә. Фәрит Хафиз улының лекцияларына студенттар ҙур теләк менән йөрөй, сөнки ул башҡа бер ерҙә уҡып ҡына түгел, ишетеп булмаған хәл-ваҡиғалар тураһында һөйләй. Мәҫәлән, төрлө йылдарҙа булған репрессиялар, колхозлашыу йылдарындағы ғәҙелһеҙлектәр, революция һәм Башҡортостандағы башҡорт милли хәрәкәте тураһында һөйләргә ҡурҡмай. 1937—1938 йылдарҙағы көсөргәнешле хәл, репрессия ҡорбаны булған күренекле шәхестәр: ул ваҡыттағы Башҡортостан етәкселәре, мәҫәлән, 1929—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше өсөн янып эшләгән өлкә комитетының беренсе секретары Яков Быкин (Беркович), икенсе секретарь- Әхмәт Иҫәнсурин, дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы [[Афзал Таһиров]], комбриг [[Муса Мортазин]], комсомол етәксеһе- Бөтә союз комсомолы Үҙәк комитетының икенсе секретары [[Шәрифә Тимерғәлина]], башҡа золом ҡорбандары тураһында студенттар башлап Ғүмәров лекцияларында ишетә. Уның лекцияларын тыңларға пединститутҡа хатта Өфөнөң башҡа вуздарынан да студенттар йөрөй. 1984—1986 йылдар — Башҡортостандың берләштереләгән дәүләт музейы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]) директоры урынбаҫары. 1986—1993 йылдар- Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының ижтимағи-гуманитар фәндәр кафедраһы мөдире. 1993—2000 йылдар- Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт тарихи архивының өлкән хеҙмәткәре; Республика өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған «Башҡортостан тарихы буйынса хрестоматия» (2 томлыҡ) исемле ҙур күләмле хеҙмәтте төҙөп, нәшер итә. Был китап Башҡортостан мәктәптәре һәм башҡа уҡыу йорттары өсөн күптән көтөп алынған хеҙмәт. Генерал-майор [[Миңлеғәле Шайморатов]] һәм башҡа күренекле эшмәкәрҙәр (([[Кәрим Хәкимов]]) тураһында биографик эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә. 1999 йылда Фәрит Ғүмәров «Рәсәй империяһының башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр, бобылдәр тураһындағы закондары» («Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептерях и бобылях»,Өфө, 1999) исемле китап баҫтыра. Был китапта Башҡортостандың административ төҙөлөшө, идара итеү механизмы, Рәсәй дәүләтенең исламға һәм мосолмандарға ҡарашы яҡтыртылған документтар урын алған. Унда шулай уҡ 18 быуаттағы башҡорт ихтилалдары тарихы һәм башҡорттарҙың хәрби хеҙмәт үҙенсәлектәре, суд-хөкөм эштәре, яһаҡ- һалым түләү, һаулыҡ һаҡлау тураһындағы материалдар бар. Материалдар 1649 йылғы Соборное уложение (ҡанундар йыйынтығы) осоронан алып, Көньяҡ Урал тарихын яҡтырта. Ғалим Башҡортостан Республикаһы гәзит-журналдары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, радио һәм телевидениела йыш сығыш яһай. Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша, «Белем» («Знание») йәмғиәтенең лекторы була. 2000 йылдың 15 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000) == Ғилми хеҙмәттәре == * Гумеров Ф. Х. Генерал Шаймуратов — Уфа: Китап, 1999. * Гумеров Ф. Х. (сост.) Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть 1 Уфа: Китап, 2005. — 368 с., с илл. * Гумеров Фарит Хафизович — Вымыслы и действительность …<ref name="">[dinante.ru/istoriya/file15385.html Гумеров Фарит Хафизович — Вымыслы и действительность …]</ref> * Вымыслы и действительность. (Против буржуазной фальсификации организационных принципов КПСС)Год: 1967 Автор: Гумеров Фарит Хафизович Жанр: история, политология, фальсификации обществознания Издательство: Политиздат Серия: Партийная публицистика * Гадилов Лутфи Закирович, Гумеров Фарит Хафизович. Карим Хакимов : Революционер и дипломат. 1892—1937 : Ист.-биогр. очерк ,Уфа : Башкнигоиздат,1960 * Фарит Хафизович Гумеров. У истоков борьбы за суверенитет Башкортостана, 1917—1925 гг.: Док. и материалы : [Посвящ. 80-летию провозглашения Башк. автономии] / Ф. Х. Гумеров ; Центр. гос. ист. арх. Респ. Башкортостан,232,[1] с. ил. 21 см,Уфа Башк. изд-во «Китап», 1997 * Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть первая. Документы и материалы с древнейших времен до 1917 г. // учебное пособие / Составитель Ф. Х. Гумеров. Уфа: Китап, 1996 * Законы Российской империи о башкирах, мишарях, тептярях и бобылях. /Сост. Гумеров Ф. Х., Исангулов Т. Ф., Калимуллина Г. Т., Валишин А. Н. — Уфа: Издательство «Китап», 1999 г. * Генерал Шаймуратов. /Сост. Гумеров Ф.Х, Иргалин Г. Д., Халтурина Н. Г. — Уфа: «Китап», 1999 г. * Хрестоматия по истории Башкортостана. Ч.2. /Сост. Гумеров Ф. Х., Исангулов Т. Ф., Халтурина Н. Г. — Уфа: Издательство «Китап», 2001 г. * Генерал Шаймуратов. /Сост. Гумеров Ф.Х, Иргалин Г. Д., Халтурина Н. Г. — Уфа: «Китап», 2002 г. (переиздано) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20180320011641/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Gumerov&id=6404 Энциклопедия Челябинской области — Гумеров Фарит Хафизович] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] bmuu7pp3aijgieq51vkeixov5pp8gk5 Һыуға һикереү 0 130533 1308616 1283008 2026-11-06T03:09:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308616 wikitext text/x-wiki {{УК}} [[Файл:Diving.jpg|справа|мини|354x354пкс|Трамплиндан һикереүсе спортсы]] '''Һыуға һикереү'''— һыу спорты төрҙәренең береһе, [[Һыу|һыуға]] һикереү,төрлө снарядтарҙан башкарыла: вышканан (5-10 метр), йә трамплиндан (1-3 метр). Һикереү ваҡытында ҡайһы бер спортсылар акробатика элементтары (әйләнеү, винт, өйөрөлөү) башҡаралар.  Ярышта судьялар  осоу ваҡыттында акробатика элементтарының сифатын, шулай уҡ һыуға инеү таҙалығын баһалайҙар, синхрон һикереүҙәрҙә, шулай уҡ, ике катнашыусының элементтарҙы синхрон башҡарыуы баһалана. == Снарядтар == '''Трамплин''' – оҙонлоғо 4,8 метр һәм киңлеге 0,5 метр булған махсус пружиналы таҡта, уның бер осо бассейндың ситенә нығытыла. Һикереү ваҡытында спортсы трамплинда тирбәлә, һуңынан көслө этәрелеп, трамплиндан өҫтәмә рәүештә тиҙлек ала. Бөтә оҙонлоғо буйынса тайыуҙы туҡтата торған түшәм менән ҡапланған. Һыу кимәленән 1 йәки 3 метр бейеклектә ҡуйыла. '''Вышка''' –  төрлө бейеклектә: 1, 3, 5, 7.5 һәм 10 метрлыҡ бер нисә платформаһы булған ҡоролма. Һәр бер платформаның киңлеге  2 метр, оҙонлоғо – 6 метр.   Платформаның (трамплиндың алғы сиге кеүек үк)  бассейн ҡырынан кәмендә 1,5 метрға сығып тора.  == Һикереү төрҙәре == Барлыҡ һикереу төрҙәре бер нисә төркөмгә бүленә: ; Терәүҙәр * Алдағы (бит менән һыуға); * Артҡы (арҡа менән һыуға); * Ҡулда тороу. ; Йүгереп һикереү * Урындан һикереү * Йүгереп һикереү ; Кәүҙә торошо * Эйелеп – тура аяҡтар бергә тора; * Бөгөлөп – кәүҙә билдән бөгөлә, аяҡтар тура була; * Кәүҙәне йыйып – кушылған тубыҡтар кәүҙәғә тартыла, ҡулдар аяҡтарҙың аҫ яғын ҡосаҡлай. ; Әйләнештәр һәм винттар * Ярым әйләнеш –кәүҙәнең арҡыры күсәр тирәһенән 180 градусҡа әйләнеүе; * Әйләнеү – кәүҙәнең арҡыры күсәр тирәһенән 360 градусҡа әйләнеүе, шулай уҡ 1,5, 2, 2,5, 3, 3,5 һәм 4,5 әйләнешле һикереүҙәр була; * Ярымвинт – кәүҙәнең буй күсәр тирәһенән 180 градусҡа әйләнеүе; * Винт – кәүҙәнең буй күсәр тирәһенән 360 градусҡа әйләнеүе, шулай уҡ с 1,5, 2, 2,5 һәм 3 винтлы һикереүҙәр була. Трамплинда төрлө элементарҙы башҡарыуҙыңу варианттары 60-тан ашыу, ә вышканан 90-дан ашыу һикереү мөмкинлеген бар. Һәр бер һикереү төрөнә 1,2-нән алып 3,9-ға тиклем диапазонында үҙ ҡатмарлыҡ коэффициенты бирелә. == Ярыштар == [[Файл:1948_sport_4m_50k_green.jpg|слева|207x207пкс]] Һыуға һикереү буйынса ярыштар Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы (FINA) тарафынан үткәрелә. Һыуға һикереү һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионаты программаһына инә. Беренсе тапҡыр һыуға һикереүҙе  өсөнсө [[Олимпия уйындары]] праграммаһына индерәләр (1904 йылдарҙа), шул мәлдән һыуға һикереү һәр Олимпия уйындарында бар.2000 йылда Сидней ҡалаһында ''Уйындар ''программаһына синхрон һикереүҙәр инә. Әлеге ваҡытта олимпия программаһы үҙенә 8 комплект миҙал индерә, 4 комплекты ирҙәр араһында һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында 3 метрлыҡ трамплиндан (яңғыҙ һәм синхрон) һикереү һәм 10 метрлыҡ вышканан (яңғыҙ һәм синхрон) һикереүҙә уйнатыла. Донъя һәм Европа чемпионаттары прорграммаһы 10 ярыштан тора һәм өҫтәмә рәүештә бер метрлыҡ трамплиндан шәхси һикереүҙәрҙе лә үҙенә индерә. Унан башҡа, 2013 йылғы донъя чемпионтарына хай-дайвинг буйынса ярыштар ҙа индерелә. Ҙур ярыштар, улар араһына донъя чемпионаттары һәм олимпия уйындары ла инә, өс этапта үткәрелә. Беренсеһе квалификациянан һуң, иң яҡшы 18 ҡатнашыүсы билдәләнә, ярымфинал һикереү серияһында финалға сыҡҡан 12 спортсы асыҡлана. Бынан алдағы йылдарҙа, финалда алынған баһалар менән ярымфиналда алынған баһаларҙы ҡушҡан булалар, ләкин 2007 йылда  FINA  яңы ҡағиҙәләрҙе, финалды «нулдән» башлауҙы, талап итә. Һәр бер этапта  спротсылар сират буйынса, ҡатын-ҡыҙҙар — 5, ирҙәр 6 һикереү башҡаралар. Һәр этап алдынан спортсылар һикереү программаһын белдерәләр, ә судьялар  һәр бер һикереүзең ҡатмарлылыҡ коэффициентын раҫлай. Ярыш барған ваҡытта һикереү төрҙәрен һәм тәртибен үҙгәртергә рөхсәт ителмәй. == Баһалар == [[Файл:Diver2.jpg|справа|мини|Швед спортсыһы Арвид Спангберг IV Олимпия уйындарында вышканан һикерә]] Шәхси ярыштарҙа һәр бер һикереү баһаһын асыҡ система буйынса ете судья ҡуя<ref>''Бакал Д. С. и др.'' Большая олимпийская энциклопедия. — М.: Эксмо, 2008. — С. 550.</ref>. Уларҙың һәр береһе 10-ға тиклем баһа ҡуя, унан һуң  ике иң яҡшы һәм ике иң насар баһа алып ташлана һәм ҡалған өс баһа һикереүҙең  ҡатмарлыҡ коэффициентына һәм 0.6-ға ҡабатлана. Синхрон һикереүҙәрҙе 9 арбитрҙан торған коллегия  баһалай, ике судья һәр спортсының башҡарыу техникаһын, ә ҡалған бишәүһе тик синхронлыҡты ғына баһалай. Унан һуң иң яҡшы һәм иң насар баһалар алып ташлана һәм ҡалған баһаларҙың суммаһы һикереүҙең ҡатмарлыҡ коэффициентына һәм 0.6 ҡабатлана. Һикереү техникаһына баһа биргәндә, судья йүгереп килеүгә һәм башланғыс позиция сифатына иғтибар итә (йүгереп килеү тура һыҙыҡ буйынса башҡырыла һәм, кәм тигәндә, дүрт аҙымдан тора, терәү яҡшы нығытылырға тейеш), этәрелеү, осоу ваҡытында элементтарҙы башҡарыуы, һыуға инеү (максималь вертикаль булырға һәм һыу сәсрәүе минималь булырға тейеш). == Билдәле һикереүселәр == * Клаус Дибиась — 3-тапҡыр олимпия чемпионы; * Го Цзинцзин  — 4 тапҡыр олимпия чемпионы, күп тапҡыр донъя чемпионы; * Елена Вайцеховская — СССР һәм Рәсәй тарихында Олимпия уйындарында 10 метрлыҡ вышканан һикереүҙә еңгән берҙән-бер спортсы; * Грег Луганис — 4 тапҡыр олимпия чемпионы (ир-егеттәр араһында берҙән-бер һыуға һикереүсе), 5 тапҡыр донъя чемпионы, 6 тапҡыр Панамерика уйындары чемпионы, 47 тапҡыр АҠШ чемпионы; * Дмитрий Саутин — 2 тапҡыр олимпия чемпионы, Тарихта берҙән-бер һыуға һикереү буйынса 8 олимпия наградаһы яулаған спортсы; * У Минься — 5 тапҡыр олимпия чемпионы; * Фу Минсь — 4 тапҡыр олимпия чемпионы; * Чэнь Жолинь — 5 тапҡыр олимпия чемпионы; == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хай-дайвинг * Йөҙөү == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * М.,1980 Олимпия энциклопедияһы. П. С. Павлов. редакцияһы аҫтында. * Һыуға һикереү. Белешмә. М., 1980 * [http://www.sautindivingschool.ru/#!study/cbeq Һыуға һикереү буйынса китапхана: теория, дәреслектәр, видео, ҡушымта.] == Һылтанмалар == * [http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=EXP;n=598410 «Һыуга һикереү» спорт төрөнөң ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында] , 2013 йыл 23 декабрендә <small>рәсәй федерацияһы спорт Министрлығы бойороғо № 1109.</small> * [http://www.fina.org FINA рәсми сайты] * [https://web.archive.org/web/20180106115602/http://rosdive.ru/ Һыуға һикереү рәсәй федерацияһының рәсми сайты.] * [http://fizkult-ura.ru/sci/jumping_in_water/1 ФизкульУРА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111080443/http://fizkult-ura.ru/sci/jumping_in_water/1 |date=2018-01-11 }} [http://fizkult-ura.ru/sci/jumping_in_water/1 Һыуға һикереү.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111080443/http://fizkult-ura.ru/sci/jumping_in_water/1 |date=2018-01-11 }} [[Категория:Һыуға һикереү]] ovz87bheux8mgg3n0j64ueqr87e7kly Өфө күлдәре 0 132260 1308682 1202059 2026-11-06T07:29:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308682 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kashkadan_Park_-_Ufa.jpg|мини|300x300пкс|[[Ҡашҡаҙан]] күле]] '''Өфө күлдәре''' Башҡортостан Республикаһының [[Өфө]] ҡалаһы сиктәре эсендә ята. Өфө күлдәренең күбеһе карст сығышлы. Улар һыу тулған соҡорҙарҙан хасил булған. Дәүмәлдәре төрлө — ҙур булмаған йәйкәнән алып эре һыу ятҡылығына тиклем төрлөһө бар. Ҡайһы бер күлдәрҙе мүк һәм үлән баҫҡан һәм улар юҡҡа сыҡҡан, ҡайһылары күмдерелгән. [[Ҡашҡаҙан]] һәм Һалдат (Солдатское) күлдәре таҙартылған, тәрбиәләнгән һәм ҡаланың йәмле урынына әйләндерелгән. == Архимандрит (Архимандритское) == Өфөнөң көньяғында Тирмән комбинаты эргәһенән башлана, Һамар-Силәбе трассаһы буйлап һуҙыла. Оҙонлоғо 4 километр самаһы. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы тар ғына тармаҡ менән күлгә тоташҡан. [[Ҡорман]], [[һаҙан]], суртан балыҡтары бында ыуылдырыҡ сәсергә инә. Күл заказник ителгән, унда һыу ҡоштарына һунар итеү тыйыла. == Ҡайынлы (Берёзовое) == Өфөнөң [[8 Март (Өфө)|8 Март ҡасабаһы]] артында уҡыу аэродромы эргәһендә. [[XVII быуат]] башында Өфө приказ йорто документтарында Өфө дворяндарының ер низағтарына бәйле телгә алына. Күлдә [[табан]], [[шырт балыҡ]], [[сабаҡ]] балыҡтары үрсей. Ярында ағастар, ҡыуаҡтар үҫә. Күлдән шишмә ағып сыға. == Волчок (Волчок) == Ҡаланың [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районында]] 2-се Өфө икмәк комбинаты һәм «Черниковка» тимер юл станцияһы эргәһендәге карст сығышлы күл. Рәүеше түңәрәк, көҙгөһөнөң диаметры — 260 метр самаһы. Күлдең тәрәнлеге — 2-3 метр, 6-8 метрлы сөңгөлдәре бар. Күлдең уртаһында тәрәнлеге 27-29 метрға еткән ярыҡ бар. Күл балыҡлы, яр буйҙары ҡуйы күрәнлек менән ҡапланған. == Бысраҡ күл (Грязное) == Өфөеүнән көнбайышта [[Алексеевка (Өфө районы)|Алексеевка]] ҡасабаһы менән [[Суровка (Өфө районы)|Суровка]] ауылы араһында. XVII быуаттан телгә алына. == Оҙон күл (Долгое) == Был атамалы ике күл бар. Уларҙың береһе Нижегородка күле тип тә йөрөтөлә, ул Өфөнөң [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районында]]. Ҡала һыҙатында иң ҙур һыу ятҡылығы, оҙонлоғо 2 километр самаһы. Элек Ҡомло (Песчаное) тип тә аталған. [[Нижегородка (Өфө)|Нижегородка]] халҡының ял итеү урыны, уны һаҙлыҡ тип йөрөтөүселәр ҙә бар. Көнкүреш ҡалдыҡтары менән ныҡ бысратылған, әммә йыш таҙартылып тора<ref>{{Cite web|title=Экологический десант на озере Долгом|url=http://www.ufacity.info/news/81615.html?sphrase_id=254693|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AhvsPPNH|archivedate=2012-09-16|author=Гюльнур Иксанова|lang=ru|publisher=Ufacity.info|date=2011-08-09|accessdate=2012-05-13}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(рус.)<span id="cxmwZQ" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwZQ" tabindex="0"> Ufacity.info</span>&#x20;<span id="cxmwZQ" tabindex="0">(2011-08-09).</span>&#x20;<small id="cxmwZQ" tabindex="0">[http://www.ufacity.info/news/81615.html?sphrase_id=254693 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822130825/https://www.ufacity.info/news/81615.html?sphrase_id=254693 |date=2019-08-22 }} архивланған 16 сентябрь 2012.</small>&#x20;<small id="cxmwZQ" tabindex="0">13 май 2012 тикшерелгән.</small></ref>. Оҙон күлдең икенсеһе [[Ҡариҙел]] йылғаһының аръяғында, Дудкин ауылынан көнсығыштараҡ. Уның элекке үҙәне булып тора һәм ташҡын ваҡытында йылға менән тоташа. Рәүеше оҙонса, оҙонлоғо 8 км самаһы. Балыҡлы. == Духовой (Духовое) == Ағиҙелдең көнбайышында һыубаҫар туғайҙағы күл, Ҡайынлы күлдән 1-1,5 километр көньяҡтараҡ, Некрасов ҡасабаһындағы уҡыу аэродромынан алыҫ түгел. Күл Өфө приказ йортоноң XVII быуат башы документтарында ерҙәрҙең законһыҙ үҙләштерелеүе буйынса низағтарға бәйле телгә алына. == [[Ҡашҡаҙан]] == == Иваново == Һыубаҫар туғай күле. Ҡариҙел йылғаһының һул ярында Кенәз ауылы артында «Шаҡша» тимер юл станцияһынан төньяҡҡа ҡарай 5 километрҙа ята. == Казак (Казачье) == Затондың көнсығышында Ҡамышлы урамы эргәһендәге һыубаҫар туғай күле. Тәрәнлеге 2 метрҙан артмай. Ағиҙел ташҡанда балыҡ кереп ҡала, шуға был күл балыҡлы. == Сүбәкле (Кудельное) == Өфөнөң көнсығышында Оҙон күл эргәһендәге (унан 1 километрҙа) һыубаҫар туғай күле. Ҡамыш, күрән, үлән баҫҡан. Был йәшеллек сүбәккә оҡшаш, исеме шуға бәйле. == Кустарёвка (Кустарёвское) == Атамаһы күлдең көнбайыш ярындағы Кустарёвка ауылы атамаһынан алынған. Өфөнөң [[Дим районы]]нда 4 километр оҙонлоғондағы тар һыу ятҡылығы. Демьян Бедный урамы буйлап һуҙылған. Дим йылғаһының элекке йырҙаһы булып тора. Тәрәнлеге 2-2,5 метр. Күл һыу инеүгә яраҡлы, балыҡлы ([[шырт балыҡ]], [[сабаҡ]]). Элек бында йөҙөү ярыштары үткәрелә. Яҡындағы тимер юлдан ағып төшкән ҡалдыҡ һыуҙар менән бысратыла. == Аҡҡош (Лебяжье) == Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайҙа урынлашҡан. XVII быуаттан төрлө сығанаҡтарҙа телгә алына. == Ҡарабалыҡлы (Леневое) == «Цветы Башкирии» совхозынан 2 километрҙа [[Өфө (аэропорт)|Өфө аэропорты]] юлы буйында урынлашҡан. Элек унда ҡарабалыҡ ({{lang-ru|линь}}, Өфө һөйләшендә «лень») була, урыҫса атамаһы шунан алынған. == Дегәнәкле (Лопуховое) == Элекке Золотухин слободаһында Пугачёв һәм Армавир урамдары сатында. Совет заманында күлде «Комиссар» тип атарға тырышып ҡарайҙар, әммә яңы атама ерекмәй. == Максимовка (Максимовское) == Максимовка ҡасабаһы артында, атамаһы ла шунан алынған. Күл оҙонса овал рәүешендә, әллә ни тәрән түгел. Һалҡын һыулы инештәре күп. Ярҙары таллыҡтар, ҡамыш, күрән менән ҡапланған. Күл балыҡлы. == Тирмән (Мельничное) == Өфөнөң төньяҡ-көнсығыш ситендә «Ҡариҙелдең уң яғы» тимер юл станцияһы эргәһендә. Элек Черниковка халҡының һыу инеү урыны була, әммә хәҙер күл ныҡ бысратылған һәм сәскә атҡан. Күл аша өйөм юл һалынған, ул күлде икегә бүлгән. Бер яғы һаҙға әйләнгән. Күл һыуы Шөғөр йылғаһына ағып төшә. == Кесе Олокүл (Малый Улукуль) == Кесе Олокүл — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районында]]. [[Атаевка (Башҡортостан)|Атаевка]] ауылының төньяғында, Атаевка урамы буйында. == Ерекле (Ольховое) == Затон артында Михайловка һәм Суровка ҡасабалары араһында. Һай ҙур күл, балыҡ тотоу һәм ял итеү өсөн уңайлы. Күл Өфө приказ йортоноң XVII быуат башы документтарында ерҙәрҙең законһыҙ үҙләштерелеүе буйынса низағтарға бәйле телгә алына. == Силғау күле (Онучино озеро) == Ҡариҙел йылғаһы артында Жилин ауылынан төньяҡҡа ҡарай 5 километрҙа ята. == Эсәр күл (Озеро питьевое) == == Һалдат (Солдатское) == Иван Якутов исемендәге паркта уранлашҡан. Түңәрәк, көҙгөһөнөң диаметры 250 метр. Ял урыны, балыҡлы. == Иҫке Йырҙа күле (Озеро Старая Старица) == Ҡариҙел йылғаһы аръяғында Һупайлы биҫтәһе тапҡырында. Балыҡ тотоу һәм ял итеү өсөн уңайлы. Даға рәүешендә, тәрәнлеге 2,5 метрғаса. Күлгә Юрмаш йылғаһы ҡоя. == Йылы (Тёплое) == == Туба (Туба) == Тирмән комбинаты артында Ағиҙел йылғаһы буйында. Дуға рәүешендәге оҙонса күл. Балыҡлы. Эргәһендә «Туба», «Авангард», «Черёмушки» турбазалары урынлашҡан. Атамаһы Урал казактары һөйләшендә һыубаҫар тигәнде аңлатҡан «туба» һүҙенән алынған. == Киң бысраҡ (Широкое грязное) == Оҙонса һыубаҫар туғай күле, Өфө лесничествоһы яғында Ҡариҙел йылғаһының һул яғында урынлашҡан. Күл буйында [[Ерек (ағас)|ерек]], йүкә, [[муйыл]] үҫә. Балыҡлы күл. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Синенко С. Г.|заглавие=Уфа старая и новая|место=Уфа|издательство=Государственное республиканское издательство «Башкортостан»|год=2007|страниц=272|тираж=3000}} [[Категория:Өфө күлдәре]] b0ebkty3q907ny4248d3gp46izpbdci Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы 0 132666 1308515 1202176 2026-11-05T21:22:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308515 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Ҡотлобаева}} {{Учёный |Имя = Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы Ҡотлобаева |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 1886 |Место рождения = {{МР|Ҡазан}}, [[Ҡазан губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = {{Флагификация|Россия}} → {{Флагификация|СССР}} |Научная сфера = [[акушерлыҡ]], [[гинекология]] |Место работы = [[больница города Уфы]], 1-й родильный дом города Уфы |Учёная степень = |Учёное звание = |Альма-матер = [[Ҡазан университеты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известна как = акушер-гинеколог |Награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Знак Почёта}}{{!!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Заслуженный врач РСФСР}}{{!!}}{{Заслуженный врач Башкирской АССР}} {{!}}} |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = }} '''Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы''' ([[12 май]] [[1886 йыл]], [[Ҡазан]] ҡалаһы, [[Рәсәй империяһы]] − [[1966 йыл]], [[Өфө]] ҡалаһы,[[Башҡорт АССР-ы]]) — Ҡазан университетын тамамлаған (1912), мосолман ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге табиптарҙың береһе, акушер-гинеколог. [[РСФСР]]-ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1942), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. == Сығышы. Уҡыу йылдары == 1886 йылдың 12 майында [[Ҡазан]] ҡалаһында отставкалағы капитан Шәйхәттәр Ғөбәйев ғаиләһендә тыуған. Ҡазан ҡалаһындағы Ксения гимназияһын тамамлаған. 1902 йылда экстерн менән Царское Село лицейында өлгөргәнлек аттестатына имтихан тота. Уҡырға, йәмғиәттә үҙ урынын табып кешеләргә файҙа килтерергә теләге көслө була. Ләкин ғаиләһендә ата-әсәһе мосолман ҡатын-ҡыҙының урыны — ғаиләлә, тип уның уйын хупламайҙар. Раҡия Ҡаҙан университетының медицина факультетын тамамлаған дворян [[Ҡотлобаевтар|Искәндәр Мостафа улы Ҡотлобаевҡа]] кейәүгә сыға, сөнки ул буласаҡ ҡатынының теләгенә ҡаршы төшмәй, уға һәр төрлө ярҙам күрһәтергә әҙер икәнлеген белдерә. 1904 йылда Раҡия [[Санкт-Петербург]]та Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтында уҡый, тик бәләкәй балаһы булыуы, матди ауырлыҡтар уны уҡыуын ташлап, Ҡазанға ҡайтырға мәжбүр итә. 1906 йылдың 2 сентябрендә ул Ҡаҙан университеты ректорына үтенес менән мөрәжәғәт итә, уны университеттың медицина факультетына икенсе курсҡа алыуҙарын һорай. Ректор Раҡияның үтенесен ҡәнәғәтләндерә, ул ирекле тыңлаусы булараҡ университетҡа ҡабул ителә. Ул бик һәйбәт уҡый. 1906/1907 уҡыу йылында икенсе курс һәм өсөнсө курстың бишенсе семестры өсөн экзамендар бирә. 1907—1908 йылда Р. Ҡотлобаева дүртенсе, 1908—1909 уҡыу йылында — бишенсе курс өсөн экзамендар бирә. Табип исемен алыр өсөн университетта тикшереү комиссияһында имтихан бирергә кәрәк була, ә ҡатын-ҡыҙҙарға ул дәүерҙә был хоҡуҡ бирелмәгән. 1912 йылда ғына ул медицина факультетында имтихан тота һәм табип дипломын ала. Башта Ҡазан ҡалаһында акушер-гинеколог булып эшләй, һуңыраҡ, 1913 йылда, ҡыҙҙары Ҡәҙриә менән Әҙиләне алып, (иртә үҙ теләге менән тормоштан киткән) иптәше Искәндәрҙең атаһы, [[Бәләбәй өйәҙе]] дворяны [[Ҡотлобаевтар|Мостафа Уйылдан улы Ҡотлобаев]] саҡырыуы буйынса [[Өфө]]гә килә. Нәҫелдән килгән дворян М. В. Ҡотлобаев — [[Өфө губернаһы]]нда күренекле кеше, Бөрө өйәҙенән губерна земствоһы йыйылышына гласный итеп һайланған була. == Башҡортостанда табип эшмәкәрлеге == 1913 йылда Башҡортостанда 51 больница булған, уларҙа 143 табип һәм 342 фельдшер эшләгән. 69 амбулатория һәм 52 фельдшер пункты халыҡтың һаулығын ҡайғыртҡан. Ҡалаларҙа барлығы 22 урын бала табыусылар өсөн тәғәйенләнгән, ә ауылдарҙа улар бөтөнләй булмаған. Яңы тыуған 100 баланың 29 тәүге йылында уҡ үлгән. Халыҡтың уртаса ғүмере 28—29 йыл тәшкил иткән, сөнки төрлө ауырыуҙар, эпидемиялар бик ныҡ таралған була. ХХ быуат башындағы революциялар, йәмғиәттә булған үҙгәртеүҙәр медицина өлкәһендә лә үҙгәрештәргә килтерә. Был эште алып барыу ифрат ауыр була, бигерәк тә мосолмандар менән эшләү күп сабырлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ талап итә. 27 йәшлек Раҡияны Фёдор Егорович Чижов исемендәге ҡала больницаһының бала табыу бүлегенә (Цюрупа урамы, 48 — был йорт хәҙер юҡ) акушер-гинеколог вазифаһына алалар. Өс йылдан ул больницаның мөдиренә әйләнә. Раҡия Ҡотлобаеваның Өфөлә яһаған тәүге операцияһы уңышлы була — әсә лә (мосолман ҡатыны), бала ла иҫән ҡала. Был ваҡиға бөтә ҡаланы шаулата. 1918 йылдың уртаһында Өфөлә Совет власы ҡолатыла, урындағы большевик етәкселәрҙең ҡатындары аманат итеп алына (аҙыҡ-түлек наркомының ҡатыны Мария Петровна Цюрупа, Вера Николаевна Брюханова (финанстар наркомы ҡатыны), Архангельскаялар (ВСНХ рәйесенең ҡатыны менән һеңлеһе). Улар менән бәйләнеште табип Раҡия Ҡотлобаева аша булдыралар. Күренекле табип-терапевт, профессор А. Г. Тереғолов Ҡотлобаевтар тураһында бик юғары фекерҙә булған. Раҡия Ҡотлобаева кешеләргә табип булараҡ та, кеше булараҡ та һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер була. Ижади интеллигенция өсөн ауыр дәүерҙә Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы уларҙы үҙ йортонда һыйындыра (әлеге Туҡаев урамы, элекке Сөләймәнов мөфтөй өйө). 1930 йылдарҙа уны ҡулға алғас, Өфөлә ҡатын-ҡыҙ көслө тауыш күтәргән, йәмәғәтселек фекеренә ҡолаҡ һалғандармы, табиптар әҙ булыуы үҙ ролен уйнағанмы, тик Р.Ҡотлобаеваны төрмәнән сығаралар. Өфө ҡалаһында уның башланғысы менән беренсе бала табыу йорто, беренсе ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы әле лә эшләй. Ул тәүгеләрҙән булып әсәйҙәр өсөн мәктәп ойоштора, әсәйҙәргә бала тәрбиәләүҙең фәнни нигеҙҙәрен өйрәтә. Уның халыҡ алдындағы юғары абруйы һөҙөмтәһендә СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлайҙар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда (1941—1945) табип Р. Ҡотлобаева арымай-талмай яралы яугирҙәрҙе дауалай, халыҡ араһында эпидемияларға ҡаршы эш алып бара. 1942 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы», 1944 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 сентябрендәге Указына ярашлы [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә. == Әҙәбиәт == * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия. Т. 3. З-К. 2007. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7 == Һылтанмалар == * [http://journal-ufa.ru/index.php?id=2324&num=118/ И воспоминаний золотая пыль] * [http://www.hrono.ru/index.php/ Хронос] * [https://web.archive.org/web/20190819064032/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1996_3_4/05/3/ Свидетельство дано потомственному дворянину Искандеру Кутлубаеву] * {{БЭ|/index.php/8-spisok/13145-kotlubaevy|КОТЛУБАЕВЫ}} [[Категория:Башҡортостан табиптары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:1886 йылда тыуғандар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:1966 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] dfzcqpwopdpxgpyfm2gu0l5i6aau4jf Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы 0 133115 1308400 1283848 2026-11-05T15:21:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308400 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Хәбибулла Ғәбитов | Төп исеме = | Рәсеме = GABITOV HABIBULLA.jpg | Киңлек= 180px | Ҡултамғаһы = | Тыуған ваҡыттағы исеме = Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы Ғәбитов | Тыуыу датаһы = 25.10.1884 (яңы стиль буйынса 06.11.1884) | Тыуған урыны = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} [[Орск өйәҙе, Түңгәүер волосы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}}) [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылы | Вафат булыу датаһы = 14.04.1938 | Вафат булған урыны = {{ВБУ|Магадан өлкәһе}}, Магадан | Гражданлығы = {{Российская империя}}<br>{{USSR}} | Эшмәкәрлек төрө = Сәсән, шағир, педагог | Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|Башҡорт]] | Дебют = «Башҡорт моңдары» |Премиялары = | Наградалары = | Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Ғәбитов}} '''Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы''' ([[5 май|25 октябрь (яңы стиль буйынса 6 ноябрь)]] [[1886 йыл|1884]] — [[14 апрель]] [[1938 йыл]]) — [[Башҡорт милли хəрəкəте]] эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Хәбибулла Габделҡаһир улы Ғәбитов 1884 йылдың 25 октябрендә ( яңы стиль буйынса 6 ноябрендә) [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Орск өйәҙе]] [[Түңгәүер]] улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]) [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылында тыуған. Шәжәрәһе башҡорт тарханы Ураҙғол Аҡсыуашевҡа барып тоташа: Ҡуңғрат бей → Түңгәүер бей → Һаҡҡолай (Ҡаратөлкө) → Иламан → Күстәнәй → Йәнбараҡ → Иҫәнъюл → Аҡсыуаш → Ураҙғол → Һабыр → Ярашбай → Ғәбит → Яппар → Ғәбделҡаһир → Хәбибулла<ref>{{статья|автор =[[Сөләймәнов Фоат Мырҙағәли улы|Сулейманов Ф. М.]]|заглавие =Храбрые джигиты из рода Тунгаур в борьбе за автономию Башкортостана|ссылка =https://vatandash.rbsmi.ru/articles/100-letie-respubliki-bashkortostan-/khrabrye-dzhigity-iz-roda-tungaur-v-borbe-za-avtonomiyu-bashkortostana/ |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год =2018|номер = 10 (265)|страницы=45—54|issn = 1683-3554}}</ref>. [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһының [[Рәсүлиә мәҙрәсәһе]]ндә, 1909—1912 йылдарҙа [[Өфө]]лә [[Ғәлиә мәҙрәсәһе|«Ғәлиә»]] мәҙрәсәһендә уҡый. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлағандан һуң Верхотурск, [[Иркутск]], [[Верхнеуральск]] ҡалаларында мәҙрәсәлә уҡыта. Был йылдарҙа шиғри ижад менән шөғөлләнә башлай. Уның тәүге әҫәрҙәре [[Ырымбур]]ҙа нәшер ителгән «Мөғәллим», «Шура», «Тормош» журналдарында баҫылып сыға. 1917 йылдың май айында [[Мәскәү]]ҙә I Бөтә Рәсәй мосолмандарының съезында Башҡортостан милли хәрәкәтенең территориаль автономияһы өсөн ойошторолған эшендә ҡатнаша. 1917 йылдың май айында [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең беренсе баҫма органы — [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт»]] гәзитен баҫтырып сығарыу менән шөғөлләнә<ref name="У истоков Башкирской республики">{{книга | автор = [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]] | заглавие = У истоков Башкирской республики. Биографии деятелей Башкирского нацио­нального движения (1917—1920 гг.)| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство =Китап| год = 2017| том = | страниц = 232| страницы = 59–61| isbn = 978-5-295-06659-7| ref=}}</ref>. 1917 йылдың август айында [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] [[Башҡорт үҙәк шураһы]]ның башҡарма комитеты составына инә. Декабрь айында Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында [[Автономиялы Башҡортостан]]дың [[Кесе Ҡоролтай]]ына ағза һайлана. Ҡоролтайҙа [[Шәйехзада Бабич]], [[Ғәбделхәй Иркәбаев]], [[Нуриәғзәм Таһиров]] менән берлектә [[Тулҡын (ойошма)|«Тулҡын»]] башҡорт йәштәр берләшмәһен ойоштороуҙа ҡатнаша. Башҡарма комитет составына инә. 1918 йылдың ғинуар айында [[Башҡорт хөкүмәте]] ҡушыуы буйынса [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] идаралығын ойоштороу буйынса шөғөлләнә. 1918 йылдың февраль айында [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы|Ғабдулла Иҙелбаев]] һәм [[Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы|Ғимран Мағазов]] менән Ырымбурға ҡайтыу менән, [[Баймаҡ]]та урындағы [[Баймаҡта Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын атыу|большевиктар тарафынан ҡулға алына]], һорауҙарға һәм туҡмалыуҙарға дусар була. Бының тураһында Хәбибулла Ғәбитов ошолай яҙа: ''«Суд эшселәр советы бинаһында, ҡулға алыу йортонан 20—30 сажин самаһында урынлашҡан ине. Ишектән сыҡҡан ыңғайына, мин бер һаҡсының төйҙә менән һуғыуына йығылып киттем. Ерҙән ҡалҡытып, башыма шапка кейҙергәндәренән һуң, бер нисә аҙым да яһап өлгөрмәнем, тағы бер һуғыу аяҡтан йыҡты. Был күренеш суд бинаһына барып еткәнсе ҡабатланды … Аҙаҡ мине саҡырҙылар. Улар беҙҙән мыҫҡыл иттеләр, көлдөләр… Зал уртаһындағы өҫтәл тирәләй 15-ләп һалдат ултыра ине. Улар араһында кешене йыртҡыстан айыра алыуға бер һәләтле кеше булманы. Бында эшсе-шахтерҙар ҙа бар ине, улар өйкөлөшөп баҫҡандар һәм миңә ҡарайҙар. Был картинаны күреп, мин кешелеклеккә һәм ғәҙеллеккә булған бөтә өмөтөмдө өҙҙөм''»<ref name="У истоков Башкирской республики"/>. 22 февралдә большевиктар суды ҡарары менән командирҙар, башҡорт отряды поручигы Иҙелбаевты һәм прапорщик Мағазовты аталар. Ғәбитов мыҫҡыллауҙарҙан һәм туҡмалыуҙарҙан һуң иреккә сығарыла. 1918 йылдың көҙөндә был [[Баймаҡта Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын атыу|Баймаҡтағы трагик ваҡиға]] тураһында ул «[[Башҡорт тауышы]]», «[[Башҡортостан хөкүмәтенең теле]]» гәзиттәре битендә ентекле һүрәтләй. 1918 йылдың яҙынан Үҙәк мосолман комиссариатының башҡорт бүлегендә эшләй, агитация мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Башҡорт хөкүмәтенең эшмәкәрлеге тергеҙелеү менән, [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның Ырымбур хәрби бүлеге эшенә әүҙем ылығып китә. «Башкорт тауышы» гәзитен сығарыуҙы яйға һала. 1918 йылдың 7 авгусында рәсми орган булараҡ, рус телендә сығарылған «Башкорт тауышы» гәзитендә автономиялы Башҡортостан халҡын Башҡортостан үҙәк хөкүмәтенең эше менән таныштырыу һәм уның күрһәтмәләрен аңлатыуға төп урын бирелә, тип хәбәр ителә. 1918 йылдың октябрь айында Башҡорт хәрби шураһы приказы менән Ғәбитов, ойошоп ятҡан 7-се Башҡорт уҡсылар полкының полк муллаһы итеп тәғәйенләнә. Әммә аҡ командованиеһы яғынан финанслау туҡтатылғас, ноябрь айында 7-се полк таратыла. Ошоноң менән бәйле хәрби шураның яңы приказы сыға: «7-се полкта мулла булып тәғәйенләнгән Хәбибулла Ғәбитов беренсе башҡорт полкының полк муллаһы вазифаһын башҡарыусы булып тәғәйенләнә, беренсе полкты аңлатҡан элекке мулла шул уҡ полктың ярҙамсыһы булып ҡала»<ref name="У истоков Башкирской республики"/>. 1919 йылдың февраленә тиклем [[1-се Башҡорт уҡсылар полкы]]ның полк муллаһы булып хеҙмәт итә. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет Республикаһына күсеп сыҡҡас, 1919—1920 йылдарҙа [[Башҡортостан хәрби-революцион комитеты]]нда хәрби эштәр буйынса эшләй. Аҙаҡ Башҡорт республикаһының Халыҡ комитеты эске эштәренең мәғлүмәт-инструкторлыҡ идаралығында инструктор булып эшләй. 1920 йылдың август айында Ғәбитов Хәбибулла [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]]ның башҡарма комитеты ағзаһы булып һайлана<ref name="У истоков Башкирской республики"/>. 1926 йылдан БашЦИК-тың яңы башҡорт алфавит комитеты рәйесе(яңалиф, яңы әлифба). 1930-сы йылдарҙа «Көньяк Урал урманы» тресында эшләй. Был ваҡытта башҡорт милли хәрәкәт эшмәкәрҙәрен эҙәрлекләү һәм репрессиялау башлана. 1935 йылда уны милләтселектә ғәйепләп, ҡулға алалар һәм биш йылға иркенән мәхрүм итәләр. Магаданда лагерҙа тотҡон була. 1938 йылда лагерҙа Ғәбитовҡа яңы эш ҡуҙғатыла. Уны контрреволюцион троцкистар агитацияһында ғәйепләйҙәр һәм 1938 йылдың 7 апрелендә «Дальстрой» буйынса НКВД Идаралығы уны атыуға хөкөм итә. 14 апрелдә хөкөм ҡарары үтәлә. 1959 йылдың мартында уның эше яңынан ҡарала, һәм Хәбибулла Ғәбитов үлгәндән һуң аҡлана<ref>Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 2. — Уфа, 1999. — С. 20.</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == «Башҡортостанды өйрәнеү буйынса йәмғиәт» ағзаһы була. 1920-се йылдарҙа Ғәбитов Xәбибулла [[Башҡорт тел ғилеме]]ндә теоретик һәм практик мәсьәләләрҙе эшкәртеүҙә ҡатнаша. 1926 йылда Яңы башҡорт алфавиты буйынса комитет менән етәкселек итә. Бер нисә фәнни хеҙмәте бар. [[Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы|Нуриәғзәм Таһиров]] менән берлектә «Башҡортса яҙыу ҡоралы» («Правописание на башкирском языке», 1924) тигән ғилми хеҙмәт авторы булып тора. «Башҡорт теленең морфологияһы» («Башҡорт теленең сарыфы» Б. Хангилдин һәм [[Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы|Ғ. Вилданов]] менән авторҙаш, 1925), «Башҡорт теле методикаһы» (1924), «Башҡорт теленең грамматикаһы» (1925) хеҙмәттәренең авторҙашы. Шулай уҡ, [[Ғәбделәхәт Фазлый улы Вилданов]] менән Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы «Боронғолар һүҙҙәре. Башҡорт телендә мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр» (1924) («Слова предков. Пословицы и поговорки на башкирском языке») фольклор йыйынтығын төҙөйҙәр. Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы тарафынан йыйылған бик күп ҡобайырҙар [[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|«Башҡорт халыҡ ижадына»]] ингән. == Ижады == Билдәле шағир, тел белгесе, фольклорсы ғалим, драматург, Башҡортостанда матбуғат һәм мәғрифәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тәүге әҫәрҙәре Ырымбурҙа нәшер ителгән «Мөғәллим», «Шура», «Тормош» журналдарында баҫылып сыға. Әҫәрҙәре 1918 йылда [[Тулҡын (ойошма)|«Тулҡын»]] ойошмаһы баҫтырып сығарған «Башҡорт моңдары» шиғырҙар йыйынтығына инә. Ғәбитов ижади эш менән дә шөғөлләнә: милли ғорурлыҡ һәм башҡорт халҡының яҡшы киләсәккә ышанысы менән һуғарылған шиғырҙар яҙа. 1923 йылда «Урал йырҙары» исемле икенсе шиғырҙар йыйынтығын, ә 1924 йылда — бер исемле халыҡ йырына ҡоролған «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» пьесаһын баҫтырып сығара. Пьеса [[Башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә бер нисә тапҡыр ҡуйыла. == Китаптары == * Тәнәйҙәргә йырҙарым: шиғырҙар. — Өфө, 1926. * Ипкен: шиғырҙар. — Өфө, 1930. == Шулай уҡ уҡығыҙ == * [[Ишбирҙе мәктәбе (Баймаҡ районы)]] == Сығанаҡтар == * * ''Военная история башкир.'' Энциклопедия. / гл. редактор А.З. Асфандияров — Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, С. 134-135 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920): сб. док. и материалов (Упр. по делам арх. при Правительстве Респ. Башкортостан, Центр, гос. ист. арх. Респ. Башкортостан, Центр этнол. исслед. УНЦ РАН; [сост.: Н. М. Хисматуллина и др.]. Ч. 1. — Уфа, 2005. — С. 54, 87, 117, 118, 339. * ''[[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р. Х.]]'' Уҙамандарҙы эҙләйем. — Өфө, 1997. * Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.). Документы и материалы: В 4 т. / Авт.-сост. Б. X. Юлдашбаев. Т. 1. — Уфа, 2002. — С. 245, 308—334, 406, 457. ** Т. 2. Ч. 1. — Уфа, 2002. — С. 416, 420. ** Т. 2. Ч. 2. — Уфа, 2003. — С. 150. ** Т. 4. Ч. 1. — Уфа, 2008. — С. 408, 410. == Һылтанмалар == * {{БЭ|84910}}{{V|30|05|2021}} * [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3272#Resource-18841 ижади мираҫы]. * [https://web.archive.org/web/20220205143604/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2022-02-01/h-bibulla-bitov-asan-m-ay-a-tyu-an-2676474 Хәбибулла Ғәбитов ҡасан һәм ҡайҙа тыуған?] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Рәсүлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Ғәлиә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары]] [[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]] gzhcettv39pl6m1gptqfz3edc16jaqs Bank of Georgia 0 134114 1308699 1061346 2026-11-06T09:16:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308699 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Bank of Georgia''' ({{Lang-ka|საქართველოს ბანკი}}), '''«Грузия банкы» акционерҙар йәмғиәте''' — [[Грузия]]ла иң эре коммерция банктарының береһе. Штаб-квартираһы — [[Тбилиси]]ҙа. == Милекселәре һәм етәкселәре == Банк акциялары Лондон фонд биржаһында (биржа тикеры LSE: [http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-news/stocks/prices-search/stock-prices-search.html?nameCode=BGEO '''BGEO''']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Lse|BGEO}}) һәм Грузин фонд биржаһында (биржа тикеры GeSE:GEB) котировкалана. Банктың күҙәтеү советы рәйесе — Николас Енукидзе. Генераль директоры — Ираклий Гилаури. == Эшмәкәрлеге == Банк инвестициялау бизнесы, ваҡлап һатыу, аҡса средстволарына идара итеү һ. б. йүнәлештәрҙәге эшмәкәрлекте тормошҡа ашыра. Bank of Georgia’ның 100-ҙән ашыу филиалы бар; Грузияла, [[Украина]]ла һәм [[Беларусь|Беларуста]] эшләй. Банк «BG Capital» инвестициялау компанияһына эйә<ref name="bank">[http://www.bgbank.com.ua/rus/about/shareholders/BOG_Group Собственником компании является АО Банк Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201040032/http://www.bgbank.com.ua/rus/about/shareholders/BOG_Group/ |date=2021-12-01 }}</ref>. [[2007 йыл]]дың 31 декабренә банктың активтары 2,95 млрд лари (2006 йылдың 31 декабренә — 1,21 млрд лари) тәшкил итә, үҙ капиталы — 0,56 млрд лари (0,38 млрд лари); саф килеме 2007 йылда — 75,6 млн лари (2006 йылда — 26,8 млн лари)<ref>[http://www.bog.ge/ir/user_module_exec.php?file_id=323&params=eF5LtDKyqi62MrFSyknMS1eyLgbylVLzQAygWFpmTiqIaWGlVJyalxJfkJKmZF0LAJTND8I%3D Аудированная финансовая отчётность банка за 2007 год]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.bog.ge/ Официальный сайт банка]{{Ref-en}} [[Категория:Алфавит буйынса банктар]] [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] 6hn6ypvt3zgh9zjwuh742yvx9u4tas1 Ҡариҙел аша күпер (Пугачёв урамы) 0 134362 1308476 1060339 2026-11-05T18:56:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308476 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡариҙел йылғаһы аша күпер''', '''Таш кисеү''' (Ҡариҙел аша күпер) — [[Өфө]] ҡалаһында [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө йылғаһы (Ҡариҙел)]] аша автомобилдәр һәм йәйәүлеләр өсөн һалынған М5 трассаһы йүнәлешендә күпер. Күпер [[Өфө (йылға)|Өфө]] ([[Ҡариҙел]]) йылғаһының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. [[Ҡаҙан ханлығы]]нда, [[Волга]] (Иҙел) йылғаһы тап ошо урында башлана тип һаналған. == Конструкцияһы == Күпер ҡаланан [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]], Жилин райондарына, М5 федераль трассаһына сығыу проблемаларын бөтөрҙө, «Өфө-Аэропорт» юлында көсөргәнешлекте кәметте. Һәр йүнәлештә һәр береһенең киңлеге 4 метр самаһы булған ике һыҙат эшләй. Өфөлә тәүге тапҡыр яңы күпергә махсус ҡаплау — полимербитумлы асфальтобетон түшәлә. Был — [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Нефть-химия эшкәртеү институты һәм «Башкиравтодор» дәүләт унитар предприятиеһының бергәләп эшләгән асышы<ref>[https://club-rf.ru/02/news/3506 Муртаза Рахимов поздравил уфимцев с открытием нового моста через р. Белая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511194153/http://club-rf.ru/02/news/3506 |date=2021-05-11 }}</ref>. == Тарихы == 2008 йылдың 9 октябрендә күпер асыла. Күперҙе [[Башҡортостан]] һәм [[Силәбе өлкәһе]]нең төҙөлөш ойошмалары («Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте ([[Силәбе|Силәбе ҡалаһы]])<ref>[http://uralmostostroy.ru/catalog/?id=16025#catalog/?id=16025 Уралмостострой]</ref>) төҙөгән. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250222215725/https://embedy.cc/movies/VTBlMTFaT093a3E4NGZHN0FZRm5aa2dxWXZqUGk1UlhpS2NSU1BmNFVEWT0= 2008 йылда күпер асылды.] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Өфө биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса күперҙәр]] 37b6ndxkigzyii9qkjoxox6c1sdwsdq Әбдер 0 134934 1308623 1300786 2026-11-06T03:42:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308623 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус =ауыл | русское название = Әбдер | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55|lat_min = 23|lat_sec =10 | lon_deg = 61|lon_min = 4|lon_sec =5 | CoordAddon = | CoordScale = 25000 |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = Район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Дәрүиш ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Дәрүиш ауыл биләмәһе{{!}}Дәрүиш | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1776 | прежние имена = Байкамал | статус с = | площадь = | высота центра НП = 236 | население = {{ Население | Абдырова | тс }} | год переписи = {{ Население | Абдырова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456883 | телефонный код = 835131 | цифровой идентификатор = 75206840002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Әбдер''' (''Абдыр, Байкамал''; {{lang-ru|Абды́рова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]] ауылы. Дәрүиш ауыл биләмәһе составына керә<ref name=autogenerated1>[http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/derbishevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie Дербишевское сельское поселение. Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402105431/http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/derbishevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie |date=2015-04-02 }}</ref>. == Тарихы == Ауылға [[табын|ҡара табын]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала<ref>[http://fb.bashenc.ru/MAP/ZAURALSKIE_BASHKIRY.jpg Расселение зауральских башкир в конце XIX — начале XX веков] // Башкирская энциклопедия.</ref>. Тәүге нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. Беренсе тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. XVIII быуатта Әбдер һәм Собханғол ауылдары ҡушыла. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Күк Йүргәк улусы составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref> |- | 87 || 203 || 278 || 323 |} {{ Население | Абдырова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Самохужин Хәбир Шаһи улы]] (1930—1998) — Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге|Ғәббәсов Рәдис Хәбрәхмән улы]] (1962—1981) — Афған һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордны кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002.- с.400. == Һылтанмалар == * {{карта|{{карта по координатам|55.38|N|61.06|E|scale=100}}}} * [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=abdirova&id=23 Деревня Абдырова (Байкамалова)] * {{БЭ2013|94340|Урал аръяғы башҡорттары ТАБЛ1и2}}{{V|7|06|2022}} {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Населённые пункты Аргаяшского района}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 946suebpfjwwtqab7nsyp7t6lu77bn0 Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе) 0 134968 1308603 1280704 2026-11-06T02:32:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308603 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Һаҡмар''' — [[ауыл]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһенең]] [[Һаҡмар районы]] һәм Һаҡмар ауыл советының административ үҙәге, Ырымбур казак ғәскәренең элекке станицаһы. 1724 йылдың йәйендә Василий Арапов Сенаттың хәрби коллегияһына үтенес ҡағыҙын ебәрә:: «на устье реки Сакмары, близь башкирцев поселение иметь и крепость строить, проезды чинить и крепкие караулы держать». Ошо уҡ хатта Арапов дошмандарға (йәғни, башҡорттарға) отпор бирер өсөн ҡорал һорай: «… четыре пушки и к ним ядра и порох». 1725 йылдың 4 июнендә Хәрби коллегия үҙенең указы менән Араповҡа Мәскәүҙән 5 суйын пушка, йәҙрәләр, дары алырға рөхсәт итә. == Географияһы == Өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == [[1725 йыл]]дың 19 июнендә Императрица Екатерина I Василий Араповҡа йылға тамағында ҡәлғә төҙөү һәм уны пушкалар менән йыһазландырыу буйынса грамотаға ҡул ҡуя: <blockquote class="" style="">«…Дабы уберечь Россию от нападения и разорения соорудить крепость оную на реке Сакмаре и вооружить её пушками чугунными да ядрами. А посему повелеваю, чтоб крепость была построена»<ref>[http://smolbattle.ru/threads/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%A1%D0%B0%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.33025/ Село Сакмара Оренбургской области] // SmolBattle</ref>.</blockquote>Әлеге дата Һаҡмарға нигеҙ һалыуҙың рәсми датаһы тип һанала. Ошо уҡ йылда Яйыҡ атаманы Василий Араповтың етәкселегендә Һаҡмар ҡәлғәһенең төҙөлөшө башлана (тәүге исеме — Һаҡмар ҡаласығы), был йүнәлештә тәүге ҡәлғәләрҙең береһе. Һамар казактары әүҙем ярҙам күрһәтә. Ырымбур казак ғәскәре составына ингән Һаҡмар станицаһы халҡы 300 Яйыҡ казактары ғаиләһе, өлөшләтә Иҫәт, Һамар һәм Өфө казактарынан тора<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Евграф Савельев].'' [http://passion-don.org/tribes/tribes_23.html Из истории заселения Оренбургской линии]</ref>. [[1740 йыл]]да Һаҡмар казактары Ҡараһаҡал етәкселегендәге [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|башҡорт ихтилалын]] аяуһыҙ баҫтырыуҙа ҡатнаша. [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] баш күтәргән башҡорттарҙың язалау экзекуцияларын (язалауҙарҙы Ырымбур комиссияһының начальнигы В. А. Урусов 1740 йылдың көҙөндә башлай) ошолай һүрәтләй<ref>''Рычков П. И.'' История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии.</ref>: <blockquote class="" style="">«…прочим оставшим злодеям экзекуция была 17 сентября, по прибытии его, генерал-лейтенанта в Сакмарск, где ста двадцати человекам отсечены головы, пятьдесят человек повешено да триста один человек наказаны отрезанием носов и ушей…»</blockquote>Артабан Һаҡмар казактары [[Төньяҡ һуғыш|Швеция]] менән 1700—1721 йылғы, Төркиә менән 1735—1739 йылғы, Пруссия менән 1756—1763 йылғы һуғыштарҙа ҡатнаша<ref>http://smolbattle.ru/threads/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%A1%D0%B0%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.33025/</ref>. Казактар араһында кержак-староверҙар (христиандарҙа иҫке дин кешеләре) күп була. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Емельян Пугачевҡа]] ҡаршы сыҡмайҙар. Бында Крәҫтиәндәр һуғышының билдәле бер алышы була. Һаҡмар ҡаласығына Пугачевтың килеүен һәм халыҡтың уны ҡаршылауын [[Пушкин Александр Сергеевич|А.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|С.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] бик ентекле тасуирлай<ref>''А. С. Пушкин.'' История Пугачёва. / ''А. С. Пушкин.'' Собрание сочинений в 10 томах. Т. 7. — М [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Государственное издательство художественной литературы], 1962. — С. 27-28.</ref>. '''1915 йыл. ''' Ырымбур, 16 сентябрь. Көслө ел арҡаһында Һаҡмар станицаһында 347 йорт янып бөтә. Утта бик күп мал-тыуар, иген, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек юҡҡа сыға. Зыян 500 000 һумдан арта. 1915 йылдың 24 сентябрендәге 75-се һанлы Урал ғәскәри ведомостәренән: [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда 1919 йылдың 4 апрелендә генерал [[Бакич Андрей Степанович|Бакич]] етәкселегендәге Ырымбур казак полкы Архипов утары янында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияһы]]ның 277-се полкына ҡаршы оборона тота. Һайылмыш һәм Һаҡмар йылғалары араларында дүрт сәғәтлек һуғыш барышында Һаҡмар станицаһы яулап алына. [[1935]]—[[1963 йыл]]дарҙа һәм [[1965 йыл]]дан алып — Һаҡмар районы үҙәге. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы бар, 1990 йылға тиклем «Родина» кинотеатры була (хәҙер ул бинала сиркәү). == Иҫтәлекле урындар == * Дан обелискы, мемориаль таҡталарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан 234 кешенең фамилиялары соҡоп яҙылған, 1967 йылда ҡуйылған * Ҡаҙан Божья Матерь хөрмәтенә сиркәү (1733 йылда төҙөлгән һәм 1760 йылда янған сиркәү урынына 1825 йылда таш Ҡаҙан сиркәүе төҙөлә, 1929 йылда бөтөрөлә. 1992 йылда тергеҙелә) * Йома мәсете<ref>Victor A. Pogadaev. «Angin Segar» orang Islam di Rusia (Свежий ветер Ислама в России) — «Mingguan Malaysia», Kuala Lumpur, 5.7.2015</ref>. * Район тыуған яҡты өйрәнеү музейы * [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәйкәле (1976) * Яңғыҙ тауы битләүендә [[Ырымбур операцияһы|Һайылмыш йылғаһы яуында]] ҡатнашыусыларға обелиск ҡуйылған (1968 йылдың апреле). 2008 йылда реставрациялана. == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20120406061423/http://www.sk.orb.ru/2.html Историко-географическая справка] — Официальный сайт Сакмарского района. * [http://sakmarskye-vesti.ru/ Сайт районной газеты «Сакмарские вести»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617222448/http://sakmarskye-vesti.ru/ |date=2016-06-17 }}. * [https://web.archive.org/web/20180423091957/http://www.sakmaraschool.ru/joom/ Сайт Сакмарской средней школы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Марков, Николай. Марковы. Семейные хроники. Сочи, 2007 * Марков, Н. И. На сакмарских берегах. Сборник рассказов. Сочи, 2007. * Роот, Л. Г. Куда ни посмотришь — отцовское поле. Оренбург: Орлит-А, 2001. * Чекмезов, Пётр. История, дошедшая до нас. Интервью с Людмилой Тимофеевной Абрамовой — «Сакмарские вести», 26.10.2012 == Галерея == <gallery> File: SakmaraPugachev.jpg |Емельян Пугачёв менән Һаҡмар халҡының осрашыуы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ File: SakmaraMechet.jpg|Һаҡмарҙа Йома мәсете. Мәсет алдында билдәле шәл бәйләүсе Хөсәйенова Маһинур Абдулла ҡыҙы File:Sakmara.Gereja.jpg|Ҡаҙан Божья Матурь иконаһы хөрмәтенә сиркәү File:SakmaraDom.jpg|Һаҡмарҙа традицион казак йорто File:SakmaraDomKulturi.jpg|"Юность" район мәҙәниәт йорто File:SakmaraDoska.jpg|Һаҡмарҙа Дан обелискы янындағы мемориаль таҡтаташтар File:Sakmara Sakmarskaya.jpg|Һаҡмар урамы File:SakmaraPivbar.jpg|Һыра бары Һаҡмарҙа File:SakmaraMagazin.jpg|Элекке магазин Һаҡмарҙа File:SakmaraRibalka.jpg|Һаҡмар йылғаһы буйында балыҡ тотоу File:SakmaraTsentr.jpeg|Һаҡмар ауылы. Үҙәк майҙан күренеше (совет урамынан) File:MarkovDom.jpg|Данлыҡлы казак династияһы Марковтарҙың йорто (телеграф урамы) </gallery> [[Категория:1725 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Һаҡмар районы]] dhhebkpe9mo7kluxlh0sn1gxu0pbr4r Әзербайжан музыкаһы 0 135420 1308629 1306183 2026-11-06T04:06:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308629 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Azeri_7.jpg|мини|300x300пкс|Әзербайжан музыканттары. Һулдан уңға: тар, дәф, кәмәнчә]] '''Әзербайжан музыкаһы''' ({{lang-az|Azərbaycan musiqisi}}) — [[Әзербайжандар|әзербайжан халҡының]] музыкаль [[мәҙәниәт]]е ҡаҙаныштары — үҙенсәлекле традицияларҙың күп быуаттар буйы барған тарихи формалашыу һәм үҫеү процесы. Был традициялар [[XX быуат]] башына тиклем, бер яҡтан, халыҡ ижады тамырҙарына бәйләнгән ауыҙ-тел мәҙәниәте юҫығында үҫә, икенсе яҡтан, профессиональ сәнғәт һыҙаттарын ала бара, был айырыуса муғам һәм ашуғтар ижадында асыҡ күренә. == Халыҡ музыкаһы == Халыҡ музыкаһының ҙур өлөшөн ғаилә-көнкүреш йырҙары — туй һәм матәм-ерләү (''йуг, агы, мәрсиә'') йырҙары — тәшкил итә. Әзербайжан халыҡ музыкаһының жанрҙары күп төрлө — йыр, бейеү, ашуғ ижады, муғам. Ҡатын-ҡыҙ бейеүҙәре — баҫалҡы, һығылмалы, лирик (''Вагзалы, [[Оҙондара]]''), ир-ат бейеүҙәре — йылдам, уларҙа таһыллылыҡ һәм көс-ғәйрәт сағыла (''Газахы, Ғайтағы, Хан чабаны''). Халыҡ бейеүҙәренең күпселеге — яңғыҙ бейеү, парлы һәм күмәк башҡарыла торғандары ла бар (халай, яллы, йорду-йорду, жәнги). [[Файл:Azerbaijan_music1.jpg|справа|мини|267x267пкс|Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары. Тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы экспонат, [[Шәки]] ҡалаһы]] Әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары ла күп төрлө. Айырыуса киң таралған тынлы ҡоралдар — түтәк, балабан, зурна; ҡыллы-сиртеү ҡоралдары — тар, саз (төрҙәре: дшүрә-саз, бөйүк-саз, голтух-саз), уд, канон; ҡыллы-һыҙғыслы ҡоралдар — кәмәнчә; һуҡма ҡоралдар — дәф (шөңгөр), нағара, ғоша-нағара. Әзербайжан тарын (11 ҡыллы) [[XIX быуат]]та йәшәгән әзербайжан конструктор музыканты Садыхжан сығарған, уға ''«Тар атаһы»'' тигән ҡушамат та бирелгән<ref name="Мугамат">[ftp://lib.herzen.spb.ru/text/chelebiev_11_72_75_85.pdf <4D6963726F736F667420576F7264202D20CAF3EBFCF2F3F0EEEBEEE3E8FF2E646F63>]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1932 йыл]]дың [[1 май]]ында композитор Үзәйер Ғаджибәков С. Рөстәмов исемендәге беренсе ноталы әзербайжан халыҡ музыка ҡоралдары оркестрын төҙөй<ref>{{cite news|title=Оркестр азербайджанских народных инструментов|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=679&lang=RU}}</ref>, ә [[2000 йыл]]дың ғинуарында Әзербайжан дәүләт филармонияһы эргәһендә Әзербайжан дәүләт халыҡ ҡоралдары оркестры ойошторола<ref>{{cite news|title=Азербайджанский Государственным Оркестр Народных Инструментов|publisher=Министерство Культуры и Туризма Азербайджанской Республики|url=http://www.mct.gov.az/?/ru/cgroups/view/54/}}</ref>. 2012 йылдың 5 декабрендә әзербайжан тар сәнғәте ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә<ref>[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/four_new_items_inscribed_on_unescos_representative_list_of_the_intangible_cultural_heritage_of_humanity/ Four new items inscribed on UNESCO’s Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity] {{ref-en}}(англ.)</ref>. Әзербайжан профессиональ музыкаһында ''муғам'' мөһим жанр һанала. === Муғам === [[Файл:Bulbuljan_ansambl.jpg|слева|мини|300x300пкс|Ханәндә Бүлбүлджан (һулдан икенсе) ансамбле. XIX быуат аҙағы]] Муғам — шымартылған форма сиктәренә индерелгән монодиялы циклик композиция, төп үҙенсәлеге тотороҡло (ҡануни) һәм ирекле (импровизациялы) башланғыстарҙың органик синтезынан хасил. Муғамдарға күп тауышлылыҡ элементтары хас. Әзербайжанда муғам ғәҙәттә сазсылар триоһы (тарсы, кәмәнчәсе, шөңгөрсө) оҙатыуында башҡарыла, ҡайһы берҙә муғам йырлаусы үҙе шөңгөр ҡаға. Муғам речитатив рәүешендәге импровизациянан тора. Муғам йырлау материалды һәм форманы белеү йәһәтенән дә, виртуозлыҡ һәм техника йәһәтенән дә әҙерлек талап итә. Муғамдың телмәр өлөшө ғәҙәттә Яҡын һәм Урта Көнсығыштың билдәле шағирҙарының лирик ғәзәлдәренә нигеҙләнә. [[2008 йыл]]да [[ЮНЕСКО]] әзербайжан муғамын «кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫы шедеврҙары» иҫәбенә индерә<ref>[http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=2440&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Мугам на портале ЮНЕСКО {{ref-en}}(англ.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024042201/http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID%3D2440%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|date=2008-10-24}}</ref>. === Ашуғ музыкаһы === [[Файл:Novruz_Baku03.jpg|мини|250x250пкс|Ашуғтар Баҡыла [[Науруз]] байрамында]] Ауыҙ-тел традицияһы профессиональ сәнғәтенә ашуғтарҙың музыкаль-шиғри ижады ла («ашҡ» — мөхәббәт тигәндән) инә. Әзербайжанда озандар (йәки шуара, дәдә, яншағ) ашуғтарҙың элгәрҙәре булған<ref>{{cite news|title=АШУГ|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170320051958/http://music-dic.ru/html-music-enc/a/749.html|archivedate=2017-03-20}}</ref>. «Ашуғ» атамаһы Кавказ аръяғында XVI—XVII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән<ref>{{cite news|title=АШУ́Г|publisher=Краткая литературная энциклопедия|url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3831.htm}}</ref>. Ашуғ йырҙы үҙе сазда уйнап башҡара. Айырыуса таралған жанрҙары: ''[[дастан]]'' (героик-эпик хикәйәт), ''дәйишмә'' (ярыш), ''устаднамә'' (нәсихәт йырҙары), ''ғәзәлләмә'' (маҡтау йырҙары), ''шикәстә'', ''мисри'' (лирик йырҙар). Ашуғтарҙың вокаль-инструменталь сәнғәте классик көйҙәргә (80-дән ашыу) ниеҙләнә, уларҙың һәр береһе бик күп импровизацион варианттарға эйә. [[1928 йыл]]да Баҡыла ашуғтарҙың беренсе республика съезы була<ref>{{книга|автор=|заглавие=История музыки народов СССР|издательство=Советский композитор|место=М.|том=1|год=1970|страницы=337|isbn=}}</ref>. 2009 йылда [[Әзербайжан ашуғтары сәнғәте|әзербайжан ашуғ сәнғәте искусство]] ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә индерелә<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/06859-EN.pdf Журнал ЮНЕСКО стр. 18]</ref>. == Классик музыка == XIX быуат аҙағынан Әзербайжанға [[Европа]], айырыуса рус музыкаль мәҙәниәте йылдам үтеп инә. [[Баҡы]]ла симфоник оркестр, хосуси опера труппаһы, Рус музыкаль йәмғиәтенең филиалы ойошторола. ХХ быуат башында [[скрипка]], [[фортепиано]] өсөн әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Лютеран сиркәүенә орган ҡуйылғас, уны үҙләштереү башлана. Орган өсөн тәүге әҫәрҙәр йыйынтығын Хәйәм Мирзазадә яҙа<ref>[http://www.trend.az/life/interview/2254713.html «Белые и черные»: композитор Хайам Мирзазаде рассказал о написании музыки для органа]</ref>. === Опера сәнғәте === [[Файл:Leyli_and_Majnun_opera_1908.jpg|мини|300x300пкс|«Ләйлә менән Мәжнүн» операһынан күренеш]] Әзербайжан опера сәнғәтенә композитор Үзәйер Ғаджибәков нигеҙ һала, ул [[1907 йыл]]да [[Фүзули]]ҙың «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы буйынса шул уҡ исемдә опера яҙа. Ул муғам-опера жанрына нигеҙ һала. Был жанр үҙендә нота менән яҙылған музыканы (хорҙар, бейеүҙәр) композитор биргән текст нигеҙендәге яңғыҙ йырлы импровизация — муғам менән ҡатнаштыра<ref name="Гаджибеков">{{cite news|title=Гаджибеков|publisher=Музыкальная энциклопедия|url=http://www.musenc.ru/html/g/gadjibekov.html}}</ref>. Ғаджибәковтың «Аршин мал алан» опереттаһы Әзербайжан опера сәнғәтенең сираттағы ҙур ҡаҙанышы була. Р. М. Глиэр Әзербайжан театры өсөн «Шаһсенем» операһын (1927 й. пост.; 2-се ред. 1934 й. пост.) яҙа, был әҫәр әзербайжан музыкаһын ҡатмарлы профессиональ бурыстарҙы хәл итеүгә әҙерләй<ref name="АзербМуз" />. Классик музыкаль-сәхнә формаларындағы тәүге әзербайжан операһы "Нәргиз"де композитор М. Магомаев яҙа (1935)<ref name="МЭС" />, был әҫәр Әзербайжанда 1920-се йылдарҙа булған революцион ваҡиғаларҙы сағылдыра<ref name="АзербМуз">{{cite news|title=АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ МУЗЫКА|publisher=belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/azerb.html|author=Э. А. Абасова}}</ref>. Композитор Фикрәт Әмиров Джафар Джаббарлы драмаһы буйынса шул уҡ исемдәге «Севиль» операһын (1953) ижад итә, был әҫәр беренсе милли лирик-психологик опера була<ref name="Амиров" />. === Симфоник музыка === А.Зәйналланың «Фрагменттар» сюитаһы (1931) әзербайжан симфоник музыкаһының беренсе өлгөһө тип ҡарала. [[Файл:Afrasiyab_Badalbeyli_orcestr.jpg|слева|мини|300x300пкс|Әзербайжан опера һәм балет театрының симфоник оркестрына Афрасияб Бадалбейли дирижерлыҡ итә, 1930-сы йылдар]] Симфония жанры Әзербайжанда 1920-30-сы йылдарҙа тыуа (М. Магомаев, А. Зәйналлы) һәм 40-сы йылдар уртаһынан 60-сы йылдарға тиклемге осорҙа сәскә ата. Республиканың композиторлыҡ мәктәбе башында [[Ҡара Ҡараев]] тора, уның ижады милли һыҙаттарҙы заманса музыканың стиль үҙенсәлектәре менән яраштыра, әзербайжан музыкаһын донъя музыка сәнғәте майҙанына алып сыға. Ҡараевтың ике киҫәкле 1-се симфонияһы (1943) драматик һәм лирик образдарҙың киҫкен контрастары менән айырылып тора. Фашизмды еңеү айҡанлы яҙылған биш киҫәкле 2-се симфонияһында (1946) әзербайжан музыкаһы традициялары классицизм традициялары менән үрелгән (4-се киҫәктәге тасуири пассакалия муғам тибындағы тематизмға нигеҙләнгән)<ref name="Караев">{{cite news|title=КАРА (Абульфаз оглы) КАРАЕВ|publisher=Belcanto.ru|url=http://www.belcanto.ru/karaev.html|author=А. Бретаницкая}}</ref>. Ҡара Ҡараев «Ләйлә менән Мәжнүн» тигән симфоник поэманы, «Ете гүзәл» симфоник сюитаһын һәм ошо уҡ исемле операны ижад итә, был әҫәре ижадының сағыу үре тип һанала<ref>Karl H. Wörner, Igor Boelza, Richard F. Goldman, Israel Citkowitz and Henry Cowell. Current Chronicle. The Musical Quarterly. Jul. 1954. Vol. 40, No. 3. Pp. 391—418.</ref>. Фикрәт Әмировҡа жанрлы-лирик симфонизм, романтик патетика (халыҡ музыка ҡоралдары оркестры менән фортепиано өсөн концерт, авторҙашы А. Бабаев, 1946; «Низами» ҡыллы симфонияһы, 1947; «Әзербайжан» сюитаһы, 1950) хас. === Джаз === [[Файл:Amina_Figarova.jpg|мини|200x200пкс|Әминә Фигарова рояль артында ]] Әзербайжан джазы 1930-сы йылдарҙа тыуа. Шул осорҙа композитор [[Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы|Тәүфиҡ Күлиев]] дирижёр Ниязи менән берлектә Баҡыла тәүге джаз оркестрын ойоштора<ref>{{cite news|title=Восточные удовольствия в Монтрё|publisher=Наша Газета|url=http://www.nashagazeta.ch/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%91|author=Ольга Юркина|date=10.07.2009}}</ref>. Әммә әзербайжан джазына нигеҙ һалыусы тип Вәғиф Мостафазаде иҫәпләнә, ул джаз-муғам тигән яңы музыка жанрын сығара, джаз элементтарын әзербайжан халыҡ музыкаһы менән ҡуша. 1957 йылда йырсы [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы|Рәшид Бейбутов]] Әзербайжан филармонияһында джаз стилистикаһын әзербайжан халыҡ музыа ҡоралдары менән берләштергән концерт ансамблен ойоштора<ref>{{cite news|title=Бейбутов Рашид Маджид оглы|publisher=[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11123}}</ref>. == Популяр музыка == Йырсылар Шәфҡәт Мамедова менән Бүл-Бүл хәҙерге заман милли вокаль оҫталыҡ мәктәбенә нигеҙ һала<ref>{{cite news|title=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика|publisher=[[БСЭ]]|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/002/932.htm}}</ref>. === Әзербайжан поп-музыкаһы === Әзербайжан 2008 йылғы Евровидениела сығыш яһағандан һуң, илдең поп-музыкаһы яңы кимәлгә күтәрелә. 2009 йылда Әзербайжан был конкурста өсөнсө, киләһе йылына бишенсе урынды ала. Эл менән Никки 2011 йылғы Евровидениела «Running Scared» тигән йыр менән беренсе урынды яулай<ref>{{Cite news|title=Победителем Евровидения стал Азербайджан|author=|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-13387886|work=NewsBBC|date=15 May 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/eurovision/8514539/Azerbaijan-wins-Eurovision-Song-Contest.html|title=Азербайджан стал победителем Евровидения|author=|website=telegraph.co.uk|date=15 May 2011|publisher=}}</ref>. === Мәйхана === Мәйхана — халыҡ музыкаль-прэтик ижад йүнәлеше — һығылмалы шиғри-ритмик музыкаль жанр. === Симфо-рок-муғам === Композитор Эльдар Мансуров «Баһрамнамә» тигән музыкаль проектты ҡуя, унда яңы музыкаль синтез — симфо-рок-муғам — ғәмәлләшә<ref>{{cite news|title="Бахрамнамэ" Эльдара Мансурова|author=Л.АББАС|publisher=echo-az.com|url=http://echo-az.com/archive/2005_12/1220/kultura02.shtml|date=3 Декабря 2005|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331075318/http://echo-az.com/archive/2005_12/1220/kultura02.shtml|archivedate=2022-03-31}}</ref>. Шулай уҡ Эльдар Мансуров Әзербайжанда — «Ете гүзәл» рок-операһын яҙған тәүге композитор<ref>{{cite news|title=Эльдар Мансуров: «Я благодарен судьбе и чувствую себя счастливым человеком»|author=И.Рагимова|publisher=AZE.az|url=http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|date=29 февраля 2012|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530095102/http://www.aze.az/news_eldar_mansurov_ya_73896.html|archivedate=2012-05-30}}</ref>. == Йырҙар == === Әзербайжан халыҡ йыры === Халыҡ йырының жанрҙары төрлө (йола, көнкүреш, лирик, тарихи, хеҙмәт, шаян һ.б.). Ул 6/8, 3/4, 2/4 такт үлсәмдәренә буйһонған бай метроритмика менән айырылып тора. Синкопалар киң ҡулланыла; вокаль көйҙәрҙе үҫтереүҙең типик алымы — таяныс тондарҙы уратып көйләү ҡулланыла; шулай уҡ яңғыҙ башҡарыу өҫтөнлөк ала, һирәгерәк хор (унисонлы) башҡарыуы осрай. Йырҙарҙың мелодикаһына һәр ваҡыт тиерлек түбәнәйеүсән хәрәкәт, төп көйҙөң вариантлы үҫтерелеүе хас. [[1927 йыл]]да композитор һәм дирижер М. Магомаев редакцияһында Үзәйер Ғаджибәков яҙған һәм эшкәрткән тәүге «Әзербайжан төрки халыҡ йырҙары» йыйынтығы сыға<ref name="Портал">{{Cite news|title=ВЫДАЮЩИЕСЯ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ДЕЯТЕЛИ|url=http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|publisher=Азербайджанский Музыкальный Портал|accessdate=2018-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html|archivedate=2011-03-22}}</ref>. Был йыйынтыҡ Әзербайжанда музыкаль фольклористикаға башланғыс һала<ref>{{Cite news|title=«Азербайджанские тюркские народные песни»|url=http://uzeyirbook.musigi-dunya.az/ru/data.pl?id=54&lang=RU|publisher=Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова}}</ref>. === Йырҙар һәм романстар === Тәүге әзербайжан масса йырҙары Ғаджибәков һәм Магомаев тарафынан 1920—1930-сы йылдарҙа яҙыла, ә 1950-се йылдарҙан был жанр башҡа авторҙарҙың ижадында ла ныҡлы урын ала. Фортепиано өсөн үҙенең «Балалар сюитаһы» менән композитор Асаф Зәйналла әзербайжан балалар музыкаһына нигеҙ һала<ref name="Зейналлы">''Джейла ИБРАГИМОВА''.&#x20;[http://kaspiy.az/articles.php?item_id=20090912092844380&sec_id=36 Жизнь, отданная музыке]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, «Xəzər-Kaspiy».<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div></ref>. Ул шулай уҡ тәүге милли романстар авторы була, ә Үзәйер Ғаджибәков, көнсығыш шиғриәт формаларына таянып, романс-ғәзәл тигән яңы жанр сығара. Тәүфиҡ Күлиевтың йыр ижадында халыҡ музыкаһының һәм совет лирик йырының лад-интонация үҙенсәлектәре ҡушыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Озан]] * [[Саз (музыка ҡоралы)]] == Һылтанмалар == * [http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html Выдающиеся музыкальные деятели Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322080243/http://super-mp3.narod.ru/popular_people.html |date=2011-03-22 }} * [http://100oper.nm.ru/119.html Краткое содержание (синопсис) оперы Гаджибекова «Кёр-оглы» на сайте «100 опер»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016190138/http://100oper.nm.ru/119.html |date=2007-10-16 }} [[Категория:Әзербайжан музыкаһы| ]] [[Категория:Халыҡ музыкаһы]] n4k5jnbp4il1qx2lx543sm1g0ij8iex Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы 0 135662 1308587 1282298 2026-11-06T01:19:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308587 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы''' ([[17 ноябрь]] [[1930 йыл]]— [[13 июнь]] [[2013 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Рәсәй Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһының почетлы ағза­һы. [[Файл:Шағирә Гүзәл Ситдиҡова һәм репрессиянан зыян күргән Маһинур Үтәбай-Кәрими.jpg|thumb| Маһинур Мөхлис ҡыҙы Үтәбаева (уңда)]] == Биографияһы == Маһинур Мөхлис ҡыҙы Үтәбаева (Үтәбай-Кәрими) [[1930 йыл]]да [[Баймаҡ районы]]ның [[Буранбай]] ауылында тыуған. Атаһы [[Мөхлис Суфиян улы Үтәбаев]] [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша. Фронттан ҡайтҡас, [[Темәс]]тә [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] секретары ва­зифаһында Зәки Вәлидиҙең ярҙамсы­һы була. 1931 йылда ғаиләне кулаклыҡта ғәйепләп, Себергә һөрәләр. 1937 йылда Мөхлис мулланы [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вә­ли­ди]]ҙең ярҙамсыһы булараҡ хөкөм итәләр һәм, 10 йыл срок биреп, [[Свердловск]] өлкәһенә төрмәгә оҙаталар. Ҡатыны, биш балаһы, әсәһе Черемхово ҡалаһында аслыҡтан вафат була. Маһи­нур менән апаһы Маһруйҙы балалар йортона ебәрәләр. Мөхлис мулла Свердловск төрмәһенән үҙенең отҡорлоғо һәм уҡымышлылығы арҡаһында ҡотолоп сыға, һуғыш башланыр алдынан [[Себер]]гә китә, балалар йортонда тәрбиәләнгән ҡыҙҙарын таба, ләкин уларҙы бергә алып ҡайтырға мөмкинлеге булмай. «Мин атайымды таныманым, башҡорт телен дә онотҡайным», — тип иҫкә ала торған ине Маһинур Мөхлис ҡыҙы. [[1947 йыл]]да ғына ул йәйәүләп, ҙур яфалар сигеп, тыуған яғына ҡайтып төшә. [[1949 йыл]]да мәктәпте тамамлай. Маҡсатлы, тырыш ҡыҙ [[Мәскәү]]ҙәге Ленин исемендәге педагогия институтына уҡырға инә.Уҡыған йылдарында ул комсорг була, уҡыуҙа ла алдынғы, шуға күрә уны Мәскәү Кремлендә музейҙарға ярҙам итергә саҡырһалар ҙа, тыуған яғына эшкә ҡайта. [[1954]]—[[1960]] йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]нда уҡытыусы, завуч булып эшләй. [[1960]]—[[1963]] йылдарҙа — [[Башҡортостан]] уҡытыусыларының белемен камиллаштырыу институтында методист, кабинет мөдире. [[1963]]—[[1968]] йылдарҙа — [[Өфө]] ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлегендә методика кабинеты мөдире. [[1968]]—[[1970]] йылдарҙа Мәғариф йорто директоры. [[1970]]—[[1987]] йылдарҙа РСФСР Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы секретары. Хаҡлы ялға сыҡҡас ул йәмғәт эштәренә башкөллө сума һәм вафатына тиклем китаптар әҙерләп сығарыу менән шөғөлләнә. [[2013]] йылда [[Өфө]] ҡалаһында вафат була. Йәмғиәт алдындағы ҙур хеҙмәттәре өсөн уны мемориаль Мосолман зыяратында ерләйҙәр. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == Маһинур Мөхлис ҡыҙы Үтәбай-Кәрими һуңғы 30 йылға яҡын ғүмерендә РСФСР педагогик йәм­ғиәтенең Башҡортостан бүлеге секретары була, йәмғиәттең биш съезында ҡатнаша. [[1991 йыл]]дан алып ғүмернең ахырына тиклем Баш­­ҡортостандың сәйәси золом ҡор­бан­дары ассоциацияһында, [[2000 йыл]]дан унда етәксе була, нахаҡҡа рән­йетелгәндәрҙең иҫтәлеген тергеҙеү, уларҙың яҡындарына рухи ярҙам күрһәтеү менән шө­ғөлләнә. Тупланған документтарҙан дүрт том "Хәтер китабы"н сығарып өлгөрә.80 йәшенән һуң да документтар өҫтөндә эшләп, Баймаҡ районынан һөргөнгә оҙа­тылған ғаиләләр хаҡында китап әҙерләп, «Китап» нәшриәтенә тапшыра, тик сыҡҡанын күреп өлгөрмәй. [[2008 йыл]]да балалыҡ йылдары үткән Черемхово ҡалаһына барып, сәйәси золом ҡорбандары балалары, бергә үҫкән тиңдәштәре менән осрашып, шул осор тураһында тураһында фильм төшөртә. Был фильм телевидение аша бер нисә тапҡыр күр­һәтелде. [[Себер]]ҙең Черемхово, Ачинск, Иркутск ҡалаларында йәмәғәтселәр менән осрашып, сәйәси золом ҡорбандары исемлеге ҡуйылған таш һәйкәлдәрҙе фотоға, фильмға тө­шөрөп алып ҡайта. Ул Башҡортостан телевидениеһы аша бер нисә тапҡыр күрһәтелә. Бына уның «Киске Өфө» гәзитенә биргән интервьюһынан<ref>Һәр кем күңелендә онотолмаҫ ваҡиғалар йәшәй. «Киске Өфө» [http://blog.kiskeufa.ru/?p=353]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: <blockquote>''Шәхес культы йылдарында илдә репрессия еле ҡағылмаған ғаиләләр бик аҙ булғандыр. Мин иһә быны сабый ғына сағымдан үҙ башымдан кисерҙем: ғаиләбеҙ 1931 йылда уҡ Себергә һөрөлә, шунда уҡ 1937 йылда атайым, ваҡытында Әхмәтзәки Вәлиди Хөкүмәте ағзаһы булып тороуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Беҙҙең бәхеткә, 1940 йыл ул төрмәнән сығарыла, һәм беҙ шунда, Себерҙә вафат булып ҡалған әсәйемдең ҡәберен ҡалдырып, Баймаҡҡа әйләнеп ҡайта алдыҡ. 60 йылдан ашыу ғүмеремде мәғариф һәм йәмәғәтселек эшенә бағышлаған кеше булараҡ, ғәйепһеҙгә ҡулға алынып, 1937—1938 йылдарҙа атылған биш наркомдың — 30-сы йылдарҙа Башҡортостандың мәғариф буйынса халыҡ комиссарҙары булып эшләгән аҫыл шәхестәребеҙҙең аяныслы яҙмышы борсоно мине ғүмерем буйы. Мин улар хаҡында һәм, ғөмүмән, репрессия темаһына бик күп яҙҙым, золом ҡорбандарының яҙмыштарын өйрәндем, эҙләндем, бик күп мәғлүмәттәр тупланым. Әлеге быуындарға әйтер һүҙем шул: нахаҡҡа ҡорбан булған шәхестәребеҙҙе онотмайыҡ! Бына әлеге биш наркомдың исем-шәрифтәрен әйтеп үтәм: Ибраһим Хафиз улы Абыҙбаев — 1901 йылда Белорет районы Сермән ауылында тыуған, 1937 йылдың 8 декабрендә атыла; Кәрим Абдулла улы Иҙелғужин, 1895 йылда Ырымбур губернаһында тыуған, 1937 йылдың 21 ноябрендә атыла; Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин — 1897 йылда Ырымбур губернаһында тыуған, 1930 йылда мәғариф буйынса халыҡ комиссары булып эшләй, аҙаҡ партия Өлкә Комитеты секретары итеп тәғәйенләнә.1938 йылдың 10 июлендә атыла; Риза Вахит улы Әбүбәкеров — 1902 йылда Салауат районында тыуған, 1930—1935 йылдарҙа мәғариф комиссары була. 1937 йылдың 3 октябрендә атыла; Ғөбәй Кирәй улы Дәүләтшин — 1893 йылда Һамар губернаһында тыуған. 1935—1937 йылдарҙа мәғариф комиссары булып эшләп йөрөгәндә нахаҡҡа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 июнендә атыла. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1930—1950 йылдарҙа Башҡортостанда 50 меңдән ашыу кеше сәйәси репрессия ҡорбаны була''.</blockquote> Маһинур Мөхлис ҡыҙы мәғариф ветерандары тураһында фотоматериалдар йыя һәм музей ойоштороу тураһында хыяллана. 2000 йылда музей асыла. Уның экспозицияларында һәм фондтарында Үтәбаеваның бай шәхси архивы урын алған. == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * Башҡорт­остандың атҡаҙанған уҡытыусыһы * РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы * В. А. Сухомлинский миҙалы * «Хеҙмәт ветераны» ми­ҙалы. * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы<ref>Ҡатын-ҡыҙ ҙа донъя тотҡаһы[http://www.ye02.ru/ob/7115-atyn-y-a-donya-totay.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203231424/http://www.ye02.ru/ob/7115-atyn-y-a-donya-totay.html |date=2018-02-03 }}</ref> * Төрлө юбилей билдәләре, Башҡортостан Мә­ғариф министр­лығының, бүтән ведом­стволарҙың бик күп маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән. == Ғаилә хәле == Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/13409-t-baj-k-rimi-rauil-aleksej-uly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202351/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/13409-t-baj-k-rimi-rauil-aleksej-uly |date=2016-04-05 }}</ref> тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе лә була. Улар бик милли рухлы ике бала үҫтерәләр. Зөһрә менән Салауат әсәләренең телгә алынған бөтә эштәрендә беренсе ярҙамсы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр<ref>Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр [http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сығанаҡтар == * Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр [http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Уфада Равил Үтәбай-Кәриминең китабы туе үтте[http://tatar-inform.tatar/news/2010/10/22/60470/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Уфада Равил Үтәбай-Кәримине искә алалар [http://adiplar.belem.ru/utebay.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501075527/http://adiplar.belem.ru/utebay.htm |date=2019-05-01 }} * Утябаева Магинур Мухлисовна[http://kraeved-ufa.ru/memorial/utyabaeva-maginur-muhlisovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326232750/http://kraeved-ufa.ru/memorial/utyabaeva-maginur-muhlisovna/ |date=2016-03-26 }} * А. Черкалихин, Р. Краснова. Мне не выпало лишнего счастья — Журнал «Уфа», 2005 йыл, № 10 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Шәхестәр:Баймаҡ районы]] mvckz0d5ligio804xo4pab3qw38lfd9 3 сентябрь ихтилалы 0 136439 1308697 1284479 2026-11-06T09:08:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308697 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:The Revolution of 1843 Athens.jpg|thumb|250px|1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилал]] [[Файл:3_Septembre_1843.jpg|мини|250x250пкс|[[1843 йыл|1843 йылдың]] [[3 сентябрь|3 сентябрендә]] Синтагма майҙаны]] '''1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилал''' — [[Афина|Афиналағы]] хакимлыҡ итеүсе король Оттон Баварлының абсолютизмына ҡаршы грек армияһының киң халыҡ ҡатламдары яҡлаған ихтилалы. Грек милли-азатлыҡ революцияһы ветерандары етәкселегендәге баш күтәреүселәр Конституция күрһәтеүҙе һәм бавария хөкүмәтендә өҫтөнлөк биләгән чиновниктарҙың сығып йөрөп тикшереүҙәрен талап иткән. Грецияла яңы [[конституцион монархия]] осорона нигеҙ һалыусы революция уңышҡа өлгәшә. == Тәүшарты == Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш дәүерендә грек баш күтәреүселәре бер нисә либераль һәм прогрессив конституция ҡабул иткән, шулай уҡ хәрби ваҡытлы хөкүмәттәр һайлаған. [[1832 йыл]]да монархия урынлаштырған впаҡыттан һәм [[Бавария|бавар]] принцы Оттон хакимлығы осоронан алып бөтә либераль институттар бөтөрөлә. Киләһе ун йыл эсендә Оттон һәм уның регенттары, бөтә тулылығындағы власты үҙ ҡулында туплап, ғосман иҙеүенән яңы ғына ҡотолған халыҡтың көслө ризаһыҙлығын тыуҙырған. Йәшәп килгән режимды, алдағы «Франкократия» һәм «Төрөккратия» баҫымына оҡшатып, гректар «Баварократия» тип атаған. Оттондың иң популяр булмаған ҡарарҙарының береһе — ул немец телен ҡулланыу даирәһен киңәйтеүе. Грек сәйәсмәндәре ваҡыты-ваҡыты менән халыҡты бындай хәлгә сик ҡуйырға ҡотортҡан, шулай уҡ барлыҡ бавар чиновниктарын Германияға ҡыуыуҙы һәм Грецияға [[Конституция]] биреүҙе талап иткән. Бер үк ваҡытта улар [[монархия]] институты барлығын шик аҫтына ҡуймай. Бынан тыш, улар монархҡа үҙҙәренең конституцияһын көсләп тағырға ынтылмай, конституцияны монарх үҙе биреүен теләй. Был талаптарҙы илдең барлыҡ сәйәси көстәре, бөтә грек сәйәси партиялары һәм шулай уҡ француз, урыҫ һәм инглиз партиялары бер тауыштан хуплай. == {{comment|Заговор|сәйәси маҡсат менән бергә эш итеү өсөн йәшерен һүҙ ҡуйышыу}} == Король бер нисә тапҡыр был талаптарҙы ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан, шуға күрә радикаль даирәләр {{comment|бергә эш итеү өсөн йәшерен һүҙ ҡуйышырға|заговор}} ҡарар иткән. Төп заговорсылар — Макрияннис, Иоаннис, Метаксас, Андреас, Андре Лутос, Константин Зографос, Михаил Сутсос һәм Ригас Паламидис. Улар ҡайһы бер чиновниктарҙы, улар араһында полковник Димитриос Каллергисты (ҡара: Калергис, Деметриос) — афина кавалерияһы командующийын, полковник Скарвелисты— афина пехотаһы командующийын һәм полковник Спиромилисты — хәрби академия етәксеһен үҙ яғына ауҙарған. Шулай итеп, заговорсылар армияның шаҡтай ярҙамына таянырға иҫәп тотҡан. Уларҙың идеяһы шунан ғибәрәт: монархты «факт алдына» ҡуйыу мөмкинлеге булһын өсөн, бик оператив эшләргә кәрәк. Бола менән сығыш яһау [[1844 йыл|1844 йылдың]] [[25 март]]ына — төрөк хакимлығына ҡаршы ихтилалдың бер йыллығын билдәләү көнөнә планлаштырылған була. Әммә планды сер итеп тотоу томошҡа ашмаған. Яннис Макрияннис, мәҫәлән, яңынан-яңы заговорсылар йәлеп итергә тырышып, заговор әҙерләнеүен белендергән. Иң ахырҙа, [[1843 йыл]]дың сентябрь башына сығыш яһарға ҡарар ителә. == Ихтилал == [[1843 йыл|1843 йылдың]] [[2 сентябрь|2 сентябренә]] ҡаршы төндә заговорсыларҙың исемдәре полицияға билдәле булған. Макрияннистың йортон даими күҙәтеү аҫтында тотҡандар. Шулай итеп, Каллергис башланғысты инициатива үҙ өҫтөнә алған, ул ашығыс рәүештә казармаларҙан хәрбиҙәрҙе саҡыртып алған һәм улар менән Король һарайына йүнәлгән, бер үк ваҡытта ул мәҙрәсә тотҡондарын азат итергә бойороҡ биргән. Афинала артиллерия менән командалыҡ иткән капитан Схинас ихтилалды баҫтырырға бойороҡ биргән, һөҙөмтәлә үҙе баш күтәреүселәргә ҡушылырға ҡарар иткән. Король һарайына килеп еткән хәрбиҙәр «Йәшәһен Конституция!» тип ҡысҡыра башлаған Оттон оҙаҡҡа һуҙа алмаған, баш күтәреүселәрҙең талаптарын ҡабул иткән һәм [[1844 йыл|1844 йылдың мартына]] конституцияны тәҡдим иткән; Греция Дәүләт советы, түңкәрелешкә ынтылыш булырын көтөп, ғәмәлдә конституцияны төҙөп башлаған булған. Король Оттон Андреас Метаксасты илдең хөкүмәтен төҙөүҙе һәм етәкләүҙе тәҡдим иткән, шулай уҡ Милли йыйылыш саҡырыу вәкәләттәрен биргән һәм ул [[1844 йыл|1844 йылдың]] [[10 ноябрь|10 ноябрендә]] Иҫке парламент бинаһында саҡырылған. Шул ваҡыттан бирле Король һарайы алдындағы майҙанды Конституция майҙаны тип атай башлағандар. == Һылтанмалар == * [http://www.fhw.gr/chronos/12/en/1833_1897/domestic_policy/facts/04.html 3 сентябрь ихтилалы] * [https://web.archive.org/web/20160304115608/http://www.athensinfoguide.com/history/t8-4period1834.htm Афина тарихы] * [http://hellas.teipir.gr/prefectures/english/Attikis/Athinaneotera.htm Грек республикаһы дәүере башындағы Афина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083734/http://hellas.teipir.gr/prefectures/english/Attikis/Athinaneotera.htm |date=2016-03-04 }} [[Категория:Греция ихтилалдары]] 9g85ksriuoqmqwpqvgqhwwvmhnm2u1d Әлмәй 0 136759 1308642 1061058 2026-11-06T04:38:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308642 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Әлмәй | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение =Кременкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице =Кременкүл ауыл биләмәһе{{!}}Кременкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена =Кузи | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Альмеева | тс }} | год переписи = {{ Население | Альмеева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = 35144 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Әлмәй''' ({{lang-ru|Альмеева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Кременкүл ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан. == Тарихы == Әлмәй — табын [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=176-177|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1859!! 1866 |- | 90 || 202 || 337 |} {{ Население | Альмеева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 1naqlci94tp9n1eqjnnt7jh02v8pow6 Һолтай 0 136762 1308608 1252565 2026-11-06T02:43:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308608 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Һолтай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Һаҡҡол ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Һаҡҡол ауыл биләмәһе{{!}}Һаҡҡол | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1795 | прежние имена = Бигеш | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Султаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Султаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456503 | почтовые индексы = | телефонный код = 35144 | цифровой идентификатор = 75252840005 | категория в Commons = | сайт = }} '''Һолтай''' ({{lang-ru|Султаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Ағаскүл күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Һолтай (Һултай, Бигеш) — табын [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=175-176|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref>{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була. 1811 йылда [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|5-се Башҡорт кантонына]] ҡараған Һолтай ауылында 43 ихатала 159 ир-егет иҫәпкә алынған. 1868 йылдан Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мәтәл улусы составында, ауылда мәсет теркәлгән. Һуңыраҡ ауыл Һолтай улусы булдырыла. 1900 йылда мәҙрәсә, 1916 йылда земство мәктәбе, фельдшер пункты, 4 кибет иҫәпкә алынған. 1917 йылдан ауыл [[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең (1919 йылдан — [[Башҡорт АССР-ы]]) [[Арғаяш кантоны]]на ҡарай. 1930 йылдан Башҡорт АССР-ының [[Арғаяш районы]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834!! 1866 !! 1900!! 1916 |- | 216 || 457 || 651|| 729||689 |} {{ Население | Султаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Халиҡ Заимов]] (13.11.1914—9.02.1977), башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1952—1956 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1953—1954 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Композиторҙар союзы рәйесе. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1949, 1955). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} s40x3adorib3q8ueelbcpru4tttjhzh Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе) 0 136781 1308569 1252562 2026-11-06T00:09:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308569 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Ҡәнзәфәр | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндексКарта = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Ҡоншаҡ | C в регион = нет | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Канзафарова | тс }} | год переписи = {{ Население | Канзафарова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡәнзәфәр}} '''Ҡәнзәфәр''' ({{lang-ru|Канзафарово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географик урыны == Район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылынан 8 километр алыҫлыҡта, [[Өйәлге]] күленең көньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан. == Тарих == Ҡәнзәфәр — [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=201|isbn| ref =}}</ref>. 1795 йылда [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] Оло Ҡатай улусына ҡараған Ҡәнзәфәр ауылында 108 ир-егет иҫәпкә алынған. 1811 һәм 1816 йылдарҙағы ревизияларға ярашлы, 1816 йылда йорт йөҙбашы вазифаһын Сәлим Мирашулов, поход есаулы вазифаһын уның улы Мөхәмәтғәле Сәлимов башҡара. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834!! 1866 !! 1920 !! 1970 !! 1995 |- | 64<ref>Ир-егеттәрҙең иҫәбе.</ref> ||289 || 392|| 391 || 202 || 209 |} {{ Население | Канзафарова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (58 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы]] (31.01.1910—26.02.1939), йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының]] беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|111926|Канзафарова}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} mklp0g36fhxwt7xohybc3l6stch0tix Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе) 0 136783 1308544 1060604 2026-11-05T22:58:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308544 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Ҡырмыҫҡалы | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндексКарта = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡоящ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡояш ауыл биләмәһе{{!}}Ҡояш | C в регион = нет | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Кырмыскалы| тс }} | год переписи = {{ Население |Кырмыскалы| г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡырмыҫҡалы}} '''Ҡырмыҫҡалы''' ({{lang-ru|Кырмыскалы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ҡояш ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Ҡырмыҫҡалы күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡырмыҫҡалы — ҡатай [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=203|isbn| ref =}}</ref>. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834!! 1869 !! 1904!! 1920 |- | 68 || 74|| 45|| 151 |} {{ Население | Кырмыскалы}} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} rfrh43fjwddf9sibdq9px2saub9eabu Үрәкүл 0 136785 1308583 1060777 2026-11-06T01:15:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308583 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Үрәкүл | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндексКарта = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице =Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | C в регион = нет | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Урукуль| тс }} | год переписи = {{ Население |Урукуль | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Үрәкүл''' ({{lang-ru|Урукуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Үрәкүл күленең төньяҡ яр буйында урынлашҡан. == Тарихы == Үрәкүл — ҡатай [[башҡорттар]]ының ауылы<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=202-203|страницы=201|isbn| ref =}}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Урукуль }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] (79 %) һәм [[башҡорттар]] (21 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} hu7vfycign7c90yp038rupl99l3g2fc Һырғайҙы 0 137432 1308612 1060918 2026-11-06T02:59:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308612 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һырғайҙы''' ({{lang-ru|Сыргайды}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе) |Кузнецк ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географик урынлашыуы == Район үҙәге [[Арғаяш]] ауылынан көнбайышҡа табан Һырғайҙы күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Әбелкәй ауылы кешеләре тарафынан ХХ быуат башында нигеҙләнә. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Һырҙы]] улусы составында була<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=225|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 81 |} {{ Население | Сыргайды }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (87 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] rf8l4bib3nagd5z5f4id2pt8p8sf9rh Ҡорман (ауыл) 0 137436 1308512 1060476 2026-11-05T21:11:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308512 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡорман | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = |lat_min = |lat_sec = | lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аяҙғол ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Аяҙғол ауыл биләмәһе{{!}}Аяҙғол | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1765 | прежние имена = Маяшты | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Курманова | тс }} | год переписи = {{ Население | Курманова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = }} {{БМ|Ҡорман}} '''Ҡорман''' ({{lang-ru|Курманова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Район үҙәге [[Арғаяш]] ауылынан көньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта Маяшты күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡорман (Маяшты) — [[һырҙы]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=224|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Һырҙы улусы составында була. 1916 йылда ауылда Һырҙы улусы идаралығы, рус-башҡорт уилищеһы, почта бүлексәһе, 4 кибет теркәлгән<ref name="ИБР" />. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1811!! 1834 !! 1859 !! 1866!! 1900<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 115<ref>Ир-егеттәрҙең һаны.</ref> || 239 || 425 || 399 || 512 |} {{ Население | Курманова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Бикмәтовтар]] — Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} q1mofdl6wx1zkfpkct6lbj8m7q9w68q Ҡолоҡай 0 137452 1308504 1270958 2026-11-05T20:46:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308504 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡолоҡай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡолой ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1795 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Кулукаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Кулукаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡолоҡай''' ({{lang-ru|Кулукаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡолоҡай — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=193, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866!! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 73 || 130 || 159 || 197 || 223 || 212 |} {{ Население | Кулукаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхстәре == * [[Солтанова Сәйҙә Мөбәрәк ҡыҙы]] (1925—2021) — актриса, хореограф, режиссер, педагог. Башҡортостандың атҡа­ҙанған мәҙә­ниәт хеҙмәткәре (1993). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 6ytfjd2l2lf57b66mty0sgzbwmeuh90 Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе) 0 137457 1308570 1060717 2026-11-06T00:09:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308570 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡәҙер | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡолой ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = 1734 | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Казырова | тс }} | год переписи = {{ Население | Казырова | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡәҙер}} '''Ҡәҙер''' ({{lang-ru|Казырова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡәҙер (Ҡадир) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=196-197, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1734 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 1-се йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 135 || 144 || 199 || 179 || 184 || 157 |} {{ Население | Казырова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (87 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 67ep9domzo9a77wd6u4lw3ojnipnf7z Ҡорамша 0 137458 1308510 1060471 2026-11-05T21:07:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308510 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡорамша | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡолой ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Курамшина | тс }} | год переписи = {{ Население | Курамшина | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡорамша''' ({{lang-ru|Курамшина}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Һырғайҙы йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡорамша (Ташауыл) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=189, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 95 || 196 || 264 || 233 |} {{ Население | Курамшина }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ибәтуллин Зәйнулла]] ([[1891 йыл]] — [[март]] [[1919 йыл]]) — совет эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡатнашыусыһы, [[Граждандар һуғышы]] ҡатнашыусыһы, тулы [[Георгий таҫмаһы]] кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] gm93rbwkbmyqnlmld74bwjckpvf85tg Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы) 0 137473 1308467 1060295 2026-11-05T18:20:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308467 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡаракүлмәк | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡаракүлмәк}} '''Ҡаракүлмәк''' ({{lang-ru|Каракульмяк}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Һары ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Теча йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡаракүлмәк (Йәтек) — [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=214-215, 220|isbn =| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 3-сө башҡорт кантонының 4-се йортона ҡарай. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1869 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 91 || 87 || 65 || 73 |} {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (63 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] b4skbqkxgj1u4gl3hal0p35e4gvso53 Үтәбай 0 137480 1308588 1060781 2026-11-06T01:19:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308588 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Үтәбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Утябаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Утябаева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{Шуҡ|Байҙаш}} '''Үтәбай''' ({{lang-ru|Утябаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Үтәбай — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=219|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 2-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1904 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 13 || 46 || 63 |} {{ Население | Утябаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (86 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 8dvtspnn2xqyz177heiit85ob2naz5f Әлеш 0 137483 1308637 1061045 2026-11-06T04:36:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308637 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Әлеш | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) | район в таблице = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Алишева | тс }} | год переписи = {{ Население | Алишева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Әлеш''' ({{lang-ru|Алишева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Әлеш ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан. == Тарихы == Әлеш (Түсем) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=189-190, 219|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 106 || 163 || 268 || 348 || 301 |} {{ Население | Алишева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * Абдрахманов Шамил Шәрифулла улы — Чечен һуғышында һәләк булған, Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 77eg4nnl1of95r02js1dnb5qyt7p4e7 Ҡаҙыбай 0 137487 1308494 1060423 2026-11-05T20:09:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308494 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡаҙыбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сыбаркүл районы | район в таблице = Сыбаркүл районы{{!}}Сыбаркүл | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Казбаево | тс }} | год переписи = {{ Население | Казбаево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡаҙыбай''' ({{lang-ru|Казбаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]]ндағы ауыл. Тимерязевский ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Сухарыш йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡаҙыбай — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=207-209, 220|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 7-се йортона керә. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1866 !! 1916<ref name="ИБР" /> |- | 433 || 289 || 430 |} {{ Население | Казбаево }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (73 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Сыбаркүл районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 4ndb3boyocuqbanev0doswcemo8b88a Ҡыҙыл (Кәҫле районы) 0 137507 1308558 1286128 2026-11-05T23:47:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308558 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡыҙыл |оригинальное название = |герб = |lat_deg = 56 |lat_min = 00 |lat_sec = 22 |lon_deg = 61 |lon_min = 39 |lon_sec = 02 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты страны = 310 |размер карты региона = 310 |размер карты района = 310 |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = |вид района = муниципаль район |район = Кәҫле районы |район в таблице = Кәҫле районы{{!}}Кәҫле |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 159 |население = {{ Население | Кызылова | тс }} |год переписи = {{ Население | Кызылова | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456833 |почтовые индексы = |телефонный код = 35149 |цифровой идентификатор = 75226835002 |категория в Commons = |сайт = }} {{БМ|Ҡыҙыл (мәғәнәләр)}} '''Ҡыҙыл''' ({{lang-ru|Кызылова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Ҡараболаҡ]] йылғаһының уң яҡ яр буйында район үҙәге [[Кәҫле]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/1500956/kyzylova.html|title=Kyzylova|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-04-09}}</ref>. == Тарихы == Ҡыҙыл — [[һалйот]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=159, 165|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан [[Кәҫле районы]]на ҡарай. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 260 || 292 || 408 || 430 |} {{ Население | Кызылова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (95 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.kasly.su/_Kyzylova.htm Кызылова] // Каслинский городской портал. {{Chelyab-obl-stub}} {{Кәҫле районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Кәҫле районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] tjyrb07btdyrxijzm7mi7ejfw2bk11r Ҡыҙылболаҡ 0 137535 1308560 1060689 2026-11-05T23:52:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308560 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡыҙылболаҡ | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Кызылбулак (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Кызылбулак (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡыҙылболаҡ}} '''Ҡыҙылболаҡ''' ({{lang-ru|Кызылбулак}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына керә. == Халҡы == {{ Население | Кызылбулак (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (47 %), [[урыҫтар]] (18 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] gau2fxor3a19uf4ghh2pxvuf1vblm7t Ҡаратуған 0 137538 1308471 1306938 2026-11-05T18:41:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308471 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡаратуған | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Каратуган | тс }} | год переписи = {{ Население | Каратуган | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡаратуған''' ({{lang-ru|Каратуган}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ишәле ауыл биләмәһе составына керә. Райондың көнсығышында, үлән баҫҡан һәм һайыҡҡан Ҡаратуған күле буйында урынлашҡан. Атамаһын да шул күл исеменән алған. Рельефы — Урал аръяғы пенеплены — ярымтигеҙлек; иң яҡын түбәләр бейеклеге — 253 һәм 260 м. Ландшафты — урман-дала. Күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар менән бәйләнеш тота. Район үҙәге Арғаяшҡа 14 км, ауыл биләмәһе үҙәге Ишәлегә — 2 км. Ауылға XX быуаттың 1-се сирегендә нигеҙ һалынған. Совет осоронда уның территорияһында «Ҡамышлы» совхозының бүлексәһе урынлашҡан була.<ref>http://chel- portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD Силәбе порталы. Ҡаратуған ауылы</ref> == Климаты == Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе [[Урал тауҙары]]нда. Артыҡ бейек булмаһа ла, [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын [[Арктика]] һавасы да, ҡыҙыу [[Урта Азия]] һава массалары ла еңел үтә. Бының һөҙөмтәһендә бында һауа торошо кинәт үҙгәрә йәки киҫкен континенталь. == Халҡы == {{ Население |Каратуган }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. 1970 йылда — 101, 1983 — 61, 1995 — 20 кеше йәшәгән. == Урамдары == * ''Беренсе'' — ''Первая'' == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190819225146/http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BD Силәбе порталы. Ҡаратуған ауылы] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{Chelyab-obl-stub}} rd3e45qs4nzprtpdvtptqhyodtv0c2y Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы 0 138618 1308673 1187601 2026-11-06T06:37:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308673 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы''' ([[10 ғинуар]] [[1946 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-зооинженеры, юғары мәктәп уытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1994), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). [[Борай районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Ираида Әбүбәкер ҡыҙы Әхәтова<ref>{{Cite web|title=Академия Наук Республики Башкортостан - Ахатова Ираида Абубакировна|url=http://www.anrb.ru/blog/alias/ahatova|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ED1KE1z9?url=http://www.anrb.ru/blog/alias/ahatova|archivedate=2013-02-05|accessdate=2013-01-24}}</ref> 1946 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Борай районы [[Мулла]] ауылында тыуа. 1964—1977 йылдарҙа медицина учреждениеларында һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының гельминтология лабораторияһында фельдшер булып эшләй. [[1977 йыл]]да [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлай, шунан 1977—1995 йылдарҙа Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү институтының йылҡысылыҡ лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1995—1999 йылдарҙа — Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан фәнни үҙәгенең ғилми секретары; 1999—2004 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — ошо уҡ университеттың ветеринария-санитария экспертизаһы кафедраһы профессоры. «Башҡорт тоҡомло аттарҙың һөт биреүсәнлеген арттырыуҙың селекцион-генетик нигеҙҙәре» тигән темаға кандидатлыҡ (1987) һәм докторлыҡ (1994) диссертацияһын яҡлай. 2006—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] биология һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһенең ғилми секретары булып эшләй. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Йылҡысылыҡта өс селекция ҡаҙанышы авторы. == Хеҙмәттәре == * Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы — 270 ғилми һәм методик хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография, малсылыҡта өс селекция ҡаҙанышына авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй Федерацияһында уйлап табыуға 1 патент авторҙашы. * И. Ахатова «Разведение сельскохозяйственных животных» Уфа, 2003. * Ахатова И. А. «Молочное коневодство: племенная работа, технологии производства и переработки кобыльего молока» Рос. акад. с.-х. наук [и др.] Уфа; Гилем, 2004, — 323 с., ил., табл.; 20 см == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең ике көмөш миҙалы * Күкрәккә таҡмалы «СССР уйлап табыусыһы» билдәһе * Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы почёт грамоталары * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы. * Борай районы]]ның почётлы гражданы<ref>[https://buraevo.bashkortostan.ru/district/honorary/951/ Почетные граждане / Ахатова Ираида Абубакировна. Администрация Бураевского района. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521073410/https://buraevo.bashkortostan.ru/district/honorary/951/ |date=2021-05-21 }}{{ref-ru}}{{V|3|02|2021}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|96347}}{{V|3|02|2021}} * http://www.buraevo.ru/bash/?part_id=71,108 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065249/http://buraevo.ru/bash/?part_id=71,108 |date=2016-03-04 }} * https://web.archive.org/web/20190823003936/http://www.bestpravo.com/rossijskoje/rx-pravo/z1b.htm [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] ql9tmcy3gcd4hq9jo80c49itoll5zgq Linux 0 138662 1308704 1296636 2026-11-06T09:27:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308704 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Linux''' ([[Файл:Speakerlink-new.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Linus-linux.ogg|11x11пкс|[[Файл:Speakerlink-new.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Linus-linux.ogg|11x11пкс]]]]{{IPAc-en|ˈ|l|ɪ|n|ə|k|s|audio=Linus-linux.ogg}} [ˈlɪnəks{{МФА2|ˈ|l|ɪ|n|ə|k|s}}<ref>[http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/ Pronunciation of ‘Linux’] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716182921/http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/ |date=2012-07-16 }}.&#x20; Safalra&#x20;(14&nbsp;апреля 2007).&#x20;Проверено 15 сентября 2009.&#x20;<span class="nowrap"> 23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/|title=Pronunciation of ‘Linux’|publisher=Safalra|date=2007-04-14|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e63kXeN?url=http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716182921/http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/ |date=2012-07-16 }}</ref><ref>[[foldoc:linux|Linux]].&#x20; Free On-Line Dictionary of Computing&#x20;(июнь 2006).&#x20;Проверено 15 сентября 2009.&#x20;<span class="nowrap">{{cite web|url=http://foldoc.org/linux|title=Linux|publisher=Free On-Line Dictionary of Computing|date=2006-06|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e64KAlQ?url=http://foldoc.org/linux|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://foldoc.org/linux|title=Linux|publisher=Free On-Line Dictionary of Computing|date=2006-06|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e64KAlQ?url=http://foldoc.org/linux|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}</ref> йәки [ˈlɪnʊks{{МФА2|ˈ|l|ɪ|n|ʊ|k|s|}}<ref>{{cite newsgroup|newsgroups=comp.os.linux|title=Re: How to pronounce ''Linux''?|id=1992Apr23.123216.22024@klaava.Helsinki.FI|date=1992-04-23|accessdate=2007-01-09}}</ref><ref>[http://www.paul.sladen.org/pronunciation/ How to pronounce Linux?].&#x20;Проверено 17 декабря 2006.&#x20;<span class="nowrap"> 23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://www.paul.sladen.org/pronunciation/|title=How to pronounce Linux?|accessdate=2006-12-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e64maxf?url=http://www.paul.sladen.org/pronunciation/|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}</ref><ref>[http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/ Linus pronouncing Linux in English and Swedish].&#x20;Проверено 20 января 2007.&#x20;<span class="nowrap"> 23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/|title=Linus pronouncing Linux in English and Swedish|accessdate=2007-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e65HFTT?url=http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}</ref>), ''Линукс'') — Linux ядроһына нигеҙләнгән һәм  Unixҡа оҡшаш [[операцион система]]лар ғаиләһе, GNU проекты утилиталары йә программаларының теге йәки был йыйылмаһын, бәлки, башҡа  компоненттарҙы ла үҙ эсенә ала.  Linux ядроһы кеүек үк, уға нигеҙләнгән системалар ҡағиҙә булараҡ ирекле һәм асыҡ программа тәьминәте эшкәртмәләре моделенә ярашлы эшләнә һәм таратыла.  Linux системалары төрлө дистрибутивтар рәүешендә — ҡуйырға әҙер итеп һәм оҙатыу, яңыртыу йәһәтенән еңел формала — шулай уҡ  үҙ система һәм ҡулланма   компоненттары тупланмаһы менән бергә башлыса түләүһеҙ таратыла.  1990-сы йылдар башында барлыҡҡа килтерелгән ядроға ҡарата сиселеш рәүешендә эшләнгән Linux системалары  суперкомпьютерҙар һәм серверҙар өсөн төп система булып тора. Ғәҙәттә GNU проектының төп программаларын, мәҫәлән,  bash, gcc, glibc, coreutils, GNOME һәм башҡаларҙы үҙ эсенә компонент итеп индергән системалар ғына Linux  системалары тип иҫәпләнә. Ошоға бәйле, бөтә ғаилә ''GNU/Linux '' булараҡ танылыу алған.  Әммә Linux ядроһына нигеҙләнгән, ләкин  GNU программаларынан бойондороҡһоҙ булған системалар ҙа бар, мәҫәлән,  Android һәм  FirefoxOS мобиль системаларын шундайҙарға индерәләр.  Linux'тың рәсми логотибы һәм талисманы итеп  Tux пингвины алынған, уны 1996 йылда Ларри Юинг эшләгән<ref>{{cite newsgroup|title=What would you like to see most in minix?|newsgroup=comp.os.minix|id=1991Aug25.205708.9541@klaava.Helsinki.FI|url=http://groups.google.com/group/comp.os.minix/msg/b813d52cbc5a044b|author=[[Торвальдс, Линус|Linus Torvalds]]|accessdate=2006-09-09}}</ref>.  «Linux» сауҙа маркаһына ядроны барлыҡҡа килтергән һәм  эшләгән Линус Торвальдс хужа.  Шул уҡ ваҡытта Linux проекты киң мәғәнәлә ниндәй ҙә булһа ойошманыҡы йә кешенеке түгел, уны үҫтереү һәм таратыу менән меңдәрсә бойондороҡһоҙ эшкәртмәсе һәм компания шөғөлләнә,  һәм Linux'ты файҙаланыусылар төркөмө уларҙың үҙ-ара эш итешеү ҡоралы булып тора.   Linuxты үҫтереү һәм киңәйтеү маҡсатын ҡуйған коммерцияға ҡарамаған берекмәләр ҙә бар, улар араһында иң билдәлеһе һәм иң ҙуры —  2007 йылда барлыҡҡа килгән The Linux Foundation ойошмаһы. Linux-системаларҙы техник үҫтереү менән шөғөлләнгән ҙур коммерция баҙары бар, уның 70 проценттан ашыуын (2017)   Red Hat корпорацияһы биләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Роберт Лав.'' Ядро Linux: описание процесса разработки = Linux Kernel Development.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Вильямс, 2012.&nbsp;— 496&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-8459-1779-9. * ''Дмитрий Кетов.'' [http://www.labirint.ru/books/561827/ Linux. Внутреннее устройство] / Анна Кузьмина.&nbsp;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: БХВ, 2017.&nbsp;— 320&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-9775-3580-9. * ''Костромин В. А.'' [http://rus-linux.net/kos.php?name=/papers/history/lh-05.html Свободная система для свободных людей (обзор истории операционной системы Linux)]&nbsp;(рус.). rus-linux.net (10&nbsp;мая 2005). <small>Проверено 10 января 2017.</small> * ''Нейл Ботвик, Энди Ченнел.''&nbsp;[http://www.linuxformat.ru/download/86.pdf Many happy return()s! Долгих лет тебе, Linux!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231180321/http://www.linuxformat.ru/download/86.pdf |date=2019-12-31 }}&nbsp;(рус.)&nbsp;// Linux Format&nbsp;: журнал.&nbsp;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>, 2006.&nbsp;— Декабрь (<span class="nowrap">№ 12 (86)</span>).&nbsp;— <span class="nowrap">С. [https://web.archive.org/web/20170110235151/http://wiki.linuxformat.ru/wiki/LXF86:15years 22-33]</span>. * ''Маянк Шарма.''&nbsp;Рождение ядра Linux&nbsp;// Linux Format.&nbsp;— 2016.&nbsp;— Октябрь (<span class="nowrap">№ 10 (215)</span>).&nbsp;— <span class="nowrap">С. 24-31</span>. == Һылтанмалар == ; Рус телле  ресурстар * [https://web.archive.org/web/20190323191406/https://www.ibm.com/developerworks/ru/linux/ IBM developerWorks. Раздел по Linux. Статьи, обзоры, учебные пособия] ; Ингиз телле ресурстар * [http://www.yolinux.com/TUTORIALS/LinuxTutorialC++.html Linux Tutorial: C++ Software Development] * [http://distrowatch.com/ Путеводитель по дистрибутивам Linux] [[Категория:Linux]] [[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]] 9a4n0ak9kxv9mg1re1j0plx155vqqrw Ғәбитов Илдар Исмәғил улы 0 138768 1308399 1300127 2026-11-05T15:18:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308399 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Ғәбитов Илдар Исмәғил улы | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = 230px | Описание изображения = | Дата рождения = 22.12.1963 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет}} ҡалаһы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{URS}}→{{RUS}} | Научная сфера = Агроинженер системалары | Учёная степень = {{ус|техник фәндәр|докторы}} (2001) | Учёное звание = {{уз||0}} (2003) | Место работы = Башҡорт дәүләт аграр университеты | Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] | Научный руководитель = А. В. Николаенко, Бәширов Радик Миңлехан улы | Знаменитые ученики = | Известен как = фәнни мәктәп етәксеһе һәм яңы фәнни йүнәлеш асыусы, БДАУ ректоры(2008 йылдан), йәмәғәт эшмәкәре | Награды и премии = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) | Сайт =www.bsau.ru }} '''Ғәбитов Илдар Исмәғил улы''' ([[22 декабрь]] [[1963 йыл]]) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. == Биографияһы == Илдар Исмәғил улы Ғәбитов 1963 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет]] ҡалаһында тыуған. * 1981—1986: Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты студенты, уҡыу йортон отличие менән тамамлай. * 1986—1988: Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ВЛКСМ комитеты секретары; 1987—1988 йылдар миҙгелендә Бөтә союз КВН уйынында ҡатнаша {{comment|«Алтын быҙау»|«Золотой теленок»}} КВН командаһы етәксеһе. * 1989—1992: институттың тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы аспиранты. * 1993: Санкт-Петербург дәүләт аграр университетында «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәгә диссертация яҡлай. * 1993—1996: Башҡорт дәүләт аграр университетында ассистент, өлкән уҡытыусы, тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты. * 1996—1999: университеттың фәнни эштәр проректоры. * 2000—2001: БДАУ-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. * 2001: Санкт-Петербург дәүләт аграр университетында «Улучшение эксплуатационных показателей топливной аппаратуры сельскохозяйственных дизелей путем научного обоснования и реализации в ремонтном производстве технологических процессов, методов и средств диагностирования» темаһы буйынса «техник фәндәр докторы» дәрәжәһенә ғилми диссертация яҡлай. * 2001—2005: БДАУ-ның тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы мөдире. * 2005—2008: уҡыу эштәре буйынса проректор, беренсе проректор—уҡыу эштәре буйынса проректор. * 2008: «Башҡорт дәүләт аграр университеты» {{comment|Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы|ФГБОУ ВПО Башкирский ГАУ}} ректоры итеп һайлана, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы бойороғо менән вазифаға раҫлана. Аграр университетта эшләгән йылдарында И.И Ғәбитов юғары һөнәри белем биреү системаһының бөтә иерархик баҫҡыстарын үткән. Саңғы спорты һәм еңел атлетика буйынса беренсе разрядҡа эйә. [[Немец теле]]н белә. == Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә өлөшө == 2016 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағындағы 15 {{comment|алда барыусы|лидирующий}} аграр юғары уҡыу йорттары составына инә, университет Башҡортостандың өҙлөкһөҙ аграр һөнәри белем биреү системаһында аграр профилле уҡыу йорттарын берләштереүсе нигеҙ барлыҡҡа килтереүсе {{comment|быуын|звено}} булып тора. Университетта белем биреү системаһында инновацион алымдар индерелә, университеттың электрон мәғлүмәти белем биреү өлкәһе {{comment|шәп тиҙлектә|динамично}} үҫешә. Аграр йүнәлеш буйынса кадрҙар әҙерләүҙә 62 %-тан ашыу студент уҡый. Хәҙерге осорҙа фәнни-тикшеренеү һәм {{comment|ғәмәлгә индереү|внедренческий}} хеҙмәттәренә айырым иғтибар бирелә. Йыл һайын университет «Ялан көнө»н ойоштороуҙа ҡатнашыусы була, үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһы һауа торошо шарттарына яраҡлашҡан яңы сорттарын сығарыу программалары, картуфтың селекцияһы һәм орлоҡсолоҡ программаларын, «Һөт малсылығын һәм һөт етештереүҙе үҫтереү, Башҡортостан Республикаһында 500 һөт-тауар фермаларын комплекслы модернизациялау» БР АПК-һы үҫеше программаларын, «2014—2020 йылдарға Рәсәй ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәренең {{comment|һуғарылыуы|мелиорация}} үҫеше» {{comment|Федераль маҡсатлы программаһы|ФЦП}} сиктәрендә һуғарыу системаларын фәнни оҙатыуҙы һәм һуғарыу системаларын проектлауҙы тормошҡа ашыра, республиканың Төньяҡ-көнсығыш һәм Урал арты һ. б. АПК ойошмаларының фәнни оҙатылыуын ойоштора. Рәсәй электрон фәнни журналы раҫланған; «Вестник Башкирского государственного аграрного университета» баҫмаһы рецензияланыусы баҫмалар исемлегенә индерелгән. Милек комплексын файҙаланыу һәм үҫтереү күрһәткесәтәре байтаҡҡа яҡшырҙы. Физкультура-сәләмәтләндереү комплексы, спорт модуле төҙөлдө һәм ҡулланлыышҡа тапшырылды, Урал аръяғында университетта уҡығандар өсөн умартасылыҡ һәм туризм буйынса тәжрибә базалары булдырылған, заманса ҡоролмалар менән комплектланған 200-ҙән артыҡ уҡыу-фәнни лабораториялары булдырылған һәм яңыртылған, Йәштәр Һарайы тулыһынса яңыртылған, уҡыу корпустарына һәм ятаҡ биналарына капиталь ремонт үткәрелгән. 2012 йылда университетҡа Өҫтәмә һөнәри уҡытыу Институты ҡушылған. Юғары уҡыу йорто эргәһендә кескәй инновацион предприятиелар (МИП-лар) асылған. Эш биреүселәр менән бергә кадрҙар әҙерләү буйынса әүҙем эш алып барыла. Был осорҙа профессор-преподаватель составының квалификацияһын арттырыуҙа халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә ҙур иғтибар бүленә. Университеттың бөтә әйҙәүсе преподавателдәре [[Германия]], [[Голландия]], [[Австрия]], [[Италия]], [[Дания]], [[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Израиль дәүләте|Израиль]], [[Төркиә]], [[Черногория]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Ҡаҙағстан]]дың профилле фәнни-беле биреү ойошмаларында һәм һәм алдынғы предприятиеларында ҡыҫҡа мөҙҙәтле стажировка үтте. Университет халыҡ-ара, рәсәй һәм республика кимәлендәге сараларҙы әҙерләүҙә һәм: [[Өфө]]лә ШОС һәм БРИКС илдәре саммиты (2015); «Йәшел энергетика» рәсәй энергетик форумы, үҙ базаһында Бөтә Рәсәй студент Универсиадалары, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығына ҡараған юғары уҡыу йорттарындағы һ. б. профессор-преподаватель составы һәм хеҙмәткәрҙәре араһында (2009, 2011 һәм 2017 йй.) «Сәләмәтлек» Бөтә Рәсәй спартакиадаһын үткәреүҙә эшлекле ҡатнаша. И. И. Ғәбитов уҡыусылар араһында әхлаҡ тәрбиәләүҙә һәм сәләмәт тормошҡа һөйөү формалаштырыуҙа ҙур эш башҡара, спорт һәм мәҙәни сараларҙы ойоштороуҙа инициатива күрһәтә һәм әүҙем ҡатнаша. 2007 йылдан башлап [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда студенттарҙың махсус отрядтары хәрәкәтен яңынан тергеҙеүсе: йыл һайын 1500-дән артыҡ студент «Башаҡ» зона {{comment|Студент төҙөлөш отрядтары|ССО}} составындағы «Механик», «Рәхимле йөрәк», «Сервис», «Финансист» һ. б. отрядтарҙа эшләй. Юғары уҡыу йортоноң студенттары һәм хеҙмәткәрҙәренең йәшәү шарттарын яҡшыртыу буйынса күп эш башҡарыла. Юғары уҡыу йортоноң бөтә студенттары ла төҙөк һәм шарттар тыуҙырылған ятаҡтарҙа торлаҡ менән тәьмин ителә. 2008—2009 йылдарҙа Университеттың 70 хеҙмәткәренә коттедж төҙөлөшө өсөн түләүһеҙ ер участкалары бирелде, 2011 йылда университет юғары уҡыу йорто ППС-ы иҫәбенән «Агромир» торлаҡ-төҙөлөш кооперативы төҙөүгә 60 ер участкаһы бүленә. == Ғилми, ғәмәли һәм педагогик эшмәкәрлеге == Ғәбитов И. И. «Автомобилдәр, тракторҙар һәм мобиль ауыл хужалығы техникаһына техник сервис саралары һәм технологиялары» фән мәктәбенә етәкселек итә. Уның етәкселегендә яғыулыҡ аппаратураларын диагностикалай һәм хеҙмәтләндерә торған электрон саралар уйлап сығарыу буйынса яңы фәнни йүнәлеш, заманса ватан һәм сит илдән һатып алынған ауыл хужалығы тракторҙарына һәм комбайндарына техник сервис технологиялары булдырылған. Ватан трактор дизелдәре өсөн Common Rail тибындағы электрон идара ителеүсе аккумулятор яғыулыҡ системаларын булдырыу һәм уларҙы эксплуатациялауҙыңы теоретик һәм ғәмәли аспекттарын {{comment|аңлатып биргән|сформулировано}}. И. И. Ғәбитов ҡатнашлығында һәм уның етәкселегендә эшләнгән фәнни-техник уйлап сығарыуҙар һәм методикалар киң дәрәжәлә {{comment|һынап ҡаралған|апробированы}} һәм ҙур ремонт предприятиелары уны {{comment|ҡуллана|внедрены}}: Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында, {{comment|тракторҙарҙың техник сервисы мәсьәләләре буйынса Рәсәй ауыл хужалығы фәндәр академияһы структураһындағы һәм Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы министрлығы сиктәрендәге баш ғилми үҙәк|ГНУ ГОСНИТИ}}тә, яғыулыҡ аппаратураларын етештереүсе заводтарҙа (Ногинск ҡалаһы, «Ногинский яғыулыҡ аппаратураһы заводы» ААЙ-те, Ярославль ҡалаһы, ОАО «Ярославль дизель аппаратураһы» ААЙ-те, Барнаул ҡалаһы, «Алтай прецизионный изделиелар заводы» ААЙ-те), машина-технологик станцияларында, ремонт-техник предприятиеларҙа һ.б. Фәнни тикшеренеү һөҙөмтәләре системалы рәүештә халыҡ-ара һәм рәсәй конференцияларында {{comment|белдерелә|докладываются}} һәм күрҙәмәләрҙә күрһәтелә. Фәнни асыштары Россельхозакадемия уҙғарған «Лучшая завершенная научная разработка 2008 г. в агроинженерной сфере АПК» конкурсы призёры булды, {{comment|Рәсәй ауыл хужалығы фәндәр академияһы|РАСХН}} Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй мәғариф һәм фән министрлығы дипломдары һәм миҙалдары менән билдәләнде. 2005 йылда ФГБОУ ВО Башкирский ГАУ базаһында «Всероссийский научно-исследовательский технологический институт ремонта и эксплуатации машинно-тракторного парка Россельхозакадемии» Дәүләт фәнни учреждениеһы (ГНУ ГОСНИТИ) менән бергә ойоштора һәм 2008 йылға саҡлы ГОСНИТИ-ның «Технологии и средства технического сервиса топливной аппаратуры автотракторных и комбайновых двигателей» тигән 19-сы секторына етәкселек итә. 2006 йылдан Рәсәй Сәнәғәт министрлығының автомобиль һәм трактор сәнәғәте үҫеше Департаментының Тармаҡ-ара аналитик үҙәге программалары эксперты булараҡ сығыш яһай. И. И. Ғәбитов Башҡорт дәүләт аграр университеты Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы эргәһендәге «Технологии и средства механизации сельского хозяйства» (05.20.01) һәм «Технологии и средства технического обслуживания в сельском хозяйстве» (05.20.03) белгеслектәре буйынса техник фәндәр докторы һәм кандидаты ғилми дәрәжәләренә диссертациялар яҡлау буйынса ДМ220.003.04-се диссертация советы рәйесе. Бер фән докторы, ун техник фәндәр кандидаты әҙерләне. «Вестник Башкирского государственного аграрного университета» фәнни журналының, Рәсәй электрон фәнни журналдарының баш редакторы. == Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре == Ҙур йәмәғәтселек эше алып бара. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты; мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте Комитеты составына; Дәүләт Йыйылышының Мандат комиссияһы составына; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә республика йәштәр премиялары Комиссияһы составына; Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлығы коллегияһы составына инә; Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлығы Фәнни-техник советы президиумы рәйестәше булып тора, 2008…2014 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы һ.б. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре== * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), * Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министрлыҡтары, * ВЛКСМ Үҙәк Комитеты һәм ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты Почёт грамоталары. == Иң билдәле фәнни хеҙмәттәре == Профессор И. И. Ғәбитов 150-нән артыҡ фәнни хеҙмәт, 27 патент авторы һәс авторҙашы булып тора. Уның киң билдәле ғилми хеҙмәттәре араһында түбәндәгеләр бар: # Габитов, И. И. Обеспечение надежности топливной аппаратуры дизелей сельскохозяйственного назначения в процессе её эксплуатации: монография [Текст] / И. И. Габитов. С-Пб.: Изд-во СПбГАУ, 2000. 317с. # Марков, В. А. Токсичность отработавших газов дизелей: монография [Текст] / В. А. Марков, Р. М. Баширов, И. И. Габитов. М.: Изд-во МГТУ им. Н. Э. Баумана. 2-е издание, перераб. и доп. 2002. 376 с. # Габитов, И. И. Топливная аппаратура автотракторных двигателей: учебное пособие с грифом УМО для студентов вузов [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора. Уфа: Изд-во БГАУ, 2004. 216 с. # Ананьин, А. Д. Диагностика и техническое обслуживание машин: учебник для студентов высших учебных заведений [Текст] / А. Д. Ананьин, В. М. Михлин, И. И. Габитов и др. М.: Издательский центр «Академия», 2008. 432с. # Габитов, И. И. Техническое обслуживание и диагностика топливной аппаратуры автотракторных дизелей: учебное пособие с грифом УМО для студентов вузов [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора. М.:Легион-Автодата, 2008. 248 с. # <nowiki>Лялякин, В.П. Технология технического обслуживания и ремонта топливных насосов высокого давления типа VE : практические рекомендации [Текст] / В.П. Лялякин, И.И. Габитов, и др. М.: Изд-во ГНУ ГОСНИТИ, 2008. 76 с.</nowiki> # Габитов, И. И. Конструкция, расчет и технический сервис топливоподающих систем дизелей: учебное пособие с грифом УМО для студентов вузов. [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора. М.: Легион-Автодата, 2013. 292с. # Габитов, И. И. Система машин и оборудования для реализации инновационных технологий в растениеводстве и животноводстве Республики Башкортостан [Текст] / И. И. Габитов, С. Г. Мударисов, Р. Р. Исмагилов, З. С. Рахимов, М. М. Ямалетдинов и др. // МСХ Российской Федерации, МСХ Республики Башкортостан, Башкирский ГАУ, Национальная Академия Наук Беларуси, Научно-практический Центр Национальной Академии Наук Беларуси по механизации сельского хозяйства. Уфа, 2014. 327 с. # Габитов, И. И. Диагностика и техническое обслуживание машин: учебник для студенческих учреждений высшего образовани [Текст] / И. И. Габитов, А. Д. Ананьин, В. М. Михлин, А. В. Неговора, А. С. Иванов. М. Издательский центр «Академия», 2015. 416 с. === Монографиялары, дәреслектәре, тәҡдимдәре. Мәҡәләләре һәм материалдары === # Баширов, Р. М. ИССЛЕДОВАНИЕ НЕРАВНОМЕРНОСТИ ПОДАЧИ ТОПЛИВА [Текст] / Р. М. Баширов, И. И. Габитов // Тракторы и сельхозмашины. 1992. № 3. С. 15-17. # Габитов, И. И. МАТЕМАТИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ВПРЫСКИВАНИЯ ФОРСУНКИ С ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИМ УПРАВЛЕНИЕМ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора, М. Д. Гафуров // В сборнике: Электрификация сельского хозяйства межвузовский научный сборник. Уфа, 2000. С. 128—137. # Габитов, И. И. УЛУЧШЕНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ДИЗЕЛЕЙ ЭЛЕКТРОННЫМ УПРАВЛЕНИЕМ ПРОЦЕССА ВПРЫСКИВАНИЯ [Текст] / И. И. Габитов // В сборнике: Экология и гуманизм. Материалы второй международной научно-практической конференции. СПбГАУ 2000. С. 29. # Габитов, И. И. РЕЗУЛЬТАТЫ ИССЛЕДОВАНИЯ ДЕПРЕССОРНОЙ ПРИСАДКИ К ЛЕТНЕМУ ДИЗЕЛЬНОМУ ТОПЛИВУ [Текст] / И. И. Габитов // В сборнике: Улучшение эксплуатационных показателей двигателей, тракторов и автомобилей. Сборник научных трудов постоянно действующего научно-технического семинара стран СНГ. 2000. С. 77-80. # Габитов, И. И. ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКАЯ ФОРСУНКА АККУМУЛЯТОРНОЙ СИСТЕМЫ ТОПЛИВОПОДАЧИ ТРАКТОРНОГО ДИЗЕЛЯ [Текст] / И. И. Габитов // В сборнике: Совершенствование мощностных, экономических и экологических показателей ДВС материалы VIII международной научно-практической конференции. Под общей редакцией В. В. Эфроса и А. Н. Гоца. Владимир, 2001. С. 259—261.# Габитов, И. И. УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ДИЗЕЛЬНОГО ТОПЛИВА [Текст] / И. И. Габитов // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2001. № 4. С. 19-21. # Габитов, И. И. ОРГАНИЗАЦИЯ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ЗАРУБЕЖНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов //Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2001. № 5. С. 27-29. # Габитов, И. И. НАДЕЖНОСТЬ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ЗАРУБЕЖНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов //Тракторы и сельхозмашины. 2001. № 2. С. 41-42. # Грехов, Л. В. АККУМУЛЯТОРНАЯ ТОПЛИВНАЯ СИСТЕМА С ЭЛЕКТРОГИДРОУПРАВЛЯЕМОЙ ФОРСУНКОЙ [Текст] / Л. В. Грехов, И. И. Габитов, А. В. Неговора //Тракторы и сельхозмашины. 2001. № 7. С. 14-16. # Габитов, И. И. ТЕХНИЧЕСКИЙ СЕРВИС ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ ЗАРУБЕЖНОГО ПРОИЗВОДСТВА [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Сельские узоры. 2001. № 5. С. 21-22. # Баширов, Р. М. ОПЫТНАЯ СИСТЕМА COMMON-RAIL ДЛЯ ТРАКТОРНОГО ДИЗЕЛЯ ДВИГАТЕЛЕЙ [Текст] / Р. М. Баширов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора, И. И. Габитов, В. Д. Фонов // В сборнике: Актуальные вопросы создания топливоподающих систем трансп ортных дизелей. Материалы научно-технической конференции, посвященной 30-летию Яросл. з-да дизельной аппаратуры. Ярославль, 2002. С. 84-86. # Габитов, И. И. ИССЛЕДОВАНИЕ ЭЛЕКТРОГИДРОУПРАВЛЯЕМОЙ ФОРСУНКИ АККУМУЛЯТОРНОЙ СИСТЕМЫ ТОПЛИВОПОДАЧИ ТРАКТОРНОГО ДИЗЕЛЯ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2002. № 5. С. 25. # Габитов, И. И. РАЗРАБОТКА ИНФОРМАЦИОННО-ИЗМЕРИТЕЛЬНОГО КОМПЛЕКСА ДЛЯ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // Тракторы и сельхозмашины. 2002. № 4. С. 32-33. # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННОЙ НАДЕЖНОСТИ МАШИННО-ТРАКТОРНОГО ПАРКА МТС [Текст] / И. И. Габитов, Р. Ш. Аблеев, А. У. Шамсутдинов // В сборнике: Материалы XLII научно-технической конференции в 3-х частях. Министерство сельского хозяйства РФ, Департамент кадровой политики и образования, Челябинский государственный агроинженерный университет. Челябинск, 2003. С. 10-15. # Габитов, И. И. ДИАГНОСТИРОВАНИЕ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, Л. В. Грехов, А. В. Неговора // В сборнике: Актуальные проблемы теории и практики современного двигателестроения труды международной научно-технической конференции .М, 2003. С. 118—125. # Габитов, И. И. ТОПЛИВНАЯ АППАРАТУРА АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ: учебное пособие с грифом УМО для студентов высших учебных заведений, обучающихся по специальностям 311300 «Механизация сельского хозяйства», 311900 «Технология обслуживания и ремонта машин в АПК» [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора. Уфа: Министерство сельского хозяйства РФ; Башкирский государственный аграрный университет. 2004. # Неговора, А. В.ОПТИМИЗАЦИЯ ФОНДА ЗАПЧАСТЕЙ [Текст] / А. В. Неговора, Р. Ш. Аблеев, И. И. Габитов //Тракторы и сельхозмашины. 2004. № 4. С. 42-44. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА РАБОТЫ АВТОМАТА ОПЕРЕЖЕНИЯ ВПРЫСКА ТОПЛИВА НАСОСОВ ТИПА VE [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин, И. Р. Хазиев // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2005. № 11. С. 35-36. # Габитов, И. И. ФОРМИРОВАНИЕ ФОНДА ЗАПАСНЫХ ЧАСТЕЙ В МАШИННО-ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СТАНЦИЯХ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора, В. И. Портнов // Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2006. № 11. С. 2-4. # Габитов, И. И. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин // Машинно-технологическая станция. 2006. № 11. С. 41-43. # Габитов, И. И. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин //Машинно-технологическая станция. 2006. № 2. С. 41-43. # Габитов, И. И. УЛУЧШЕНИЕ ЭКСПЛУАТАЦИОННЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ ПОСРЕДСТВОМ РЕАЛИЗАЦИИ В РЕМОНТНОМ ПРОИЗВОДСТВЕ МОНИТОРИНГА ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ [Текст] / И. И. Габитов // Известия Международной академии аграрного образования. 2006. № 1. С. 96-110. # Габитов, И. И. ТЕХНИЧЕСКИЙ СЕРВИС ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // В сборнике: Двигатель — 2007 Сборник научных трудов по материалам Международной конференции, посвященной 100-летию школы двигателестроения МГТУ им. Н. Э. Баумана. 2007. С. 556—560. # Габитов, И. И. ОСОБЕННОСТИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ИМПОРТНЫХ МОБИЛЬНЫХ СЕЛЬХОЗМАШИН [Текст] / И. И. Габитов, В. И. Портнов //Тракторы и сельскохозяйственные машины. 2007. № 1. С. 49. # Габитов, И. И. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] И. И. Габитов, В. А. Ильин //Труды ГОСНИТИ. 2007. Т. 100. С. 59-62. # Габитов, И. И. ОСОБЕННОСТИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ИМПОРТНЫХ МОБИЛЬНЫХ СЕЛЬХОЗМАШИН [Текст] / И. И. Габитов, В. И. Портнов //Тракторы и сельхозмашины. 2007. № 1. С. 52. # Габитов, И. И. СОВЕPШЕНСТВОВАНИЕ ТЕХНОЛОГИИ РЕГУЛИPОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ [Текст] / И. И. Габитов, Р. Ш. Аблеев, А. Г. Габбасов //Тракторы и сельхозмашины. 2007. № 7. С. 47-49. # Габитов, И. И. СОВРЕМЕННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ И СРЕДСТВА ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТРАКТОРОВ И СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕХНИКИ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // В сборнике: Достижения науки — агропромышленному производству Материалы XLVII Международной научно-технической конференции, посвященной 100-летию со дня рождения И. Е. Ульмана. Челябинский ГАУ. Челябинск, 2008. С. 102—108. # Габитов, И. И. СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2008. Т. 101. С. 38-44. # Габитов, И. И. ЭЛЕКТРОННАЯ СЕРВИСНАЯ ИНФОРМАЦИЯ В СИСТЕМЕ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА [Текст] / И. И. Габитов, А. Ф. Ахметов, И.Я .Биккинин //Труды ГОСНИТИ. 2008. Т. 102. С. 33-36. # Габитов, И. И. ТЕНДЕНЦИИ РАЗВИТИЯ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ДИЗЕЛЬНОЙ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Тракторы и сельхозмашины. 2008. № 10. С. 43-48. # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ДИЗЕЛЕЙ В СОВРЕМЕННЫХ ДВС [Текст] / И. И. Габитов // Известия Международной академии аграрного образования. 2008. Т. 1. № 7. С. 163—167. # Габитов, И. И. ОРГАНИЗАЦИЯ ФИРМЕННОГО ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА КОММЕРЧЕСКОЙ ТЕХНИКИ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2009. Т. 104. № 1. С. 16-19. # Габитов, И. И. ПЕРСПЕКТИВЫ ПРОИЗВОДСТВА КОЛЕСНОГО ТРАКТОРА ТЯГОВОГО КЛАССА 3 В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора, И. Я. Биккинин, А. Ф. Ахметов //Международный технико-экономический журнал. 2009. № 2. С. 52-54. # Габитов, И. И. РАЗРАБОТКА ДИАГНОСТИЧЕСКОГО МОДУЛЯ ДЛЯ ПРОВЕРКИ АККУМУЛЯТОРНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ ТИПА COMMON RAIL [Текст] / И. И. Габитов, А. А. Козеев, Р. В. Ягодин //Международный научный журнал. 2009. № 2. С. 81-83. # Габитов, И. И. ОДНОКАНАЛЬНЫЙ СТЕНД ДЛЯ ИСПЫТАНИЯ ТНВД СОВРЕМЕННЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Г. Габбасов, Р. В. Ягодин //Тракторы и сельхозмашины. 2009. № 12. С. 46-48. # Габитов, И. И. БАШКИРСКОМУ ГОСУДАРСТВЕННОМУ АГРАРНОМУ УНИВЕРСИТЕТУ — 80 ЛЕТ [Текст] / И. И. Габитов //Механизация и электрификация сельского хозяйства. 2010. № 3. С. 2-4. # Габитов, И. И. МАЛОГАБАРИТНЫЙ СТЕНД ДЛЯ ИСПЫТАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, Р. В. Ягодин, А. Ф. Ахметов, В. А. Ильин //Достижения науки и техники АПК. 2010. № 2. С. 57-58. # Габитов, И. И. АНАЛИЗ НЕИСПРАВНОСТЕЙ ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК ТИПА COMMON RAIL [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев, Р. А. Вахитов //Тракторы и сельхозмашины. 2011. № 11. С. 41-43. # Габитов, И. И. ОБЕСПЕЧЕНИЕ РАБОТОСПОСОБНОСТИ ФОРСУНОК ДИЗЕЛЬНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ COMMON RAUL [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2012. Т. 109. № 1. С. 151—153. # Габитов, И. И. РЕГИОНАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ОРГАНИЗАЦИИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕХНИКИ И ОБОРУДОВАНИЯ/ И. И. Габитов, И. С. Нуриев, А. З. Нуриев // Труды ГОСНИТИ. 2012. Т. 109. № 2. С. 4-7. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА КАЧЕСТВА РАБОТЫ ТОПЛИВОПОДАЮЩИХ СИСТЕМ ДВС В ПРОЦЕССЕ ОРГАНИЗАЦИИ ИХ СЕРВИСА [Текст] / И. И. Габитов //Известия Международной академии аграрного образования. 2012. Т. 1. № 14. С. 134—142. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕМОНТА ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев, Р. А. Вахитов //Вестник Башкирского государственного аграрного университета. 2012. № 4 (24). С. 60-64. # Габитов, И. И. ОБЕСПЕЧЕНИЕ АГРОЭКОЛОГИЧЕСКОЙ БЕЗОПАСНОСТИ В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН: монография [Текст] / И. И. Габитов, Р. Р. Исмагилов, И. К. Хабиров, М. М. Хайбуллин, К.Ю Кимаев и др. // Российская академия сельскохозяйственных наук, Академия Наук Республики Башкортостан, Академия Наук Республики Татарстан. Уфа: Издательство «Гилем», 2013. 111 с. # Коваленко, Н. А. РЕКОМЕНДАЦИИ ПО ВОЗДЕЛЫВАНИЮ ОСНОВНЫХ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР, СОХРАНЕНИЮ И ПОВЫШЕНИЮ ПЛОДОРОДИЯ ПОЧВ СЕВЕРО-ВОСТОЧНОЙ ЛЕСОСТЕПНОЙ ЗОНЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА ОСНОВЕ АДАПТИВНО-ЛАНДШАФТНОГО ЗЕМЛЕДЕЛИЯ: монография [Текст] / Н. А. Коваленко, Р. Ш. Афзалов, В. Н. Незнанов, И. И. Габитов, М. М. Хайбуллин, И. К. Хабиров и др. Уфа: БашГАУ, 2013. 217 с # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕМОНТА ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК АККУМУЛЯТОРНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев // Ремонт. Восстановление. Модернизация. 2013. № 7. С. 17-20. # Габитов, И. И. ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ РЕМОНТА ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИ-ЧЕСКИХ ФОРСУНОК АККУМУЛЯТОРНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЬНЫХ ДВИГАТЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев // Техника и оборудование для села. 2013. № 1 (187). С. 38-41. # Габитов, И. И. ОЦЕНКА РЕМОНТОПРИГОДНОСТИ КЛАПАННЫХ УЗЛОВ ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК АВТОТРАКТОРНЫХ И КОМБАЙНОВЫХ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. Р. Валиев, Р. А. Вахитов // Известия Международной академии аграрного образования. 2013. Т. 4. № 16. С. 61-65. # Габитов, И. И. ГАЗОГЕНЕРАТОРНАЯ УСТАНОВКА ДЛЯ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ В СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОМ ПРОИЗВОДСТВЕ [Текст] / И. И. Габитов, В. А. Ильин, У. К. Галимов //Известия Международной академии аграрного образования. 2013. Т. 4. № 16. С. 65-67. # Лачуга, Ю. Ф. О ВОПРОСАХ ТЕХНИЧЕСКОЙ ОСНАЩЕННОСТИ АГРАРНОГО ПРОИЗВОДСТВА В РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ И РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ [Текст] / Ю. Ф. Лачуга, И. И. Габитов // Вестник Башкирского государственного аграрного университета. 2013. № 3 (27). С. 96-100. # Габитов, И. И. Система машин и оборудования для реализации инновационных технологий в растениеводстве и животноводстве Республики Башкортостан [Текст] / И. И. Габитов, С. Г. Мударисов, Р. Р. Исмагилов, З. С. Рахимов, М. М. Ямалетдинов и др. // МСХ Российской Федерации, МСХ Республики Башкортостан, Башкирский ГАУ, Национальная Академия Наук Беларуси, Научно-практический Центр Национальной Академии Наук Беларуси по механизации сельского хозяйства. Уфа, 2014. 327 с. # Габитов, И. И. РАЗРАБОТКА СИСТЕМЫ МАШИН ДЛЯ РЕАЛИЗАЦИИ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В РАСТЕНИЕВОДСТВЕ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН [Текст] / И. И. Габитов, С. Г. Мударисов, Р. Р. Исмагилов, И. Г. Асылбаев, И. Д. Гафуров, А. М. Аблеева // Достижения науки и техники АПК. 2014. № 5. С. 57-62. # Габитов, И. И. КОРРЕКТИРОВКА БАЗОВЫХ ХАРАКТЕРИСТИК УПРАВЛЕНИЯ ТОПЛИВОПОДАЧЕЙ ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИХ ФОРСУНОК ПРИ ТЕХНИЧЕСКОМ ОБСЛУЖИВАНИИ [Текст] / И. И. Габитов, Валиев А. Р., Вахитов Р. А.//Труды ГОСНИТИ. 2014. Т. 114. № 1. С. 31-34. # СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СРЕДСТВ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА АВТОТРАКТОРНОЙ И МОБИЛЬНОЙ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕХНИКИ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2014. Т. 117. С. 62-66. # Ананьин А. Д. ДИАГНОСТИКА И ТЕХНИЧЕСКОЕ ОБСЛУЖИВАНИЕ МАШИН: учебник [Текст] / Ананьин А. Д., Михлин В. М., И. И. Габитов, А. В. Неговора, Иванов А. С. М.: Издательский центр «Академия»", 2-е издание, переработанное и дополненное.2015. 416 с. # Габитов, И. И. ПЕРЕДОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ТЕХНИЧЕСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ И РЕМОНТА ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ДИЗЕЛЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора // Вестник Башкирского государственного аграрного университета. 2015. № 3 (35). С. 40-44. # Габитов, И. И. СРЕДСТВА И ТЕХНОЛОГИИ ТЕХНИЧЕСКОГО СЕРВИСА ДИЗЕЛЬНЫХ ТОПЛИВНЫХ СИСТЕМ С ЭЛЕКТРОННЫМ УПРАВЛЕНИЕМ И ПЕРСПЕКТИВЫ ИНДИВИДУАЛЬНОЙ ЭЛЕКТРОННОЙ НАСТРОЙКИ ЕЕ КОМПОНЕНТОВ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Труды ГОСНИТИ. 2016. Т. 125. С. 54-61. # Габитов, И. И. ОБЕСПЕЧЕНИЕ РАБОТОСПОСОБНОСТИ ТОПЛИВОПОДАЮЩИХ СИСТЕМ ДИЗЕЛЕЙ ПУТЕМ ИНДИВИДУАЛЬНОЙ КОРРЕКТИРОВКИ БАЗОВЫХ ХАРАКТЕРИСТИК УПРАВЛЕНИЯ ТОПЛИВОПОДАЧЕЙ [Текст] / И. И. Габитов, А. В. Неговора //Российская сельскохозяйственная наука. 2016. № 4. С. 84-88. === Уйлап сығарыуҙарына, файҙалы моделдәренә патенттары, ЭВМ программаларын рәсми теркәү таныҡлҡтары === # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И. [https://web.archive.org/web/20170301005632/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005632/https://web.archive.org/web/20170301005632/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html |date=2017-03-01 }} Авторское свидетельство на изобретение № 1768792 СССР 15.10.1992]. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И., Ахметов С. М., Неговора А. В. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2059870&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2059870 10.05.1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005341/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2059870&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И., Неговора А. В. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2116497&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2116497 27.07.1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005700/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2116497&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ФОРСУНКА С ЭЛЕКТРОГИДРАВЛИЧЕСКИМ УПРАВЛЕНИЕМ ДЛЯ АККУМУЛЯТОРНЫХ СИСТЕМ ТОПЛИВОПОДАЧИ Баширов P.M., Габитов И. И., Гафуров М. Д., Гаянов М. Р., Динисламов М. Г., Неговора А. В. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2159864&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2159864 24.11.1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005309/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2159864&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ЦИКЛОВОЙ ПОДАЧИ ТОПЛИВА Баширов P.M., Габитов И. И. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 1768792 29.08.1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005632/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=1768792&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ТОПЛИВНАЯ СИСТЕМА ДЛЯ ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ Баширов P.M., Габитов И. И., Костарев К. В., Неговора А. В., Галиуллин P.P. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201523&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2201523 30.06.2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005448/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201523&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ТОПЛИВНАЯ СИСТЕМА ДЛЯ ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ Баширов P.M., Габитов И. И., Костарев К. В., Неговора А. В., Галиуллин P.P. Патент на изобретение RUS [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201524&TypeFile=html 2201524 18.09.2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180354/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2201524&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ЭЛЕКТРОГИДРОУПРАВЛЯЕМАЯ ФОРСУНКА ДЛЯ АККУМУЛЯТОРНЫХ СИСТЕМ ТОПЛИВОПОДАЧИ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2253032&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2253032 25.02.2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005637/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2253032&TypeFile=html |date=2017-03-01 }} # Автомобиль 2003. ''Габитов И. И., Неговора А. В., Акчурин Р. Р.'' Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610737. 24.03.2004. # Тепловой расчет ДВС. ''Габитов И. И., Неговора А. В.'' Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610738. 24.03.2004. # Расчет оптимального уровня запаса топливной аппаратуры при МТС. ''Габитов И. И., Неговора А. В.,'' Аблеев Р. Ш., Портнов В. И. Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610739. 24.03.2004. # Трактор 2003. ''Габитов И. И., Неговора А. В., Акчурин Р. Р.'' Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2004610740. 24.03.2004. # Оптимизация обменного фонда запасных частей. ''Габитов И. И., Неговора А. В.,'' Портнов В. И. Свидетельство об официальной регистрации программ для ЭВМ № 2006614086. 25.11.2006. # УНИВЕРСАЛЬНАЯ СТЕНДОВАЯ ФОРСУНКА ''Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г., Хазиев И. Р.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2294451&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2294451 07.02.2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180351/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2294451&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Ильин В. А. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2290528&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2290528 17.03.2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005657/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2290528&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # СТЕНДОВАЯ ФОРСУНКА ДЛЯ РЕГУЛИРОВКИ ТОПЛИВНЫХ НАСОСОВ ВЫСОКОГО ДАВЛЕНИЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г., Хазиев И. Р. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=50261&TypeFile=html Патент на полезную модель RUS 50261 30.05.2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005627/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=50261&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ПАРОВОГО ОБОГРЕВА МАСЛЯНОГО КАРТЕРА ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Байрамов Р. А., Гусев Д. А. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=61359&TypeFile=html Патент на полезную модель RUS 61359 07.11.2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005311/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=61359&TypeFile=html |date=2017-03-01 }} # СТЕНД ДЛЯ ИСПЫТАНИЯ ДИЗЕЛЬНОЙ ТОПЛИВНОЙ АППАРАТУРЫ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Нигматуллин Ш. Ф., Габбасов А. Г., Ильин В. А., Ягодин Р. В.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2372517&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2372517 04.06.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180156/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2372517&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ДИАГНОСТИРОВАНИЯ ТОПЛИВОПОДАЮЩИХ СИСТЕМ АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Нигматуллин Ш. Ф., Габбасов А. Г., Ильин В. А., Козеев А.А''. [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2388929&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2388929 25.12.2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005634/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2388929&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ИССЛЕДОВАНИЯ ПОДАЧИ ТОПЛИВА ТОПЛИВОПОДАЮЩЕЙ АППАРАТУРОЙ В ДИЗЕЛЯХ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Габбасов А. Г., Валиев А. Р., Давлетов А. Ф.'' П [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2433299&TypeFile=html атент на изобретение RUS 2433299 24.03.2010]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. # УСТРОЙСТВО С ЭЛЕКТРОННЫМ УПРАВЛЕНИЕМ ДЛЯ ПАРОВОГО ОБОГРЕВА МАСЛЯНОГО КАРТЕРА ДВИГАТЕЛЯ ВНУТРЕННЕГО СГОРАНИЯ, КОРОБКИ ПЕРЕДАЧ, МОСТОВ ''АВТОМОБИЛЯ Габитов И. И., Неговора А. В., Разяпов М. М., Гусев Д. А.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2478824&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2478824 15.04.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301180256/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2478824&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ТЕПЛОВОЙ ПОДГОТОВКИ АГРЕГАТОВ АВТОМОБИЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Разяпов М. М., Гусев Д. А.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2480617&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2480617 15.04.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005413/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2480617&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ПРИСПОСОБЛЕНИЕ ДЛЯ СБОРКИ ФОРСУНОК АВТОТРАКТОРНЫХ ДИЗЕЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Махиянов У. А., Габдрахимов'' ''М. М.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2446041&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2446041 15.03.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005344/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2446041&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # УСТРОЙСТВО ДЛЯ ОПРЕДЕЛЕНИЯ ХАРАКТЕРИСТИКИ ВПРЫСКИВАНИЯ ТОПЛИВА ТОПЛИВОПОДАЮЩЕЙ АППАРАТУРОЙ ДИЗЕЛЕЙ ''Габитов И. И., Неговора А. В., Нигматуллин Ш. Ф., Низамутдинов А. И.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2578019&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2578019 05.05.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005640/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2578019&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # СПОСОБ ПОЛУЧЕНИЯ МЕДОВОГО НАПИТКА БРОЖЕНИЯ (МЕДОВУХИ) ''Юмагужин Г. Г., Юмагужин Ф. Г., Абдулгазина Н. М., Габитов И. И., Янбаев Ю. А., Фархутдинов Р. Г.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2553381&TypeFile=html Патент на изобретение RUS 2553381 27.03.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005445/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2553381&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ЭЛЕКТРОПРИВОД МАСЛЯНОГО НАСОСА СИСТЕМЫ СМАЗКИ КОРОБКИ ПЕРЕДАЧ ZF ''Габитов И. И., Неговора А. В., Разяпов М. М., Закиев М. Г., Жумагулов А. Х.'' [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=167369&TypeFile=html Патент на полезную модель RUS 167369 10.01.2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301005556/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPM&DocNumber=167369&TypeFile=html |date=2017-03-01 }}. # ГАЗОГЕНЕРАТОРНАЯ УСТАНОВКА ОБРАЩЕННОГО ПРОЦЕССА С ЛОКАЛЬНЫМ ПОДОГРЕВОМ ''Габитов И. И., Костарев К. В., Балтиков Д. Ф., Садритдинов О. К.'' [http://www.fips.ru/cdfi/fips.dll/ru?ty=29&docid=167783&ki=PM Патент на полезную модель RUS 167783 10.01.2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120170515/https://www.fips.ru/cdfi/fips.dll/ru?ty=29&docid=167783&ki=PM |date=2025-01-20 }}. == Танылыуы == * <u>2005</u>: Почетная грамота Министерства сельского хозяйства Российской Федерации; * <u>2006</u>: Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан; * <u>2012, 2015</u>: Благодарность Министерства сельского хозяйства Российской Федерации; * <u>2015</u>: Почетный знак Государственного Собрания — Курултай Республики Башкортостан «За особый вклад в развитие законодательства Республики Башкортостан»; * <u>2016</u>:Почетная грамота Министерства образования и науки Российской Федерации == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Габитов,_Илдар_Исмагилович] * [http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210004109/http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/ |date=2013-02-10 }} * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957299]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Габитов_Ильдар_Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117112011/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-11-17 }} * [] == Әҙәбиәт == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957299 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901051454/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957299 |date=2018-09-01 }} * Единый республиканский бизнес-портал <nowiki>http://www.erbp.ru/people/15537</nowiki> * Официальный сайт партии ЕДИНАЯ РОССИЯ http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210004109/http://bashkortostan.er.ru/persons/7731/ |date=2013-02-10 }} * «Образование: путь к успеху» http://www.obrazovanie-ufa.ru/persons/Gabitov_Ildar_Ismagilovich.htm?info * «Уфимские ведомости» 19.03.2009 г. Первым пришёл уфимский ректор! http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=5&n_id=319{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * «Советский спорт» 19.05.2014 г. БГАУ: первый после физкультурников http://wap.sovsport.ru/gazeta/article-item/712217{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * «Вечерняя Уфа» 6.09.2016 г. Скажите импортозамещению… «Сы-ы-ыр»!http://vechufa.ru/news/8967-skazhite-importozamescheniyu-sy-y-yr.html * «Республика Башкортостан» 12.11.2013 г. Золотой «Колос» аграрного университета http://resbash.ru/stat/2/5071 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828205617/http://resbash.ru/stat/2/5071 |date=2014-08-28 }} * «Республика Башкортостан» 14.10.2010 г. Кузница сельских кадровhttp://resbash.ru/pdf/2010/10/RB-14-10-3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830132234/http://resbash.ru/pdf/2010/10/RB-14-10-3.pdf |date=2014-08-30 }} * Энциклопедия Урала http://энциклопедия-урала.рф/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117112011/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-11-17 }} * Башкирская энциклопедия http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/10713{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Энциклопедия Известные ученые 29.12.2010 г. http://www.famous-scientists.ru/10788 * Республиканская общественно-политическая газета Федерации профсоюзов Республики Башкортостан «Действие» № 4 2017 г. "Экзамен на «отлично» http://www.deistvie.fprb.ru/arhiv.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228172608/http://www.deistvie.fprb.ru/arhiv.html |date=2017-02-28 }} <!-- [[Категория:Заслуженные деятели науки Республики Башкортостан]] [[Категория:Выпускники Башкирского государственного аграрного университета]] [[Категория:Депутаты Государственного собрания Башкортостана 4-го созыва]] [[Категория:Депутаты Государственного собрания Башкортостана 5-го созыва]] [[Категория:Ректоры вузов Уфы]] [[Категория:Преподаватели Башкирского государственного аграрного университета]] [[Категория:Члены «Единой России»]] --> sixb6re7dcwetbtm4lwkaq9azmronvq «Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы 0 139128 1308716 1302325 2026-11-06T10:07:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308716 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы''' — 2002 йылдың 28 ноябрендә теркәлгән. == Рәсәй нефтебазалары тарихы == Тәүге нефть келәттәре — хәҙерге заман нефтебазалары прообразы — Рәсәйҙә XVII быуатта барлыҡҡа килгән. Нефтте балсыҡлы грунттағы йәки үҙенсәлекле цемент менән ҡатырылған һәм көмбәҙле таш ҡапҡастар менән ябылған ер аҫтындағы таш резервуарҙа 4…5 метр тәрәнлектәге ер соҡор-амбарҙарҙа һаҡлағандар. Нефтте һаҡлауҙың шундай ысулы XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем дауам иткән. Таш резервуарҙар күләме 50000 м³-ҡа еткән. Нигеҙҙә улар баҡы нефть промыслалары районында төҙөлгән. Рәсәй территорияһында XIX быуаттың 80-се йылдар башына саҡлы кәрәсин тейәп килтерелгән америка имән мискәләре ҡулланылған. Әммә 1881 йылда Царицында (хәҙер Волгоград) «Ағалы-энеле Нобель товарищество»һында 8 бот һыйҙырышлы мискәләр эшләп сығарыусы механик {{comment|мискә яһағыс|бондарка}} уйлап табылған. Артабанғы йылдарҙа шуға оҡшаш етештереү Ярославлдә, Рыбинскиҙа, Һарытауҙа, Өфөлә һ. б. ҡалаларҙа барлыҡҡа килгән. Рәсәйҙә төрлө күләмдәге шыйыҡса һыйҙырышлы ағас һәм металл {{comment|һауыт|тара}} етештереү һәм йүнәтеү буйынса үҙ матди-техник базаһын булдырыу нефть лавкалары, нефть келәттәре һәм нефтебазалар тарафынан ассортименты, һаны, сифаты һәм заказ бирелгән нефть продукттарын ваҡытында ҡулланыусыға еткереү мөмкинлек биргән. Тәүге нефтебазалар {{comment|тарҡау|стихийно}}, планһыҙ төҙөлгән, маҡсатҡа ярашлы ҡулланылмаған, фән һәм техника талаптары иҫәпкә алыемаған. СССР-ҙа иретеп йәбештереп яһалған резервуарҙарға 1937 йылда тәүге {{comment|дәүләт стандарты|ГОСТ}} барлыҡҡа килгән. Ул саҡта төп талаптар 11,6 һәм 22,2 м³ күләмле параметрлы резервуарҙарға ҡуйылған булған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — 1944 йылда — иретеп йәбештереп техникаһын камиллаштырыу менән бәйле 4600 м³ күләмле иретеп йәбештереү ысулы менән яһалған резервуарҙарға ГОСТ ҡабул ителгән. 1951 йылға ҡоросто иретеп йәбештереү юлы менән эшләнгән резервуарҙарҙың иң юғары максимальный күләме 10500 м³ еткән. Һуңғараҡ резервуарҙарҙы фәҡәт иретеп йәбештереү ярҙамында эшләгәндәр. Уларҙың юғары күләме 50000 м³ еткән. Көнбайыш Себерҙә яңы ятҡылыҡтар асыу менән бәйле нефть сығарыуҙың ҙур тиҙлектә үҫеше нефть продукттарын етештереү күләмен арттырҙы, шуның һөҙөмтәһе булып нефть продукттары менән тәьмин итеү системаһы үҫешенә ҡеүәтле импульс бирҙе. Был осорҙа ул Дәүләт комитетына — РСФСР Нефтепродукт Дәүләт комитетына берләшә. 70-се йылдар аҙағында — начале 80-се йылдар башында был тармаҡҡа 52 территориаль идаралыҡ, шул иҫәптән 1224 нефтебаза, 496 нефтебаза филиалы, 9893 стационар һәм күсереп йөрөтөлөүсе автозаправка станциялары ҡараған. Вертикаль һәм горизонталь резервуарҙарҙың {{comment|бөтә булған|суммарная}} һыйҙырыш күләме 28 млн м³-ҙан артыҡ, тармаҡтың ҡулланыу йөк әйләнеше — 320 млн тоннаға яҡын булған. 90-сы йылдар башынан нефть продукттары менән тәьмин итеү системаһы бик тиҙ үҙгәрә башлай. Бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә РСФСР {{comment|Госкомнефтепродукт| Нефтепродукт Дәүләт комитеты}}ы «Роснефтепродукт» концерны тип үҙгәртеп ҡорола, һәм ул, үҙ сиратында, башҡа дәүләт структуралары менән «Роснефть» дәүләт предприятиеһы подразделениеһы — «Главнефтепродукт» тип үҙгәртеп ҡорола. Хәҙерге осорҙа нефть табыуҙың һәм шуға ярашлы нефть продукттарын етештереүҙең кәмеүе менән бәйле количество нефтебазалар һаны ла ҡыҫҡарҙы. Бер үк ваҡытта бөтә нефть компаниялары ла әүҙем рәүештә автозаправка станциялары төҙөү менән мәшғүл<ref>https://www.metod-kopilka.ru/issledovatelskaya_rabota_na_temu_istoriya_obrazovaniya_s.mursalimkino-2471.htm</ref>. == Эшмәкәрлеге == Мөрсәлим нефтебазаһы 1935 йылда асылған. <!-- Нефтебаза — ул нефть продукттарын ҡабул итә, һаҡлай һәм ҡулланыусыларға һатыу ойоштороу өсөн тәғәйенләнгән һәм ҡоролмалар комплексынан торған предприятие. Нефтебазаларҙың төп тәғәйенләнеше — сәнәғәтте, транспортты, ауыл хужалығын һәм башҡа ҡулланыусыларҙы кәрәкле күләмдә һәм ассортиментта өҙлөкһөҙ тәьмин итеү; нефть продукттарының сифатын һаҡлау һәм уларҙы ҡабул иткәндә, һаҡлағанда һәм ҡулланыусыға һатҡанда юғалтыуҙарҙы кәметеү. Нефтебазалар янғын ҡурҡынысы менән хәүефле. Бигерәк тә резервуар — янғын сығыу ҡурҡынысы янаған объект. Шуның өсөн нефтебазаларҙың янғын хәүефе буйынса критерийҙары итеп резервуар паркының бөтә күләме алына. Уның дәүмәле нефтебазаларҙы категорияларға бүлеүҙең нигеҙенә һалынған --> Һуғыш йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа Мөрсәлим нефтебазаһының директоры булып Сәйетғәлин Әхтәм Сәйетғәле улы (1908—1987) эшләгән. Мөрсәлим нефтебазаһының төп эшмәкәрлек төрө — {{comment|«Мотор яғыулығын ваҡлап һатыу»|«Розничная торговля моторным топливом»}}. Хәҙерге көндә тулы атамаһы — «Башкирнефтепродукт», Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы. Юридик адресы: 452485, Башҡортостан Республикаһы, Салауат районы, Мөрсәлим ауылы, Крупская урамы, 1-се йорт. Ойоштороу-хоҡуҡи формаһы — вәкәләтлектәре һәм филиалдары. Милек тибы — башҡа төрлө ҡатнаш рәсәй милеге. Төп дәүләт регистрация номеры: 1020203088927<ref>Сайт: Общероссийский классификатор организационно-правовых форм: Представительство и филиал, ИНН: 0274052610</ref>. Беренсел теркәү датаһы — 2002 йылдың 28 ноябре. Ярҙамсыл эшмәкәрлек төрҙәре: * Урындағы торба үткәргестәр, элемтә һәм электр үткәргес линиялары — {{comment|һуҙыу|прокладка}} һәм төҙөү * Мотор яғыулығы (авиация бензинын индереп) — күмәртәләп һатыу * Бөтә төр биналар һәм ҡоролмалар — дөйөм төҙөлөш эштәре * Мотор яғыулығы, автотранспорт өсөн яғыулыҡ-майлау материалдары — ваҡлап һатыу * Яғыулыҡ — агенттар аша һатыу == Ҡаҙаныштары, наградалары == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Резервуар вертикальный стальной == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://megapredmet.ru/1-4536.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805005458/http://megapredmet.ru/1-4536.html |date=2018-08-05 }} * [https://www.metod-kopilka.ru/issledovatelskaya_rabota_na_temu_istoriya_obrazovaniya_s.mursalimkino-2471.htm] * [http://actez.ru/company/0599087]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ufa.comrates.ru/id/2795997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826052419/http://ufa.comrates.ru/id/2795997 |date=2018-08-26 }} * [http://www.ufainfo.ru/f/mursalimkinskiy-uchastok-slivanaliva-oao-bashkirnefteprodukt-31083] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202503/http://www.ufainfo.ru/f/mursalimkinskiy-uchastok-slivanaliva-oao-bashkirnefteprodukt-31083 |date=2018-08-02 }} * [http://ufa.yellmarket.ru/comp/60532536]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20190821033124/http://zely.ru/company/4466932/fl-mursalimkinsky-oao-bashkirnefteprodukt] * [http://www.indboard.ru/news/2656.html] * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Резервуар_вертикальный_стальной] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ойошмалар]] fa7bksy5l6aprqcp18yxeu2umb5eamh Ғәниева Лиза Ибраһим ҡыҙы 0 139152 1308429 1192532 2026-11-05T16:25:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Лиза Ибраһим ҡыҙы Ғәниева''' ([[1941 йыл]], [[БАССР]], [[Салауат районы]], [[Шәрип (Салауат районы)|Шәрип]] ауылы) — Салауат районының почетлы гражданы ([[2017]]). == Биографияһы == Лиза Ибраһим ҡыҙы 1941 йылда Салауат районы Шәрип ауылында тыуған. География уҡытыусыһы. Оҙаҡ йылдар БР халыҡ мәғарифы һәм фәне хеҙмәткәрҙәре Профсоюзының Салауат район ойошмаһы рәйесе була. 2014 йылда БР Юғары судының халыҡ заседателе итеп һайланған. == Маҡтаулы исемәре == 2017 йылдың 27 мартында Салауат районының почётлы гражданы исеме бирелә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190818073842/https://whokpo.com/view/toprof-rabotnikov-obrazovaniya-salavatskogo-1yo61] * [https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/documents/536373/ О присвоении звания «Почетный гражданин муниципального района Салаватский район Республики Башкортостан» Ганиевой Лизе Ибрагимовне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashkortostan.regnews.org/law/cw/tw.htm ОБ ИЗБРАНИИ ВЕРХОВНОГО СУДА БАШКИРСКОЙ АВТОНОМНОЙ СОВЕТСКОЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ РЕСПУБЛИКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190227023958/http://bashkortostan.regnews.org/law/cw/tw.htm |date=2019-02-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] [[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]] peq9nyjep08f6kgaffw83t0us5rtcjk Ҡырһа 0 139308 1308552 1296517 2026-11-05T23:24:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308552 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡырһа}} {{ТП-Рәсәй| Ҡырһа|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡырһа |төп исеме = {{lang-ru|Кирса}} |ил = |герб = Coat_of_Arms_of_Verkhneuralsk_(Chelyabinsk_oblast).png |флаг = Flag_of_Verkhneuralsk_(Chelyabinsk_oblast).png |герб киңлеге = 180px |флаг киңлеге = | lat_deg = 53.636895 | lon_deg = 58.938026 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = source:yandexmaps |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Силәбе өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Верхнеурал районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡырһа |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 937 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[урыҫтар]] (76%),[[башҡорттар]] (14 %), [[ҡаҙаҡтар]](3%) |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = |DST = |почта индексы = 457694 |почта индекстары = | коды = 35143 |автомобиль коды = 74, 174 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡырһа''' ({{lang-ru|Кирса}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Верхнеурал районы]]ндағы ауыл, [[Ҡырһа ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 937 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 431 ир-ат һәм 506 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Моисеева Светлана Алексеевна]] (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Екатеринбург]]тағы [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал федераль университеты]]ның, фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/kac.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023071127/http://old.toposural.ru/html/kac.htm |date=2021-10-23 }} * [https://web.archive.org/web/20230212183758/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kirsinskoe-selskoe-poselenie&id=7976 Кирсинское сельское поселение] [[Категория:Верхнеурал районы тораҡ пункттары]] hu55dhb3wwecoassmqn9dwvef4v9rz8 Әхмәтов Хәмзә Рәис улы 0 139526 1308659 1070106 2026-11-06T06:04:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308659 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәтов Хәмзә Рәис улы''' ([[3 июль]] [[1958 йыл]] — [[13 октябрь]] [[2007 йыл]]) — Рәсәйҙең дәүләт һәм [[сәйәси эшмәкәр]]е. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты<ref>[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/PB/Materials/parlam_tom_2-3.pdf Страница 404]</ref>, [[Ҡырмыҫҡалы районы]] хакимиәте башлығы (2000—2007)<ref name="autogenerated2">Указ Президента РБ №УП-27 от 19.01.2000 г.</ref>, Башҡортостан Республикаһының 3-сө класлы Действительный дәүләт кәңәшсеһе, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.<ref>Присвоено приказом МО РФ № 029 от 10.05.2005 г. удостов. ГД № 1159435</ref> == Биографияһы == 1958 йылдың 3 июлендә БАССР-ҙың [[Иҫке Ихсан|Саҡмағош районы Иҫке Иҡсан]] ауылында тыуа; [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]], ғалим агроном; Свердловск Юғары партия мәктәбен; Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идараһы академияһын тамамлай. * 1975—1980 — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] студенты * 1980—1983 — Ҡырмыҫҡалы районының Шаймуратов исемендәге колхозы агрономы<ref>Пр. № 6 реш. засед. прав. кза от 1.09.1980 г.</ref> * 1983—1984 — ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитетының икенсе секретары<ref>Прот. 6 Пленума райкома ВЛКСМ от 10.06.1983 г.</ref> * 1984—1987 — ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитетының беренсе секретары<ref>Прот. 9 Пленума райкома ВЛКСМ от 31.08.1984 г.</ref> * 1987—1989 — [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбе]] тыңлаусыһы<ref>Пр. № 75 от 13.05.1987 г.</ref> * 1989—1990 — КПСС район комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы<ref>Прот. № 13 бюро РК КПСС от 23.08.1989 г.</ref> * 1990—1992 — Шаймуратов исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары<ref>реш. засед. от 1.09.1990 г.</ref> * 1992—1998 — [[Шайморат|Шаймурат]] ауыл хакимиәте башлығы<ref>Пост. № 14 от 19.05.1992.</ref> * 1998—2000 — Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары<ref name="autogenerated1">Расп. № 19 § 2 от 28.05.1998 г.</ref> * 2000—2007 — Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы 2007 йылдың 13 октябрендә вафат була<ref>[http://new-zealand.south-africa.united-states.reviewportal.org/entity_detail.do?id=O20475 detailed information. Reviews, real experiences of people like you. — Ахметов Хамза Раисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624222606/http://new-zealand.south-africa.united-states.reviewportal.org/entity_detail.do?id=O20475 |date=2021-06-24 }}</ref> == Белеме == * 1975—1980 Башҡортостан ауыл хужалығы институты (хәҙер [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]); Агрономия факультеты; Һөнәре «ғалим агроном» * 1987—1989 Свердловск Юғары партия мәктәбе (хәҙер Урал дәүләт хеҙмәте академияһы) * 2004—2007 [http://www.bagsurb.ru/ Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы. Юридик факультет, Дәүләт һәм административ хоҡуҡ кафедраһы; Һөнәре «дәүләт-хоҡуҡи махсуслашыу юриспруденцияһы» ] == Фоторәсемдәр == <gallery> Файл:Akhmetov_khamza_raisovich3.jpg|[[Толкачёв Константин Борисович|К. Б.]] [[Толкачёв Константин Борисович|Толкачёв]], [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы|Р.]] [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы|И.]] [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы|Байдәүләтов]], Х. Р. Әхметов, [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|М.]] [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Ғ.]] [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Рәхимов]]. Файл:Akhmetov_khamza_raisovich5.jpg| Файл:Akhmetov_khamza_raisovich8.jpg|Улдары Ильшат һәм Эльзат менән Файл:Akhmetov_khamza_raisovich4.jpg|Хәмзә Әхмәтов, Башҡортостан Республикаһы Президенты [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] һәм Премьер-министр [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы|Рафаэль Байдәүләтов]]. 2004 йыл </gallery> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре<ref>[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemad/dok_legnab.htm УКАЗ Президента РБ от 28.07.1999 N УП-504 «О ПРИСВОЕНИИ ПОЧЕТНОГО ЗВАНИЯ „ЗАСЛУЖЕННЫЙ РАБОТНИК СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН“ АХМЕТОВУ Х. Р.»]</ref> * «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы<ref>Указ Президента Российской Федерации от 14.10.2002 г. удостов.№ 08019</ref> * «Рәсәй Федерацияһының дөйөм мәғарифының Почётлы хеҙмәткәре» миҙалы<ref>Приказ Минобрнауки России от 25.10.2005 г.№ 915/к-н удостов.№ 102085</ref> * «2006 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы<ref>Приказ Федеральной службы государственной статистики от 29 декабря 2006 г. № 247 удостов.№ 28913</ref> * «Берҙәмлек-Теләктәшлек-Ғәҙеллек» миҙалы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР подполковниктары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]] tkzq1uf1dvl3hkai6p6ul7rvdxu3xvy Ҙур көйөлдө 0 142195 1308438 1211739 2026-11-05T16:57:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308438 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҙур көйөлдө'''<ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Птицы|страницы=85}}</ref> — [[һаралйын]]дар ғаиләһенән [[ҡош]] төрө (рус.''[[большой кроншнеп]]'') == Тышҡы күренеше == Ҙур көйөлдө 50 һәм 60 сантиметрға тиклем етә,  ауырлығы 600 г алып 1000 г тиклем тарта. Ҡанаттарының ҡоласы  80 см алып 100 см  тәшкил итә. Улар һаралйындар ғаиләһенең иң эре вәкилдәре һәм  [[Европа]]ла йыш осраусы көйөлдөләр булып тора. Ҙур көйөлдөнөң үҙенсәлекле  һыҙаты булып уның оҙон һәм аҫҡа һонолған суҡышы тора. Инә ҡош, ҡағиҙә булараҡ, ата ҡоштан бер аҙға ҙурыраҡ, ә уның суҡышы тағы ла оҙонораҡ һәм нығыраҡ бөгөлгән. Бынан тыш, ике енес араһында тышҡы айырма юҡ. Ҙур көйөлдөнөң төҫө башлыса ябай, ҡауырһыны төрлө һыҙыҡтар һәм тимгелдәр менән аҡһыл көрән төҫтән һоро-көрән төҫкә тиклем үҙгәрә. Тауышы оҙон, һағышлы  тиерлек, «кури-ли» кеүек яңғырай. Күберәк  ата ҡоштар  йырлай, уның ярҙамында улар үҙҙәренең оялау участкаларын билдәләйҙәр.  == Таралыуы == [[Файл:Numenius_arquata_male_flying.jpg|слева|мини|239x239пкс|Ҙур көйөлдө осоуҙа]] [[Файл:Numenius arquata MHNT.jpg|мини|''Numenius arquata'']] Ҙур көйөлдө һаҙлыҡлы һәм башҡа дымлы урындарҙа оя ҡора. Ҡышын улар яр буйҙарында һәм кипкән һаҙлыҡтарҙа, ҡитға эсендә  —баҫыуҙарҙа һәм һыубаҫар туғайҙарҙа йәшәй.  Уларҙың төп таралыу ареалы булып  Төньяҡ һәм  Үҙәк Европа, шулай уҡ Британия утрауҙары тора. Ҡышҡы осорҙа был ҡоштар [[Көнбайыш Европа| Көнбайыш]] һәм Көньяҡ Европа яры буйҙарына осош яһай. Ҙур көйөлдөләр шулай уҡ [[Азия]]ның күп өлөшөндә осрай, уларҙың ареалы көнсығышта [[Байкал]] күле һәм Манчжурияға тиклем, көньяҡта [[Ҡырғыҙстан]]ға тиклем етә.  == Туҡланыуы == Көйөлдөнөң аҙығы булып [[бөжәктәр]], [[селәүсен]]дәр, [[моллюскылар]] тора, уларҙы ерҙән оҙон суҡышы менән йыя.  Шул уҡ ваҡытта ҡаты тышлыҡтың эсенән ҡусҡарҙары сығарып алыу өсөн суҡышын пинцет сифатында ла ҡуллана. == Үрсеүе == Ояһын ерҙә яҫы уйымда төҙөй, унда үлән һала.  Бер тапҡыр ятҡанда дүртешәр йомортҡа һала.  == Төрсәләре == [[Файл:Stamps_of_Kazakhstan,_2013-63.jpg|справа|240x240пкс]] Ҙур көйөлдөнөң ике төрсәһе бар.  ''Numenius arquata arquata'' Европала осрай, ә [[Волга]]-[[Урал]] һыҙатынан көнсығыштараҡ ''Numenius arquata orientalis'' төрө тереклек ''итә. '' Дөйөм алғанда, ҡоштоң һуңғы төрсәһе асығыраҡ, ә ҡауырһынындағы ҡарағусҡыл штрихтар күпкә вағыраҡ. Суҡышы бер аҙ оҙонораҡ, шулай уҡ ҡанаттары ла оҙонораҡ. Ике төрсә лә Волга һәм Уралда береһе икенсеһенә талғын күсә һәм тышҡы күренеше буйынса һиҙелмәй тиерлек.  == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Lars Jonsson: ''Die Vögel Europas und des Mittelmeerraumes — Kosmos-Naturführer'', Franckh-Kosmos Stuttgart 1992/1999, ISBN 3-440-06357-7 {{Ref-de}}(нем.) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250222141032/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/290.html Позвоночные животные России: Большой кроншнеп] [[Категория:Юғалыу хәүефе янамаған төрҙәр]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] [[Категория:Көйөлдөләр]] [[Категория:Евразия ҡоштары]] [[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы]] 43tmrnghmbuzl2qjbwr5p817zbm2af8 Ғәлин Илһам Илүс улы 0 142773 1308419 1281797 2026-11-05T16:05:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308419 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлин Илһам Илүс улы''' ([[16 ноябрь]] [[1969 йыл]]) — биналар төҙөүҙә ҡулланылған төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек етештереү буйынса шәхси эшҡыуар, бер мандатлы 17-се һайлау округынан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. == Биографияһы == Илһам Илүс улы Ғәлин 1969 йылдың 16 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Борай районы]] [[Борай]] ауылында тыуған, башҡорт. Юғары белемле – 1997 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]н тамамлаған. == Хеҙмәт юлы == 1991 йылда [[Краснокама районы]]ның Ленин исемендәге колхозында баш инженер булып хеҙмәт юлын башлай. 2000 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһындағы «Баш­нефтегазстрой» ЯСЙ-ендә эшләй. 2006 йылдан – «Башнефтегазстрой» ЯСЙ-енең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы]]ның фракция ағзаһы. Өйләнгән, ҡыҙ бала тәрбиәләй. 17-се бер мандатлы һайлау округынан [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш депутаты. Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд мәсьәләләре буйынса Комитет һәм депутат этикаһы буйынса комиссия эштәрендә ҡатнаша. Ярҙамсыһы - Журавлев Виктор Александрович. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ОАО "Башнефтегазстрой" "Bashneftegazstroy" Учредитель и Руководитель: Галин Ильгам Илюсович · 023102468808 452920, респ Башкортостан, г Агидель, ул Первых Строителей, 3 ИНН: 0253017372 ОГРН: 1060253015767 – 12.12.2006 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://skipidar.com/litca_personi/deputats/item/295-galin/295-galin.html Депутат Ғәлин Илһам Илүс улы тураһында мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213919/http://skipidar.com/litca_personi/deputats/item/295-galin/295-galin.html |date=2021-06-02 }} * [https://vk.com/galinilgam Ғәлин Илһам Илүс улының Бәйләнештәр селтәрендәге шәхси бите] * [https://web.archive.org/web/20190826045602/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/14256/ Социаль селтәрҙәге «Депутаттар» тигән биттән] * [https://candidates.golosinfo.org/p/1953-galin-ilgam-ilyusovich Рәсәй депутатлыҡҡа кандидаттар тураһында энциклопедиянан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214421/https://candidates.golosinfo.org/p/1953-galin-ilgam-ilyusovich |date=2021-06-02 }} [[Категория:Борай районында тыуғандар]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] sohfmpdlujewbmb6cc1iwzlmnxkbmsk Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы 0 142855 1308396 1283847 2026-11-05T15:05:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308396 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы''' ([[10 февраль]] [[1952 йыл]]) — [[СССР]] саңғысыһы, [[биатлон]] һәм саңғы спорты буйынса [[Рәсәй]] тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы (2014). == Биографияһы == Әмир Әбүбәкер улы Ғүмәров 1952 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Туҡтар ауылында тыуған. Саңғы ярыштары буйынса юниорҙар араһында СССР-ҙың ике тапҡыр чемпионы (1972, 1973). 1981 йылда Алма-Ата дәүләт физик культураһы институтын тамамлай. СССР-ҙың саңғы ярыштары буйынса спорт мастеры (1984)<ref>[http://panoramarb.ru/news/14083 В Уфе состоялось награждение победителей конкурса «Человек года» по версии газеты «Республика Башкортостан»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1997 йылда ғаиләһе менән Бәләбәй ҡалаһына күсә. 1999 йылда Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең йыйылма командаһының һәм Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә<ref>[http://vechufa.ru/sport/2612-do-zavetnogo-rubezha-100-dney.html СОЧИНСКАЯ ПАРАЛИМПИАДА-2014 До заветного рубежа — 100 дней]</ref>. Бәләбәй районының спорт-һауыҡтырыу комплексында саңғы ярыштары буйынса тренер-уҡытыусыһы булып эшләй, һуңынан Рәсәй йыйылма командаларының саңғы ярыштары һәм биатлон буйынса Спорт әҙерлеге үҙәгенең Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында иң юғары һөҙөмтәләргә ирештеләр: * Александр Давидович — 2014 йылғы Паралимпия уйындарының ике тапҡыр бронза призеры, * [[Михайлов Кирилл Андреевич|Кирилл Михайлов]] — паралимпия уйындарының биш тапҡыр чемпионы (2006, 2010, 2014)<ref>[https://www.ufa.kp.ru/daily/26203.4/3089589/ Болеем за наших паралимпийцев!]</ref>, * [[Зарипов Ирек Айрат улы|Ирек Зарипов]] — 2010 йылғы Паралимпия уйындарының дүрт тапҡыр чемпионы<ref>[http://www.bashinform.ru/m/news/255027-prezidentskaya-blagodarnost-treneru/ Президентская благодарность тренеру]</ref>, * Ирек Маннанов — Паралимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы (1998, 2002)<ref>[https://mkset.ru/news/sport/17-10-2006/esli-palki-lomaesh-znachit-zdorov Если палки ломаешь — значит, здоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905150433/https://mkset.ru/news/sport/17-10-2006/esli-palki-lomaesh-znachit-zdorov |date=2017-09-05 }}</ref>, * [[Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы|Ғарифуллин Рөстәм]] — Паралимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы, 2006 йыл. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. * Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2006)<ref>[http://volganews.info/285984 Указ Президента РБ от 24.04.2006 N УП-157 «О награждении орденом Дружбы народов Гумерова А. А. и Фаизова Р. Ш.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425162402/http://volganews.info/285984 |date=2025-04-25 }}</ref>. * Почёт ордены (2010)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/30804 Указ Президента Российской Федерации от 26.03.2010 г. № 379 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * « Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе (2010). * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2014)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/38228 Указ Президента Российской Федерации от 22.03.2014 г. № 167 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены<ref>[http://ipravo.info/bashkortostan2/law/593.htm Указ Президента РБ от 14.05.2014 № УП-114 «О награждении государственными наградами Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922224606/https://ipravo.info/bashkortostan2/law/593.htm |date=2019-09-22 }}</ref>. * Бәләбәй районының почетлы гражданы (2014)<ref>Решение Совета муниципального района Белебеевский район Республики Башкортостан от 29 мая 2014 года № 259</ref><ref>[http://www.belebey-mr.ru/rayon/pochetnye-grazhdane/ ПОЧЕТНЫЕ ГРАЖДАНЕ]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:10 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1952 йылда тыуғандар]] 869zwg8jo5ghbwtv4ee8m6hqtgztrv3 Әбүзәров Хисмәт Ниғәмәтйән улы 0 143052 1308627 1244263 2026-11-06T03:58:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308627 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әбүзәров}} '''Хисмәт Ниғәмәтйән улы Әбүзәров''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның «[[Мәжит Ғафури]] — [[XXI быуат]]» төбәк йәмәғәт ойошмаһын булдырыусы һәм ойоштороусы. [[1980]]—[[1985]] йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] Орджоникидзе районы буйынса 56-сы Орджоникидзе һайлау округынан һайланған Унынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == == Хеҙмәт юлы == == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ОГРН: 1040200003568 ИНН: 275044362 Год регистрации: 2004 Адрес: 450077, Башкортостан респ, Уфа г, Достоевского ул, д. 73, , оф. 5 Учредитель: Абузаров Хисмат Нигаметьявич 27715479605 == Сығанаҡтар == * [https://ba.wikipedia.org/wiki/БАССР-ҙың_10-сы_саҡырылыш_Юғары_Советы_депутаттары_исемлеге БАССР Юғары Советы 10-сы саҡырылыш депутаттары] == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190717001622/https://honestbusiness.ru/q/%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%A5%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82+%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87+027715479605 «Мәжит Ғафури - XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһы»ның адресы] * [https://dateh.ru/company/report/027715479605 «Мәжит Ғафури - XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһы»н булдырыусы һәм ойоштороусы тураһында мәғлүмәт] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] mtnoxhoovvz135iit35awh9rs1srzh9 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө) 0 143333 1308696 1306229 2026-11-06T09:06:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308696 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23-сө спорт мәктәбе''' ([[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһы ҡала округының муниципаль бюджет учреждениеһы «Спорт мәктәбе № 23») — [[Өфө]] ҡалаһының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, шахмат һәм шашка менән шөғөлләнә. [[Мостай Кәрим]] исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында уҡыған 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре, [[2013 йыл]]дағы рус шашкалары буйынса «Чудо-шашки» клубы призына Рәсәй команда беренселегендә беренсе тапҡыр еңеү яулай<ref>[http://www.bashinform.ru/news/557430/ В черноморском Лоо блеснули юные башкирские шашисты | новости башинформ.рф]</ref>. 23-сө спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айгөл Иҙрисова (тренеры А. П. Мельников) йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионатында бронза яуланы (блиц; 23 — 24 март 2013йыл, Будапешт ҡалаһы (Венгрия))<ref>[http://ufacity-sport.ru/school/23.php Комитет по физической культуре и спорту г. Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109183231/http://ufacity-sport.ru/school/23.php |date=2018-11-09 }}</ref>. == Спортсылар == === Рәсәй Гроссмейстеры === [[Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы]] — шашка буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы === Рәсәйҙең спорт мастерҙары === 1. [[Шәйбәков Айнур Рәүил улы]] — кадеттар араһында шашка буйынса донъя чемпионы 2. [[Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы]] — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса Рәсәй чемпионы, тиҙ программа 3. [[Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы]] — шашка буйынса Европа чемпионатында II урын 4. [[Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы]] — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса донъя чемпионы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/486510/ Уфимка Айгуль Идрисова завоевала мировую шашечную корону | новости башинформ.рф]</ref> 5. Ишмәтов Рим Рафиҡ улы— үҫмер спортсылар араһында экс-донъя чемпионы === Спорт мастерына кандидаттар. === 1. Александров Владимир (шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселегендә IV урын, үҫмер спортсылар) 2. Батманов Игорь (VI урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар) 3. [[Осипова Кристина Константиновна|Осипова Кристина]] (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар) 4. Рыжов Илья (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар) 5. [[Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы|Сәғитова Азалия]] (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар) 6. Сәхиуллин Данил (II урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар) 7. Мөхәммәтов Азат (V урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар) 8. [[Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы|Әйүпова Регина]] (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар) 9. [[Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы|Шәрәфетдинов Марсель]] (I урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар) 10. Сафин Ридан (I урын, шашка буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, команда) 11. Ахунова Сөмбөл (шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында 1-се урын, Башҡортостан Республикаһы чемпионатында 1-се урын) == Тренерҙар == Ишмәтов Рим Рафиҡ улы, [[Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы]] Мельников Александр Павлович, Ғәлләмов Наиль Ғәлимйән улы, Пекерский Михаил Викторович. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * ''Хасанова Н. В.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://web.archive.org/web/20160407092750/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/2681-sportivnaya-shkola-po-shakhmatam Спортивная школ по шахматам]</span> &#x2F;&#x2F; [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]<nowiki/>», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8. http://ufacity-sport.ru/news/detail.php?ID=953 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132339/http://ufacity-sport.ru/news/detail.php?ID=953 |date=2016-03-04 }} Звания и разряды спортсменов МБОУДОД ДЮСШ № 23 https://web.archive.org/web/20140914113356/http://www.ufatime.ru/blogs/andrey-yurtaev/chess/ http://www.bashinform.ru/news/557430/ https://www.youtube.com/watch?v=HhDzS2WSsNs Youtube сюжет о ДЮСШ, сделанный телекомпанией UTV [[Категория:Өфө мәғарифы]] [[Категория:Өфөлә спорт]] [[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]] d7biwz7frpfw8idyap9mzpprfvjhdxu Әхибйәнов Зәбир Шакир улы 0 144543 1308655 1133261 2026-11-06T05:41:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308655 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхибйәнов Зәбир Шакир улы''' ([[9 май]] [[1952 йыл]] — [[13 декабрь]] [[2017 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр, майор. 2003—2017 йылдарҙа ДОСААФ-тың Белорет өлгөлө автомобиль мәктәбе начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2012). == Биографияһы == Зәбир Шакир улы Әхибйәнов 1952 йылдың 9 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Түбәнге Әүрез]] ауылында колхозсы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 14 йәшендә тыуған ауылында почта ташыусы булып башлай. 1970 йылда Совет Армияһына алына. Йыл ярым хеҙмәт иткәс, 1972 йылда Бөйөк Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге Силәбе Юғары танк команда училищеһына уҡырға инә. Юғары хәрби белем алғандан һуң 1990 йылға тиклем СССР Ҡораллы Көстәрендә офицер вазифаларында хеҙмәт итә, шул иҫәптән 1984—1990 йылдарҙа Белорет ҡала хәрби комиссариатының бүлек начальнигы ярҙамсыһы була. Майор. Хәрби хеҙмәттән запасҡа сығарылғандан һуң, 1991 йылдың ғинуарында ДОСААФ-тың Белорет автомәктәбенә эшкә урынлаша: спорт буйынса өлкән методист була, 1992 йылдан автомәктәп начальнигының уҡыу-тәрбиә һәм уҡыу-производства буйынса урынбаҫары була. 2003 йылдың октябрендә Зәбир Әхибйәнов Белорет автомәктәбе начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнәсә ошо яуаплы вазифаны башҡара. 2012 йылда автомәктәп «Рәсәй ДОСААФ-ының өлгөлө автомобиль мәктәбе» почётлы исеменә лайыҡ була, ә мәктәп етәксеһенә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/3717-hemten-kr-hrmte.html «Башҡортостан» гәзите «Йәмғиәт». Хеҙмәтенә күрә — хөрмәте. 2012 йыл, 16 июнь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|8|12|2018}}</ref>. Әхибйәнов Зәбир Шакир улы 2017 йылдың 13 декабрендә көтмәгәндә Белорет ҡалаһында вафат була<ref>[http://beloreck-tv.ru/skoropostizhno-skonchalsya-akhibzyanov-z/2017/12/13 БЕЛОРЕЦКАЯ ТЕЛЕКОМПАНИЯ — Официальный сайт. 13 декабря 2013 года]{{ref-ru}}{{V|8|12|2018}}</ref>, тыуған ауылында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2012) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241216095400/https://istoki-rb.ru/index.php?article=2678 Люди республики. Так держать, Ахибзянов! Информационно-публицистический еженедельник «Истоки», 23 мая 2012 года]{{ref-ru}}{{V|8|12|2018}} [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]]‏‎ [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Майорҙар]] lejuzxb5znmw5ebsqd1xsnfes6vyna9 Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы 0 145073 1308478 1283884 2026-11-05T19:31:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308478 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы |изображение = |ширина = 200px |описание изображения = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = Педагог |дата рождения = 15.07.1966 |место рождения = {{ТУ|Бөрйән районы}} [[Бөрйән районы]] [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]] ауылы |гражданство = {{Флагификация|СССР}}{{RUS}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы }} {{фш|Ҡасимова}} '''Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы ''' ([[15 июль]] [[1966 йыл]]) — уҡытыусы, яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). == Биографияһы == Миңнур Мөхәмәдйән ҡыҙы Ҡасимова 1966 йылдың 15 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]] ауылында тыуған. 1985 йылда [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия училищеһыны]]ң башланғыс кластар бүлеген тамамлағас, тыуған районындағы [[Һарғая мәктәбе|Һарғая башланғыс мәктәбе]]ндә уҡытыусы булып эшләй. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның башланғыс кластар факультетында ситтән тороп уҡый. Институтты тамамлағас, 1986—1987 йылдарҙа [[Бөрйән]] районы [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә, унан һуң ике йыл [[Иҫке Собханғол]] башланғыс мәктәбендә, 1989 йылдан [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]ндә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. 1991 йылда районда тәүге тапҡыр үткәрелгән «Йыл уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе була. 1993 йылда үҙе уҡыған [[Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт мәктәбе]]нә ҡайтып, башланғыс кластарҙа уҡыта. 1998 йылдан Әбделмәмбәт урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә һәм 10 йыл дауамында ошо вазифала эшләй. 2009 йылдан кире башланғыс кластар уҡытыуға күсә. М. М. Ҡасимова уҡыусылары менән экология һәм фольклор өлкәһендә фәнни тикшеренеү эштәре алып бара. Фольклор экспедициялар ойоштора. Уның башланғысы менән Әбделмәмбәт мәктәбендә Ә. М. Сөләймәнов исемендәге фольклор кабинеты, тыуған ауылы Бәләкәй Ҡыпсаҡта сайырсылыҡ музейы йыһазландырылған. Оҙаҡ йылдар [[Башҡортостан ҡурсаулығы|Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы]] ҡарамағындағы «Башарт» экологик-фольклор клубын етәкләй. Урта йәштәгеләрҙән «Гөрөлдәк» вокал һәм кесе йәштәге мәктәп уҡыусыларынан «Вариҫ» малайҙар вокал ансамбле етәксеһе. Фәүзиә Рәхимғолова исемендәге республика балалар шиғриәте фестивалендә башланғыс класс уҡыусылары Р. Шәрипов, Р. Мәсәғүтова, А. Сөләймәнова, Ҡ. Ҡасимова, Г. Ғөбәйҙуллина, И. Үтәбаев, С. Билалов, А. Ғарифуллина, С. Назарғоловалар еңеүсе һәм призер була. Был уҡыусыларҙың шиғырҙары «Мин — шағир» тип аталған йыйынтыҡҡа индерелде. Уҡыусылары башҡорт телендә генә түгел, рус телендә лә иркен ижад итә. Ғ. Шәмиғолов, Т. Шәрипов, Ҡ. Ҡасимова, А. Шәмиғолов, Й. Ҡаһарманова, Г. Ғөбәйҙуллина, А. Боҫҡонов «Классная жизнь» конкурсы еңеүселәре булыуға өлгәшә. == Уҡыусылары даими еңеүсе булған конкурстар == * Весенняя капель * Сулпылар * Жемчужины Башкортостана * Друзья заповедных островов * Литературный конкурс журнала «Бельские просторы» Классная жизнь * Марш парков * Научное PROдвижение * Международный конкурс «Музыкальный вернисаж» * Птицы Башкортостана * Экологический конкурс «Они должны жить» == Ижады == * Сәсән теллеләр заты. Мәҡәләләр./ Төҙөүселәре: М. М. Ҡасимова, А. Р. Үтәбаева. Белорет, 2012. 47 бит. * Һуҙыла күректәре. Хикәйәләр. М. М. Ҡасимова. Белорет. 2017. 135 бит * Иман нуры [https://web.archive.org/web/20230326050427/https://tanburz.ru/articles/proza/2023-03-26/r-n-nury-mi-nur-asimova-3191890?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Иман нуры] Пьесалары: * Ҡара икмәк * Рәхмәтле йома == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008) * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Рәхмәт хаты (2012). * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы - Ҡоролтайының Маҡтау ҡағыҙы. * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2013, 2014, 2015). * Зәки Сәғитов исемендәге район премияһы лауреаты (2014) * [[Шоңҡар]] журналының «Дарман» хикәйәләр конкурсы дипломанты (2015). * М.Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр конкурсының төбәк этабы еңеүсеһе (2016)<ref>http://www.bashinform.ru/bash/895718/</ref> * Педагогик инициатива республика мәғариф хеҙмәткәрҙәре араһындағы конкурс еңеүсеһе(2017) * Һ.Дәүләтшина исемендәге балалар өсөн әҫәрҙәр конкурсында номинация (2018) * «Өлкәр» һәләтле балаларҙы күтәрмәләү хәйриә фонды һәм «Ҡуңыр буға» ойошмаһының Шәғәле Шаҡманды 500 йыллығын иҫкә алыу һәм Башҡортостан Республикаһының 100 йыллыҡ юбилейы айҡанлы Башҡортостан Республикаһы грантына уҙғарылған әҙәби конкурс еңеүсеһе (2018)<ref>http://www.bashinform.ru/bash/895718/<ref> == Йырҙары == * Гөрөлдәк (М. Ҡасимова көйө, С. Ҡаһарманова һүҙ.) * Бөрйәнем (М. Ҡасимова көйө, [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы|С. Ғәләүетдинов]] һүҙ.) * Бәпембә (М. Ҡасимова көйө, З. Үтәғолова һүҙ.) * Гүзәл шишмәм, Ҡараным (М. Ҡасимова көйө, [[Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы|З. Үтәғолова]] һүҙ.) * Арҡысаҡ (М. Ҡасимова көйө, С. Ҡаһарманова һүҙ.) * Умырзая (М. Ҡасимова көйө, С. Ҡаһарманова һүҙ.) * Өләсәй (М. Ҡасимова көйө, [[Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы|Т. Баһауетдинова]] һүҙ.) * Гөрләүек (М. Ҡасимова көйө, А. Йәғәфәрова һүҙ.) * Ҡыпсаҡ вальсы (М. Ҡасимова көйө, С. Ҡаһарманова һүҙ.) * Туғандар (М. Ҡасимова көйө, С. Ҡаһарманова һүҙ.) * Йәшнә, йәшлек (М. Ҡасимова көйө, С. Ҡаһарманова һүҙ.) ==Проекттары== * Тел һағында күмәкләп * Тел асҡысы — ил асҡысы * Рух шишмәһе башы — Тереһыу * Йәшел ҡалҡан * Рух һандалы. * Милләт бишеге. == Ғаиләһе == * Балалары: Мырҙағолова Миләүшә Йәмил ҡыҙы (1988) * Ҡасимов Таңатар Йәмил улы (1992) * Ҡасимова Ҡәҙриә Йәмил ҡыҙы (2002) Йәмәғәте: Ҡасимов Йәмил Әхәт улы (1963). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://bashkortostan.regnews.org/law/iq/fo.htm /Указ Президента РБ от 25.09.2008 N УП-529]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Уҡытыусылар]] 48ekf5cixpqh5ymb2yi4pyr2i6jtu9z Әхмәтов Хәмит Борхан улы 0 145159 1308660 1191182 2026-11-06T06:04:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308660 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәтов Хәмит Борхан улы''' - ( [[1 ғинуар]] [[1904 йыл]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] [[Күсей ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Күсей ауылы]]([[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]) – [[9 сентябрь]] [[1966 йыл]], [[Сибай]] ҡалаһы) ҡурайсы. == Биографияһынан == Хәмит Әхмәтов 1904 йылда Күсейҙә старатель ғаиләһендә донъяға килгән. Бала саҡтан көтөү көткән, ҡырҙа йөрөгәндә лә ҡурайынан айырылмаған. Ҡаяға баҫып уйнап ебәрһә, Ирәндек бу­йындағы барлыҡ йәйләүҙәргҙә уның ҡурай тауышын ишетер булғандар. Бирғәле исемле оҫта ҡурайсынан башҡарыу серҙәренә өйрәнеүенән тыш байтаҡ йырҙарҙың тарихын да отоп алып ҡалған. 1923 йылдың йәйендә Мәскәүҙә беренсе тапҡыр СССР ауыл хужалығы һәм сәнәғәт күргәҙмәһе асылған. Төрлө милләт вәкилдәре баш ҡалаға килеп, үҙҙәренең көнкүрешен, мәҙәниәт, сәнғәт оҫталығын да күрһәтергә тейеш була. Башҡортостан исеменән был сарала ҡатнашыу хоҡуғы Бөрйән-Таналыҡ халҡы вәкилдәренә бире­лә, һәм делегация составына йәш ҡурайсы Хәмит Әхмәтовты ла индерәләр <ref>Ирәндектең моңло балаһы [http://bashgazet.ru/obshestvo/16448-irndekte-molo-balay.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414091954/http://bashgazet.ru/obshestvo/16448-irndekte-molo-balay.html |date=2018-04-14 }}.</ref> 1924 йылдан алып Башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. 1935—64 йылдарҙа Баймаҡ колхоз‑совхоз театр сәхнәһендә уйнай ( [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] ошо театрҙан башлана) эшләй. Әхмәтов Хәмит Борхан улы үҙенсәлекле башҡарыу стиленә эйә булған,ҡырыҫ тотанаҡлыҡ, эпик манера, моңло уйнауы менән айыры­лып торған. Репертуарында классик оҙон көйҙәрҙең инструменталь башҡарылыш өсөн варианттары, программалы пьеса‑һүрәтләмәләр һәм йыр‑бейеү көйҙәре булған, “Айүкә”, “Баяс”, “Ҡарасәс”, “Сыңрау торна”, “Һыр” көйҙәренең уникаль варианттарын башҡарған. Ул спектаклдәрҙә ҡатнашҡан: Х.Ғ.Ғәбитовтың “Ынйыҡай менән Юлдыҡай”, Д.Юлтыйҙың “Маҡтымһылыу”, “Башҡорт туйы”, С.М.Мифтахов­тың “Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт”, Б.Бикбайҙың “Ҡаһым түрә, йәки 1812 йыл” әҫәрҙәрендә сәхнәгә сыҡҡан. == Шулай уҡ ҡара == * [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Әхмәтов Хәмит Борхан улы [https://web.archive.org/web/20190819021820/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17698-khm-tov-kh-mit-borkhan-uly] == Һылтанмалар == * Мусикия [http://borgo.ucoz.ru/load/muzyka/kuraj/11-3-0] [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Театрҙар]] lvka1cub77n4ekuypc9i7667qczl21n ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә 0 145460 1308565 1279042 2026-11-06T00:01:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308565 wikitext text/x-wiki {{ҠҠХЛ миҙгеле |Дата1=[[9 сентябрь]] [[2018]] |Дата2=[[апрель]] [[2019]] |Уйындар=126 |ДаимиЧемпионатЕңеүсеһе={{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]] (84) |Бомбардир={{Рәсәй флагы}} [[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] (76) |Чемпион='''{{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]]''' |Финалист={{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» (Санкт-Петербург)]] |иҫәп=3 : 0 |предыдущий сезон=2017/18 |предыдущий сезон ссылка=ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә |следующий сезон=2019/20 |следующий сезон ссылка=ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә }} '''ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә''' — [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның дүртенсе миҙгеле. Даими беренселек 9 сентябрҙә үткән миҙгелдең финалсылары [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] һәм [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм февралдә тамамлана. Шулай уҡ ҠҠХЛ чемпионы титулы өсөн плей-офф март һәм апрель айҙарында үтә. Ҡатнашҡан командалар составы лига нигеҙләнеүенән бер үк ҡала: турнирҙа Рәсәйҙең 6 ҡалаһынан 7 команда ҡатнаша. Миҙгелдә йәштәр донъя чемпионатына (6—13 ғинуар), ҠҠХЛ йондоҙҙар уйынына (13 ғинуар), Ҡышҡы Универсиадаға (2—12 март), донъя чемпионатына (4—14 апрель) һәм Рәсәй йыйылма командаһының төрлө дуҫтарса осрашыуҙарына һәм турнирҙарына тәнәфес ҡаралған<ref>[https://whl.khl.ru/article/2366-chempionat-zhhl-2018-2019-bolee-130-matchey-i-start-v-deny-krasoti Утвержден календарь ЖХЛ 2018/2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808015856/http://whl.khl.ru/article/2366-chempionat-zhhl-2018-2019-bolee-130-matchey-i-start-v-deny-krasoti |date=2018-08-08 }}</ref>. Өсөнсө ҠҠХЛ йондоҙҙар уйыны 2019 йылдың 13 ғинуарында Түбәнге Камала үтә. Көнбайыш командаһы был уйында Көнсығыш командаһын 4:2 иҫәбе менән ота. ҠҠХЛ даими чемпионатында Өфөнән «Ағиҙел» командаһы икенсе йыл рәттән беренсе була. ҠҠХЛ ике тапҡыр чемпионы Дмитровтан «Торнадо» плей-оффҡа эләкмәй ҡала. Красноярскиҙан «Бирюса» һәм Түбәнге Новгородтан «СКИФ» хоккей клубтары бронза миҙалдарҙы яулайҙар. «Ағиҙел» хоккей клубы финалда Санкт-Петербургтан «Динамо» командаһын серияла 3-0 иҫәбе менән ота һәм икенсе тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. Миҙгелдең иң яҡшы уйынсыһы тип «Ағиҙел» ҡапҡасыһы [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] таныла<ref>[https://whl.khl.ru/article/2707-anna-prugova-luchshiy-igrok-zhhl-2018-2019 Анна Пругова – Лучший игрок ЖХЛ 2018/2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701100446/https://whl.khl.ru/article/2707-anna-prugova-luchshiy-igrok-zhhl-2018-2019 |date=2019-07-01 }}</ref>. == Миҙгел араһы яңылыҡтары == 2018 йылдың йәйендә Ухтанан «Арктик-Университет» хоккей клубы үҙенең исемен «Горный» тигәнгә үҙгәртә һәм 2018/19 йылдар миҙгеле барышында Санкт-Петербург ҡалаһына күсәсәк<ref>[https://whl.khl.ru/article/2361-arktik-universitet-noviy-sezon-v-novom-gorode «Горный» спорт клубы: яңы миҙгел яңы ҡалала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822125012/http://whl.khl.ru/article/2361-arktik-universitet-noviy-sezon-v-novom-gorode |date=2018-08-22 }}</ref>. Үҙенең өйҙәге уйындарын «Горный» хоккей клубы «Юбилейный» спорт комплексында үткәрәсәк<ref>[https://vk.com/icehockey?w=wall-42735540_9250 «Горный» хоккей клубының уйындары «Юбилейный» спорт комплексында]</ref>. === Тренерҙар алмашыныуы === {| class="wikitable" !colspan="3"|Миҙгел башланыр алдынан |- ! width="150"| Команда ! width="180"| 2017/2018 йылдар миҙгелендәге тренер ! width="170"| 2018/2019 йылдар миҙгелендәге тренер |- | [[Горный (хоккей клубы)|«Горный»]] | [[Куняков Андрей Александрович|Андрей Куняков]] | [[Малмыгин Владимир Александрович|Владимир Малмыгин]] |} == Клубтар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Горный (хоккей клубы)|Горный]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=18|lon_deg= 43|lon_min=55|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=20|lon_deg= 37|lon_min=31|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} }} {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум Арена (Красноярск)|Платинум Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |- |[[Горный (хоккей клубы)|Горный]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] <small>(7 012)</small> |align=center |2012 |align=center |2015 |- |[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] <small>(7 012)</small> |align=center |2013 |align=center |2015 |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] <small>(5 570)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |{{Флаг|Нижегородская область}} [[Түбәнге Новгород]] |[[Нагорный (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Нагорный» МКАК]] <small>(5 600)</small> |align=center |2000 |align=center |2015 |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Дмитров (ҡала)|Дмитров]] |[[Дмитров (спорт комплексы)|«Дмитров» СК]] <small>(2 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |} == Тренерҙар һәм капитандар == {| class="wikitable" style="font-size: 95%" cellspacing="0" !width="165"|Клуб !width="200"|Баш тренер !width="200"|Капитан !width="270"|Тренерҙар китеүе |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |[[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] |[[Лебедева Екатерина Сергеевна|Екатерина Лебедева]] | |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |[[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |[[Павлова Валерия Викторовна|Валерия Павлова]] | |- | [[Горный (хоккей клубы)|Горный]] | [[Малмыгин Владимир Александрович|Владимир Малмыгин]] | [[Ганеева Лиана Альбертовна|Лиана Ганеева]] | |- |[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] |[[Зыбин Александр Викторович|Александр Зыбин]] |[[Андрющенко Алёна Игоревна|Алёна Андрющенко]] | |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |[[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |[[Абдуллина Диана Ринат ҡыҙы|Диана Абдулиина]] | |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |[[Голубович Владимир Васильевич|Владимир Голубович]] |[[Фәләхова Ландыш Илсур ҡыҙы|Ландыш Фәләхова]] | |- |[[Торнадо (хоккей клубы, Дмитров)|Торнадо]] |[[Чистяков Алексей Владимирович|Алексей Чистяков]] |[[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] | |} == Даими чемпионат == ҠҠХЛ даими чемпионаты 2018 йылдың 9 сентябрендә үткән миҙгелдең финалсылары Өфөнән «Ағиҙел» һәм Дмитров ҡалаһынан «Торнадо» хоккей клубтары уйын менән башлана һәм 22 февралдә тамамлана. Төп ваҡытта еңгән өсөн өс мәрәй, өҫтәмә ваҡытта йә буллиттар серияһында еңгән өсөн — ике, ә шунда отолған өсөн бер мәрәй бирелә. === ҠҠХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны === Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының йондоҙҙар уйыны өсөнсө йыл рәттән КХЛ хоккей йондоҙҙары аҙналығында үтә. 2019 йылдың 13 ғинуарында Түбәнге Камала ҠҠХЛ хоккейсыларынан торған Көнсығыш менән Көнбайыш командалары көстәрен һынайҙар. Көнсығыш командаһын Денис Афиногенов (''«Ағиҙел» баш тренеры'') етәкләй, Көнбайыш командаһы Алексей Чистяков (''«Торнадо» баш тренеры'') етәкселегендә уйнаясаҡ<ref>[https://whl.khl.ru/article/2499-opredeleni-treneri-sbornih-na-match-zvezd-zhhl-2019 Определены тренеры сборных на Матч Звезд ЖХЛ 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016173429/https://whl.khl.ru/article/2499-opredeleni-treneri-sbornih-na-match-zvezd-zhhl-2019 |date=2019-10-16 }}</ref>. 7 декабрҙә йондоҙҙар уйынында ҡатнашҡан уйынсылар билдәләнә<ref>[https://whl.khl.ru/article/2539-zvezdnie-sbornie-v-nizhnekamske-zhhl-obayavlyaet-sostavi-komand-na-match-zvezd-2019 ​Звездные сборные в Нижнекамске: ЖХЛ объявляет составы команд на Матч Звезд 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017033010/https://whl.khl.ru/article/2539-zvezdnie-sbornie-v-nizhnekamske-zhhl-obayavlyaet-sostavi-komand-na-match-zvezd-2019 |date=2019-10-17 }}</ref>. Аҙаҡтан Көнсығыш командаһында Полина Болгареваны Элина Митрофанова алмаштыра<ref>[https://whl.khl.ru/article/2547-zamena-v-sbornoy-vostoka Замена в сборной Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020223909/https://whl.khl.ru/article/2547-zamena-v-sbornoy-vostoka |date=2019-10-20 }}</ref>, ә Инна Дюбанок урынына Мария Печникова саҡырыу ала<ref>[https://whl.khl.ru/article/2558-zamena-v-sbornoy-vostoka Көнсығыш командаһында алмашыу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020211721/https://whl.khl.ru/article/2558-zamena-v-sbornoy-vostoka |date=2019-10-20 }}</ref>. Йондоҙҙар уйынында икенсе тапҡыр Көнбайыш командаһы 4:2 иҫәбе менән көслөрәк булып сыға. Тәнәфестәрҙә үткән һығыу конкурсында Алена Миллс еңә, ә иң эффектлы буллиттарҙа Оксана Братищеваға етеүсе булмай<ref>[https://whl.khl.ru/article/2585-zapad-obigral-vostok-v-tretyem-matche-zvezd-zhhl Запад обыграл Восток в третьем Матче Звезд ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020122333/https://whl.khl.ru/article/2585-zapad-obigral-vostok-v-tretyem-matche-zvezd-zhhl |date=2019-10-20 }}</ref>. Анета Тейралова һәм Ольга Сосина уйындың иң яҡшы уйынсылары тип таныла. Был уйында ҡатнашҡан Мария Печникова һәм Николь Чупкова КХЛ оҫталыҡтар конкурсында ҡатнашырға саҡырыу ала. {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact = | state = | секция = | дата = [[13 ғинуар]] [[2019]] | время = 14:00* | команда1 = Көнсығыш | команда2 = '''Көнбайыш''' | счёт = 2 : 4 | периоды = (1:0, 1:3, 0:1) | отчёт = https://whl.khl.ru/game/471-vostok-zapad | вратарь1 = [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] <small>(0:00—29:03)</small><br>[[Морозова Надежда Фёдоровна|Надежда Морозова]] <small>(29:03—60:00)</small> | вратарь2 = [[Меркушева Валерия Сергеевна|Валерия Меркушева]] <small>(0:00—29:32)</small><br>[[Александрова Надежда Валерьевна|Надежда Александрова]] <small>(29:32—60:00)</small> | прогресс = '''1''' — 0<br>1 — '''1'''<br>1 — '''2'''<br>1 — '''3'''<br>'''2''' — 3<br>2 — '''4''' | голы1 = [[Роднова Елизавета Александровна|Е. Роднова]] '''5:23'''<br><br><br><br>[[Сосина Ольга Петровна|О. Сосина]] ([[Митрофанова Элина Сергеевна|Э. Митрофанова]]) '''30:19''' | голы2 = <br>'''24:15''' [[Татиана Рафтер|Т. Рафтер]]<br>'''27:33''' [[Хэйли Уильямс|Х. Уильямс]] ([[Ҡадирова Фәнүзә Фәхим ҡыҙы|Ф. Ҡадирова]])<br>'''28:31''' Ф. Ҡадирова ([[Канаева Диана Рафаэл ҡыҙы|Д. Канаева]])<br><br>'''58:29''' [[Штарёва Алевтина Павловна|А. Штарёва]] ([[Пирогова Нина Борисовна|Н. Пирогова]]) | судья = {{Рәсәй флагы}} Елена Иванова | судья2 = {{Рәсәй флагы}} Яна Зуева | линейный = {{Рәсәй флагы}} Юлия Лавелина | линейный2 = {{Рәсәй флагы}} Арина Муха | стадион =[[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], {{Рәсәй флагы}} [[Түбәнге Кама]] | зрителей = 4 873 | штраф1 = 4 | штраф2 = 4 | броски1 = 33 | броски2 = 30 }} <small>* бында һәм артабан бар ерҙә лә Мәскәү ваҡыты буйынса уйындар башлана</small> === Турнир таблицаһы === {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="50%" |- align=center !Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М |- align=center |1||align=left|'''{{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]'''||36||26||1||1||0||2||6||164—61||+103||'''84''' |- align=center |2||align=left|'''{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]'''||36||20||2||0||1||2||11||107—73||+34||'''67''' |- bgcolor="#cfcfcf" | colspan="13" | |- align=center |3||align=left|'''{{Флаг|Красноярск крайы}} [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]]'''||36||18||2||1||0||2||13||110—80||+30||'''62''' |- align=center |4||align=left|'''{{Флаг|Түбәнге Новгород өлкәһе}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]'''||36||18||1||1||2||1||13||114—82||+32||'''61''' |- bgcolor="#cfcfcf" | colspan="13" | |- align=center |5||align=left|''{{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]]''||36||15||4||1||0||1||15||146—99||+47||'''56''' |- align=center |6||align=left|''{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Горный (хоккей клубы)|«Горный»]]''||36||12||1||1||1||2||19||99—136||-37||'''43''' |- align=center |7||align=left|''{{Флаг|Свердловск өлкәһе}} [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]''||36||1||0||0||1||1||33||36—245||-209||'''5''' |} '''Яртыса ҡалын''' шрифты менән плей-офф ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.<br /> ''Курсив'' менән плей-офф ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән. === Уйынсылар статистикаһы === ==== Һөжүмселәр ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |[[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] ||[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||33||'''36'''||'''40'''||'''76'''||'''+47'''||65 |- | align="left" |[[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||36||31||38||69||+45||16 |- | align="left" |[[Штарёва Алевтина Павловна|Алевтина Штарёва]]||Торнадо||36||28||30||58||+33||24 |- | align="left" |[[Дергачёва Елена Николаевна|Елена Дергачёва]]||Торнадо||35||18||33||51||+31||30 |- | align="left" |[[Павлова Валерия Викторовна|Валерия Павлова]]||[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]||35||33||17||50||+21||16 |- | align="left" |[[Братищева Оксана Александровна|Оксана Братищева]]||[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||36||22||23||45||+34||36 |- | align="left" |[[Николь Чупкова]]||Ағиҙел||35||20||24||44||+34||10 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Һаҡсылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |[[Анета Тейралова]] ||[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||36||'''15'''||16||'''31'''||+18||32 |- | align="left" |[[Пирогова Нина Борисовна|Нина Пирогова]]||[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||36||10||20||30||+35||26 |- | align="left" |[[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||36||10||19||29||+29||30 |- | align="left" |[[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]]||Ағиҙел||36||6||'''21'''||27||'''+52'''||28 |- | align="left" |[[Ганеева Лиана Альбертовна|Лиана Ганеева]]||[[Горный (хоккей клубы)|Горный]]||33||8||16||24||-6||22 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Ҡапҡасылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Е !width=30| ЫК !width=35| КҠҺ% !width=40| «0» !width=50| Мин |- | align="left" |[[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||36||'''27'''||'''1.72'''||93||'''9'''||'''2128''' |- | align="left" |[[Меркушева Валерия Сергеевна|Валерия Меркушева]]||[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||20||13||1.87||'''93.6'''||2||1188 |- | align="left" |[[Тараканова Валерия Дмитриевна|Валерия Тараканова]]||[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||29||13||2.17||92.3||2||1577 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''</small> == Плей-офф == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәһе буйынса иң яҡшы дүрт команда үтә. Плей-офф ярымфиналдарҙан башлана, шунда беренсе урын алған команда дүртенсе менән, ә икенсе команда өсөнсөһө менән ике еңеүгә тиклем уйнайҙар. Шул парҙар еңеүселәре ҠҠХЛ финалына сыға һәм шунда өс еңеүгә тиклем серияла чемпионды билдәләйҙәр. Ярымфинал парҙарында тәүге уйын даими миҙгелдә түбәнерәк урын алған команда майҙанында үтә, ә икенсе һәм кәрәкһә өсөнсө уйындар икенсе команданың майҙанында уҙасаҡ. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;" | &nbsp; | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f2f2f2" |{{{RD1|Ярымфиналдар}}} | colspan="2" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f7f6a8 |{{{RD2|Финал}}} |- | &nbsp; | width="180" |&nbsp; | width="50" |&nbsp; | width="20" |&nbsp; | width="25" |&nbsp; | width="180" |&nbsp; | width="50" |&nbsp; |- | height="6" | | colspan="6" |{{{1|}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{2|'''1. {{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{3|'''2'''}}} | align="center" style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{4|4. {{Флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{5|1}}} | rowspan="10" align="center" style="border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |- | height="6" | | &nbsp; |- | height="6" | | colspan="4" | | colspan="2" |{{{11|}}} |- | height="6" | | rowspan="2" colspan="3"|&nbsp; | align="center" style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{12|1. {{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" |{{{13|'''3'''}}} |- | height="6" | | align="center" style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{14|2. {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|Динамо]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" |{{{15|0}}} |- | height="6" | | &nbsp; |- | height="6"| | &nbsp; |- | height="6" | | colspan="4" | |- | height="6" | | colspan="2" |{{{6|}}} | | colspan="2" |{{{16|}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{7|'''2. {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|Динамо]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{8|'''2'''}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{9|3. {{Флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{10|0}}} | align="center" style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |} === Ярымфиналдар === 1. '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]''' — 4. [[СКИФ (хоккей клубы)|«СКИФ»]] 2-1 (1:2, 4:2, 4:3 ө.в.) 2. '''[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|«Динамо»]]''' — 3. [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]] 2-0 (3:0, 3:1) === ҠҠХЛ финалы === 1. '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]''' — 2. [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|«Динамо»]] 3-0 (4:1, 2:1, 4:1) '''Беренсе уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[20 апрель]] [[2019]] | время = 11:00 | команда1 = '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] {{Башҡортостан флагы|20px}}''' | команда2 = {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|Динамо]] | счёт = 4 : 1 | периоды = (4:0, 0:1, 0:0) | стадион = [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]], {{Башҡортостан флагы|20px}} [[Өфө]] | зрителей = 1 250 }} '''Икенсе уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[21 апрель]] [[2019]] | время = 11:00 | команда1 = '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] {{Башҡортостан флагы|20px}}''' | команда2 = {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|Динамо]] | счёт = 2 : 1 | периоды = (1:0, 0:1, 1:0) | стадион = [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]], {{Башҡортостан флагы|20px}} [[Өфө]] | зрителей = 1 370 }} '''Өсөнсө уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[24 апрель]] [[2019]] | время = 18:30 | команда1 = [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|Динамо]] {{Флаг|Санкт-Петербург}} | команда2 = '''{{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' | счёт = 1 : 4 | периоды = (0:2, 0:1, 1:1) | стадион = [[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]], {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] | зрителей = 819 }} === Уйынсылар статистикаһы === ==== Һөжүмселәр ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |[[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||6||'''5'''||2||'''7'''||+4||0 |- | align="left" |[[Роднова Елизавета Александровна|Елизавета Роднова]]||Ағиҙел||6||2||4||6||+1||0 |- | align="left" |[[Митрофанова Элина Сергеевна|Элина Митрофанова]]||Ағиҙел||6||1||'''5'''||6||'''+5'''||4 |- | align="left" |[[Николь Чупкова]]||Ағиҙел||6||3||2||5||+4||4 |- | align="left" |[[Дюбанок Инна Николаевна|Инна Дюбанок]]||Ағиҙел||6||0||4||4||'''+5'''||2 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Һаҡсылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |[[Капустина Александра Витальевна|Александра Капустина]]||[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||3||0||'''2'''||'''2'''||-1||0 |- | align="left" |[[Николаева Екатерина Геннадьевна|Екатерина Николаева]]||[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||5||0||'''2'''||'''2'''||+3||2 |- | align="left" |[[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||6||0||0||0||'''+6'''||8 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Ҡапҡасылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Е !width=30| ЫК !width=35| КҠҺ% !width=40| «0» !width=50| Мин |- | align="left" |[[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||6||'''5'''||'''1.72'''||91.4||0||'''368''' |- | align="left" |[[Третяк Милена Олеговна|Милена Третяк]]||[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||4||1||1.83||'''94.7'''||'''1'''||229 |- | align="left" |[[Фархутдинова Диана Руслан ҡыҙы|Диана Фархутдинова]]||[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||3||1||3.18||92.3||0||132 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''</small> == Йомғаҡлау таблицаһы == {| class="wikitable" |- !align="center"|Урын!!Команда |- | rowspan="1" align="center" | 1 ||{{Флаг|Башҡортостан}} '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]''' |- | rowspan="1" align="center" | 2 ||{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] |- | rowspan="1" align="center" | 3 ||{{Флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- | rowspan="1" align="center" | 4 ||{{Флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |rowspan="1" align="center"| 5 ||{{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |- |rowspan="1" align="center"| 6 ||{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Горный (хоккей клубы)|Горный]] |- |rowspan="1" align="center"| 7 ||{{Флаг|Свердловская область}} [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |} === Шәхси бүләктәр === * Иң яҡшы уйынсы – Анна Пругова (Ағиҙел)<ref>[https://whl.khl.ru/news/19946/1039445/ Анна Пругова – Лучший игрок ЖХЛ 2018/2019]</ref> * Иң яҡшы һаҡсы – Мария Баталова (Ағиҙел) * Иң яҡшы ҡапҡасы – Анна Пругова (Ағиҙел) * Иң яҡшы тренер – Денис Афиногенов (Ағиҙел) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] * [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] * [[ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] * [[ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] * [[МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru/ Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|Үткән: <br /> [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] |width="22%" align="center"|'''Миҙгелдәр: <br /> 2018/19''' |width="22%" align="center"|Киләһе: <br />[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] [[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]] [[Категория:Хоккейҙа 2019 йыл]] [[Категория:ҠҠХЛ миҙгелдәре]] ib2x8j6cchcep6rngjna1zhimu43sju Әйүпов Хәмит Вәли улы 0 145669 1308635 1300790 2026-11-06T04:27:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308635 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әйүпов}} '''Әйүпов Хәмит Вәли улы''' ([[15 ғинуар]] [[1914 йыл]] — [[26 март]] [[1987 йыл]]) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VIII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). == Биографияһы == Хәмит Вәли улы Әйүпов [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]</ref> [[Гәйнәямаҡ]] ауылында тыуған<ref>Әйүпов Хәмит Вәли улы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818135006/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly |date=2019-08-18 }}</ref>. [[1942 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһындағы ветеринария институтын тамамлаған. [[БАССР]]‑ҙың [[Бишбүләк районы]]нда баш ветеринар врач булып эшләгән. [[1945 йыл]]дан алып Башҡортостан ғилми‑производство ветеринария лабораторияһының бүлек мөдире, [[1960 йыл]]дан башлап бер үк ваҡытта директор урынбаҫары булып та эшләгән. [[1964]]—[[1983]] йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта [[1978]]—[[1985 йыл]]дарҙа патофизиология, микробиология һәм вирусология кафедра мөдире лә булған. Фәнни тикшеренеүҙәре хайуан [[гельминтология|гельминттарының]] биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. Хәмит Вәли улы Башҡортостан биләмәләрендә паразит селәүсендәрҙең 2 яңы төрө, ер өҫтө моллюскыларының 19 төрө һәм хайуандарҙа дикроцелиоз тыуҙырыусы трематодтарҙың ваҡытлы хужалары булған ҡырмыҫҡаларҙың 3 төрөн асыҡлаған. Дикроцелиоз һәм фасциолёз булғанда хайуандарҙы гельминттарҙан таҙартыу өсөн хлорофос һәм гексахлорэтан ҡулланыу методикаһын эшләгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы. [[1960]]—[[1987 йыл]]дарҙа Бөтә Союз гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VIII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). * РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974) * «Почёт Билдәһе» ордены (1971). * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1986)<ref>Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 11.03.1986 «О награждении медалью „Ветеран труда“ трудящихся Советского района города Уфы»[http://zakon-region3.ru/1/78241/]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Фәнни хеҙмәттәре == * Печёночные гельминтозы сельскохозяйственных животных. Уфа, 1963 (авторҙаш) * Меры борьбы с паразитарными болезнями сельскохозяйственных животных. Уфа, 1968 (авторҙаш). * Дикроцелиоз животных. Уфа, 1980. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly}} {{V|16|01|2019}} * Аюпов Хамит Валеевич [https://ufa-gid.com/encyclopedia/ayupov_hv.html] * Культиватор для выращивания хлореллы [http://www.findpatent.ru/patent/63/631119.html] * Аюпов Хамит Валеевич — Современные методы ветеринарной обработки животных[https://search.rsl.ru/ru/record/01001025046] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220430122535/https://search.rsl.ru/ru/record/01001025046 |date=2022-04-30 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]] [[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Әлшәй районында тыуғандар]] kggra84isfuhd7f40duo63ar0qa6y08 Skydome (Флагстафф) ябыҡ стадионы 0 145844 1308707 1187689 2026-11-06T09:39:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308707 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дж. Лоуренс исемендәге '''«Skydome»''' стадионы '''—''' ''' Флагстаффтағы ([[Аризона]]) Төньяҡ Аризона  университеты кампусында унынлашҡан күп маҡсатлы ябыҡ стадион. Стадион нигеҙҙә университеттың футбол һәм баскетбол командаларының үҙ майҙансыҡтары булараҡ файҙаланыла. Ултырырлыҡ урын һаны барлығы 11 230  дана тәшкил итә, шуларҙың 10 000 — даими, ә ҡалған 1230 — портатив. == Тарихы == Стадион 1977 йылда асыла<ref name="lmtopdo">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=Oq9fAAAAIBAJ&sjid=xjIMAAAAIBAJ&pg=5484%2C5815010|work=Lewiston Morning Tribune|location=(Idaho)|agency=Associated Press|title=Lumberjacks to open dome|date=September 17, 1977|page=3B}}</ref><ref name="getkck">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=O69fAAAAIBAJ&sjid=xjIMAAAAIBAJ&pg=2479%2C6245096|work=Lewiston Morning Tribune|location=(Idaho)|agency=Associated Press|title=NAU gets its kick|date=September 18, 1977|page=2B}}</ref>. Беренсе миҙгелдә унда 5 уйын үткәрелде һәм уртаса 13 029 тамашасы  килгде <ref name="domaidattn">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=kP4xAAAAIBAJ&sjid=t4IDAAAAIBAJ&pg=4352%2C1581781|newspaper=Kingman Daily Miner|location=(Arizona)|title=NAU dome aids attendance|date=April 19, 1978|page=12}}</ref>. Быға тиклем университет футбол командаһы Lumberjack стадионының асыҡ майҙансығында уйнаған <ref name="vcwnau">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=US9OAAAAIBAJ&sjid=WO0DAAAAIBAJ&pg=7234%2C1679656|newspaper=Spokesman-Review|location=(Spokane, Washington)|title=Vandals concerned with NAU|date=September 20, 1975|page=17}}</ref><ref name="islbtw">{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=paVfAAAAIBAJ&sjid=RDIMAAAAIBAJ&pg=6305%2C6169655|newspaper=Lewiston Morning Tribune|location=(Idaho)|last=Drosendahl|first=Glenn|title=Idaho sends Lumberjacks back to woods|date=September 21, 1975|page=1B}}</ref>. 1987, 1997, 1998 һәм 2006 йылдарҙа стадион территорияһында баскетбол буйынса ирҙәр турниры үткән. Асылғанғандан һуңғы алты йыл дауамында Skydome үтә күренмәле көмбәҙ аҫтындағы иң ҙур ағас стадионы статусына эйә булған. 1983 йылда Dome Tacoma Такомалағы ([[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]) Tacoma Dome төҙөлөп бөткән һәм Skydome үҙенең статусын<ref>{{cite web|title=Skydome Information|publisher=[[Northern Arizona University]]|accessdate=April 26, 2006|url=http://www.nau.edu/skydome/Dome_Info.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804044415/http://www8.nau.edu/skydome/Dome_Info.html |date=August 4, 2011 }}</ref> юғалтҡан. Шул уҡ осорҙа университет кампусындағы башҡа биналарҙы поектлау менән дә шөғөлләнгән (Финикс ҡалаһынан) Уэнделл Россман ҡоролманың архитекторы булған. Үҙағас Һары көньяҡ ҡарағайынан алынған.. Стадион 1957-1979 йылдарҙа Төньяҡ Аризона университетының президенты вазифанын үтәгән Дж. Лоуренс Вакуп (1914-2002) хөрмәтенә аталған. Был осор университеттың тиҙ үҫеш ваҡыты һаналған. 1970 йылда илдә көрсөк булған һәм Дж. Лоуренс төҙөлөштө грамоталы көйләй алмаған <ref name=libwup>{{cite news|url=http://library.nau.edu/speccoll/exhibits/first100/pres/walkup.html|publisher=NAU Library|title=J. Lawrence Walkup|accessdate=January 21, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222110348/http://library.nau.edu/speccoll/exhibits/first100/pres/walkup.html|archivedate=February 22, 2017}}</ref><ref name=fnaupid>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=vmZIAAAAIBAJ&sjid=A1MDAAAAIBAJ&pg=4049%2C3419817 |newspaper=Kingman Daily Miner |location=Arizona|agency=Associated Press |title=Former NAU president Walkup is dead at age 88 |date=August 9, 2002 |page=3A }}</ref><ref name=histsoc>{{cite web|url=http://www.historicalleague.org/historymakers/hm_walkup.pdf|publisher=Arizona Historical Society |title=J. Lawrence Walkup (1914-2002) |accessdate=January 21, 2014}}</ref>. Проект хаҡының яртыһынан күберәге ирекле иғәнәләр иҫәбенә йыйылған; дәүләт 1,5 доллар һалған, ә 2 миллионы кампус фондынан. 1974 йылдан  1983 йылға саҡлы университеттың спорт директоры Хэнк Андерсон булған<ref name=dmgnn>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=8bNPAAAAIBAJ&sjid=9VIDAAAAIBAJ&pg=6846%2C2907113 |newspaper=Kingman Daily Miner |location=Arizona|agency=Associated Press |title=Dome may get new name |date=October 9, 1979 |page=3}}</ref>. Был ҡоролманың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2100 м  (6 800 фут)<ref>[http://msrmaps.com/image.aspx?T=2&S=12&Z=12&X=550&Y=4867&W=3&qs=%7cFlagstaff%7cAZ%7c Topographic map] from [[USGS]] ''[[The National Map]]''</ref> тәшкил итә. === Ремонтлау === 2010 йылдың декабренән 2011 йылдың сентябренә тиклем стадионға сығымдары 26 млн доллар тәшкил иткән капиталь ремонт үткәрелгән. Янғын системаһы, ванна бүлмәһе, залдар, офистар, ҡунаҡтар өсөн апартаменттар, сисенеү бүлмәләре тулыһынса алмаштырылған. Шулай уҡ комплекс өс лифт менән йыһазландырылған. Урындар һаны 10 меңгә саҡлы кәметелһә лә, ғәҙәти урындыҡтар арҡалы 21-дюймлы креслолар менән алмаштырылған. == Файҙаланыу == Спорт сараларынан тыш, арена шулай уҡ асыу тантаналары, концерттар, сығыштар һәм  күргәҙмәләр үткәреү өсөн файҙаланыла. Арена майҙаны — 97000 фут (йәки 9 000 квадрат метр)<ref name=cbfc>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=7ZtPAAAAIBAJ&sjid=TFMDAAAAIBAJ&pg=5431%2C2445667|newspaper=Kingman Daily Miner |location=Arizona|agency=Associated Press |title=Cards begins football camp with changes |date=July 14, 1997|page=6}}</ref><ref name=craotan>{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=scRPAAAAIBAJ&sjid=-lIDAAAAIBAJ&pg=7066%2C4489649|newspaper=Mohave Daily Miner|location=Kingman, Arizona|agency=Associated Press |title=Cardinals reach accord on training at NAU |date=February 8, 1990|page=8 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * {{official website|http://www8.nau.edu/skydome/main.html}} * [http://www.nauathletics.com/information/facilities/skydome NAU Athletics] – официальный сайт – объекты {{изолированная статья}} [[Категория:Аризонаның спорт ҡоролмалары]] radfqjflktdddom3a6vgj31729kvz09 Әшә (ҡала) 0 147105 1308674 1291341 2026-11-06T06:38:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308674 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әшә''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]]ндә [[Әшә районы]]нда урынлашҡан ҡала. Әшә районы административ үҙәге<ref>[[s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»]]</ref>. Ҡаланы барлыҡҡа килтергән предприятие: Әшә металлургия заводы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17753-sh-balashov-zavody Башҡортостан энциклопедияһы — Әшә-Балашов заводы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819013514/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17753-sh-balashov-zavody |date=2019-08-19 }}{{V|27|02|2019}}</ref>. == Географияһы == Ҡала өлкәнең көбайышындағы иң ситке өлөшөндә, [[Башҡортостан Республикаһы]] сигендә нигеҙләнгән. Ул [[Ҡаратау]] итәгендә, [[Эҫем]] йылғаһы буйында ([[Ағиҙел]]гә ҡойған йылға), [[Силәбе]] ҡалаһынан 377 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ошо урында Эҫемгә Әшә йылғаһы килеп ҡушыла. [[Куйбышев тимер юлы]]ның [[Мәскәү]] — [[Силәбе]] һыҙатында урынлашҡан Әшә станцияһы. == Этимологияһы == Атамаһы буйынса ике фараз йәшәй. Береһе [[топоним]]ды «аша» һүҙе менән бәйләй, йәнәһе, тауҙар аша аҡҡан йылғаға Аша (Әшә) атамаһы бирелгән<ref>[http://vrataurala.ru/2011/01/13/neizvestnaya-asha/ Неизвестная Әшә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221213827/http://vrataurala.ru/2011/01/13/neizvestnaya-asha/ |date=2012-02-21 }}</ref>. Икенсе фараз атаманы шулай уҡ башҡорт һүҙе — асы (әсе) менән бәйләй, йылға башта документтарҙа Асы тип яҙып алынған булған. == Тарихы == Ҡала 1898 йылда Әшә-Балашово [[суйын]] иретеү заводы төҙөү айҡанлы барлыҡҡа килә, 1933 йылдың 20 июненән — ҡала, 1963 йылдың 1 февраленән — өлкәгә буйһоноулы ҡала. Ҡала көнө июлдең өсөнсө шәмбеһендә үткәрелә. 1998 йылда ҡаланың 100 йыллығын билдәләнеләр. 2012 йылда ҡала янында Уралда тәүге тапҡыр [[дикобраз]] теше табылған, уны яҡынса 120 мең йыл элек йәшәгән тип иҫәпләп сығарғандар. Элек бында ул йәнлек бер ҡасан да йәшәмәгән тип һаналған<ref>{{cite web|url=http://vmdaily.ru/news/na-urale-najden-zub-drevnego-dikobraza-kotoromu-bolee-120-tis-let1357986175.html|title=На Урале найден зуб древнего дикобраза, которому более 120 тысяч лет|last=|first=|date=12 января 2013|publisher=[[Вечерняя Москва]]|accessdate=2013-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115230203/http://vmdaily.ru/news/na-urale-najden-zub-drevnego-dikobraza-kotoromu-bolee-120-tis-let1357986175.html|archivedate=2013-01-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115230203/http://vmdaily.ru/news/na-urale-najden-zub-drevnego-dikobraza-kotoromu-bolee-120-tis-let1357986175.html |date=2013-01-15 }}</ref>. == Халҡы == {{ Численность городов России }} == Климаты == Уртаса климат. Йылына уртаса 577 мм яуым-төшөм була. Иң йылы ай — июль, уртаса температураһы 19,3 ° C, иң һалҡыны — ғинуар, уртаса температураһы −13,7 °C.{{Климат города |Город_род= Аши |Источник=[http://pogoda.ru.net/ Погода и климат] | Янв_ср=-13.7 | Янв_ср_осад=45 | Фев_ср=-12.6 | Фев_ср_осад=37 | Мар_ср=-5.8 | Мар_ср_осад=26 | Апр_ср=5.2 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=13.1 | Май_ср_осад=37 | Июн_ср=18.0 | Июн_ср_осад=58 | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад=61 | Авг_ср=16.5 | Авг_ср_осад=60 | Сен_ср=10.9 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=3.6 | Окт_ср_осад=62 | Ноя_ср=-4.8 | Ноя_ср_осад=53 | Дек_ср=-10.4 | Дек_ср_осад=51 | Год_ср=3.4 | Год_ср_осад=577 | Янв_ср_мин=-18.5 | Янв_ср_макс=-9.5 | Фев_ср_мин=-17.8 | Фев_ср_макс=-7.7 | Мар_ср_мин=-11.2 | Мар_ср_макс=-0.4 | Апр_ср_мин=0.2 | Апр_ср_макс=11.0 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=20.1 | Июн_ср_мин=11.8 | Июн_ср_макс=24.6 | Июл_ср_мин=13.5 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=11.0 | Авг_ср_макс=22.8 | Сен_ср_мин=6.2 | Сен_ср_макс=16.8 | Окт_ср_мин=0.3 | Окт_ср_макс=7.7 | Ноя_ср_мин=-8.1 | Ноя_ср_макс=-1.7 | Дек_ср_мин=-14.6 | Дек_ср_макс=-6.7 | Год_ср_мин=-1.6 | Год_ср_макс=8.6 | Янв_а_мин=-48.5 | Янв_а_макс=5.8 | Фев_а_мин=-43.5 | Фев_а_макс=9.2 | Мар_а_мин=-34.4 | Мар_а_макс=14.3 | Апр_а_мин=-29.7 | Апр_а_макс=30.9 | Май_а_мин=-9.7 | Май_а_макс=36.2 | Июн_а_мин=-1.2 | Июн_а_макс=38.3 | Июл_а_мин=1.4 | Июл_а_макс=38.6 | Авг_а_мин=-0.6 | Авг_а_макс=38.5 | Сен_а_мин=-6.8 | Сен_а_макс=33.4 | Окт_а_мин=-25.6 | Окт_а_макс=26.8 | Ноя_а_мин=-35.1 | Ноя_а_макс=14.7 | Дек_а_мин=-45.0 | Дек_а_макс=5.0 | Год_а_мин=-48.5 | Год_а_макс=38.6 |}} == Иҡтисады == Әшә заводтары: Әшә металлургия заводы, яҡтылыҡ техникаһы (электроарматура), урман-химия комбинаты (1932 йылда төҙөлгән), төҙөлөш материалдары етештерелә. Леспромхоз 2004 йылда ябылған. 1990-сы йылдарға тиклем [[тар колеялы тимер юл]] эшләп килгән, ул ағас сығарыуға тәғәйенләнгән булған<ref>[http://infojd.ru/uzk74.html Узкоколейные железные дороги Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // infojd.ru</ref>. == Мәҙәниәте == [[Файл:Aerial view of Asha, Ural, Russia.jpg|thumb|270px|Тауҙан ҡала үҙәге күренеше]] [[Файл:Asha. Lipovaya Gora (WR).tif|thumb|270px|Көҙгө Йүкәле Урман]] Ҡалала индустриаль техникум, [[Көньяҡ-Урал дәүләт университеты]] филиалы, тәбиғәт музейы, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм музей-күргәҙмә үҙәге бар<ref>[http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&id_rn=&id_sity=52&tt=9&rr=5 г. Әшә Ашинский муниципальный район Силәбе и города Силәбеой области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725094820/http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&id_rn=&id_sity=52&tt=9&rr=5 |date=2012-07-25 }} // chelindustry.ru {{проверено|28|12|2009}}</ref>. «Металлург» футбол клубы эшләй. Әшәнән йыраҡ түгел [[Атъегәрҙәк]] тау курорты урынлашҡан, Йүкәле Тау — Силәбе өлкәһенең ҡурсыулы тәбиғәт объекты тип иғлан ителгән == Киң мәғлүмәт саралары == === Телевидение (эфир) === * Россия 1 — 4 ТВК * Первый канал (Россия) — 9 ТВК * РЕН ТВ — 12 ТВК * НТВ — 23 ТВК * Матч ТВ — 26 ТВК * Пятый канал (Россия) — 28 ТВК * ОТВ (Силәбе) — 38 ТВК === Радио тапшырыуҙары (FM) === * 99,8 FM — Радио Дача * 101,8 FM — Love Radio * 103,2 FM — Авторадио === Пресса === Әшәлә 1930 йылдың 3 октябренән «Стальная искра», 2000 йылдан «Заводская газета», 1991 йылдың 18 апреленән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн «Пёстрый мир» гәзиттәре сығып килә. == Шулай уҡ ҡара == * [[Өфө янындағы тимер юл һәләкәте]] * {{Культурное наследие РФ список|Силәбеая область/Ашинский район#Әшә|города Әшә}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&termin=305&t=asha Аша — описание города в энциклопедии Ашинского района] * {{книга|автор= |часть=Аша|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/city_of_russia/63/%D0%90%D1%88%D0%B0%CC%81|заглавие=Города России: энциклопедия |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1994 |том= |страницы=31|страниц=559 |серия= |isbn=5-85270-026-6 |тираж=50000}} == Һылтанмалар == * [http://www.asha-gp.ru/ Официальный сайт администрации Ашинского городского поселения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918100253/http://www.asha-gp.ru/ |date=2019-09-18 }} * [http://gorod-asha.ru/?site=fotograf&fg=9&n=asha Фотографии города Аша] * [https://asha.jsprav.ru/muzei/ Музеи города] {{Силәбе өлкәһе}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Әшә]] [[Категория:Эҫем буйындағы тораҡ пункттар]] devcbev9et08pxpq0jkn0zojjapi8b8 "Белоруссияны азат итеү союзы" эше 0 147126 1308687 1061282 2026-11-06T07:49:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308687 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Белоруссия азатлығы Союзы» эше''' ({{Lang-be|Справа «Саюза вызвалення Беларусi»}}) — 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ тарафынан Белоруссия ССР-да милләтсел контрреволюцион, советтарға ҡаршы «Саюз вызвалення Беларусі» ойошмаһы эше<ref name="HL-1">[http://mb.s5x.org/homoliber.org Liber Homo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103151432/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ |date=2017-01-03 }} — [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/rp010105.html Эммануил Иоффа. Iii бүлек. Григорий Рапопорт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517182003/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/rp010105.html |date=2017-05-17 }}</ref>. 1930 йылдың ғинуарында Мәскәүҙән Белоруссия Компартияһы(б)-ның беренсе секретары булып К. В. Гей килә, уның менән бер үк ваҡытта үҙенең бурыстарына Р. А. Пиллярҙы алыштырған ГПУ-ның яңы рәйесе Г. Я. Рапопорт та тотона.Ҡулға алыуҙар 1930 йылдың июнендә башлана һәм көҙгә тиклем дауам итә. Барыһы төрмәгә йөҙҙән ашыу белорус милли интеллигенцияһы вәкилдәре эләгә. Ҡулға алынғандарҙың бер өлөшөн азат итәләр, ә 86 кешегә тикшереү башлайҙар. Алдан үткәрелгән тикшереү ваҡытында ҡулға алынғандарҙың яртыһы тулыһынса әйки өлөшләтә үҙҙәрен ғәйепле тип таный, икенсе яртыһы ғәйептәрен танымай һәм «ундай союздың барлығын тураһында тәфтишселәрҙән генә ишеткәндәрен» белдерә. 1930 йылдың 20-25 октябрендә белорус милли интеллигенцияның яҙмышында айырым роль уйнаған Белоруссия КП(б) Үҙәк Комитеты пленумы үтә. Пленумдағы «Милли сәйәсәттәге милли бурыстар тураһында» К. В. Гейҙың докладынан алда ябыҡ ултырыш үткәрелә, унда БССР ГПУ-һы рәйесе Г. Я. Раппопорт республикалағы Мәғариф комиссариатында, БССР Фәндәр академияһында, төрлө юғары уҡыу йорттарында (шул иҫәптән БДУ-ла) бер нисә йөҙ кешенән торған «Саюз вызвалення Беларусi» (СВБ) исеме аҫтында милли интеллигенцияның контрреволюцион ойошмаһы булыуы һәм уның ҡулға алынған ағзаларына буйынса тикшереү башланыуы тураһында белдерә. Тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, уның эшмәкәрлеге 1921 йылда башлана, ул ваҡытта ойошма «Саюз Беларусі адраджэння» (САБ) тип атала, сит ил ойошмаһы 1922 йылда формалаша. 1925—1926 йылдарҙа эмиграциянан национал-демократтарҙың һәм БХР-ҙың элекке министрҙарының ҙур төркөмө ҡайтыу менән ойошма тарихында көстәр тупланышы һәм ҡуйылышы нығына. Раппопорт фекере буйынса, ойошма «совет эшенең яуаплы вазифаларына», «крайҙы өйрәнеү секцияларына», « барлыҡ уҡыу йорттарында һәм матбуғатҡа» инә. Ике көнлөк ябыҡ ултырыштан һуң Гей пленум материалдарын хатта киң партия массаларынан йәшереү мәьәләһен ҡуя. 30 ноябрҙән БССР матбуғатында «контрреволюцион» ойошманы фашлау буйынса киң пропагандистик кампанияһы башлана, кампания барышында белорус яҙыусылары, ҡулға алынғандарға ҡарата ҡаты яза биреүҙе талап итеп, коллектив хаттар яуҙыра, шулай уҡ [[Якуб Колас|Я. Колас]], В. Игнатьевский һәм [[Янка Купала|Купала]] «тәүбә» хаттары яҙа. Кәрәкле күрһәтмәләрҙе «көсләп алыуға», йәмғиәт ҡарашын әҙерләү буйынса берләштерелгән пропагандистик-фашлау кампанияһына ҡарамаҫтан, «СВУ процесы» тибындағы суд процесын ойоштороп булмай. 1931 йылдың 10 апрелендә ОГПУ коллегияһының судтан тыш ҡарарына ярашлы әлеге ойошмаға ҡараған 86 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән В. Игнатовский всеволод макарович (тикшереү барышында үҙ-үҙенә ҡул һала), Д. Жилунович, В Ластовский, А Балицкий, Д. Прищепов, А Адамович, Ф. Имшеник, А. Адамович һәм башҡалар.<ref name="HL-1">[http://mb.s5x.org/homoliber.org Liber Homo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103151432/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ |date=2017-01-03 }} — [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/rp010105.html Эммануил Иоффа. Iii бүлек. Григорий Рапопорт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517182003/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/rp010105.html |date=2017-05-17 }}</ref>. 1931 йылдың март айында Рапопорт Белоруссиянан китә. Йыл аҙағында республиканы Гей ҙә ташлап китә һәм ВКП(б)-ның Мәскәү өлкә комитеты секретары вазифаһында эшләй башлай. 1988 йылдың июнендә БССР-ҙың Юғары судының суд коллегияһы ОГПУ коллегияһының 1931 йылдың 18 мартындағы һәм 10 апрелендәге ҡарарҙарын юҡҡа сығара һәм, енәйәт составы булмау сәбәпле, хөкөм ителгәндәрҙең эштәрен туҡтата. Бер ай үткәс, Тарих институты запросына БССР КГБ-һы яуап бирә: «Архив материалдарының ентекле тикшереү һөҙөмтәһендә Белоруссия азатлығы Союзының (Саюза вызвалення Беларусi) ғәмәлдә булыуы тураһында бер ниндәй ҙә документаль мәғлүмәттәр табылманы»<ref>Платонаў Палітыкі Р. П. Ідэі. Лес: нарастання пазіцыі Грамадзянский ўмовах в ідэолага-ў дыктат палітычнага Беларусі 20-30-сы гадоў. — Мн.: БелНДІДАС, 1996 йыл, −383 с. — С. 184—224</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * «Украина азатлығы Союзы» эше * [[Сталин репрессиялары]] {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] [[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]] [[Категория:Белоруссия ССР-ы]] trreagbjcpq36iw28f9w9nqvrvj317q Ҡолһарина Гөлназ Фәрит ҡыҙы 0 147617 1308507 1255158 2026-11-05T20:57:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308507 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡолһарина Гөлназ Фәрит ҡыҙы ''' — тележурналист, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның [[Тамыр (балалар студияһы)|«Тамыр» балалар телеканалы]] директоры, [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы]] лауреаты. == Биографияһы == Гөлназ Фәрит ҡыҙы Ҡолһарина Стәрлебаш районы Аллағыуат ауылында тыуған. == Хеҙмәт юлы == «Тамыр» каналы тапшырыуҙары Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнашып бик күп тапҡыр лауреат булдылар. «Ҡоралай» фильм-әкиәте (авторы Г. Ҡолһарина, режиссёры Р. Фәтхиев) «ТЭФИ» төбәк-ара-2005 юғары телевизион премияһына лайыҡ булды. «Ҡамыр батыр» әкиәте (сценарийын Г. Ҡолһарина яҙған, режиссёры А. Малбаева) «Включайся» Халыҡ-ара балалар телевидениеһы фестиваленең «Нәфис фильм» номинацияһында еңеү яуланы. Унан башҡа бик күп фестивалдәрҙә лауреат булды. Йәш быуынға милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, туған телгә таянған тәрбиәне студия тәрән йөкмәткеле тапшырыуҙар, еренә еткереп төҙөлгән донъяны танып-белеү форматындағы сифатлы фильмдар ярҙамында ойоштора. Гөлназ Фәрит ҡыҙы Ҡолһарина Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт палатаһының Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт, ғаилә, балалар мәсьәләләре һәм киң мәғлүмәт саралары менән үҙ-ара килешеп эш итеү комиссияһы ағзаһы. 2011 йылдың 30 октябренән 7 ноябргә саҡлы Тверь ҡалаһында Беренсе Бөтә Рәсәй телефестивале булды. Рәсәй, Украина һәм Белоруссия телевидениеларынан 120-нән артыҡ эш араһында башҡорт телевидениеһының эштәре лә бар ине. «Тамыр» балалар-үҫмерҙәр каналы барыһын да сағыу ижады менән таң ҡалдырҙы, конкурсҡа ебәрелгән бер эш тә иғтибарһыҙ ҡалдырылманы. Телевизион ярышта «Тамыр» каналы ете награда яуланы. «Ҡарйондоз» әкиәт фильмы иң яҡшы нәфис фильм тип табылды, «Семәр» тапшырыуы «Иң яҡшы танып-белеү программаһы» номинацияһында III урын алды, «Кәкүк сәйе» этнографик фильмы «Иң яҡшы оператор эше» номинацияһында лауреат булды, ә иң яҡшы телевидение алып барыусыһы номинацияһында 12 йәшлек Искәндәр Ғәлин беренсе урын яуланы. Искәндәр өс йыл инде БСТ каналында «Сулпылар» тапшырыуын алып барҙы. Билдәле рәсәй телевидение журналисы Александр Гуревич етәкселегендәге жюри высоко оценило все ы «Тамыр»ҙың программаларын юғары баһаланы. «Сәңгелдәк», «Байтус», «Телекомпас» тапшырыуҙары фестивалдең махсус дипломдары менән билдәләнде. 2009 йылда балалар программалары студияһы тулы ҡанлы телеканал тип үҙгәртелде. Яңы канал махсус рәүештә тағы яңы ун проект башланы. {{начало цитаты}}«Тамыр» может дать фору любому детскому телеканалу на всероссийском пространстве. Видно, что люди трепетно относятся к своей деятельности" {{конец цитаты}} тине күп тапҡыр ТЭФИ премияһына лайыҡ булыусы Нина Зверева. 2018 йылдың 26 ноябрендә «Тамыр» телеканалы директоры Гөлназ Ҡолһарина шәхсән легендар бронза Орфей наградаһына эйә булды. «Рәсәй телевидениеһы академияһы» Фонды «ТЭФИ-төбәк-ара» конкурсының ойоштороусыһы. == Ғаиләһе == Зариф Байғусҡаров- Рәсәй думаһы депутаты. == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * 1998 — [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы]] лауреаты. «Ете ҡыҙ», «Торналар», «Ғәҙәти булмаған балыҡ тотоу», «Болан мөгөҙҙәре» видеофильмдары өсөн. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 Рувики «Тамыр» каналы тураһында] == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/news/443534-rukovoditel-telekanala-tamyr-gulnaz-kulsarina-vstretitsya-s-pedagogicheskoy-obshchestvennostyu/ «Тамыр» балалар телеканалы етәксеһе Гөлназ Ҡолһарина] * [https://www.ufa.kp.ru/online/news/773673/ «Тамыр» башҡорт балалар телеканалы телефестивалдә 7 награда яуланы] * [https://ufa.mk.ru/articles/2011/05/20/590832-malenkaya-strana.html Кескәйҙәр иле («Тамыр» телеканалы тураһында)] * [https://web.archive.org/web/20190724064710/https://bash.news/news/84941_direktor_telekanala_tamyr_voshla_v_chislo_pobeditelej_konkursa_tefiregion_2018 Bash.News. «Тамыр» телеканалы директоры «ТЭФИ-төбәк-ара — 2018» конкурсы еңеүсеһе] * [https://op.bashkortostan.ru/about/structure/1287/worker/3763/ Гөлназ Ҡолһарина — Башҡортостан Республика йәмәғәт палатаһы порталы ағзаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927160131/https://op.bashkortostan.ru/about/structure/1287/worker/3763/ |date=2020-09-27 }} * [https://pressarb.bashkortostan.ru/activity/894/?filter_d_publisher=%D0%90%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BC%20%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Башҡортостан Республикаһы матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы йәмәғәт советы ағзаһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * бәйләнеш өсөн: oprb2011@mail.ru == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй тележурналистары]] [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] k9ejfd40g741qznyxc8isdupxk6tzy8 «Батыр торҡаһы» һәйкәле 0 147655 1308715 1283703 2026-11-06T10:01:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308715 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Батыр торҡаһы» һәйкәле''' — [[Пермь крайы]] [[Пермь районы]] [[Башҡултай]] ауылындағы батырҙар торҡаһы өлгөһөндә боронғо башҡорт ҡаһармандарына бағышланған һәйкәл. Һөйкәлдең авторы — халыҡ оҫтаһы, ябай слесарь [[Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы]] ({{lang-ru|Мурзакаев Анас Сабирович}}). [[Файл:Купол памятника &quot;Шлем батыра&quot;. Работа Анаса Мурзакиева. Башкултаево.jpg|thumb|«Батыр торҡаһы» һәйкәленең көмбәҙе]] == Тарихы == Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылында йәшәгән, яҡташтары араһында ғына түгел, Псков өлкәһендә лә туғандар ҡәберлеген тәртипкә килтереүе менән танылған, изге эштәре менән билдәле слесарь-сантехник Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы тыуған ауылының 400 йыллығына уникаль бүләк әҙерләй — «Батыр торҡаһы» һәйкәле эшләй. Дүрт йыл алдан уҡ музейҙа күргән батыр торҡаһына оҡшатып эшләр өсөн проект, материал әҙерләй, тутыҡмаҫ ҡоростан дүңгәләктәр ҡырҡа. Махсус белеме булмаһа ла, тәжрибәле тимер оҫтаһы юғары инженерлыҡ әҫәре тыуҙыра. Ваҡыты менән дә, аҡсаһы менән дә, тимер йәбештергәндәге зарарлы эш булыуы менән дә иҫәпләшеп тормай, яңғыҙы шул бөйөк эште атҡарып сыға. Һәйкәл ауылдың тимер быуат археологик ҡомартҡыһы Алтынтауҙа урынлаштырылған. Рәүеше менән төп нөсхәнең теүәл өлгәһенә ярашлы башҡарылған торҡа өс аҫҡормаға урылаштырылған. Ул өс өлөштән — ике ҡолаҡты һәм маңлай менән танауҙы һаҡлаусы бүлкәттән тора. Маңлай өлөшөнә ғәрәпсә доға яҙылған. Аҫҡормаларҙың һәр береһенең түбәнге өлөшөндә тимер-бетон плиталарҙа ауылдың 400 йыллыҡ датаһына арналған мәғлүмәттәр һәм билдәле кешеләренең : Мырҙаҡаев Хәниф Ғарифйән улы, Сәйҙәшева Зәүәрә Ғабдрахман ҡыҙы, Шакирйәнов Миңнулла, шулай уҡ сығышы менән Татарстандан Мәүлетов Хөсәйен Баһауетдин улының исем-фамилиялары яҙылған. Һәр таяу 1,8 м тәрәнлектә урынлаштырылған нигеҙгә ҡуйылған. Һәйкәлдең уртаһына киләсәк быуындарға хат — мөрәжәғәт һалынған капсула күмелгән. Капсула 2042 йылда, 50 йыл үткәс, асылырға тейеш<ref>[http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/. Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822023058/http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/ |date=2019-08-22 }}</ref>. === Ҡоролманың техник тасуирламаһы === * Бейеклеге — 5,30 м, шпиле менән — 6,80 м. * Диаметры — 5,20 м. * Дүңгәләктәр һаны 12000-дән ашыу<ref>Сайдашев Ф. К. (Пермский район). Материалы 12-й научно-практической конференции (май 2011г.), посвященной 175-летию Пермской краевой библиотеки им. А. М. Горького</ref>. == Сығанаҡтар == * [http://bash-kultaevo.tilda.ws/ Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края] * [https://web.archive.org/web/20190822023058/http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/ Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края] * Сайдашев Ф. К. (Пермский район). Материалы 12-й научно-практической конференции (май 2011г.), посвященной 175-летию Пермской краевой библиотеки им. А. М. Горького == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Пермь крайы һәйкәлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] 01nbtg3df679d717mwroxxz37ab6ak6 «Йәш сәхнә» ҡаҙаҡ драма театры 0 148291 1308718 1279053 2026-11-06T10:13:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308718 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Байткен Омаров исемендәге «Жас Сахна» театры''' — [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың Алма-Ата]] ҡалаһындағы бойондороҡһоҙ театры. == Тарихы == «Жас Сахна» («Йәш сәхнә») театрын 2006 йылда<ref>[https://dknews.kz/in-the-newspaper/5610-kamerny-j-teatr-bol-shogo-diapazona.html Камерный театр большого диапазона // В. Кравцов, Деловой Казахстан, 21 Июля 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419062807/http://dknews.kz/in-the-newspaper/5610-kamerny-j-teatr-bol-shogo-diapazona.html |date=2017-04-19 }}</ref> ҡаҙағстан актёры, режиссёры һәм педагогы Б В. Омаровтың<ref>[http://theopenasia.net/articles/detail/barzu-abdurazzakov-ya-zameshchayu-bol-za-tadzhikistan-vlyublennostyu-v-kazakhstan/ Барзу Абдураззаков: «Я замещаю боль за Таджикистан влюбленностью в Казахстан» // Л. Гайсина, «Открытая Азия онлайн»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126043355/http://theopenasia.net/articles/detail/barzu-abdurazzakov-ya-zameshchayu-bol-za-tadzhikistan-vlyublennostyu-v-kazakhstan/ |date=2019-01-26 }}</ref> ҡыҙы булдырған. Елебеков исемендәге Эстрада-цирк колледжының (һуңынан театрға Байткен Омаров исеме бирелә) актёрҙар әҙерләү бүлегендә студенттарҙың Омаров етәкселегендәге «Жас талант» театр труппаһы артистары яңы театрҙың нигеҙен тәшкил итә. Ҡаҙағстан актёры һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы Евгений Жуманов<ref>[https://www.kazpravda.kz/news/kultura/teatr-teksta-i-zhesta Театр текста и жеста // А. Литова, Казахстанская правда, 11 Апреля 2014]</ref> театрҙың художество етәксеһе була. 2013 йылдың 27 апрелендә халыҡ-ара театр фестивале сиктәрендә театрҙың үҙ сәхнәһе асыла. Сәхнәлә беренсе даими спектаклдәрҙе Немец драма театры<ref>[https://yvision.kz/post/381081 «Жас Сахна» — самая молодая сцена Алматы // О. Малышева, Your Vision]</ref> труппаһы, шулай уҡ 2012 йылда үҙ майҙанын юғалтҡан «Зазеркалье» ҡурсаҡ театры уйнай. 2013/14 йылдар миҙгелендә театр «Кыздарай Беу»<ref>Беу, қыздар-ай! / А. Курганбаев // Театр kz. — 2014. — № 2. — С. 14-18</ref> комедияһын һәм Евгений Жумановтың «Әхлаҡһыҙлыҡ» моноспектаклен индергән үҙ репертуарына эйә булған. 2014/15 йылдар миҙгеле башында театрҙы Шанин Булат етәкләй<ref>[https://vlast.kz/avtory/teatralnyj_darvinizm-8363.html Театральный дарвинизм // О. Малышева, Vласть, 14.11.2014]</ref>, шунан башлап «Жас Сахна», ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тиҫтәнән ашыу, шулар араһында Н.Гоголдең «Шинель» әҫәре буйынса һүҙһеҙ пластик драмаһын, «Лика. Бер мөхәббәттең ике тарихы» лирик притчаһын, «Эпизодтар» пантомимаһын һәм башҡаларҙы атарға була,<ref>[https://tengrinews.kz/picture_art/v-teatre-jas-sahna-ojidaetsya-13-premer-v-novom-sezone-263871/ В театре «Жас Сахна» ожидается 13 премьер в новом сезоне // Tengrinews.kz, 22 октября 2014]</ref><ref>[http://almaty-akshamy.kz/zhas-sahna-teatry-zha-a-mausy-mny-shy-m/ «Жас Сахна» театры жаңа маусымның шымылдығын ашты // Б. Ахмет, «Алматы Ақшамы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308003018/http://almaty-akshamy.kz/zhas-sahna-teatry-zha-a-mausy-mny-shy-m/ |date=2019-03-08 }}</ref>спектакль ҡуйып, үҙ репертуарына эйә була. 2016 йылдың башынан тажик драматургы, режиссёры һәм актёры Барзу Абдураззаков театрҙың художество етәксеһе булып эшләй. Уның менән бергә «Жас Сахна» театрына күпселеге Ҡаҙаҡ милли сәнғәт академияһын тамамлаусыларҙан тороусы «ВТ» труппаһы (ғәмәлдә ике театр ҡушылған) килә<ref>[http://theopenasia.net/articles/detail/barzu-abdurazzakov-ya-zameshchayu-bol-za-tadzhikistan-vlyublennostyu-v-kazakhstan/ Барзу Абдураззаков: «Я замещаю боль за Таджикистан влюбленностью в Казахстан» // Л. Гайсина, «Открытая Азия онлайн»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126043355/http://theopenasia.net/articles/detail/barzu-abdurazzakov-ya-zameshchayu-bol-za-tadzhikistan-vlyublennostyu-v-kazakhstan/ |date=2019-01-26 }}</ref>. Абдураззаковтың «Синыфташтар. Тормош һабаҡтары» («ВТ» театры сәхнәһенән күсерелгән)<ref>[http://goteatr.com/archive/n12/odnoklassniki-drug-ili-vrag/ Одноклассники: друг или враг // Яна Чичина, Театральный город, 2016, № 4 (1-31 мая)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823020552/http://goteatr.com/archive/n12/odnoklassniki-drug-ili-vrag/ |date=2019-08-23 }}</ref><ref>[https://dknews.kz/in-the-newspaper/5610-kamerny-j-teatr-bol-shogo-diapazona.html Камерный театр большого диапазона // В. Кравцов, Деловой Казахстан, 21 Июля 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419062807/http://dknews.kz/in-the-newspaper/5610-kamerny-j-teatr-bol-shogo-diapazona.html |date=2017-04-19 }}</ref> драмаһы, К. Гоцци пьесаһы буйынса «Бәхетле хәйерселәр» комедияһы<ref>[https://time.kz/articles/grim/2016/05/17/bravo-barzu Браво, Барзу! // К. Евдокименко, Время]</ref> һәм {{comment|"Был ирекле күбәләктәр"е|«Эти свободные бабочки»}} <ref>[http://today.kz/news/kultura/2016-08-02/723298-effekt-babochek/ Эффект «Бабочек» // О. Малышева, today.kz, 2016-08-02] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190309150002/http://today.kz/news/kultura/2016-08-02/723298-effekt-babochek/ |date=2019-03-09 }}</ref> яңы театрҙағы беренсе спектаклдәре булып торған. Бынан тыш, Евгений Жумановтың {{comment|«Әхлаҡһыҙлыҡ»|«Падение»}} һәм {{comment|«Бәйләнеш»|«Сообщение»}} моноспектаклдәре тергеҙелгән. 2016 йылда «Синыфташтар. Тормош һабаҡтары» <ref>Возьмемся за руки, друзья?: международный фестиваль «Встречи в России» / Валентина Резникова // Страстной бульвар, 10. — 2016. — № 8 (188)</ref> һәм {{comment|«Сер сисеү»|«Откровение»}} <ref>[https://informburo.kz/stati/novoe-otkrovenie-drama-ot-molodogo-teatra-zhas-sahna-vpechatlila-zriteley.html Новое «Откровение» — драма от молодого театра «Жас Сахна» впечатлила зрителей // Г. Байжанова, Informburo.kz]</ref> фестивалендә тәҡдим ителгән. 2016-17 йылдар миҙгелендә Т. Джюдженоглу (автор спектакленең премьераһын ҡарай һәм уны юғары баһалай)<ref>[https://liter.kz/ru/articles/show/25203-tish_da_glad_ Тишь да гладь // К. Козлов, Литер, 1 ноября 2016]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, {{comment|«Күскен»|«Лавина»}} пьесаһы, ә киләһе миҙгел — американлы Д. Нигроның «Еп теорияһы. Йәнлектәр тарихы» пьесаһы буйынса (илдәге тәүге постановкаһы)<ref>[http://today.kz/news/kultura/2017-11-13/754316-u-menya-lapki/ У меня лапки // О. Малышева, today.kz, 2017-11-13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225153705/http://today.kz/news/kultura/2017-11-13/754316-u-menya-lapki/ |date=2019-02-25 }}</ref> спектаклдәр ҡуйыла. Һуңғыһын актёр һәм режиссёр Виталий Куприянов ҡатнашлығында Барзу Абдураззаков сәхнәләштергән. Шул уҡ ваҡытта "Йәнлектәр тарихы"нда Абдураззаковтың фирма балаган стиле күҙгә ташланып торһа ла, Куприянов спектаклгә үҙенсәлекле пластика һәм ритм индергән"<ref>[https://www.the-village.kz/village/weekend/theatre/969-best-theater-shows-2017 10 лучших спектаклей алматинских театров в 2017 году // А. Ашим, О. Малышева, The Village Казахстан]</ref>. Ике спектакль менән дә театр Ҡаҙағстандың драма театрҙары республика фестиваленең «Иң яҡшы режиссура»<ref>[http://russian-theater.pro/news/gas-sahna-laureat Театр «Жас Сахна» — вновь Лауреат]</ref><ref>[http://russian-theater.pro/news/gass-laur2 Высокая награда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202103539/http://russian-theater.pro/news/gass-laur2 |date=2019-02-02 }}</ref> номинацияһында еңеүсе булды. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190722104755/http://russian-theater.pro/theaters/teatr-%C2%ABzhas-saxna%C2%BB-imeni-bajtena-omarova Информация на сайте Ассоциации деятелей русских театров зарубежья] {{Театры Алма-Аты}} [[Категория:2006 йылда нигеҙ һалынған театрҙар]] [[Категория:Алма-Ата театрҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] pg8a4kgkjr5czr0pil53c4m5xa0wy8l 18+ (театр) 0 148582 1308691 1283957 2026-11-06T08:08:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308691 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Театр «18+»''' — дәүләткә ҡарамаған театр, [[Дондағы Ростов]]та [[2013 йыл]]дың ғинуарында асыла. == Театр тарихы == «18+» театрын элекке макарон фабрикаһы биләмәһе урынында ойоштороу тураһында тәүге тапҡыр 2012 йылдың август айында иғлан ителә. Тәүҙә театрҙы асыу 2012 йылдың ноябрендә планлаштырыла<ref name="В Ростове откроют экспериментальный театр">''Шепелев Ер'' [http://www.gorodn.ru/razdel/obshchestvo_free/v_gorode/3331/ . Ростовта эксперименталь театры асыла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411111459/http://www.gorodn.ru/razdel/obshchestvo_free/v_gorode/3331/ |date=2018-04-11 }} // n. ҡалаһына — 2012. — 28 авг.</ref>. Шунда уҡ «18+» театрының хәҙерге драматургияға ориентир тотоуы билдәләнә<ref name="В Ростове откроют экспериментальный театр" />. Театрҙың художество етәксеһе Юрий Муравицкий<ref name="В Ростове откроют экспериментальный театр" />, баш режиссеры — Ольга Калашникова була. «18+» театрын асыу [[2013 йыл]]дың [[31 ғинуар]]ына «MAKARONKA» арт-майҙансығын асыу менән бергә билдәләнә <ref name="Макаронное искусство">''Шепелев Евгений'' [http://gorodn.ru/razdel/obshchestvo_free/v_gorode/4920/ сәнғәт Макарон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104419/http://gorodn.ru/razdel/obshchestvo_free/v_gorode/4920/ |date=2016-03-04 }} // n. ҡалаһына — 2013. — 16 дек.</ref><ref name="Новый экспериментальный театр откроет постановка о донской столице">''Собств. корр.'' [http://rostov.mk.ru/news/2013/01/16/798605-novyiy-eksperimentalnyiy-teatr-otkroet-postanovka-o-donskoy-stolitse.html Новый экспериментальный театр откроет постановка о донской столице] {{Wayback|url=http://rostov.mk.ru/news/2013/01/16/798605-novyiy-eksperimentalnyiy-teatr-otkroet-postanovka-o-donskoy-stolitse.html|date=20130216131908}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216131908/http://rostov.mk.ru/news/2013/01/16/798605-novyiy-eksperimentalnyiy-teatr-otkroet-postanovka-o-donskoy-stolitse.html|date=2013-02-16}} // Московский комсомолец. — 2013. — 16 янв.</ref>. Шулай уҡ Сергей Медведевтың «Йәшерен „проект „Ҡуңыҙҙар 64“» комедияһы алдан иғлан ителә<ref name="Новый экспериментальный театр откроет постановка о донской столице" />. Элекке макарон фабрикаһы территорияһында 80 урынлыҡ театр залы һәм экспозиция майҙансыҡтары урынлаша<ref name="Новая жизнь старой фабрики">''Иванов В.'' [http://rostov.mk.ru/article/2013/02/06/808600-novaya-zhizn-staroy-fabriki.html Новая жизнь старой фабрики] {{Wayback|url=http://rostov.mk.ru/article/2013/02/06/808600-novaya-zhizn-staroy-fabriki.html|date=20131215201739}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215201739/http://rostov.mk.ru/article/2013/02/06/808600-novaya-zhizn-staroy-fabriki.html|date=2013-12-15}} // — 2013. — 6 февр.</ref>. Театр баштан үҙенең труппаһын булдырыуға планлаштырмай, сөнки һәр проектҡа үҙенең тейешле актерҙар составы ҡаралырға тейеш. Театрҙың художество етәксеһе — Юрий Муравицкий, 2015 йылдан театрҙың баш режиссеры Герман Греков була <sup>[http://m.vrn.kp.ru/online/news/2140133/ <nowiki>[12]</nowiki>]</sup>. Дондағы Ростовта «18+» театр 2013 йылдың 31 ғинуарында асыла<ref name="Арт-площадка «Макаронка» откроется в бывшей фабрике в Ростове-на-Дону">''Собство. корреспонденты. '' [http://ria.ru/culture/20130125/919729179.html Арт-майҙансыҡ «Макаронка» элекке фабрикаһы асылды. Ростов-на-Дон] // риа новости. — 2013. -25 дек.</ref><ref name="Театр «18+» открылся в Ростове-на-Дону трэш-мюзиклом «Папа»">''А. Банасюкевич'' [http://ria.ru/culture/20130201/920760241.html Театры «18+» асылды. Ростов-на-дону трэш-мюзикл «Папа»] // риа новости. — 2013. — 1 тревельянды.</ref>. Асылыу ваҡытында Муравицкий Юрий постановкаһында (Любовь Мульменко пьесаһы) «Папа» документаль трэш-мюзиклы<ref name="Театр «18+» открылся в Ростове-на-Дону трэш-мюзиклом «Папа»" />, шулай уҡ «СИТО». арт-төркөмөнөң күргәҙмәһе үтә [[2013 йыл]]дың февраль айында «18+» театрында Мәскәүҙең Театр .doc гастролдәре ойошторола<ref name="Новая жизнь старой фабрики"/>. [[2013 йыл|2013 йылд]]<nowiki/>ың апрель айында «18+» театры үҙенең сәхнәһенә Санкт-Петербургтан Алексей Янковскийҙың «Девочка и спички» и «Злой спектакль» спектаклдәре менән «АСБ» Театр оҫтаханаһын саҡыра. 2013 йылдың сентябрендә «Театр+йәмғиәт» программаһына инә, уның сиктәрендә 9 йәштән 16 йәшкә тиклем уҡыусылар Ольга Калашникова һәм Юрий Муравицкий етәкселеге аҫтында «18+» театры өсөн ете пьеса яҙа<ref>''Собств. корр.'' [http://molotro.ru/news/yunye-rostovchane-napisali-vzroslye-teksty-dlya-teatra-18 Юные ростовчане написали взрослые тексты для «Театра 18+»] {{Wayback|url=http://molotro.ru/news/yunye-rostovchane-napisali-vzroslye-teksty-dlya-teatra-18|date=20131016141142}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016141142/http://molotro.ru/news/yunye-rostovchane-napisali-vzroslye-teksty-dlya-teatra-18|date=2013-10-16}} // Молот. — 2013. — 27 сент.</ref>. 2013 йылдың октябрендә «18+» театры майҙансығында заманса драматургияның һәм «Тура телмәр» режиссураһының фестивале үтә<ref name="Донская столица встретит фестиваль современной драматургии и режиссуры">''Терехина А.'' [http://afisha.161.ru/text/newsline_afisha/708932.html Донская столица встретит фестиваль современной драматургии и режиссуры] {{Wayback|url=http://afisha.161.ru/text/newsline_afisha/708932.html|date=20160315150920}} // afisha.161.ru. — 2013. — 4 окт.</ref>, унда ҡала халҡы «Хозяин кофейни» (Post Театр Post,Санкт-Петербург), «Павлик — мой бог» (Йозеф Бойс исемендәге театр, Мәскәү), «Зажги мой огонь» (Мәскәү) һәм «Цель» и «Между нами» документаль фильмдарын ҡарай. [[2014 йыл]]да 18+ театрының «Папа» спектакле конкурстан тыш «Алтын битлек» фестиваленең (Мәскәү ҡалаһы) «Яңы пьеса» программаһында ҡатнаша<sup>[http://www.goldenmask.ru/spect.php?id=1021 <nowiki>[9]</nowiki>]</sup>. [[2015 йыл]]дың ноябрендә «18+» театрының спектакле «Шокошоппинг» VI Халыҡ-ара камера театрҙарының фестивалендә ҡатнаша (Санкт-Петербург)<sup>[http://www.teatrzcr.ru/item/647-shokoshoping-teatr-18-rostov-na-donu-rossiya <nowiki>[10]</nowiki>]</sup>. 2016 йылда «Шокошоппинг» 46-сы Словения Драматургияһы Аҙналығы ҡатнашыусыһы сифатында саҡырыла, ул Крань ҡалаһында ([[Словения]]) [[2016 йыл]]дың 8 март алып 27 апреленә тиклем үтә<sup>[http://dontr.ru/vesti/obshchestvo/rostovskij-teatr-18-predstavit-v-slovenii-spektakl-shokoshopping/ <nowiki>[11]</nowiki>]</sup>. == Репертуары == * [[2013 йыл|2013]] — «Папа» (''реж. Ю. Муравицкий, драм. Л. Мульменко, С. Медведев, М. Зелинская'')<ref>''Лепская М.'' [http://rnd.urpur.ru/statya/kak-k-etomu-otnositsya-intervyu-s-rezhisserom-yuriem-muravickim/ Как к этому относиться?!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910220954/http://www.teatrzcr.ru/item/647-shokoshoping-teatr-18-rostov-na-donu-rossiya |date=2017-09-10 }} // rnd.urpur.ru. — 2013. — 5 февр.</ref><ref name="Папа, привет">''Мульменко Л.'' [http://www.colta.ru/docs/12966 Папа, привет] // www.colta.ru. — 2013. — 8 февр.</ref><ref name="Сцена для папы">''Котелевская В.'' [http://expert.ru/south/2013/08/stsena-dlya-papyi/ Сцена для папы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301044237/http://expert.ru/south/2013/08/stsena-dlya-papyi/ |date=2013-03-01 }} // Эксперт Юг. — 2013. — 25 февр.</ref> * [[2013 йыл|2013]] — «Как живые» (''реж. О. Калашникова, драм. М. Зелинская'')<ref name="Сцена для папы" /> * [[2013 йыл|2013]] — «В моей сексуальности виновата кошка» (''реж. О. Невмержицкая, драм. А. Донатова'') * [[2013 йыл|2013]] — «Девочки» (''реж. О. Калашникова, драм. В. Леванов, премьера — 2012'')<ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2012/10/09/rostov-papa-smert-mama/ Ростов-папа, смерть-мама] // www.rostovnews.net. — 2012. — 9 окт.</ref><ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2012/05/17/rostov-papa-uvidit-smert-mamu/ Ростов-папа увидит смерть-маму] // www.rostovnews.net. — 2012. — 17 мая.</ref> * [[2013 йыл|2013]] — «Жаба» (''реж. Руслан Маликов, драм. С. Медведев'')<ref>''Лебедева А.'' [http://issuu.com/kg-rostov/docs/kto_glavny_86?mode=window&pageNumber=112 Театр — это пространство, где осмысливают реальность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904013927/https://issuu.com/kg-rostov/docs/kto_glavny_86?mode=window&pageNumber=112 |date=2023-09-04 }} // [[Кто главный]]. — 2013. — № 4.</ref><ref>''Бровкина М.'' [http://www.rg.ru/2013/05/27/reg-ufo/gaba-anons.html На Дону выяснили, что делать, если жена — жаба] // Российская газета. — 2013. — 27 мая.</ref><ref>''Соколова Я.'' [http://www.krestianin.ru/articles/36577.php Спектакль «Жаба» — попытка приблизиться к формату европейских театров] // Крестьянин. — 2013. — 30 апр.</ref> * [[2013 йыл|2013]] — «Невероятные приключения Юли и Наташи» (''реж. и драм. — Ю. Муравицкий, Г. Греков'')<ref>''Калиниченко К.'' [http://cityreporter.ru/article/kak-devitsy-dushi-prodavali Как девицы души продавали]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Городской репортёр. — 2013. — 19 ноября.</ref> * [[2014 йыл|2014]] — «Сеанс» (''реж. О. Зиброва, либретто — С. Медведев'')<ref>''Собств. корр.'' [http://dontr.ru/novosti/v-rostove-proshla-postanovka-plasticheskogo-spektaklya-seans/ В Ростове прошла постановка пластического спектакля «Сеанс»] // Россия 1. — 2014. — 14 ноября.</ref> * [[2014 йыл|2014]] — «Все еще впереди» (''реж. О. Калашникова'').<ref>''Сафронова В.'' [http://rostov.rusplt.ru/index/PR_pobivala_na_premiere_spektaklya_v_Rostove-13507.html Постановка истории болезни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220043048/http://rostov.rusplt.ru/index/PR_pobivala_na_premiere_spektaklya_v_Rostove-13507.html |date=2017-12-20 }} // Русская планета. — 2014. — 10 окт.</ref> * [[2014 йыл|2014]] — «Кастинг» (''реж. Г. Греков, драм. Г. Греков и Ю. Муравицкий'').<ref>''Савченко М.'' [http://kr-news.ru/news/45487-rostovskiy-teatr-18-otkryl-sezon-provokacionnoy-pesoy Ростовский Театр 18+ открыл сезон провокационной пьесой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023213208/http://kr-news.ru/news/45487-rostovskiy-teatr-18-otkryl-sezon-provokacionnoy-pesoy |date=2014-10-23 }} // kr-news.ru. — 2014. — 22 окт.</ref><ref>''Волошинова В.'' [http://gorodskoyportal.ru/rostov/news/cult/9254728/ Неестественный отбор] // Городской портал. — 2014. — 21 окт.</ref> * [[2015 йыл|2015]] — «Любовь, мечта и бигуди» (''реж. О. Зиброва, драм. А. Донатова'')<ref>''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?p=12595 Любовь, мечта и…] // Живой Ростов. — 2015. — 21 апр.</ref> * [[2016 йыл|2016]] — «Саша, вынеси мусор» (''реж. О. Зиброва, драм. Н. Ворожбит'')<ref>''Калиниченко К.'' [https://cityreporter.ru/mne-est-chto-skazat-oksana-zibrova-o-premere-sasha-vynesi-musor-i-plasticheskih-spektaklyah/ «Мне есть что сказать»: Оксана Зиброва — о премьере «Саша, вынеси мусор» и пластических спектаклях] // cityreporter.ru. — 2016. — 26 апр.</ref> * [[2017 йыл|2017]] — «Волшебная страна» (''реж. В. Лисовский'')<ref>''Ковальская Е.'' [http://www.colta.ru/articles/theatre/15843 Тер-Оганьян и все-все-все] // www.colta.ru. — 2017. — 4 сент.</ref><ref>''Сердечная В.'' [http://ptj.spb.ru/blog/luchshe-netu-togo-svetu/ Лучше нету того свету] // Петербургский театральный журнал. — 2017. — 3 сент.</ref> * [[2017 йыл|2017]] — «Производство бреда» (''реж. Е. Матвеев, драм. П. Пряжко'')<ref>''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?p=16632 Про бред. Или про нашу жизнь?] // werawolw.ru. — 2017. — 12 окт.</ref><ref>''Собств. корр.'' [http://don24.ru/rubric/kultura/proizvodstvo-breda-premera-v-teatre-18.html «Производство бреда» — премьера в «Театре 18+»] // don24.ru. — 2017. — 10 окт.</ref> * [[2017 йыл|2017]] — «Ханана» (''реж. Ю. Муравицкий, драм. Г. Греков'')<ref>''Собств. корр.'' [https://www.kommersant.ru/doc/3453622 Новый проект Театра 18+ — спектакль «ХАНАНА»] // Коммерсантъ. — 2017. — 27 окт.</ref><ref>''Сурикова Ю.'' [http://gorodskoyportal.ru/rostov/news/news/39963745/ Что такое Ханана: «Театр 18+» раскрывает секреты] // gorodskoyportal.ru. — 2017. — 15 ноября.</ref><ref>''Сердечная В.'' [http://screenstage.ru/?p=7781 Про уродов и людей] // Экран и сцена. — 2017. — 1 дек.</ref><ref>''Калиниченко К.'' [https://cityreporter.ru/chelovecheskaya-tragediya-v-teatre-18-postavili-novyj-spektakl-hanana/ Человеческая трагедия] // cityreporter.ru. — 2017. — 15 ноября.</ref><ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2018/02/06/debilnye-madonny-rozhayut-debilyat/ «Дебильные Мадонны рожают дебилят»] // www.rostovnews.net. — 2018. — 6 февр.</ref>. * [[2017 йыл|2017]] — «Чёрная икра» (''реж. О. Зиброва, драм. С. Медведев'')<ref>''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?p=17109 С Новым Годом, «Френды»!] // Живой Ростов. — 2018. — 28 дек.</ref><ref>''Рязанцев Н.'' [http://gorodn.ru/razdel/obshchestvo_free/v_gorode/19603/?sphrase_id=10047884 Как провести новогодние праздники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417022937/http://gorodn.ru/razdel/obshchestvo_free/v_gorode/19603/?sphrase_id=10047884 |date=2018-04-17 }} // Город N. — 2017. — 22 дек.</ref> * [[2018 йыл|2018]] — «Хроники Макбета. Короли подъезда» (''реж. Г. Греков, драм. М. Волохов'')<ref>''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?p=17948 О королях подъезда и сцены] // werawolw.ru. — 2018. — 23 апр.</ref><ref>''Иванченко В.'' [https://mybig.ru/lenta-novostej/hroniki-makbeta-koroli-podezda/ Хроники Макбета. Короли подъезда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417031228/https://mybig.ru/lenta-novostej/hroniki-makbeta-koroli-podezda/ |date=2018-04-17 }} // mybig.ru. — 2018. — 6 апр.</ref><ref>''Малахова Н.'' Пиковая драма // Собака-Ростов. — 2018. — № 4.</ref> == Проект иҡтисады == [[2018 йыл]] башына театр саф табыш килтермәй<ref name="Евгений Самойлов: «Мы хотели создать театр, которого еще не было в Ростове»">''Ер Кравченко'' [http://rostov.dk.ru/news/evgeniy-samoylov-my-hoteli-sozdat-teatr-kotorogo-esche-ne-bylo-v-rostove-237097162 Евгений Самойлов: «Беҙ театр булдырырға теләп, уны тағы ла дондағы ростов ҡалаһынан»] // кварталында Эш. — 2018. — 5 дек.</ref>. Театрҙың төп килеме — билет һатыу, майҙансыҡты ҡуртымға тапшырыу була<ref name="Евгений Самойлов: «Мы хотели создать театр, которого еще не было в Ростове»" />. Спектаклде ҡуйыу йылына уртаса 700 мең һум тәшкил итә, өҫтәүенә, сығымдар — логистика һәм гонорарҙар<ref name="Евгений Самойлов: «Мы хотели создать театр, которого еще не было в Ростове»"/>. <br /> == Һылтанмалар == * [https://teatr18.ru/ Театр «18+» сайтында '''16thline.ru'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124140844/https://teatr18.ru/ |date=2019-01-24 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=leNHNKBHv2Y Театр «18+» сайтында '''www.youtube.com'''] * [https://www.youtube.com/watch?v=03FmBoNl70Y «Ҡыҙ бала» (өҙөк спектакль)] == Сығанаҡтар == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Дондағы Ростов театрҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Театрҙар]] 1xv8xqveqcm6otbd6jh320zjrsqcxa7 Ҡуржакүл (ауыл) 0 148660 1308530 1306949 2026-11-05T22:14:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308530 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Ҡуржакүл}} '''Ҡуржакүл''' ({{lang-ru|Киржакуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. == Географияһы == Ҡуржакүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы Тинес ауыл биләмәһенә ингән ауыл. Райондың төньяҡ өлөшөндә, [[Ҡуржакүл]] буйында урынлашҡан. Рельефы — ярымтигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң бейек урыны — 238 метр. Урманлы-далалы ландшафт. Күрше тораҡ пункттары менән ауыл грунтлы һәм шоссе юлдар һалынған. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) — 25 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Тинес ҡасабаһы) — 9 км. == Тасуирламаһы == Ауылдың тирә-яғын күп һанлы һаҙлыҡтар уратып алған, 2 км төньяҡ-көнбайыш алыҫлыҡта ҡайын урманы урынлашҡан. 2002 йылғы йәниҫәптә 384 кеше йәшәгән (1970—390, 1983—344, 1995—417)<ref>Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329091407/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C |date=2019-03-29 }}]</ref>. == Тарихы == Ауылға ХХ быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған. 1963 йылда Новостройка ҡасабаһы менән ҡушылған, шул уҡ йылда территорияла [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим совхозы]] бүлексәһе урынлашҡан. Хәҙерге осорҙа унда «Нива» СХПК-һы эшмәкәрлек алып бара. Ауылдың китапханаһы бар<ref>Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329091407/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C |date=2019-03-29 }}]</ref>. == Этимологияһы == Топонимдың килеп сығыуын Силәбе өлкәһенең Долгодеревенское ауылында йәшәгән Фәрит Хәсәнов башҡорт телендәге диалект «''ҡуржа''» һәм «''күл''» һүҙҙәре менән бәйләй. ''Болғансыҡ, еҫле'' тигән мәғәнәләр биреүен яҙа. Һыу өҫтө, ысынлап та, болғансыҡ, еҫ сығып тора, тип билдәләй<ref>«Вечерний Челябинск», 1998, 7 апрель[http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328172111/http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html |date=2019-03-28 }}</ref>. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегегендә (1-се том) «''ҡуржа''» диалект һүҙ тип билдәләнә һәм ''юшҡын'' тигән аңлатма бирә<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 705-се бит</ref>. Башҡорт телендә шулай уҡ «ҡоржоу» — «артыҡ әсеү» тигән диалект һүҙ ҙә бар. Күлдең һыу сифатына ҡарата ул да тап килеүе ихтимал<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 860 бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] * [[Ҡуржакүл]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 678-се бит == Һылтанмалар == * Фарит Хасанов. — «Вечерний Челябинск», 1998, 7 апрель[http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328172111/http://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html |date=2019-03-28 }} * Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//[https://web.archive.org/web/20190329091407/http://chel-portal.ru/enc/%25D0%259A%25D0%25B8%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B0%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258C] * Киржакуль — Официальный сайт[https://web.archive.org/web/20190329092906/https://mygorods.ru/1113276] {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 1k5dapqnekih0w0rb9getmye9cvg6xs Һарыҡташ 0 149178 1308601 1306169 2026-11-06T02:20:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308601 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һарыҡташ''' — ҡала тибындағы ҡасаба, [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы|һарыҡташ район]]ының административ үҙәге. Һарыҡташ ҡасаба советындағы берҙән — бер тораҡ пункты. Халыҡ — {{Население|Саракташ|ч}} кеше ({{Население|Саракташ|г}} йыл). == Географияһы == [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының һул ярында, уға Чиркәс йылғаһы ҡушылған урында, [[Ырымбур]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта һәм [[Ҡыуандыҡ|Ҡыуандык]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта ҡасаба янында Черкассы һәм Александровка ауылдары бар. Ҡасабала Ырымбур — [[Орск]] тимер юлы линияһы тармағының Һарыҡташ станцияһы бар. Ҡасаба аша [[Ырымбур]] — [[Ҡыуандыҡ]] (Беляевка, [[Орск]]) автомобиль юлы, төньяҡҡа табан [[Иҫәнғол]] ауылына ([[Мәләүез]], [[Сибай]]) юл үтә. == Тарих == Тимер юл станцияһы булараҡ [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский]] станицаһы янында нигеҙ һалынған, тимер юлын төҙөү [[1913 йыл]]да башланған. Черкасск һәм [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский]] станицаларының пай ерҙәрен тимер юл төҙөр өсөн тартып алғас, тимер юлды изгеләндерергә Татар Һарыҡташы ауылынан мулла саҡырғандар. [[1918 йыл|1918 йылдың майында]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] барышында, Воздвиженский станицаһы Һарыҡташ ҡасабаһы менән бергә Ҡыҙыл гвардияның каратель отрядтары тарафынан яндырылған<ref>[http://www.dk1868.ru/statii/pavel/Dutov1.htm Ырымбур казак көрәш большевиктарҙың апрель — июнь, 1918 йыл.]</ref>. Һарыҡташ [[1931 йыл|1931йылдың 4 ғинуарынан]] алып райондың административ үҙәге. == Иҡтисад == һарыҡташта «Коммунар» заводы (гидроагрегаттар, насостар, клапанлы аппаратура сығара)<ref>{{Cite web|url=http://saraktash.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=102:2009-07-18-12-51-45&catid=29:saraktash&Itemid=54|title=О Саракташском районе|publisher=Saraktash.ru|author=Б. Н. Жанбаев|archiveurl=https://www.webcitation.org/686bs1NaD|archivedate=2012-06-02}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, һөт консервалары заводы (ООО «Анаир»), Тимер -бетон заводының икмәк комбинаты, «ЭКСПО» (йөк күтәреүсе, инвалидтарҙы күтәреүсе машиналар етештереү, лифттарҙы хеҙмәтләндереү һәм һатыу) компанияһы бар == Иҫтәлекле урындар == * Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры. * Мәсет. * «Красная Гора» туристик комплекс. * А, Г. Васильевтың тыуған тирмәһе == Этимология == Исеменең бер нисә аңлатмаһы бар: «таш менән һарыҡ» ({{Lang-tt|сарык}}, {{Lang-ba|һарыҡ}} — һарыҡ)<ref name="saraktashhist">[http://saraktash.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=100:2009-07-17-21-51-59&catid=29:saraktash&Itemid=54 Ҡасаба тарихына сайтында саракташ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, «һары таш» ({{Lang-tt|сары}}, {{Lang-ba|һары}}, төрөк сарыга — һары, {{Lang2|tt|ba|таш}} <span lang="ba" style="font-style:italic;">таш</span> — таш), «һарыҡташ» ({{Lang-ba|һарыҡташ}} — «һарыҡташ»)<ref>{{Китап|автор=С.М.Стрельников|заглавие=Географические название Оренбургской области. Топонимический словарь|место=Кувандык|издательство=Изд-во С.М.Стрельникова|год=2002|страницы=127}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * Середавин, Владимир Диамидович (1936—2003) — табип, хирург, йәмәғәт эшмәкәре. Һамар ҡалаһының почетлы гражданы. == Фотоһүрәттәр == <gallery> Файл:Свято-Троицкая обитель милосердия.jpg|Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры Файл:Spiritual School of Holy Trinity Monastery, Saraktash.jpg|Монастырҙың дини училищеһы Файл:Ворота в Свято-Троицкую обитель милосердия с. Саракташ.jpg|Үҙәк ҡапҡа Файл:Часовня в Свято-Троицкой обители милосердия с. Саракташ.jpg|Сиркәү Файл:Saraktash Trinity Cathedral construction.jpg|Изге Троица соборы төҙөлөшө </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190404163348/http://saraktash56.ru/ Saraktash56.ru — сайт посёлка] * [http://orenobl.ru/town/saraktash.php п. Саракташ на сайте Оренбургской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://world.lib.ru/h/habib_s/blagoslowlennyjgorodoksaraktash.shtml Благословлённый городок Саракташ] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] puc37fynxplgw6aodin66dvk2j173yv «Һомай» сәнғәттәр музейы 0 149219 1308721 1192774 2026-11-06T10:50:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308721 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Жанатай Шарденов исемендәге «Һомай» сәнғәттәр музейы '''— [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһында иң ҙур шәхси музей, Шарденов Жанатай хөрмәтенә аталған. == Тарихы == «Һомай» сәнғәт музейы Ю.А. Кошкин хәйриә программаһы сиктәрендә Алматының элекке НКВД-КГБ бинаһында асыла, ул музейға билдәле рәссамдарҙың, шул иҫәптән Жанатай Шарденовтың бай коллекцияһын тапшыра. Күренекле ҡаҙаҡ рәссамы Жанатай Шарденов хөрмәтенә музей уның исеме менән атала. [[2002 йыл]]да музей рәссамдың 75-йәшлек юбилейына арнап, ҙур шәхси күргәҙмәһен уҙғара<ref>[http://visitmangystau.kz/ru/objects/Музей%20искусства%20Умай%20им%20Ж%20Шарденова%20в%20Алматы_1288 Музей искусства УМАЙ им. Ж. Шарденова в Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630010726/http://visitmangystau.kz/ru/objects/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%B9%20%D0%B8%D0%BC%20%D0%96%20%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_1288 |date=2019-06-30 }}</ref> Музей янында художество мәктәбе асыла, унда бер үк ваҡытта 200 уҡыусы уҡый 2006 йылдан алып 2008 йылға тиклем музей бинаға ҡағылышлы суд эштәре арҡаһында эшләмәй. Был осорҙа сәнғәт мәктәбе Ҡаҙаҡ архитектура-төҙөлөш академияһының бинаһын ҡуртымға ала. Тикшереү ваҡытында һыу, электр һәм йылылыҡ туҡтатыла, тарихи бинаның торошо насарая. Судта еңеп сыҡҡандан һуң музей милексеһе бинаны һәм музей коллекцияһын һатырға теләй, сөнки күп халыҡ-ара бәйләнештәр юҡҡа сыға.<ref>[https://www.zakon.kz/105455-krupnejjshijj-v-kazakhstane-chastnyjj.html Крупнейший в Казахстане частный музей прекращает свое существование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127153236/http://www.zakon.kz/105455-krupnejjshijj-v-kazakhstane-chastnyjj.html |date=2010-11-27 }}</ref> Әммә сәнғәт музейы үҙенең эшен дауам итә. Мәҫәлән, [[2011 йыл]]да һәләтле балаларға ярҙам йөҙөнән социаль-хәйриә проекты сиктәрендә 17 йәшкә тиклем йәш рәссамдарҙың график эштәре күргәҙмәһе үтә<ref>[http://meta.kz/633485-v-almaty-otkrylas-vystavka-graficheskih-risunkov-vypolnennyh-na-kompyutere.html В Алматы открылась выставка графических рисунков, выполненных на компьютере]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Экспозицияһы == Был музейҙа билдәле Жанатай Шарденов, Юрий Кошкин, Арыстан Шарденов, Дәриғә Назарбаева, Альжан Шәмиев, Нурлан Смагулов, Ричард Спунер кеүек рәссамдарҙың эштәре ҡуйылған<ref>[http://www.openarium.ru/poi/36963402/ Музей искусств "Умай" им. Ж. Шарденова]</ref>. Музей коллекцияһында соцреализм, завод, ауыл темаһына яҙылған пейзаждар, тыуған ерҙең матурлығын асыу темаһын сағылдырған эштәр бар. Был темаға ҡағылышлы 2000-гә яҡын картина иҫәпләнә<ref>[https://www.inalmaty.kz/news/1979232/muzei-kulturnoj-stolicy Музеи Культурной Столицы]</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:Алматы музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Музейҙар]] aqzd49traa4sm7xt1bv29k87zfwxz6y А-ба-ба-га-ла-ма-га 0 149237 1308722 1178382 2026-11-06T10:51:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308722 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''А-ба-ба-га-ла-ма-га''' — [[балалар әҙәбиәте]]н украин, урыҫ һәм инглиз телдәренә тәржемә итеү һәм сығарыу менән шөғөлләнгән [[Украина|украин]] китап нәшриәте. == Тарихы == [[1992 йыл]]да яҙыусы һәм этнограф Иван Малкович тарафынан булдырылған һәм иң элекке украин балалар китабы нәшриәте булып тора<ref>[http://gazeta.ua/index.php?&id=165311&eid=378&lang=ru С. Гальченко. Ющенко поспорил с женой за книжку для детей] // Газета по-українськи, № 378 (01.06.2007).</ref>. [[Киев]]та урынлашҡан. Нәшриәт исеме [[Франко Иван Яковлевич|Иван Франконың]] «Грицева шкільна наука» («Гришаның мәктәптә уҡыуы») хикәйәһенән алынған. <blockquote> … малай тураһында, ул ҡаҙҙарҙы көткән, һуңынан мәктәпкә уҡырға китә, өйөнә ҡайтҡан һайын атаһы унан: «Нимә өйрәндегеҙ?» тип һораған. Малай: «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА» (йәғни әлифбаны), — тип яуаплаған. Бер йылдан ҡайтҡас, ул тағы ла йәйгеһен ҡаҙҙар көтә башлаған һәм мәктәптә нимәгә өйрәнгәне менән маҡтанырға уйлаған икән, уға ҡаҙ: «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА», — тигән. Бына шунда инде малай, был ҡаҙға уҡырға барырға кәрәк булған, ә миңә түгел, тип уйлаған<ref>[http://www.ababagalamaga.ru/?section=2 Сайт издательства «А-ба-ба-га-ла-ма-га»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210453/http://www.ababagalamaga.ru/?section=2 |date=2016-03-05 }}</ref>. </blockquote> 1992—2005 йылдарҙа нәшриәт, Малкович раҫлауынса, әлифбанан башлап, 100-гә яҡын китап атамаларын сығара: <blockquote> Китаптар менән эшем фәрештәнән башланды. Мин гел беренсе битендә «А» хәрефен кәүҙәләндергән фәрештәле әлифбаны баҫтырып сығарырға хыялландым. Әммә совет осоронда быны эшләп булмай ине<ref name="vedomosti">[https://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2006/02/06/byt-malkovichem Е. Горелова. Быть Малковичем] // «Ведомости» (Москва), 6 февраля 2006.</ref>. </blockquote> Шул уҡ ваҡытта [[2004 йыл]]да нәшриәт Украинала үҙ продукцияһының 400 000-дән ашыу дана һата, ә «А-ба-ба-га-ла-ма-га» баҫма продукцияның дөйөм тиражы 15 йыл эсендә 3 миллион данаға етә<ref>[http://www.nrcu.gov.ua/index.php?id=4&listid=44722 Віктор Ющенко привітав видавництво дитячої книги «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА» з 15-річним ювілеєм] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028032436/http://nrcu.gov.ua/index.php?id=4&listid=44722 |date=2010-10-28 }} // Національна радіокомпанія України, 25.04.2007.{{недоступная ссылка|число=31|месяц=03|год=2018}}</ref>. Һүҙ украин телендә сыҡҡан баҫмалар тураһында ғына бара: [[2001 йыл]]ға тиклем «А-ба-ба-га-ла-ма-га» китаптарҙы урыҫ телендә баҫтырмай, ә һуңынан, Мәскәү халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһендә нәшриәттең уңышлы дебютынан һуң, урыҫ телендәге китаптар «Рәсәй федерацияһы территорияһында ғына һатыу өсөн» билдәһе менән сығарыла башлай<ref name="vedomosti"></ref>. Һуңғы ваҡытта «А-ба-ба-га-ла-ма-га» үҙ китаптарын шулай уҡ башҡа телдәргә тәржемә итә: мәҫәлән, нәшриәттең баш мөхәррире Малковичтың «Әсәй өсөн бал» ({{Lang-uk|Мед для мами}}, [[Английский язык|ингл.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Mommy for Honey</span>) әкиәте инглиз телендә баҫтырыла, тәржемәне Украина президенты Виктор Ющенконың ҡатыны Катерина эшләй һәм Киевтағы сит ил илселәре ҡатындарына берешәр дана бүләк итә<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/news/8471.html Катерина Ющенко подарила супругам руководителей иностранных дипломатических миссий на Украине книгу «Мед для мамы» в собственном переводе]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} // Пресс-служба Президента Украины Виктора Ющенко, 14.12.2007.{{недоступная ссылка|число=31|месяц=03|год=2018}}</ref>. == Авторҙары == Украин авторҙары әҫәрҙәре менән бер рәттән, «А-ба-ба-га-ла-ма-га» украин теленә күп кенә тәржемәләр баҫтыра — атап әйткәндә, Корреспондент.net, раҫлауынса, бында [[Гарри Поттер]] тураһында Джоан Роулингтың романдар циклы украин теленә тәржемә ителә. <blockquote> Виктор Морозов башҡарған Джоан Роулингтың китаптарының украин тәржемәһе эксперттар тарафынан бик юғары баһаланды. Ул урыҫ тәржәһемәһенә ҡарағанда күпкә дөрөҫөрәк, тип һанала. Иван Малкович арҡаһында Гарри Поттер тураһындағы китап Францияға ҡарағанда Украинаға — бер ай һәм Рәсәйҙән дүрт ай элек килеп етә һәм Европала беренсе милли презентация була<ref>[http://files.korrespondent.net/projects/person/2003/484098 Личность года: Иван Малкович] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020053637/http://files.korrespondent.net/projects/person/2003/484098 |date=2010-10-20 }} // Корреспондент.net, 2003.{{недоступная ссылка|число=31|месяц=03|год=2018}}</ref>. </blockquote> Циклдың аҙаҡҡы романы «Гарри Поттер һәм Үлемдең Бүләктәре» тәржемә әҫәрҙәре араһында тәүгеһе булып шулай уҡ «А-ба-ба-га-ла-ма-га» нәшриәтендә баҫтырыла<ref>[http://korrespondent.net/showbiz/208403 Украинцы первыми в мире увидят перевод последнего Гарри Поттера] // Корреспондент.net, 21 сентября 2007.</ref>. «А-ба-ба-га-ла-ма-га» нәшриәтенең халыҡ-ара бәйләнештәре бының менән генә сикләнмәй: нәшриәт сит ил баҙарында әүҙем эшләй, [[2007 йыл]]ға ҡарата үҙ китаптарын баҫтырыу хоҡуҡтарын 18 илгә һата<ref>[http://uabooks.info/ua/about/news/?pid=2581 Видавництву «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА» — 15 років] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018053835/http://uabooks.info/ua/about/news/?pid=2581 |date=2007-10-18 }} // ICTV, 30.04.2007.{{недоступная ссылка|число=31|месяц=03|год=2018}}</ref>. Әлеге уңыш, тәү нәүбәттә, рәссамдар һәм дизайнерҙар эше — иң элек, уның тәүге рәссамы Кость Лавро (уның авторлығындағы ҡуян 1992 йылғы «Әлифба» тышлығында баҫтырып сығарыла һәм нәшриәт символдарының береһе булып китә), һәм «А-ба-ба-га-ла-ма-га»ның иң билдәле иллюстраторы Владислав Ерко менән бәйле. Владислав Ярко инглиз телендә ике тапҡыр сыҡҡан һәм һатыу буйынса 2005 йылда Templar инглиз нәшриәте лидеры булған [[Андерсен Ханс Кристиан|Ганс Христиан Андерсендың]] «Ҡар батшабикәһе»нең авторы . Нәшриәт менән шулай уҡ билдәле рәссам-иллюстраторҙар Виктория Ковальчук, Катерина Штанко, Евгения Гапчинская хеҙмәттәшлек итәләр<ref>[http://rus.newsru.ua/rest/14may2007/galamag.html Украинская «А-Ба-Ба-Га-Ла-Ма-Га» собирается покорить мир] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614152247/http://rus.newsru.ua/rest/14may2007/galamag.html |date=2008-06-14 }} // Newsru.ua, 14 мая 2007{{недоступная ссылка|число=31|месяц=03|год=2018}}</ref>. == Сығанаҡтар == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200805224650/http://www.ababahalamaha.com.ua/ Официальный сайт] * [http://www.ababagalamaga.ru Официальный российский сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209223021/http://www.ababagalamaga.ru/ |date=2017-12-09 }} * [http://www.abababooks.com.ua Интернет-магазин книг издательства] * [http://www.halamaha.com.ua Интернет-магазин издательства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523024409/http://www.halamaha.com.ua/ |date=2019-05-23 }} * [http://www.day.kiev.ua/35041/ «А-БА-БА-ГА-ЛА-МА-ГА» — академия детской мечты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122061520/http://www.day.kiev.ua/35041 |date=2010-11-22 }}: Беседа с Иваном Малковичем. // «День»: Ежедневная всеукраинская газета. — № 136, 4 августа 2004. [[Категория:Украина нәшриәттәре]] [[Категория:Балалар әҙәбиәте нәшриәттәре]] 447p9tkj8e3k9w1wlh7pwyv52lh56iq Әзербайжан сәйе 0 149575 1308630 1061000 2026-11-06T04:07:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308630 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Samovar_Lenkoran_Azerbaijan.JPG|мини|300x300пкс| [[Самауыр]] менән армуду стаканындағы сәй һәйкәле. [[Ләнкәран|Ленкорань]]]] [[Файл:A_box_of_Azerbaijanian_tea.jpg|мини|Әзербайжанда сығарылған тоҡсайлы сәй ҡабы, 1980-се йылдар]] '''Әзербайжан сәйе''' ({{lang-az|Azərbaycan çayı}}) — сәйҙең [[Әзербайжан]]да үҫтерелә торған сорты. Сәй башлыса Ленкорань-Астара иҡтисади районында үҫтерелә, төбәктәге [[Ләнкәран|Ленкорань]], Астара, Масаллы ҡалаларында, Пенсар һәм Машхан ауылдарында сәй фабрикалары урынлашҡан, уларҙа башлыса [[Ҡара сәй|бөртөклө ҡара сәй]] етештерелә<ref>[https://books.google.az/books?id=liz4jhTt5ekC&pg=PA206&dq=Азербайджанский+чай&hl=ru&ei=sWS0TrHjJY3KswaF4IG1Cg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDsQ6AEwAjgK#v=onepage&q&f=false Business Information Agency. ПИЩЕВАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ. Сахар. Кофе. Чай. Детское питание. Консервы.]</ref>. == Тарихы == XIX быуат аҙағында энтузиаст М. О. Новоселов Ленкорань районында сәй ағасын үҫтереү буйынса һынауҙар үткәрә башлай. 1896 йылда ул Әзербайжандың Ленкорань районында тәүге сәй ҡыуағын ултырта, 1900 йылда ҙур булмаған тәжрибә участкаларын нигеҙләй{{sfn|Похлёбкин|1997}}. Әммә эш сәнәғәт етештереүе кимәленә барып етмәй, өҫтәүенә, был баҡсалар 1920 йылда юҡ ителә. Совет осоронда, 1928—1929 йылдарҙа, Ленкорань, Закатала зоналарында сәй ҡыуаҡтары тағы ултыртыла, ә 1932—1934 йылдарҙа сәнәғәт кимәлендәге плантациялар ярала башлай. 1937 йылда әзербайжан сәйенең тәүге ҡаптары сығарыла<ref name="ВМС">{{Китап|автор=Владимир Михайлович Семёнов.|часть=Азербайджанский чай|заглавие=Чайные рецепты и чайные секреты|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=Под ред. Е. Н. Авадяева|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2002|том=|страницы=110|страниц=351|isbn=9785224038268}} </ref>. Совет йылдарында әзербайжан сәйе [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Мәскәү]], Балтик буйы республикаларында, Советтар Союзының башҡа төбәктәрендә һорау таба<ref>{{Китап|автор=Географическое общество Азербайджанской ССР.|заглавие=Внешние экономические связи Азербайджанской ССР|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=Труды Азербайджанского географического общества|издательство=Издательство Академии наук Азербайджанской ССР|год=1968|том=4|страницы=137|страниц=|isbn=}} </ref>. [[1983 йыл]]да Әзербайжанда сәй 9,3 мең гектарҙа игелә<ref>{{Мәҡәлә|автор=И. С. Капанадзе, И. Г. Керкадзе.|заглавие=Полиплоидный чай|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=журнал «Природа»|издательство=Издательство «Наука»|год=1983|том=|страницы=44|isbn=}} </ref>. 1989 йылға тиклем совет сәйҙәре, шул иҫәптән әзербайжан сәйе лә, тышҡы баҙарҙарға — Польша, ГДР, Венгрия, Румыния, Финляндия, Чехословакия, Болгария, Югославияға, шулай уҡ Афғанстан, Иран, Сүриә, Көньяҡ Йемен, Монголия кеүек Азия илдәренә сығарыла{{sfn|Похлёбкин|1997}}. 1990-сы йылдарҙа суверенлы Әзербайжанда ҡораллы Ҡарабах бәрелеше була. Илдә хәл көсөргәнешле төҫ ала, сәй фабрикалары ябыла башлай. Сәй (башлыса — [[ҡара сәй]]) етештереү күләме 1988 йылда 38,5 мең тонна булһа, 1995 йылда ул, кәмеп, 1,2 мең тоннаға ҡала<ref name="МС">{{Книга|автор=Владимир Михайлович Семёнов.|часть=Азербайджанский чай|заглавие=Чайные рецепты и чайные секреты|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=Под ред. Е. Н. Авадяева|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2002|том=|страницы=110|страниц=351|isbn=9785224038268}} </ref>. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеш алғас, Әзербайжанда сәй етештереү ҙә йәнләнә, [[Төркиә]] һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Ғәрәп Әмирлектәре]] менән хеҙмәттәшлек тә быға булышлыҡ итә<ref name="С">{{Китап|автор=Владимир Михайлович Семёнов.|часть=Азербайджанский чай|заглавие=Чайные рецепты и чайные секреты|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=Под ред. Е. Н. Авадяева|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2002|том=|страницы=110|страниц=351|isbn=9785224038268}} </ref>. === Сәй етештереү — бөгөн === Ленкорань, Астара, Лерик, Масалли, Закатала һәм Белокан административ райондары Әзербайжандың төп сәй үҫтереү төбәктәре булып тора. Уларҙағы сәй плантациялары ауыл фермер хужалыҡтарына тапшырылған. Әммә тәүҙә фермерҙарҙың яраҡлы матди-техник базаһы булмағанлыҡтан беренсе йылдарҙа сәй плантациялары юҡҡа сыға, республикала тармаҡ зәғифләнә<ref name="Имрани">[http://www.tea-world.ru/news/179/ Заур Имрани. В Азербайджане растет потребность в чайной промышленности] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823114713/http://www.tea-world.ru/news/179/|date=2014-08-23</ref>. Республика Президенты тарафынан 2004 йылдың 11 февралендә ҡабул ителгән «Әзербайжан Республикаһы төбәктәренең социаль-иҡтисади үҫеше буйынса дәүләт программаһы»нда (2004—2008) сәй сәнәғәтен үҫтереүгә бәйле 996 гектар сәй плантацияһын тергеҙеү, сәй эшкәртеүсе предприятиеларҙың етештереү күләмен арттырыу һәм башҡа саралар ҡарала. Һуңғы йылдарҙа йәшел сәй япрағының хаҡын арттырыу тармаҡҡа фермерҙарҙың иғтибарын ылыҡтыра. Әзербайжанда сәй үҫтереү тармағы башлыса Ленкорань-Астара иҡтисади районында үҫеш кисерә. Шеки-Загатала иҡтисади районында үҫеш һүлпәнерәк бара<ref name="Имрани"/>. 2014 йылда баҫыуҙарҙан 474,2 тонна сәй йыйып алына<ref name="ӘС>[http://www.tea-terra.ru/2015/08/28/22723/#more-22723 Әзербайжан сәй етештереү — TeaTerra | TeaTerra]</ref>. 2008—2012 йылдарҙа Әзербайжанда 10,6-10,9 мең тонна самаһы сәй етештерелә. 2013 йылда етештереү 7,5 мең тоннаға ҡалып кәмей, 2014 йылда 8 мең тоннаға етеп үҫә. Эске баҙарҙы урындағы сәй менән тәьмин итеү кимәле 2012 йылда — 65,6 %, 2013 йылда 54,7 % тәшкил итә<ref name="ӘСӘ">[http://www.tea-terra.ru/2015/08/28/22723/#more-22723 Производство чая в Азербайджане — TeaTerra | TeaTerra]</ref>. Әзербайжан сәйе башлыса Ираҡҡа, Грузияға, Украинаға һәм Рәсәйгә сығарыла<ref name="СӘС">[http://www.tea-terra.ru/2015/08/28/22723/#more-22723 Производство чая в Азербайджане — TeaTerra | TeaTerra]</ref>. === Әзербайжанда етештерелгән сәй брендтары === * Azerçay — Azersun Holding холдингы тарафынан етештерелә. * Pasha çay — лицензия буйынса Azersun Holding холдингы тарафынан етештерелә. * Final — Azersun Holding холдингы тарафынан етештерелә. * Maryam — Azersun Holding холдингы тарафынан етештерелә. * Pürrəngi — Azersun Holding холдингы тарафынан етештерелә. * Berqa — Azersun Holding холдингы тарафынан етештерелә. == Сәй мәҙәниәте == Әзербайжанда сәй төп эсемлек һанала. Әзербайжанда табын алдынан сәй тәҡдим ителә. Илдә сәйханалар күп<ref>http://unec.edu.az/application/uploads/2015/12/az_cayi_cabiri.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305093506/http://unec.edu.az/application/uploads/2015/12/az_cayi_cabiri.pdf |date=2021-03-05 }}</ref>. == Сәй үҫтереү тураһында закон == Әзербайжан Республикаһының сәй үҫтереү тураһындағы законы сәй үҫтереүҙе, етештереүҙе, эшкәртеүҙе, һатыуҙы, шулай уҡ уның сифатын тәьмин итеүҙе ойоштороуҙы көйләй. Сәй үҫтереүҙә дәүләт сәйәсәтенең төп йүнәлештәре — инвестиция эшмәкәрлеген һәм хеҙмәттәшлекте дәртләндереү, лизингты һәм агрохеҙмәттәрҙе киңәйтеү, сәй продукцияһының сифатын яҡшыртыу һәм экспортты арттырыу, эске баҙарҙы яҡлау, сәй үҫтерелгән төбәктәрҙә социаль именлекте яҡшыртыу һәм экологик тигеҙлекте һаҡлау. Әзербайжандың элекке президенты Гейдар Алиев хуплаған закон (2002 йылдың 17 декабре) илдә сәй тармағын тергеҙеүгә һәм үҫтереүгә, ҡулланыу баҙарына сығарыу өсөн иҡтисади һәм хоҡуҡи гарантиялар булдырыуға йүнәлтелгән. Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев Указы (2018 йылдың 12 феврале) менән раҫланған 2018—2027 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһында сәй тармағын үҫтереү буйынса дәүләт программаһы тармаҡтың экспорт мөмкинлектәрен арттырыуға һәм ауыл халҡының мәшғүллеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән<ref name="автоссылка1">http://senaye.gov.az/content/html/2185/attachments/%C3%87ay%C3%A7%C4%B1l%C4%B1q%20haqq%C4%B1nda%20Az%C9%99rbaycan%20Republikas%C4%B1n%C4%B1n%20Qanunu.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181127234320/http://senaye.gov.az/content/html/2185/attachments/%C3%87ay%C3%A7%C4%B1l%C4%B1q%20haqq%C4%B1nda%20Az%C9%99rbaycan%20Republikas%C4%B1n%C4%B1n%20Qanunu.pdf |date=2018-11-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Похлёбкин Вильям Васильевич|заглавие=Чай|ссылка=http://vkus.narod.ru/chai/chai_01.htm|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=1997|страниц=377|ref=Похлёбкин}} [[Категория:Әзербайжан иҡтисады]] [[Категория:Әзербайжандың ауыл хужалығы]] g3yaisp45nhid0rbnv2xd995jtqojh2 Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы 0 149874 1308571 1300780 2026-11-06T00:12:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308571 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы''' ({{lang-ru|Кадыргулов Мухамет Нургалеевич}}) ([[10 март]] [[1919]] — [[16 октябрь]] [[1998]]) — ҡурайсы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. == Биографияһы == Мөхәмәт Нурғәле улы Ҡәҙерғолов 1919 йылдың 10 мартында [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] [[Темәс]] ауылында донъяға килгән (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]). Армия хеҙмәтенә алынғанға тиклем Баймаҡ районының «Ударник» колхозында бухгалтер булып эшләй. 1939 йылда хеҙмәткә алына әммә, унан ҡайтып өлгөрмәй, [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башлана. 225-се (95-й) Полтава уҡсы гвардия дивизияһы сафтарында Ватанды фашистарҙан һаҡлап, көрәшә<ref>ИСТОРИЯ МОЕЙ СЕМЬИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ[https://school-science.ru/3/5/32538]</ref>. 1945 йылда [[сержант]] дәрәжәһендә ғәскәр сафынан сығарыла<ref>Кадыргулов Мухамет Нургалеевич[https://veteran1945.jimdo.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210184943/https://veteran1945.jimdo.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2019-12-10 }}</ref>. Һуғыштан яраланып, инвалид булып ҡайта. 1946 йылда [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Собханғол]] ауылына ҡайтып, төпләнә<ref>ИСТОРИЯ МОЕЙ СЕМЬИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ[https://school-science.ru/3/5/32538]</ref>. Һуғыштан һуң 1946 йылдан алып почта, дәүләт страховкалау инспекцияһы хеҙмәткәре булып эшләй. Иҫке Собханғол ауылында 1969 йылда балалар музыка мәктәбе асыла. 1970 йылда ҡурай класы ойошторола һәм Мөхәмәт Нурғәле улын балалар музыка мәктәбендә уҡытырға саҡыралар. Шул йылда уҡ ул ҡурайсылар ансамблен дә ойоштора<ref>История школы[https://burzyan-dshi.ru/istoriya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420135236/https://burzyan-dshi.ru/istoriya |date=2019-04-20 }}</ref>. 1973 йылдан — район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе, 1974 йылдан уның директоры. 1946 йылда уҡ Мөхәмәт Нурғәле улы Иҫке Собханғол ауылында «Мәсемташ» ансамбле ойоштороп ебәрә һәм 1980 йылға тиклем уның етәксеһе, ойоштороусыһы була. Был хаҡта «Башҡортостан» республика гәзите 2016 йылда Башҡортостан­дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙ­мәт­кәре Мөхәмәт Ҡәҙерғоловтың иҫ­тәлегенә һәм райондың мәшһүр «Мәсемташ» халыҡ ансамбленә 70 йыл тулыу уңайынан үткәрелгән Ҡурай байрамы тураһындағы мәҡәләлә бына нимә яҙа: <blockquote>Тәүге ҡурай­сылар Зәкир Ғәбитов ([[Ғәлиәкбәр]] ауылынан), Әхмәтгәрәй Уразаев, Фәруҡ Маликов, Мөжәүир Сәйетбатталов, Ишбулды һәм Әхмәт Ҡотлобаевтар була. 1967 йылда коллективҡа «халыҡ ансамбле» исеме бирелә. «Мәсем­таш» менән йөҙгә яҡын кешенең яҙмышы бәйле</blockquote><ref>Мәсемемдә үҫә ҡурайым — «Башҡортостан» — 20 апрель, 2016 [http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420133052/http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html |date=2019-04-20 }}</ref>. [[1998]] йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында вафат булған һәм шунда ерләнгән. == Ижады == Ҡәҙерғолов башҡорт моңдарын нәфислек, виртуозлыҡ, музыка орнаментикаһын оҫта ҡулланып башҡарыуы менән танылыу яулаған. Ул Башҡортостандың Урал аръяғы ҡурай уйнау классик традицияларын дауам иткән. Репертуарында 200-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры һәм инструменталь көйҙәр, шул иҫәптән, “Алты егет”, “Ашҡаҙар”, “Бейеш”, “Буранбай”, “Ғилмияза”, “Ильяс”, “Урал”, “Шәүрә” кеүек башҡорт мәҙәниәтенең алтын хазинаһына ингән көйҙәрҙе башҡарған. <ref>{{БЭ2013|7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly}}{{V|20|04|2019}}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954). * "Батырлыҡ өсөн" миҙалы <ref>Архивные документы о награждении[https://veteran1945.jimdo.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210184943/https://veteran1945.jimdo.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2019-12-10 }}</ref> * 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) *Ҡыҙыл Йондоҙ ордены *Ватан һуғышы миҙалдары <ref>ИСТОРИЯ МОЕЙ СЕМЬИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ[https://school-science.ru/3/5/32538]</ref>. == Иҫтәлеге == 2010 йылдан алып Бөрйән районында Мөхәммәт Ҡәҙерғолов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы үткәрелә<ref>Мәсемемдә үҫә ҡурайым - "Башҡортостан" - 20 апрель, 2016 [http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420133052/http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html |date=2019-04-20 }}</ref><ref>{{БЭ2013|7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly}}{{V|20|04|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *{{БЭ2013|7521-er-olov-m-kh-m-t-nur-le-uly}} *Мәсемемдә үҫә ҡурайым - "Башҡортостан" - 20 апрель, 2016 [http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420133052/http://bashgazet.ru/litiratura/22150-msememd-urayym.html |date=2019-04-20 }}</ref> [[Категория:Ҡурайсылар]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Ҡурай]] [[Категория:Башҡортостан музыканттары]] ngghx28oudfx67sfconsyll447mgeyb Ҡумыҡ теле 0 150904 1308525 1306121 2026-11-05T22:00:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308525 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Кумыки в Дагестане.svg|thumb|Дағстан райондарында ҡумыҡ теллеләр өлөшө]] '''Ҡумыҡ теле''' (үҙатамалары — ''къумукъ тил, qumuq til'', {{lang-ru|кумы́кский язы́к}}) — [[Дағстан]]да, [[Чечня]]ның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән [[ҡумыҡтар]]ҙың теле. [[Төрки телдәр]]ҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше. Ҡумыҡ теле — [[Дағстан|Дағстан телдәре]] араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «''Ёлдаш''» гәзите нәшер ителә. == Тарихы == Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул [[Алтын Урҙа|монгол-татар осоро]]на тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй ([[XIII быуат]]ҡа тиклем). Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле [[яҙма]]һы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: [[ғәрәп алфавиты|традицион ғәрәп графикаһы]] 1920-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны [[латин алфавиты]] алмаштыра , ә артабан, 1938 йылда — [[кириллица]]ға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 1940—1950 йылдарҙа үҙгәртелә. Ҡумыҡ теленә иң яҡыны — ҡарасай-балҡар, [[Ҡырымтатар теле|ҡырымтатар]] һәм [[Ҡараим теле|ҡараим]] телдәре<ref>Кумыкский энциклопедический словарь. Махачкала. 2012. С. 218.</ref>. Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[Төрөк теле|төрөк]] телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә). Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә [[рәсми тел]] булып торған<ref>Ярцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 183</ref>. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән [[лингвоним]] (''бусурман тил'') ҡулланылған<ref>Ярцева В. Н. и др. (ред.) Языки Российской Федерации и соседних государств. Том 2. К-Р, стр. 182</ref>. ==== Таулылар эмиграцияһы ==== 1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынған<ref>Казбекова З. Г. Дагестан в европейской литературе. Махачкала. 1987</ref>. == Яҙмаһы == Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: '''А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я'''. {| class="wikitable" | А а||''а''||П п||''пe'' |- | Б б||''бe''||Р р||''эр'' |- | В в||''вe''||С с||''эс'' |- | Г г||''гe''||Т т||''тe'' |- | Гъ гъ||''гъa''||У у||''у'' |- | Гь гь||''гьe''||Уь уь||''уь'' |- | Д д||''дe''||Ф ф||''эф'' |- | Е е||''e''||Х х||''хa'' |- | Ё ё||''ё''||Ц ц||''цe'' |- | Ж ж||''жe''||Ч ч||''чe'' |- | З з||''зe''||Ш ш||''шa'' |- | И и||''и''||Щ щ||''щa'' |- | Й й||''къысгъа и''||Ъ ъ||''къатты белги'' |- | К к||''кe''||Ы ы||''ы'' |- | Къ къ||''къa''||Ь ь||''йымышакъ белги'' |- | Л л||''эл''||Э э||''э'' |- | М м||''эм''||Ю ю||''ю'' |- | Н н||''эн''||Я я||''я'' |- | Нг нг||''энг''|| |- | О о||''o''|| |- | Оь оь||''оь''|| |- |} === Хәҙерге заман латиницаһы === 1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнаша<ref name=":0">Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu, 18-20 Kasım 1991 (Istanbul, Turkey, 1992), страница 67</ref>, ул хәҙерге мәлдә популярлаша бара<ref>https://www.ethnologue.com/language/kum</ref>. {| class="wikitable" | colspan="3" |Латиница нигеҙендә ҡумыҡ алфавиты<ref name=":0" /> |- |'''Латиница''' |'''Кириллица''' |'''[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]''' |- |A a |А а |⟨a⟩ |- |B b |Б б |⟨b⟩ |- |C c |Ж ж |⟨d͡ʒ⟩ |- |Ç ç |Ч ч |⟨t͡ʃ⟩ |- |D d |Д д |⟨d⟩ |- |E e |Э э |⟨e⟩, ⟨æ⟩ |- |G g |Г г |⟨ɡ⟩ |- |Ğ ğ |Гъ гъ |⟨ʁ⟩ |- |H h |Гь гь |⟨h⟩ |- |İ i |И и |⟨i⟩ |- |I ı |Ы ы |⟨ɯ⟩ |- |Y y |Й й |⟨j⟩ |- |J j |Ж ж |⟨ʒ⟩ |- |K k |К к |⟨k⟩ |- |Q q |Къ къ |⟨q⟩ |- |L l |Л л |⟨l⟩ |- |M m |М м |⟨m⟩ |- |N n |Н н |⟨n⟩ |- |Ñ ñ |Нг нг |⟨ŋ⟩ |- |O o |О о |⟨o⟩ |- |Ö ö |Оь оь |⟨ø⟩ |- |P p |П п |⟨p⟩ |- |F f |Ф ф |⟨f⟩ |- |R r |Р р |⟨r⟩ |- |S s |С с |⟨s⟩ |- |Ş ş |Ш ш |⟨ʃ⟩ |- |T t |Т т |⟨t⟩ |- |U u |У у |⟨u⟩ |- |Ü ü |Уь уь |⟨y⟩ |- |V v |В в |⟨v⟩ |- |W w |В в |⟨w⟩ |- |X x |х х |⟨x⟩ |- |Z z |З з |⟨z⟩ |- |Ä ä |я либо а |⟨æ⟩ |- |ʼ |Ъ ъ |⟨ʔ⟩, ⟨ʕ⟩ |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Библиография == * Н. К. Дмитриев. Грамматика кумыкского языка. — М., 1940. * Русско-кумыкский словарь. Бамматов З. З. — Махачкала. 1960. * Русско-кумыкский словарь. ред. Бамматов Б. Г. — Махачкала. 1997. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200224092031/http://www.xn----ntbbedaael5ct1hh8c.xn--p1ai/ кумыкский-язык.рф] Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум * [https://web.archive.org/web/20090923224719/http://yoldash.etnosmi.ru/ Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш»] (архив последних номеров) * [http://peoples.org.ru/kumyk.html Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»] * [https://web.archive.org/web/20191124211523/http://k1urh.ru/dokuwiki/doku.php?id=k1urhrulab:dicts:russko-kumikskiy_slovar Русско-кумыкский словарь (1960)] (DjVu, tiff) * [http://www.ibt.org.ru/russian/bible/kum/kum.htm Священные Писания на кумыкском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201213541/http://ibt.org.ru/russian/bible/kum/kum.htm |date=2014-02-01 }} {{Рәсәйҙең дәүләт телдәре}} {{Төрки телдәр}} {{ВС}} [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Дағстан телдәре]] pwwyz20u086xt3ok6c279becijgrg7j Якуб Колас исемендәге милли академия драма театры 0 151607 1308374 889757 2026-11-05T12:09:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308374 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Якуб Колас исемендәге милли академия драма театры ''' (нем. <span lang="be" style="font-style:italic;">Якуб колас тэатр Нацыянальны драматычный акадэмічны імя</span>) — [[Витебск]] ([[Белоруссия]]) ҡалаһындағы драма театры == Тарихы == Театр [[1926 йыл]]дың [[21 ноябрь|21 ноябрендә]] Витебск ҡалаһында [[Мәскәү]]ҙә Белоруссия драма студияһын тамалаусыларынан Икенсе Белоруссия Дәүләт театры булараҡ ойошторола. Башта театр репертуары был студия әҙерләгән спектаклдәрҙән тора. Тәүге спектакль — И. Бэндың «В былые времена» спектакле. Студия шулай уҡ театр өсөн А. Ремизов эшкәртеүендә «Царь Максимилиан», Н. Мицкевич эшкәртеүендә У. Шекспирҙың «Сон в летнюю ночь», Е. Жулавскийҙың «Эрот и Психея», Еврипидтың «Вакханка» спектаклдәрен әҙерләй. [[1920 йыл]]дар аҙағында театрҙа Б. Лавреневтың «Разлом», В. Вишневскийскийҙың «Первая конная» спектакләдре ҡуйыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[1941 йыл]]дан театр [[Уральск]] ҡалаһында эшләй, ә һуңынан (1943—1944) — [[Орехово-Зуево]] ҡалаһында. [[1944 йыл]]дың октябрендә театр Витебск ҡалаһына ҡайта. [[1944 йыл]]да театрға [[Якуб Колас]] исеме бирелә. [[1946 йыл]]да В. Вольскийҙың «Нестерка» спектакле өсөн театрға Сталин премияһы бирелә.[[1964 йыл]]дан театр Витебсктың Мең йыллығы майҙанындағы бинала эшләй (1958 йылда төҙөлгән, архитекторҙары А. Максимов, И. Рыскина). [[1977 йыл]]да театрға академия исеме, [[2001 йыл]]да — милли исеме бирелә. == Театр бинаһы == Хәҙерге театр бинаһы (архитекторҙары А Максимов һәм И. Рыскина) [[1958 йыл]]да төҙөлгән. Төп фасады Витебсктың 1000 йыллығы майҙанына (элек — Театр майҙаны) ҡарап тора. Төп фасады өс мөйөшлө фронтон менән тамамланған һигеҙ колонналы портик рәүешендә. Ҡабырға фасадтары руст, пилястрҙар менән биҙәлгән. Артҡы фасады дүрт колонналы портик рәүешендә. Партер һәм ике балкон менән өс яруслы тамаша залы 758 тамашасыны һыйҙыра<ref name="enc">{{Китап|заглавие=Витебск: Энциклопедический справочник|ответственный=Гл. редактор И. П. Шамякин|место=Мн.|издательство=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|страниц=408|isbn=|тираж=60&nbsp;000}}</ref> . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|Персоналии:Витебский театр им. Якуба Коласа}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Гісторыка-дакументальная хроніка горада Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2-я|ответственный=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|место=Мн.|издательство=БелЭн|год=2003|страницы=495-470|страниц=680|isbn=985-11-0257-1|тираж=5000}} (белу. теле) * {{Китап|заглавие=Витебск: Энциклопедический справочник|ответственный=Гл. редактор И. П. Шамякин|место=Мн.|издательство=БелСЭ им. П. Бровки|год=1988|страниц=408|isbn=|тираж=60&nbsp;000}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120909103324/http://kolastheatre.by/ Сайт театра] [[Категория:Академия театрҙары]] [[Категория:Витебск]] [[Категория:Алфавит буйынса театрҙар]] h03islcral0nrpwwl4xegn9hf0tla4u Ҡыҫыҡкүл 0 151781 1308563 1296524 2026-11-05T23:58:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308563 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҫыҡкүл''' - {{lang-ru|Кысы́куль}} <ref name="rosreestr.ru" /> (Кысыколь<ref name="ГВР" />) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан күл == Географияһы == Ҡыҫыҡкүл эргәһендә [[Түрғәяҡ]] күле, шулай уҡ Поликарп быуаһы урынлашҡан <ref name="rosreestr.ru" />. Күлдә 2 исемһеҙ утрау бар: ҙуры уртаһында һәм бәләкәйерәге - көнсығыш ярында<ref name="rosreestr.ru" />  Административ йәһәттән [[Мейәс| Мейәс ҡала округына]] инә 1883 йылда күлдең уң ярында археолог Константин Шишковский тарихҡа тиклемге боронғо кеше йәшәгән урындар эҙҙәрен тапҡан. Ҡыҫыҡкүл ярында шулай уҡ иҫке обряд Никола монастыры булған. Географик координаттары: киңлеге - 55°5′59.58″N (55.099882), оҙонлоғо: 60°3′36.88″E (60.060245). Ярындағы тораҡ пункттар: [[Мейәс]] ҡалаһы. Иң яҡын һыу сығанаҡтары: Поликарп быуаһы, Түрғаяҡ, Пустое, Медвежье күлдәре <ref name="Кысыкуль">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109458-kysykul.html Кысыкуль]</ref> == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 2,7 м *Максималь тәрәнлеге: 5,4 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,94*1,28 км *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы болғансыҡ. *Һыу сығанағы: Топкая һәм Сокольная йылғалары. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 327м *Майҙаны: 0,22км² *Төбө: тигеҙ, ләмле. Ярҙары ташлы, көнсығыштағы яры - текә, бейек, төньяҡ-көнсығыштағыһы - һөҙәгерәк, көнбайышында киң яр һыҙаты бар. Төньяҡ өлөшө иң һай һыулы. Күл һаҙмыртлана башлаған, таҙартыу талап ителә Мейәс йылғаһына күлдән шишмә ағып төшә<ref name="Кысыкуль"/>. Түрғәяҡ күле кеүек үк, Октябрьский һәм Южный ҡасабаларына эсәр һыу сығанағы булып тора, бынан тыш, «Урал» автозаводы техник ихтыяждарға файҙаланыла. Түрғаяҡтан һыу килеп тороуына ҡарамаҫтан (3-4 млн. м³/йыл), был күлдең һайығайыуына килтерә. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлдә һыу үҫемлектәре күп түгел. Урмандар уратҡан, унда бәшмәк күп. Күлдә аҡҡоштар йәшәй; [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[ҡарабалыҡ]], [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[суртан]], [[ҡорман]], карп һәм [[шырт балыҡ]] тереклек итә<ref name="Кысыкуль"/>.<ref>{{cite web|url=http://reki-ozera.ru/ozera_cheljabinska/109458-kysykul.html|title=Ҡыҫыҡкүл|publisher=Reki-ozera.ru|accessdate=2013-05-20|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpHadQtB?url=http://reki-ozera.ru/ozera_cheljabinska/109458-kysykul.html|archivedate=2013-05-23|deadlink=no}}</ref>.. == Этимологияһы == Атама башҡорт телендәге "ҡыҫыҡ" һәм "күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығыуы былай аңлата:''Кысы-Куль (Кисы-Куль), озеро, территория города Миасса, Аргаяшский район. От башкирских слов: кысык — «узкий», «тесный», «сжатый», «сдавленный», «узкое межгорье», кул — «озеро», в переводе означают «сдавленное озеро» или «озеро в теснине, узком межгорье»''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> "Ҡыҫыҡ" һүҙенең бер мәғәнәһе "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ике тау араһы" тип аңлатыла<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 742-се бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|refs= <ref name="rosreestr.ru">{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/|title=Реестр наименований географических объектов на территорию Челябинской области по состоянию на 01.07.2015|format=|work=|publisher=rosreestr.ru|accessdate=2016-4-20|lang=|description=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226235734/https://rosreestr.ru/site/activity/geodeziya-i-kartografiya/naimenovaniya-geograficheskikh-obektov/gosudarstvennyy-katalog-geograficheskikh-nazvaniy/ |date=2014-12-26 }}</ref> <ref name="ГВР">{{ГВР|195927|Кысыколь}}</ref>}} == Һылтанмалар == *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109458-kysykul.html Кысыкуль] *[https://web.archive.org/web/20190520064336/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kysykul Озеро Кысыкуль] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 742-се бит/ Ҡыҫыҡ * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Мейәс ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 4lt2banmvce1e8m2r8rbkk47w7bcrzo Ғәлиәскәр Камал 0 152190 1308425 1274385 2026-11-05T16:12:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308425 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлиәскәр Камал''', тулы исеме '''Ғәлиәскәр Ғәлиәкбәр улы Камалетдинов''' ([[1879 йыл]] [[6 ғинуар]] — [[1933 йыл]] [[16 июнь]]) — [[Татарҙар|татар халҡының]] бөйөк драматургы, [[Әҙип|яҙыусыһы]], егерменсе быуат башы татар әҙәбиәте, мәҙәниәте һәм сәнғәте тарихында ҙур урын биләгән әҙиптәрҙең береһе. Хеҙмәт Геройы ([[1923]]). [[1926 йыл]]да Ғ.Камалға «Татар халыҡ драматургы-әҙибе» исеме бирелә. [[Ҡазан]]дағы Татар дәүләт академия театры Ғәлиәскәр Камал исемен йөрөтә. == Биографияһы == Ғәлиәскәр Камал [[1879 йыл]]дың [[6 ғинуар]]ында (иҫке стиль менән 1878 йылдың 25 декабрендә) Ҡазанда тире эшкәртеүсе Ғәлиәкбәр менән Мәүғиҙәнең ғаиләһендә баш бала булып тыуа. Бала сағы әсәһенең тыуған ауылы Түбәнге Масрала (хәҙер [[Арса районы]]на инә) олаталары тәрбиәһендә үтә. Алты йәшкә еткәс, шунда уҡырға төшә, [[Ҡазан]]ға ҡайтҡас, уҡыуын иҫке тәртиптәге «Ҡасимия», «Ғосмания» һәм «Халидиә» [[мәҙрәсә]]ләрендә дауам итә. [[1893]]—[[1900]] йылдарҙа шул замандың алдынғы мәҙрәсәләренән һаналған [[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|"Мөхәммәҙиә"лә]] уҡый, бер үк ваҡытта өс класлы рус мәктәбендә башланғыс белем ала. [[Файл:Камал_001.jpg|слева|мини|330x330пкс|Ғәлиәскәр Камал ҡатыны Бибиғәйшә ханым һәм улы Әнәс менән. [[1911 йыл]]]] Мәҙрәсәлә уҡыған йылдарында Ғ. Камал әҙәбиәт һәм театр сәнғәте менән ҡыҙыҡһына башлай: рус театрында барған спектаклдәргә йөрөй, сәхнә өсөн яҙылған китаптарҙы мауығып уҡый һәм үҙ осороноң татар әҙәбиәте менән яҡындан таныша. Үҙендә лә ижад дәрте уяна. [[1898 йыл]]да үҙенең «Бәхетһеҙ егет» (беренсе варианты) тигән иң тәүге драмаһын яҙа. Күп тә үтмәй, «Өс бәдбәхет» тигән әҫәрен ижад итә. Был ике әҫәр һәм шул осорҙа Ғ. Камал тәржемә иткән «Ҡыҙғаныс бала» драмаһы (төрөк яҙыусыһы Намыҡ Кәмал әҫәре) [[1900 йыл]]да [[Ҡазан]]да айырым китап булып баҫылып сыға. [[1900 йыл]]да Харитонов нәшриәте хужаһы Иван Харитонов хосуси хәреф ҡойоу производствоһын аса. Каллиграф булараҡ, Ғәлиәскәр Камал [[Татарҙар|татар]] (''[[Ғәрәп теле|ғәрәп]]'') шрифтарын камиллаштырырға булыша. Ғ. Камалдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем ижад ителгән бөтә әҫәрҙәре тиерлек әлеге типографияла баҫыла. [[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|«Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһен]] тамамлағас, Ғәлиәскәр Камал, халыҡ араһында аң-белем таратыуға ярҙам итеү маҡсаты менән, [[1901 йыл]]да «Мәғариф көтөбханаһы» тигән китап нәшерләү һәм һатыу ширҡәте ойоштора, 1905 йылғы революцияға тиклем ошо ширҡәттең эшенә етәкселек итә. [[1905 йыл]]дың [[29 октябрь|29 октябрендә]] Ҡазанда «Ҡазан мөхбире» тигән беренсе татар гәзите сыға. Ғәлиәскәр Камал был гәзиттә иң әүҙем ҡатнашыусыларҙың береһе була. «Азат», «Азат халыҡ» гәзиттәрен, «Йәшен» сатирик журналын сығарыуҙа ла Ғәлиәскәр Камалдың өлөшө ҙур була. [[1906 йыл]]дың [[5 май]]ында Ҡазанда тәүге тапҡыр рәсми асыҡ спектакль уйнала. [[Төрөк теле|Төрөксәнән]] Ғ. Камал ирекле тәржемә яһаған «Ҡыҙғаныс бала» драмаһы һәм Ғабдрахман Карам тәржемәһендәге «Ғишыҡ бәләһе» комедияһы ҡуйыла. Шул көндәрҙән башлап Ғәлиәскәр Камал төп иғтибарын татар театрын үҫтереүгә бирә. 1923 йылда Ғәлиәскәр Камалға «Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. [[1929 йыл]]да ул «Хафизалам иркәм» тигән комедияһын яҙа. «Күҙһеҙ мастерҙар», «Өс тормош» кеүек пьесалары һәм күп кенә шиғри әҫәрҙәре донъя күрә. Ғәлиәскәр Камал оҫта тәржемәсе була. [[Гоголь Николай Васильевич|Николай Гоголь]], Александр Островский, [[Максим Горький]], [[Мольер]] һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен татар теленә тәржемә итә. Ғәлиәскәр Камал [[1933 йыл]]дың [[16 июнь|16 июнендә]] вафат була. Кәүҙәһе [[Ҡазан]]да Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнә. == Ижады == [[Файл:Камал_002.jpg|справа|мини|371x371пкс|«Беренсе театр» комедияһының ҡулдан яҙылған бите (факсимиле)]] * Бәхетһеҙ егет ([[1898]], [[1907]]) * Беренсе театр ([[1908]]) * Бүләк өсөн ([[1909]]) * Уйнаш ([[1909]]) * Беҙҙең ҡаланың серҙәре (1911) * Банкрот ([[1911]]) * Дәжжал ([[1912]]) * Ҡәйнеш ([[1912]]) * Хафизалам иркәм ([[1929]]) '''Ғәлиәскәр Камал тәржемә иткән әҫәрҙәр:''' * Александр Островский — Йәшенле ямғыр ([[1914]]) * Александр Южин — Ыласындар һәм ҡоҙғондар ([[1918]]) * Евтихий Карпов — Эшселәр биҫтәһе ([[1919]]) * [[Мольер]] — Һаран ([[1915]]) * [[Мольер]] — Ирекһеҙҙән табип ([[1916]]) * [[Мольер]] — Скапен хәйләләре ([[1924]]) * [[Гоголь Николай Васильевич|Николай Гоголь]] — Ревизор ([[1916]]) == Бүләктәре == * «Хеҙмәт Геройы» ([[1923]]). * «Татарстандың халыҡ драматургы» ([[1929]]). == Хәтер == * [[1939]] Татар академия драма театрына Ғ. Камал исеме бирелә<ref>Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 9 июня 1939 г</ref>. * [[1939]] [[Ҡазан]] ҡала Советы башҡарма комитеты ҡарары менән Фукс ({{Lang-ru|Фуксовская}}) урамы Ғ. Камал урамы итеп үҙгәртелә<ref>[http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2004_01/07/07_4/ «Гасырлар авазы», 2004 ел, № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722172426/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2004_01/07/07_4/ |date=2019-07-22 }}</ref>. * [[Яр Саллы]]лағы урамға исеме бирелгән. * [[Алабуға (ҡала)|Алабуғалағы]] урамға исеме бирелгән. == Ғаиләһе == '''Беренсе ҡатыны''' Бибиғәйшә (''18??-[[1918 йыл]]'') * ''Балалары'' Әхмәт, Әминә, Фәһимә, Әнәс (''[[1908]]—[[1978]]''), Мөхәммәт, Зөфәр. Дүрт балалары сабый саҡта вафат була. '''Икенсе ҡатыны''' Әсмә ([[1887]]—[[1941]]) * ''Балалары'' Файыҡ (''[[1919]]—[[1941]]''), Фәрит, Наил, Рафиға. * == Һылтанмалар == * [http://kitap.net.ru/galiaskar.php Ғәлиәскәр Камал электрон китапханала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502051337/http://kitap.net.ru/galiaskar.php |date=2019-05-02 }} * [http://tatar.org.ru/kurs/8-adabiyat/cyr_14.php Ғәлиәскәр Камал виртуаль гимназияла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502051227/http://tatar.org.ru/kurs/8-adabiyat/cyr_14.php |date=2019-05-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Татар яҙыусылары]] [[Категория:Татар драматургтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1933 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1879 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 ғинуарҙа тыуғандар]] tv5xtvnl8jtjwc8ez1wc479zz84rpsx Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе) 0 152334 1308483 1296489 2026-11-05T19:38:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308483 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡатай''' - {{lang-ru|Катай}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Катай, озеро; от названия древнего племени Катай, также башкирское мужское имя''<ref>Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Силәбе өлкәһендә, ысынлап та, Ҡатай ырыуы ерҙәре күп булған һәм улар топонимдарҙа ла сағылыш тапҡан. Мәҫәлән, [[Ҡытау-Ивановск]] ҡалаһының атамаһы ла "Ҡатай" тигәндән шулай үҙгәреп инеп киткән: ''Катав - здесь, что легко доказать по летописям, некогда обитало башкирское племя — род: Катай'', тигән Н.И. Шувалов <ref>Разгадавший язык земли - "Южноуральская панорама", 2009, 29 января</ref> == Географияһы == Ҡатай күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районында]], Мейәс ҡасабаһынан 9 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, [[Ҡурған өлкәһе]] сигендә урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыштағы бәләкәй генә өлөшө Ҡурған өлкәһенә инеп ҡала. урынлашҡан. Ҡасандыр был урында Арал-Күлмәк тигән ҙур һыу ятҡылығы булған, шуның урынында Ҡатай күле барлыҡҡа килгән, тип һанала. Көньяҡ-көнбайышта һәм ауыл Сәләмәт күле һәм Әнфәл ауылы урынлашҡан <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 Озеро Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926061528/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 |date=2022-09-26 }}</ref>. Географик координаттары- 55°15'00"N 62°02'33"E <ref name="Озеро Катай">[https://wikimapia.org/5278353/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 Озеро Катай]</ref> == Тасуирламаһы == * Һыу көҙгөһө майҙаны - 4,4 км² (БС буйынса абс. кимәле 176 м булғанда). Бындай күрһәткес һыу ятҡылығының Көнбайыш Себер уйһыулығына ҡарауын аңлата. * Һыуйыйғыс майҙаны - 13,5 км², * Максималь тәрәнлеге 2,3 м, уртаса — 1,7 м. * Һыу массаһы күләме 7,48 млн м³. * Күлдән аҡҡан һыу сығанаҡтары юҡ. * Һыу менән туйыныуы - яуым-төшөмдән. Шуға күрә һыу кимәле үҙгәреүсән. * Күлдең һыуы тоҙло, минераллылығы - 24 г/л-дан күберәк, ион нисбәте буйынса — хлоридлы-сульфатлы-натрийлы тип. Күл һыуында минераллашыу артыуы тупраҡтың тоҙлолоғо менән бәйле, бында өсөнсөл диңгеҙ ултырмалары бар. Ауыл хужалығы яландарынан төшкән биоген элементтар ҙа күп. Күл соҡоро ер ултырыуҙан килеп сыҡҡан, суффоз сығышлы, күл сите һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, киҫелешенән ҡарағанда - туҫтаҡ рәүешле. Яр һыҙаты тигеҙ тиерлек, көнбайыш өлөшөндә генә 3 ҙур булмаған ҡултығы бар. Көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы <ref name="chel-portal.ru">[http://chel-portal.ru/?id=7787&site=encyclopedia&t=katay Озеро Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607160138/http://chel-portal.ru/%3Fid%3D7787%26site%3Dencyclopedia%26t%3Dkatay |date=2019-06-07 }}</ref>. Төбөнән алынған батҡаҡ дауаланыу өсөн файҙаланыла <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 Озёра Челябинской области / Озеро Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926061528/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=1721&idotr=70&rr=8 |date=2022-09-26 }}</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Яр буйҙарын ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Урынлашҡан урыны тигеҙлек, урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Төньяҡ-көнбайыш яғынан ҡайын сауҡалыҡтары уратҡан.<ref name="chel-portal.ru"/>. Һыу ситтәрендә ҡыяҡлылар һәм тоҙло һыуҙа үрсей торған тарыһымаҡтар үҫә, юғары үҫемлектәр юҡ. Ҡыҙыл ылымыҡтар бик күп күләмдә баҫып алған<ref name="Озеро Катай"/> == Шулай уҡ ҡара == * [[Ҡатай ырыуы]] * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[https://wikimapia.org/5278353/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 Озеро Катай] *[https://web.archive.org/web/20190607160138/http://chel-portal.ru/%3Fid%3D7787%26site%3Dencyclopedia%26t%3Dkatay Озеро Катай] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] 9c67jk5818ryq6tzb0lzb6ybv3i24bl ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә 0 153688 1308566 1279043 2026-11-06T00:01:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308566 wikitext text/x-wiki {{ҠҠХЛ миҙгеле |Дата1=[[13 сентябрь]] [[2019]] |Дата2=[[11 март]] [[2020]] |Уйындар=112 |ДаимиЧемпионатЕңеүсеһе={{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]] (68) |Бомбардир={{АҠШ флагы|20px}} [[Александра Карпентер]] (53) |Чемпион='''{{Ҡытай флагы|20px}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз» (Шэньчжэнь)]]''' |Финалист={{Башҡортостан флагы|20px}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел» (Өфө)]] |иҫәп= 3 : 0 |предыдущий сезон=2018/19 |предыдущий сезон ссылка=ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә |следующий сезон=2020/21 |следующий сезон ссылка=ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә }} '''ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә''' — [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның бишенсе миҙгеле. Даими беренселек 13 сентябрҙә үткән миҙгелдең финалсылары [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] һәм [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2020 йылдың февралендә тамамлана. Шулай уҡ ҠҠХЛ чемпионы титулы өсөн плей-офф мартта үтә. Ҡатнашҡан командалар составына Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» өҫтәлә. Дүртенсе ҠҠХЛ йондоҙҙар уйыны 2020 йылдың 12 ғинуарында Мәскәүҙең «ВТБ Арена» боҙ һарайында үтә. Көнсығыш командаһы был уйында Көнбайыш командаһын 4:1 иҫәбе менән ота. ҠҠХЛ даими чемпионатында Өфөнән «Ағиҙел» командаһы өсөнсө йыл рәттән беренсе була. Красноярскиҙан «Бирюса» һәм Дмитровтан «Торнадо» хоккей клубтары бронза миҙалдарҙы яулайҙар. Тәүге миҙгелен үткәргән Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» командаһы финалда Өфөнән ғәмәлдәге чемпион «Ағиҙел» командаһын серияла 3-0 иҫәбе менән ота һәм ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. Миҙгелдең иң яҡшы уйынсыһы тип «Ванке Рэйз» һөжүмсеһе [[Александра Карпентер]] таныла<ref>[https://whl.khl.ru/article/3266-karpenter-poluchila-priz-luchshey-hokkeistki-zhhl-sezona-2019-2020 Александра Карпентер – ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы уйынсыһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126124846/https://whl.khl.ru/article/3266-karpenter-poluchila-priz-luchshey-hokkeistki-zhhl-sezona-2019-2020 |date=2020-11-26 }}</ref>. COVID-19 ауырыуының Ҡытайҙа таралыуы арҡаһында «КРС Ванке Рэйз» плей-офф уйындарын дәғүәселәренең майҙанында үткәрә. == Миҙгел араһы яңылыҡтары == 2019 йылдың йәйендә Лига үҙ тарихында тәүге тапҡыр ҙурая — Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз» хоккей клубы лигала 8-се һәм тәүге сит ил команда була<ref>[https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand В пятом сезоне ЖХЛ - восемь команд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093733/https://whl.khl.ru/article/2729-v-pyatom-sezone-zhhl-vosemy-komand |date=2019-07-30 }}</ref>. === Тренерҙар алмашыныуы === {| class="wikitable" !colspan="3"|Миҙгел башланыр алдынан |- ! width="150"| Команда ! width="170"| 2018/2019 йылдар миҙгелендәге тренер ! width="180"| 2019/2020 йылдар миҙгелендәге тренер |- | [[Горный (хоккей клубы)|«Горный»]] | [[Малмыгин Владимир Александрович|Владимир Малмыгин]] | [[Перебейнос Александр Дмитриевич|Александр Перебейнос]] |- | [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз»]] | ''Миҙгелдә ҡатнашмай'' | [[Брайан Идальски]] |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|«СКИФ»]] |[[Голубович Владимир Васильевич|Владимир Голубович]] |[[Филин Сергей Германович|Сергей Филин]]<ref>[https://whl.khl.ru/article/2728-sergey-filin-glavniy-trener-nizhegorodskogo-skifa Сергей Филин — главный тренер ЖХК «СКИФ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730093741/https://whl.khl.ru/article/2728-sergey-filin-glavniy-trener-nizhegorodskogo-skifa |date=2019-07-30 }}</ref> |} === ҠҠХЛ беренселеге командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар еңеүселәре === {| class="wikitable" |- !Турнир !Ҡала !Еңеүсе !2-се урын !3-сө урын |- |Ҡытайҙа турнир |{{Ҡытай флагы}} [[Пекин]] |{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]] |{{Финляндия флагы}} [[Киекко-Эспоо]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |- |ҠҠХЛ Асыҡ кубогы |{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]] |{{Рәсәй флагы}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Швеция флагы}} [[Лулео (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы)|Лулео]] |{{Рәсәй флагы}} [[Горный (хоккей клубы)|Горный]] |} == Клубтар == {{ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Горный (хоккей клубы)|Горный]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=02|lon_deg= 93|lon_min=06|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=18|lon_deg= 43|lon_min=55|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=20|lon_deg= 37|lon_min=31|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]}} <div style="position:absolute; z-index:1; bottom:1px; right:1px;"> {{ПозКарта+|Ҡытай|caption=Ҡытай|width=150|float=|places= {{ПозКарта~|Ҡытай|lat_deg=22|lat_min=32|lon_deg=114|lon_min=08|background=#FFFFFF|label={{small|[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]}}|position=top}} }}</div> }} {| class="wikitable" ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Команда ! style="background:white; text-align:center; width:15%" | Ҡала ! style="background:white; text-align:center; width:23%" | Арена <small>(ҙурлығы)</small> ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Нигеҙләнгән ! style="background:white; text-align:center; width:5%" | Лигала |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |{{Башҡортостан флагы}} [[Өфө]] |[[Салауат Юлаев спорт һарайы|«Салауат Юлаев» СҺ]] <small>(3 500)</small> |align=center |2010 |align=center |2015 |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |{{Флаг|Красноярский край}} [[Красноярск]] |[[Платинум Арена (Красноярск)|Платинум Арена]] <small>(7 046)</small> |align=center |1987 |align=center |2015 |- |[[Горный (хоккей клубы)|Горный]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] <small>(7 012)</small> |align=center |2012 |align=center |2015 |- |[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] |{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург]] |[[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] <small>(7 012)</small> |align=center |2013 |align=center |2015 |- |[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]] |{{Флаг|Ҡытай}} [[Шэньчжэнь]] |[[Шэньчжэнь Арена]] <small>(18 000)</small> |align=center |2017 |align=center |2019 |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |{{Флаг|Свердловская область}} [[Екатеринбург]] |[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] <small>(5 570)</small> |align=center |2015 |align=center |2015 |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |{{Флаг|Нижегородская область}} [[Түбәнге Новгород]] |[[Нагорный (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Нагорный» МКАК]] <small>(5 600)</small> |align=center |2000 |align=center |2015 |- |[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |{{Флаг|Московская область}} [[Дмитров (ҡала)|Дмитров]] |[[Дмитров (спорт комплексы)|«Дмитров» СК]] <small>(2 000)</small> |align=center |2003 |align=center |2015 |} == Тренерҙар һәм капитандар == {| class="wikitable" style="font-size: 95%" cellspacing="0" !width="165"|Клуб !width="200"|Баш тренер !width="200"|Капитан !width="270"|Тренерҙар китеүе |- |[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |[[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] |[[Лебедева Екатерина Сергеевна|Екатерина Лебедева]] | |- |[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |[[Ведерников Александр Юрьевич|Александр Ведерников]] |[[Павлова Валерия Викторовна|Валерия Павлова]] | |- | [[Горный (хоккей клубы)|Горный]] | [[Перебейнос Александр Дмитриевич|Александр Перебейнос]] | [[Ганеева Лиана Альбертовна|Лиана Ганеева]] | |- |[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] |[[Зыбин Александр Викторович|Александр Зыбин]] |[[Андрющенко Алёна Игоревна|Алёна Андрющенко]] | |- |[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]] |[[Брайан Идальски]] |[[Сюэтин Ци]] | |- |[[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |[[Чистяков Сергей Николаевич|Сергей Чистяков]] |[[Абдуллина Диана Ринат ҡыҙы|Диана Абдуллина]] | |- |[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |[[Михайлов Константин Валерьевич|Константин Михайлов]] |[[Щукина Анна Васильевна|Анна Щукина]] |[[Филин Сергей Германович|Сергей Филин]] (21 октябрь)<ref>[http://hcskif.ru/izmeneniya-v-trenerskom-shtabe-sk-skif/ «СКИФ» тренер штабында үҙгәрештәр]</ref> |- |[[Торнадо (хоккей клубы, Дмитров)|Торнадо]] |[[Чистяков Алексей Владимирович|Алексей Чистяков]] |[[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]] | |} == Даими чемпионат == ҠҠХЛ даими чемпионаты 2019 йылдың 13 сентябрендә үткән миҙгелдең финалсылары Өфөнән «Ағиҙел» һәм Санкт-Петербургтан «Динамо» хоккей клубтары уйын менән башлана һәм 20 февралдә тамамлана. Төп ваҡытта еңгән өсөн өс мәрәй, өҫтәмә ваҡытта йә буллиттар серияһында еңгән өсөн — ике, ә шунда отолған өсөн бер мәрәй бирелә. === ҠҠХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны === {{Төп мәҡәлә|ҠҠХЛ йондоҙҙар уйыны 2020}} Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының йондоҙҙар уйыны дүртенсе йыл рәттән КХЛ хоккей йондоҙҙары аҙналығында үтә. 2020 йылдың 12 ғинуарында Мәскәүҙә ҠҠХЛ хоккейсыларынан торған Көнсығыш менән Көнбайыш командалары көстәрен һынайҙар<ref>[https://whl.khl.ru/article/2723-match-zvezd-zhhl-v-moskve ҠҠХЛ йондоҙҙар уйыны Мәскәүҙә!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421161314/https://whl.khl.ru/article/2723-match-zvezd-zhhl-v-moskve |date=2021-04-21 }}</ref>. Көнсығыш командаһы өсөн «Ағиҙел», «Бирюса», «КРС Ванке Рэйз» һәм СКСО хоккейсылары сығыш яһай, Көнбайыш командаһына «Динамо», «Горный», «СКИФ» һәм «Торнадо» уйынсылары һайлана. Көнсығыш командаһы 4:1 иҫәбе менән еңә һәм дөйөм еңеүҙәр һаны буйынса Көнбайышты ҡыуып етә (2-2). Көнбайыш һөжүмселәре Полина Болгарева һәм Фәнүзә Ҡадирова оҫталыҡтар конкурстарында еңеү яулайҙар. Осрашыуҙың иң яҡшы уйынсылары тип Екатерина Добродеева (Көнсығыш) һәм Валерия Меркушева (Көнбайыш) таныла<ref>[https://whl.khl.ru/article/2996-bullit-na-velosipede-krasiviy-hokkey-i-pobeda-vostoka-match-zvezd-zhhl-zavershilsya-v-moskve Буллит на велосипеде, красивый хоккей и победа Востока – Матч Звезд ЖХЛ завершился в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126045231/https://whl.khl.ru/article/2996-bullit-na-velosipede-krasiviy-hokkey-i-pobeda-vostoka-match-zvezd-zhhl-zavershilsya-v-moskve |date=2020-11-26 }}</ref>. {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact = да | state = | секция = | дата = [[12 ғинуар]] [[2020]] | время = 14:20 | команда1 = Көнбайыш | команда2 = '''Көнсығыш''' | счёт = 1 : 4 | периоды = (0:1, 0:1, 1:2) | отчёт = | вратарь1 = | вратарь2 = | прогресс = | голы1 = | голы2 = | судья = | судья2 = | линейный = | линейный2 = | стадион =[[ВТБ Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]] | зрителей = 3 547 | штраф1 = | штраф2 = | броски1 = | броски2 = }} <small>* бында һәм артабан бар ерҙә лә Мәскәү ваҡыты буйынса уйындар башлана</small> === Турнир таблицаһы === {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" width="50%" |- align=center !Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М |- align=center |1||align=left|'''{{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]'''||28||22||1||0||0||0||5||95—33||+62||'''68''' |- align=center |2||align=left|'''{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз»]]'''||28||20||1||1||0||1||5||109—39||+70||'''65''' |- bgcolor="#cfcfcf" | colspan="13" | |- align=center |3||align=left|'''{{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]]'''||28||14||1||0||2||3||8||63—63||0||'''49''' |- align=center |4||align=left|'''{{Флаг|Красноярск крайы}} [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]]'''||28||12||1||1||1||1||12||82—69||+13||'''42''' |- bgcolor="#cfcfcf" | colspan="13" | |- align=center |5||align=left|''{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Горный (хоккей клубы)|«Горный»]]''||28||10||2||1||1||2||12||73—89||-16||'''39''' |- align=center |6||align=left|''{{Флаг|Түбәнге Новгород өлкәһе}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]''||28||8||3||2||2||1||12||78—79||-1||'''37''' |- align=center |7||align=left|''{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]''||28||9||2||0||0||2||15||68—75||-7||'''33''' |- align=center |8||align=left|''{{Флаг|Свердловск өлкәһе}} [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]]''||28||0||0||1||1||0||26||38—159||-121||'''3''' |} '''Яртыса ҡалын''' шрифты менән плей-офф ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.<br /> ''Курсив'' менән плей-офф ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән. === Уйынсылар статистикаһы === ==== Һөжүмселәр ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=165| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |{{АҠШ флагы}} [[Александра Карпентер]]||[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]||27||21||'''32'''||'''53'''||41||6 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Павлова Валерия Викторовна|Валерия Павлова]]||[[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]||28 ||'''24''' ||15 || 39||14 ||12 |- | align="left" |{{Ҡытай флагы}} [[Рэйчел Льянес]]||КРС Ванке Рэйз||26||21||21||42||'''46'''||36 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||28||20||18||38||31||20 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Шохина Анна Константиновна|Анна Шохина]]||[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||28||17||21||38||3||16 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Ҡадирова Фәнүзә Фәхим ҡыҙы|Фәнүзә Ҡадирова]]||[[Горный (хоккей клубы)|Горный]]||28||17||13||30||6||8 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Лихачёва Екатерина Сергеевна|Екатерина Лихачёва]]||[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||28||9||5||14||-10||'''43''' |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Һаҡсылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=155| Уйынсы !width=115| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Ганеева Лиана Альбертовна|Лиана Ганеева]]||[[Горный (хоккей клубы)|Горный]]||28||'''6'''||18||'''24'''||7||46 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||28 ||0||'''19'''||19||'''30'''||14 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Пирогова Нина Борисовна|Нина Пирогова]]||[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||28||5||12||17||4||16 |- | align="left" |{{Чехия флагы}} [[Анета Тейралова]]||[[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||22||5||11||16||-6||4 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Николаева Екатерина Геннадьевна|Екатерина Николаева]]||Динамо||27 ||4 ||4 ||8 ||-9||'''61''' |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Ҡапҡасылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=155| Уйынсы !width=115| Команда !width=30| У !width=30| Е !width=30| ЫК !width=35| КҠҺ% !width=40| «0» !width=50| Мин |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||16||11||'''1,13'''||'''95,41'''||4||956 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Сорокина Мария Анатольевна|Мария Сорокина]]||Ағиҙел||12||'''12'''||1,25||94,58||3||720 |- | align="left" |{{Ҡытай флагы}} [[Кимберли Ньюэлл]]||[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]||17||'''12'''||1,52||94,54||3||1024 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Кондакова Елизавета Олеговна|Елизавета Кондакова]]||[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||17||8||1,99||92,57||'''5'''||905 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Тараканова Валерия Дмитриевна|Валерия Тараканова]]||[[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]]||'''25'''||9||2,55||91,94||1||'''1410''' |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''</small> == Плей-офф == Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының плей-офф уйындарына даими миҙгел һөҙөмтәһе буйынса иң яҡшы дүрт команда үтә. Плей-офф ярымфиналдарҙан башлана, шунда беренсе урын алған команда дүртенсе менән, ә икенсе команда өсөнсөһө менән ике еңеүгә тиклем уйнайҙар. Шул парҙар еңеүселәре ҠҠХЛ финалына сыға һәм шунда өс еңеүгә тиклем серияла чемпионды билдәләйҙәр. Ярымфинал парҙарында тәүге уйын даими миҙгелдә түбәнерәк урын алған команда майҙанында үтә, ә икенсе һәм кәрәкһә өсөнсө уйындар икенсе команданың майҙанында уҙасаҡ. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;" | &nbsp; | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f2f2f2" |{{{RD1|Ярымфиналдар}}} | colspan="2" | | align="center" colspan="2" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor=#f7f6a8 |{{{RD2|Финал}}} |- | &nbsp; | width="180" |&nbsp; | width="50" |&nbsp; | width="20" |&nbsp; | width="25" |&nbsp; | width="180" |&nbsp; | width="50" |&nbsp; |- | height="6" | | colspan="6" |{{{1|}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{2|'''{{Башҡортостан флагы}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{3|'''2'''}}} | align="center" style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{4|{{Флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{5|0}}} | rowspan="10" align="center" style="border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |- | height="6" | | &nbsp; |- | height="6" | | colspan="4" | | colspan="2" |{{{11|}}} |- | height="6" | | rowspan="2" colspan="3"|&nbsp; | align="center" style="border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{12|{{Башҡортостан флагы}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" |{{{13|0}}} |- | height="6" | | align="center" style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{14|'''{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" |{{{15|'''3'''}}} |- | height="6" | | &nbsp; |- | height="6"| | &nbsp; |- | height="6" | | colspan="4" | |- | height="6" | | colspan="2" |{{{6|}}} | | colspan="2" |{{{16|}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{7|'''{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]'''}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{8|'''2'''}}} |- | height="6" | | style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9"| &nbsp;{{{9|{{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]}}} | align="center" style="border:1px solid #aaa;" bgcolor="#f9f9f9" | {{{10|0}}} | align="center" style="border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;"|&nbsp; |} === Ярымфиналдар === 1. '''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]]''' — 4. [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]] 2-0 (4:1, 3:0) 2. '''[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз»]]''' — 3. [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] 2-0 (2:1, 6:2) === ҠҠХЛ финалы === 1. [[Ағиҙел (хоккей клубы)|«Ағиҙел»]] — 2. '''[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз»]]''' 0-3 (1:3, 2:3, 2:4) '''Беренсе уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[7 март]] [[2020]] | время = 11:00 | команда1 = [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] {{Башҡортостан флагы}} | команда2 = '''{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]''' | счёт = 1 : 3 | периоды = (0:1, 1:2, 0:0) | стадион = [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Өфө]] | зрителей = 850 }} '''Икенсе уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[8 март]] [[2020]] | время = 10:30 | команда1 = [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] {{Башҡортостан флагы}} | команда2 = '''{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]''' | счёт = 2 : 3 | периоды = (0:0, 0:2, 2:1) | стадион = [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]], {{Рәсәй флагы}} [[Өфө]] | зрителей = 730 }} '''Өсөнсө уйын''' {{МатчХоккей | bg = #F7F6A8 | compact =1 | дата = [[11 март]] [[2020]] | время = 13:00 | команда1 = '''[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]] {{Ҡытай флагы}}''' | команда2 ={{Башҡортостан флагы}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] | счёт = 4 : 2 | периоды = (0:0, 2:0, 2:2) | стадион = [[Өфө-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Өфө]] | зрителей = 545 }} === Уйынсылар статистикаһы === ==== Һөжүмселәр ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=165| Уйынсы !width=105| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |{{АҠШ флагы}} [[Александра Карпентер]]||[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]||5||'''3'''||'''4'''||'''7'''||7||0 |- | align="left" |{{Ҡытай флагы}} [[Рэйчел Льянес]]||КРС Ванке Рэйз||5||'''3'''||3||6||'''8'''||'''12''' |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||5||'''3'''||3||6||2||6 |- | align="left" |{{Чехия флагы}} [[Алена Миллс]]||Ағиҙел||5||2||3||5||-1||6 |- | align="left" |{{Ҡытай флагы}} [[Леа Лам]]||КРС Ванке Рэйз||5||2||2||4||5||0 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Һаҡсылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Г !width=30| П !width=35| М !width=40| +/− !width=50| Штр |- | align="left" |{{АҠШ флагы}} [[Меган Бозек]]||[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]||5||'''4'''||2||'''6'''||7||2 |- | align="left" |{{Ҡытай флагы}} [[Мелани Цзюэ]]||КРС Ванке Рэйз||5||0||'''4'''||4||7||2 |- | align="left" |{{Канада флагы}} [[Джессика Вонг]]||КРС Ванке Рэйз||4||2||2||4||4||0 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''</small> ==== Ҡапҡасылар ==== {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center;" |- !width=145| Уйынсы !width=125| Команда !width=30| У !width=30| Е !width=30| ЫК !width=35| КҠҺ% !width=40| «0» !width=50| Мин |- | align="left" |{{Финляндия флагы}} [[Ноора Рятю]]||[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]||4||'''4'''||'''1,5'''||'''95,71'''||0||240 |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]]||[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]||5||2||2,35||92,09||'''1'''||'''281''' |- | align="left" |{{Рәсәй флагы}} [[Алпатова Анна Сергеевна|Анна Алпатова]]||[[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]]||2||0||4,01||87,3||0||119 |- |} <small>''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''</small> == Йомғаҡлау таблицаһы == {| class="wikitable" |- !align="center"|Урын!!Команда |- | rowspan="1" align="center" | 1 ||'''{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]''' |- | rowspan="1" align="center" | 2 ||{{Флаг|Башҡортостан}} [[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]] |- | rowspan="1" align="center" | 3 ||{{Флаг|Московская область}} [[Торнадо (хоккей клубы)|Торнадо]] |- | rowspan="1" align="center" | 4 ||{{Флаг|Красноярский край}} [[Бирюса (хоккей клубы)|Бирюса]] |- |rowspan="1" align="center"| 5 ||{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Горный (хоккей клубы)|Горный]] |- |rowspan="1" align="center"| 6 ||{{Флаг|Нижегородская область}} [[СКИФ (хоккей клубы)|СКИФ]] |- |rowspan="1" align="center"| 7 ||{{Флаг|Санкт-Петербург}} [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] |- |rowspan="1" align="center"| 8 ||{{Флаг|Свердловская область}} [[Шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы|СӨЙК]] |} === Миҙгелдең иң яҡшы уйынсылары === * Ҡапҡасы — [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] (''[[Ағиҙел (хоккей клубы)|Ағиҙел]]'') * Һаҡсы — [[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]] (''Ағиҙел'') * Һөжүмсе — [[Александра Карпентер]] (''[[Куньлунь Ред Стар Ванке Рэйз|КРС Ванке Рэйз]]'') * Тренер — [[Брайан Идальски]] (''КРС Ванке Рэйз'') * Иң яҡшы уйынсы — Александра Карпентер (''КРС Ванке Рэйз'') == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]] * [[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]] * [[ЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]] * [[ЮХЛ беренселеге 2019/2020 йылдар миҙгелендә]] * [[МЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://whl.khl.ru/ Рәсми сайт] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|Үткән: <br /> [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] |width="22%" align="center"|'''Миҙгелдәр: <br /> 2019/20''' |width="22%" align="center"|Киләһе: <br />[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] |} {{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}} [[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] [[Категория:Хоккейҙа 2020 йыл]] [[Категория:Хоккейҙа 2019 йыл]] [[Категория:ҠҠХЛ миҙгелдәре]] ii6oqmqjy1me61oso7vyin7dqnr8om6 WikiLeaks 0 153795 1308711 1307999 2026-11-06T09:55:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308711 wikitext text/x-wiki {{Карточка сайта |название = WikiLeaks |логотип = Wikileaks logo.svg |URL = {{url|wikileaks.org}} |скриншот = |коммерческий = Нет |тип = Хранилище документов |регистрация = Отсутствует |языки = английский; доступны переводы отдельных депеш |расположение = |владелец = The Sunshine Press<ref name="aboutwikileaks">{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About |title=Wikileaks:About |publisher=WikiLeaks |date= |accessdate=3 июня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks%3AAbout |archivedate=2008-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-03-14 }}</ref> |автор = [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] |открыт = [[4 октября]] [[2006 год]]а<ref name="whois">{{cite web |title=Whois Search Results: wikileaks.org |url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |work=GoDaddy.com |accessdate=2010-12-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/662r4RgPy?url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org |archivedate=2012-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |date=2012-05-02 }}</ref> |закрыт = |текущий статус = Активен |оборот = |чистая прибыль = |телефон = }} '''WikiLeaks''' (<small>МФА:</small> {{IPA|[ˈwɪkiliːks]}}; от {{lang-en|[[Вики|wiki]]}} и {{lang-en2|leak}} — «утечка») — коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма<ref name="hrono1600">[http://www.wikileaks.org/About.html «About». WikiLeaks. Archived from the original on 11 October 2012. Retrieved 11 October 2012]</ref>, аноним сығанаҡтарҙан алынған йәки һарҡылып сыҡҡан йәшерен мәғлүмәттәрҙе баҫтырыусы ойошма.<ref>Editors, The (16 August 2012). «WikiLeaks — The New York Times». Topics.nytimes.com. Archived from the original on 2012-09-16. Retrieved 24 August 2012. https://web.archive.org/web/20130512040308/http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/w/wikileaks/</ref>. Sunshine Press ойошмаһы 2006 йылда [[сайт]]ты асыусылар<ref>Chatriwala, Omar (5 April 2010). «WikiLeaks vs the Pentagon». Al Jazeera blog. Retrieved 27 January 2011., http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209163305/http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon |date=2014-02-09 }}</ref> сайт эшләгән тәүге йылда 1,2 миллион документтан торған мәғлүмәт базаһы булдырғанын хәбәр итә<ref>[«Wikileaks has 1.2 million documents?». WikiLeaks. Archived from the original on 16 February 2008. Retrieved 28 February 2008., https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks%3AAbout#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F , https://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F]</ref>. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалыусы, баш редакторы һәм директоры— Австралия интернет-журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусы [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]]<ref>[McGreal, Chris (5 April 2010). «Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians». The Guardian (London). Archived from the original on 2012-09-16. Retrieved 15 December 2010. https://www.theguardian.com/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack , https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack]</ref>. Джулиан Ассанждың партнерҙары — [[Храфнсон, Кристин|Кристин Храфнсон]], Джозеф Фаррелл, Метью Харсфорд һәм [[Харрисон, Сара (журналист)|Сара Харрисон]]. Храфнсон Ассанж менән бер рәттән Sunshine Press Productions ағзаһы ла булып тора<ref>[Mostrous, Alexi (4 August 2011). «He came for a week and stayed a year». The Times (London). Archived from the original on 4 August 2012 , http://www.thetimes.co.uk/tto/life/article3114254.ece]</ref>. Был сайтта навигация өсөн [[HTTPS]] протоколын ҡулланып һаҡланған инергә рөхсәт алырға була. Wikileaks—[[вики]]-сайт түгел: тейешле рөхсәт алмаған кешеләр уның эстәлеген үҙгәртә алмай. Ләкин «редакция»ға мәғлүмәт ебәргән һәр кем аноним мәғлүмәт сығанағы булып иҫәпләнә ала. == Тарих == {{Main|Ассанж, Джулиан}} === Тәүге аҙымдар === [[Файл:Julian Assange (1).jpg|мини|[[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] — один из первых участников организации и создатель веб-сайта WikiLeaks.]] Ойошманың wikileaks.org тигән исеме 2006 йылдың 4 октябрендә рәсми теркәлгән<ref>[Whois Search Results: wikileaks.org". GoDaddy. Archived from the original on 11 October 2012. {{cite web |url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2012-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |archivedate=2012-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |date=2012-05-02 }}]</ref>. Веб-сайтта тәүге документ 2006 йылдың декабрендә сыҡҡан<ref>[Calabresi, Massimo (2 December 2010). «WikiLeaks' War on Secrecy: Truth’s Consequences»."Reportedly spurred by the leak of the Pentagon papers, Assange unveiled WikiLeaks in December 2006.http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225000914/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html |date=2016-02-25 }} «]</ref>. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалған [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] 2007 йылда киң йәмәғәтселекте сайт менән таныштыра<ref>[Guilliatt, Richard (30 May 2009). „Rudd Government blacklist hacker monitors police“. The Australian (Sydney). http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/policy/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224071026/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/policy/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |date=2013-12-24 }}]</ref>. Wired журналы, волонтёр уның менән һөйләшкәндә Ассанж үҙен „ был ойошманың йөрәге һәм йәне, уға нигеҙ һалған кеше, спикеры, ойоштороусыһы, финансисы һ.б. тип атай .“<ref>[„WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety“. The New York Times. https://www.nytimes.com/2010/10/24/world/24assange.html?_r=0]</ref>. WikiLeaks күпмелер кимәлдә волонтёрҙарға таяна. Элегерәк ойошмаға нигеҙ һалыусылар тип [[Америка Ҡушма Штаттары]], [[Европа]], [[Австралия]], [[Көньяҡ Африка]] һәм [[Тайвань]] журналистары, математиктары һәм технологтары иҫәпләнә<ref>[Jump up to: a b „About WikiLeaks“. http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-03-14 }}]</ref>. Бер аҙҙан веб-сайт материалдарҙы ғәҙәттәгесә сығара башлай- башҡаса редакторҙар материалдарын, сайт ҡунаҡтарының комментарийҙарын төҙәтмәй . 2009 йылда, мәҫәлән, сайтта 1200 волонтёр теркәлгән, шулай уҡ уның кәңәшмә советы бар, унда Ассанж, уның урынбаҫарҙары һәм тағы 7 кеше инә, уларҙың ҡайһы берҙәре был ойошма менән бәйләнештә тороуын инҡар итә<ref>[Inside WikiLeaks’ Leak Factory». http://www.motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=2]</ref>. Исеме WikiLeaks булһа ла, веб-сайт 2010 йылдың майынан Wiki ысулдарын ҡулланмай<ref>[Gilson, Dave (19 May 2010). «WikiLeaks Gets A Facelift». http://www.motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns]</ref>. Исемендә ''wiki-'' һүҙе булһа ла, [[Wikipedia]] менән Wikileaks сайттарының бер-береһе менән бәйләнеше юҡ . Wiki фирма билдәһе түгел<ref>[Rawlinson, Kevin; Peck, Tom (30 August 2010). «Wiki giants on a collision course over shared name». The Independent (London). https://www.independent.co.uk/news/media/online/wiki-giants-on-a-collision-course-over-shared-name-2065561.html]</ref>. [[Wikia]], коммерческая корпорация, входящая в состав фонда [[Wikimedia]], действительно покупала в 2007 году несколько доменных имён, косвенно относящихся к Wikileaks (включая wikileaks.com и wikileaks.net)<ref>[«Press:Wikia Does Not Own Wikileaks Domain Names». Wikia. Wikia. http://www.wikia.com/Press:Wikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140510121146/http://www.wikia.com/Press%3AWikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names |date=2014-05-10 }}]</ref>. === Маҡсаттар === WikiLeaks веб-сайты үҙе билдәләүенсә, уның маҡсаттары: «йәмәғәтселеккә мөһим яңылыҡтар һәм мәғлүмәтте еткереү… Беҙҙең ойошма эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше тәүсәғанаҡты беҙҙең яңылыҡтар менән бергә, уҡыусылар һәм тарихсылар дөрөҫлөктөң барлығына дәлилдәрҙе күрһендәр өсөн, сығарыу». Ойошманың икенсе маҡсаты- журналистарҙы һәм дөрөҫлөктө асып һалыусыларҙы был ойошмаға биргән мәғлүмәттәр өсөн рәшәткә артына ултытылмаясағанына инандырыу. WikiLeaks веб-сайты тарафынан онлайн эшләүсе «Drop box» WikiLeaks журналистарына ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт бирергә теләгән кешеләр өсөн инновацион, хәүефһеҙ һәм аноним юл тип аңлатыла<ref>[«EPIC v. DOJ, FBI: Wikileaks». Electronic Privacy Information Center. https://en.wikipedia.org/wiki/Electronic_Privacy_Information_Center]</ref>. «The Colbert Report» Америка телетапшырыуы ваҡытында биргән интервьюһында Ассанж һүҙ иркен сикләү тураһында үҙ фекерен еткерҙе : «Был абсолют ирек түгел, ләкин һүҙ ирке хөкүмәт эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә һәм закондарҙы яҡшыртырға ярҙам итә ала. Шуның өсөн АҠШ Конституцияһының „Хоҡуҡтар тураһында биллендә“ Конгресс матбуғат иркен сикләүсе закондар сығара алмай тип яҙылған. Матбуғат тураһында закон ҡабул итеүҙең закон менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше булмаҫҡа тейеш, сөнки матбуғат тураһында закон закондан өҫтөнөрәк, уны ул үҙе булдыра. Барлыҡ конституция йәки хоҡуҡи статьялар ҙа мәғлүмәт ағымынан алына. Шулай уҡ һәр бер хөкүмәт кешеләрҙең ысынбарлыҡты аңлауына нигеҙләнеп һайлана»<ref>[«Exclusive — Julian Assange Extended Interview» http://www.colbertnation.com/the-colbert-report-videos/260785/april-12-2010/exclusives---julian-assange-unedited-interview]</ref>. === Рәсәй тураһында мәғлүмәттәр === Эшмәкәрлегенң башында сайт ''Ҡытай, Рәсәй һәм Үҙәк Евразиялағы репрессия режимдары'' уның төп тәнҡит йүнәлеше буласаҡ тип белдерә. 2010 йылда бер Рәсәй гәзитенә биргән интервьюһында Ассанж «Рәсәйҙең, һеҙҙең етәкселектең һәм һеҙҙең бизнесмендарығыҙҙың» абруйын төшөрә торған материалдар сығарырасағы турһында әйтә <ref name="DW08032017">''Михаил Бушуев''. [http://p.dw.com/p/2Yr0i Wikileaks и Кремль все ближе друг к другу] «[[Deutsche Welle]]», 08.03.2017</ref>. == Джулиан Ассанж Бөйөк Британия төрмәһендә == Джулиан Ассанж 2012-2019 йылдарҙа [[Лондон]]да [[Эквадор]] илселеге бинаһында йәшәй. Эквадор хөкүмәте уға сәйәси ҡасҡын статусын бирә. Ассанж АҠШ хөкүмәте тарафынан WikiLeaks веб-сайтында [[Афғанстан]] һәм, [[Ираҡ]]тағы АҠШ-тың хәрби операцияларын, [[Гуантанамо]] лагерендә (Куба ерендә) АҠШ хеҙмәткәрҙәренең тотҡондарға ҡарата рәхимһеҙ ҡылыҡтарын һәм б. фашлаған өсөн эҙәрлекләнә. АҠШ баҫымы аҫтында Эквадор хөкүмәте Ассанждың Эквадорҙың Лондондағы илселеген ҡалдырыуҙы талап итә. 2019 йылдың 11 апрелендә ул Лондон уртаһында ҡулға алына. Журналист Вон Смит 2019 йыл аҙағында RT телевидениеһына дуҫы Джулиан Ассанж менән булған телефон аша һөйләшеүе хаҡында һөйләй. Ассанж үҙе әйтеүенсә, [[Бөйөк Британия]] төрмәһендә ул әкренләп үлә. Уның телмәре яртылаш аңлайышһыҙ, бик әкрен булыуы хәленең ысынлап та аяныслы булыуын күрһәтә <ref name="Джулиан Ассанж Лондон төрмәһендә">[https://russian.rt.com/tag/dzhulian-assanzh Джулиан Ассанж Лондон төрмәһендә]</ref>. == Ҡарағыҙ == * [[Свобода информации]] * [[Свобода массовой информации]] * [[Багдадский авиаудар 12 июля 2007 года]] * [[RusLeaks.com]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == ;Книги * {{книга |автор= |заглавие=WikiLeaks. Избранные материалы |оригинал= |страниц=280 |год=2011 |место=М. |издательство=[[Альпина нон-фикшн (издательство)|«Альпина нон-фикшн»]] |isbn=978-5-91671-111-0}} * {{книга |автор=Н. Горбатюк |заглавие=WikiLeaks. Разоблачения, изменившие мир |оригинал= |страниц=208 |год=2011 |место=М. |издательство=[[Эксмо]] |isbn=978-5-699-48548-2}} ;Журналы * {{статья |автор=Александр Птица |заглавие=WikiLeaks. Большой онлайновый скандал |ссылка=http://dpk.itc.ua/content/33448 |издание=[[Домашний ПК]] |тип=журнал |год=2011 |номер=1 (145) |страницы=80—81 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205073329/http://dpk.itc.ua/content/33448 |archivedate=2013-12-05 }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{ВТ-ЛП|WikiLeaks}} * [http://wikileaksorg.blogspot.com Хроника Wikileaks] * [https://web.archive.org/web/20110221043603/http://ru-wikileaks.ru/ Wikileaks в России] * {{cite web|author=Александр Тимофеев|date=июль 2010|url=http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/|title=Мама-анархия, Папа-интернет|publisher=Популярная Механика|archiveurl=https://www.webcitation.org/662r5ofqp?url=http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/|archivedate=2012-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104190507/http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/ |date=2011-11-04 }} * {{cite news|url=http://www.rg.ru/2010/12/28/radzihovskiy.html|title=Викигод|author=Леонид Радзиховский|date=28 декабря 2010|publisher=Российская газета|accessdate=2010-12-28}} * [http://www.pravmir.ru/nravstvennyj-motiv-wikileaks/ Нравственный мотив WikiLeaks. Интервью с Исраэлем Шамиром.] // [[Православие и мир]], 8 декабря 2010 * [http://text.newlookmedia.ru/?p=11707/ Викиликс. Чужая игра] {{WikiLeaks}} {{Арабская весна}} {{ВС}} [[Категория:WikiLeaks| ]] [[Категория:Интернет-цензура]] [[Категория:Международные негосударственные организации]] [[Категория:Международные журналистские организации]] [[Категория:Организации Швеции]] [[Категория:Проекты на движке MediaWiki]] [[Категория:Свобода слова]] [[Категория:Сайты, появившиеся в 2006 году]] p5hhrvco9lhttcrl0yu7i955un0dkpk Ғәли (Һамар өлкәһе) 0 154126 1308409 1279816 2026-11-05T15:54:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308409 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ғәли | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 53.7280996 | lon_deg = 52.2533798 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Һамар өлкәһе | регион в таблице = Һамар өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Похвистнево районы | район в таблице = Похвистнево районы{{!}}Похвистнево | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ғәли ауыл биләмәһе | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Алькино (Самарская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Алькино (Самарская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | цифровой идентификатор 2 = 36634408101 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ғәли''' ({{lang-ru|Алькино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Һамар өлкәһе]] Похвистнево районы ауылы. Ғәли ауыл биләмәһенең үҙәге. == Географик урынлашыуы == Һамар өлкәһенең иң көнсығышында [[Ырымбур өлкәһе]] менән сик буйында Тиргәлә йылғаһының Саурыш йылғаһына ҡойған урын янында, район үҙәге Похвистнево ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км, [[Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)|Боғорослан]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 14 км һәм [[Һамар]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл Тиргәлә йылғаһының уң яры буйлап һуҙылған, төньяҡтан Ғәлиғә Рысай (Рысайкино) ауылы төкөп тора (ике тораҡ пункт фактик рәүештә йылға буйлап 6 км һуҙылған берҙәм ауыл барлыҡҡа килтерә, әммә төрлө ауыл биләмәләрен ҡарайҙар). Ауыл янынан (Рысай ауылы ситенән) Похвистнево — [[Урал (автомобиль юлы)|М5 (Урал)]] — Клявлино автомобиль юлы үтә. == Тарихы == Фараз буйынса ауылға 1618 йылда [[башҡорттар]]ҙың [[ҡыпсаҡ]] ҡәбиләһе вәкиле [[Тархан (титул)|тархан]] Киләй Манашев нигеҙ һалған. Киләй Манашевтың ата-бабаһы Гөлбостандың атаһы Ғәли 1479 йылда Ҡазан ханы Ибраһимдан тарханлыҡ дәрәжәһен алған<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Кыпчак. Том 34. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, М. Г. Акиров|место=Уфа|издательство=Китап|год=2019|страниц=736|страницы=234-240, 252|isbn=978-5-295-07219-2| ref =}}</ref>. 1859 йылда ауылда 1 мәсет, 1900 йылда — 2 мәсет һәм мәҙрәсә, 1910 йылда — 3 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән<ref name="ИБР" />. == Халҡы == {{население|Алькино (Самарская область)}} 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 305 аҫаба башҡорт һәм 26 керҙәш башҡорт йәшәгән<ref name="ИБР" />. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 92 ихатала 552 [[башҡорт]] йәшәгән, шул иҫәптән 262 ир-егет һәм 290 ҡатын-ҡыҙ<ref name="ИБР" />. Урыҫ помещигы Похвистнев ерҙәрҙе үҙ ҡулына алғас Ҡотлоғош<ref>Ҡыпсаҡ улусының башҡорт тарханы Ҡотлоғош Дүскәев хөрмәтенә аталған.</ref> (хәҙер Иҫке Похвистнев) ауылынан барлыҡ [[татарҙар]]ҙы Ғәли ауылына ҡыуған<ref name="ИБР" />. 1889 йылда ауылда 201 ихатала 1219 мосолман йәшәгән, уларҙың милләттәре — башҡорттар һәм татарҙар<ref name="ИБР" />. 1910 йылда ауылда 284 ихатала 842 ир-ат һәм 866 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән<ref name="ИБР" />. 2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының милли составы: [[башҡорттар]] — 96,4 %, [[урыҫтар]] — 1,2 %<ref>Всероссийские переписи населения 2002 и 2010 годов http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140609151116/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=VPN2002_2010L |date=2014-06-09 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|112253|Алькино}} {{Населённые пункты Похвистневского района}} [[Категория:Похвистнево районы тораҡ пункттары]] tksorluwh9113d2ael6cfvkl0k5eh2y GPS 0 154135 1308701 1241056 2026-11-06T09:20:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308701 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Система спутникового позиционирования |название = GPS |полное название = Global Positioning System |изображение = NAVSTAR GPS logo.png |размер изображения = 150px |описание изображения = |оператор = [[Космическое командование ВВС США|AFSPC]] |применение = военное, гражданское |статус = эксплуатация |покрытие = глобальная |точность = 5 м |спутников требуется = 24 |спутников на орбите = 32 |первый запуск = февраль 1978 года |последний запуск = |всего запусков = 72 |тип орбиты = средневысокая |высота орбиты = 20 180 км |стоимость = |сайт = {{url|http://www.gps.gov/}} }} '''GPS''' ({{lang-en|Global Positioning System}} — глобаль позиция билдәләү системаһы, Джи Пи Эс тип уҡыла) — араны, ваҡытты һәм [[WGS 84]] бөтә донъя координаттар системаһында объекттың урынын билдәләүсе навигацияның спутник системаһы. Һауа торошона ҡарамай [[Ер]]ҙә бар нөктәләрҙә лә объекттың (полюсҡа яҡын ерҙәрҙән тыш) һәм ер тирәләй космос киңлегендә урынын, йүнәлешен һәм тиҙлеген билдәләү мөмкинлеген бирә. [[АҠШ]] оборона министрлығы тарафынан эшләнгән һәм ҡулланылыусы система, хәҙерге ваҡытта башҡа маҡсаттарҙа ла ҡулланыла — тик навигатор йәки башҡа GPS-тотоусы аппарат (мәҫәлән, смартфон) ҡына кәрәк. Системаны ҡулланыуҙың төп принцибы— навигация спутнигының синхронлаштырылған сигналын ҡулланыусы антеннаһы тарафынан ҡабул итеүҙең ваҡытын бер нисә тапҡыр үлсәп, объекттың урынын билдәләү.Өс киңлектәге координаттарҙы билдәләү өсөн GPS- алғысҡа дүрт тигеҙләмә кәрәк: «расстояние равно произведению скорости света на разность моментов приёма сигнала потребителем и момента его синхронного излучения от спутников»: <math>|\mathbf{r} - \mathbf{a}_{j}| = c(t_{j} - \tau)</math>. Здесь: :<math>\mathbf{a}_{j}</math> — [[радиус-вектор]] <math>{j}</math>-го спутника, :<math>t_{j}</math> — момент времени приёма сигнала от <math>{j}</math>-го спутника по часам потребителя, :<math>\tau</math> — неизвестный момент времени синхронного излучения сигнала всеми спутниками по часам потребителя, :<math>c</math> — скорость света, :<math>\mathbf{r}</math> — неизвестный радиус-вектор потребителя. <!-- {{Внешние медиафайлы|width=325px|image1=[https://babel.hathitrust.org/cgi/imgsrv/download/pdf?id=umn.31951d03556686k;orient=0;size=100;seq=1455;num=5199;attachment=0] [https://babel.hathitrust.org/cgi/imgsrv/download/pdf?id=umn.31951d03556686k;orient=0;size=100;seq=1456;num=5200;attachment=0] Исходная концепция создания межвидовой спутниковой навигационной системы: Группировка из 24 спутников для обеспечения действий армии, авиации и флота.}} --> [[file:ConstellationGPS.gif|240px<!--Breite bewusst statisch, skalieren von animierten GIFs erzeugt leider Bildartefakte-->|miniatur|Bewegung der GPS-Satelliten um die Erde. Schwarze Punkte haben Kontakt zum blauen Bezugspunkt auf der Erdoberfläche.]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Александров И. |ссылка= |заглавие=Космическая радионавигационная система НАВСТАР |язык=ru |издание=Зарубежное военное обозрение |место=М. |год=1995 |номер=5 |страницы=52—63 |issn=0134-921X }} * {{статья |автор = Козловский Е. |заглавие = Искусство позиционирования |ссылка = http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2941/ |издание = [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]] |место = М. |год = 2006 |номер = 12 (2795) |страницы = 204—280 }} * {{книга |автор = Шебшаевич В. С., Дмитриев П. П., Иванцев Н. В. и др. |заглавие = Сетевые спутниковые радионавигационные системы |ответственный= под ред. В. С. Шебшаевича |издание = 2-е изд., перераб. и доп |место = М. |издательство = Радио и связь |год = 1993 |страниц = 408 |isbn = 5-256-00174-4 }} == Һылтанмалар == {{Внешние ссылки нежелательны}} ; Официальные документы и спецификации * [https://web.archive.org/web/20131014231900/http://www.navcen.uscg.gov/?pageName=GPS Официальный сайт правительства США и системы GPS со статусом спутниковой группировки]{{ref-en}} ; Объяснения работы * [https://web.archive.org/web/20111230035335/http://gps-club.ru/gps_think/detail.php?ID=20187 Глобальные Навигационные Спутниковые Системы (GNSS). Как это работает?], gps-club.ru ; Совместимость с Gallileo и ГЛОНАСС <!-- Кусок статьи по этим данным написать --> * [http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/04/805&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=fr Совместное заявление по обеспечению взаимодополняемости и совместимости [[Галилео (спутниковая система навигации)|Галилео]] и GPS]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20101214121610/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/docs/joint_statement_rus.pdf Совместное заявление по обеспечению взаимодополняемости и совместимости] [[ГЛОНАСС]] и GPS (, [https://web.archive.org/web/20140406204135/http://www.gosbook.ru/node/16892 копия]) ; Разное * [http://www.xakep.ru/post/30754/default.asp GPS изнутри: описание NMEA протокола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404201017/http://www.xakep.ru/post/30754/default.asp |date=2014-04-04 }} {{нет источников|дата=2011-11-26}} {{Компоненты летательного аппарата}} {{Системы навигации}} [[Категория:GPS| ]] [[Категория:Алфавит буйынса юлдаш навигация системалары]] dajylmi6e23oifzze2gei7my12jkfkc Һыуытҡыс 0 154304 1308615 1285689 2026-11-06T03:08:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308615 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{значения}} [[Файл:Koelkast open.jpg|thumb|Заманса көнкүреш һыуытҡысы]] '''Һыуытҡыс''' — түбән [[Температура|температура]]ны һаҡлаусы изоляцияланған камералы ҡоролма. Ғәҙәттә һалҡын урында һаҡланырға тейеш булған аҙыҡ йәки әйберҙәрҙе һаҡлауға тәғәйенләнгән . Үҫешкән илдәрҙә һыуытҡыс бөтә ғаиләлә лә тиерлек бар. Һыуытҡыстың эше һыуытыусы машинаны ҡулланыуға нигеҙләнгән, ул йылылыҡты һыуытҡыстың эшсе камераһынан тышҡа сығара. Бынан тыш бик ҙур һыуытҡыстар бар, улар йәмәғәт туҡланыу системаһында , магазиндарҙа һәм сәнәғәттә ҡулланыла. Ҙур,унар, йөҙәр кубометр һыйышлы эшсе камералы һыуытҡыстар ит комбинаттарында, сәнәғәт производствоһында ҡуйыла. . Һыуытҡыстар ике төргә бүленә: аҙыҡ-түлек һаҡлау өсөн уртаса температуралы һәм түбән температуралы туңдырғыстар. '''Туңдырғыс''' — аҙыҡ-түлекте туңдырыу һәм һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән айырым прибор, йәки һыуытҡыстың бер өлөшө. Туңдырғыста ғәҙәттә температура −21 °C була. Хәҙерге заманда ике камералы һыуытҡыстар сығарыла, унда ике компонент та бар. Тәүге ике камералы һыуытҡыстар ''[[General Electric]]'' фирмаһы тарафынан сығарылған. == Тарихы == [[Файл:Thinktank Birmingham - object 1978S03348(1).jpg|thumb|Ранний электрический холодильник, с цилиндрическим теплообменником сверху. Из коллекции музея [[:en:Thinktank, Birmingham Science Museum|Thinktank]] (Англия). ]] Бер нисә мең йыл элек үк кешеләр аҙыҡ-түлекте боҙ тутырылған айырым урындарҙа һаҡлаған. Рим императоры [[Нерон]] өсөн уның хеҙмәтселәре тауҙарҙа ҡар һәм боҙ әҙерләй торған була. Урта быуаттарҙа Көньяҡ Европала йәшәүселәр ҡар менән боҙҙоң файҙаһын белмәгән. Билдәле сәйәхәтсе һәм сауҙагәр [[Марко Поло]] оҙаҡ ваҡыт Ҡытайҙа йәшәгәндән һуң яҙған китабында ҡар менән боҙҙоң файҙаһы тураһында бәйән итә. XVIII быуаттан башлап, фаянс һәм фарфор һауыттарға шарап тултырылған шешәләрҙе тығып ҡуйғандар, ә уларҙың өҫтөн ваҡланған боҙ киҫәктәре менән тултырғандар. Ошондай һыуытҡысты өҫтәлгә сығарып ултыртҡандар. Рәсәйҙә ерҙе соҡоп, унда бура төшөргәндәр, уның эсендә боҙ һәм ҡар тултырғандар. Был ҡоролма боҙлоҡ тип аталған. Уның өҫтөндә ҡалын таҡта түшәм, түшәмде тупраҡ, сиҙәм менән ҡаплағандар. Бындай боҙлоҡта хатта йәй айҙарында ла тиҙ боҙолоусан аҙыҡты һаҡлап булған. 1686 йылда Италия кешеһе Франческо Прокопио [[Париж]]да бик популяр булған «Прокоп» кафеһын аса, бында туңдырылған шәрбәт һәм татлы туңдырма һатылған. 1803 йылда [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтон]]ға һыйыр майы килтереп һатҡан (аҡ май)Америка эшҡыуары Томас Мур , халыҡҡа үҙ ҡулы менән эшләгән кухня һыуытҡысы прототибын күрһәтә . Был [[рефрижератор]] тип аталған ҡулланманы эшләү өсөн йоҡа ҡорос бит кәрәк була. Уларҙан эшҡыуар май өсөн һауыт эшләй, уларҙы ҡуян тиреһе менән урай, был һауытты кедр таҡталарҙан эшләнгән биҙрәләргә ултырта һәм өҫтәнә боҙ киҫәктәре тултыра. XIX быуат уртаһында йорттарҙа боҙлоҡтар күпләп ҡулланыла. Улар ғәҙәттәге кухня шкафынан айырылмаған. Ҡуян тиреһе урынына ағас онтағы менән пробка ҡулланылған. Ҡай береһендә боҙ аҙыҡ торған камераның өҫтөндә, ҡай береһендә аҫтында була. Эрегән һыу кран аша айырым һауытҡа ағып торған. 1850 йылдың 14 июлендә Америка табибы Джон Гори үҙе эшләгән аппаратта тәү тапҡыр яһалма боҙ эшләп сығарыу процессын күрһәткән. Ул компрессион цикл технологияһын ҡулланған, был технология әлеге һыуытҡыстарҙа ла ҡулланыла. Ә аппарат туңдырғыс һәм [[кондиционер]] булып хеҙмәт итә ала<ref>{{cite web |author = Иван Мацарский. |datepublished = 2005 |url = http://www.foodsmarket.info/news/content.php?id_news=1391&id_groups=12 |title = ДЖОН ГОРИ ИЗОБРЁЛ ХОЛОДИЛЬНИК, или о том, как была уничтожена индустрия по продаже льда |publisher = Газета «Бизнес» |accessdate = 21.05.2009 |archiveurl = http://www.webcitation.org/61BbpAurD |archivedate = 2011-08-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920024824/http://www.foodsmarket.info/news/content.php?id_news=1391&id_groups=12 |date=2020-09-20 }}</ref>. 1857 йылда Австралиянан Джеймс Харрисон һыра эшләү һәм ит эшкәртеү сәнәғәтендә компрессорлы һыуытҡыс камералар ҡуллана башлай. 1857 йылда тәүге [[рефрижератор]] вагон эшләнә. Француз ғалимы Фердинанд Карре 1858 йылда [[аммиак]] абсорбциялап (лат. absorbere — поглощать), яһалма һыуыҡ эшләп күрһәтә (тәүге абсорбциялаусы һыуытҡыс машина). Ләкин уның ысулын бик оҙаҡ ваҡытҡа онотоп торалар. [[1879]] йылда Германияла Карл фон Линде аммиакта эшләүсе [[компрессор]] уйлап сығара. Уның һыуытҡыс машинаһы бик күп боҙ эшләп сығара, шуға был агрегаттарҙы мал һуйыу предприятиелары һәм аҙыҡ-түлек эшләп сығарыусы фабрикалар һатып ала. Һыуытылған есем төрлө биналарға үткәрелгән торбалар буйлап йөрөй, аҙыҡ-түлек һаҡланған бүлмәләр һалҡын килеш тора. Күп эшҡыуарҙар ҙур һыуытҡыс складтар аса башлай <ref>{{cite web|url=http://servis-good.ru/news/6.php|title=История возникновения холодильника|publisher=Мороз и Ко|archiveurl=http://www.webcitation.org/61BbqJuiB|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713095333/http://servis-good.ru/news/6.php |date=2011-07-13 }}</ref>. XX быуат башында [[Мәскәү]]ҙә «Эскимо» атамалы һыуытҡыс агрегат һатыусы фирма асыла. Был Фердинанд Карре тәҡдим иткән принцип буйынса эшләгән аппарат була. Ҙур булыуға ҡарамаҫтан, ҡоролма тауышһыҙ эшләй. Уны эшләтеү өсөн күмер, утын, керосин йәки спирт кәрәк була. Бер циклда «Эскимо» 12 кг эшләп боҙ сығара ала. Тәүге көнкүрештә ҡулланылған электр һыуытҡысы 1913 йылда эшләнгән. Ул сәнәғәттәге һыуытҡыстар кеүек йылылыҡ насосы принцибында эшләй. Тәүге күнкүреш һыуытҡыстарында һыуытыусы шыйыҡса итеп ағыулы матдәләр ҡулланыла. 1926 йылда [[Альберт Эйнштейн]] элекке студенты Лео Силард менән абсорбциялаусы һыуытҡыс конструкцияһы вариантын тәҡдим итә (Эйнштейн һыуытҡысы). 1926 йылда Дания инженеры Кристиан Стинструп халыҡҡа тауышһыҙ, зыянһыҙ һәм оҙаҡ эшләй торған өйҙә ҡулланыу өсөн һыуытҡыс тәҡдим итә. Һыуытҡыстың электродвигателе, компрессорының өҫтө ныҡлы ябылған . General Electric был агрегатҡа патент һатып ала. Тәүге күпләп һатылған Monitor-Top һыуытҡысын [[General Electric]] 1927 йылда сығара. General Electric барлығы 1 млн ашыу Monitor-Top һыуытҡысын һата. 1930 йылдан башлап, һыуытҡыстарҙа һыуытыусы агент итеп [[фреон]] ҡулланалар. 1940 йылдарҙа туңдырғыс бүлектәр ҡуя башлайҙар, айырым һыуытҡыс шкафтар эшләнә. 1950—1960 йылдарҙа боҙ иретеү функцияһы булған һыуытҡыстар һатыла башлай. [[СССР]] тәүге көнкүреш компрессион һыуытҡыстары 1937 йылда сыға башлай. Камера күләме 120 литр һыйышлы ХТЗ-120 һыуытҡысын 1939 йылдан Харьков трактор заводы эшләй башлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем бер нисә мең һыуытҡыс һатыла. 1951 йылда [[ЗИС]] автомобиль заводы билдәле «Москва» һыуытҡысының тәүге партияын сығара. «Москва» бик юғары сифатлы һәм ышаныслы һыуытҡыс була— был һыуытҡыстарҙың күбеһе әле лә эшләй. Тик ул һыуытҡысты эшләү өсөн бик күп көс һәм металл сарыф ителә. <ref>[http://www.holodilnik.info/articles/zil_history/ Холодильники «ЗИЛ» — взлёты и падения… Часть I | Статьи о холодильниках и морозильниках | Холодильник. Инфо<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910032934/http://www.holodilnik.info/articles/zil_history |date=2019-09-10 }}</ref>. 1962 йылда һыуытҡыслы ғаиләләр һаны : [[АҠШ]] — бар ғаиләләрҙең 98,3 % , в [[Италия|Италия]] — 20 %, [[СССР]] — 5,3 % <ref>{{cite web|author=Жирнов Е.|datepublished=2007|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=809042|title=Жертвы холодильной войны|publisher=Деньги. № 38 (644)|accessdate=08.05.2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BbrJj8S?url=http://www.kommersant.ru/doc/809042|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref>. == Һыуытыусы агрегат эшләү принцибы буйынса һыуытҡыс төрҙәре== * Компрессорлы * Абсорбциялаусы * Термоэлектрик * Өйөрөлмәле һыуытыусылары булған == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Холодильник |Викисловарь = холодильник }} * {{из БСЭ|заглавие=Холодильник домашний}} * [http://www.russika.ru/ef.php?s=4818 Холодильник домашний / Руссика. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016093359/http://www.russika.ru/ef.php?s=4818 |date=2021-10-16 }} по материалам БСЭ и wikipedia.com * [http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=809042 Обзорная статья по истории холодильников] ==Әҙәбиәт == * Холодильник домашний — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства/ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959. {{Холодильная машина}} {{Кухонная техника}} [[Категория:Һыуытҡыс]] [[Категория:Кухня техникаһы]] ao3le41bw2skq6flqzti7wc0abbrhbo Һары ла сәс (йыр) 0 154973 1308598 1291080 2026-11-06T02:06:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308598 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һары ла сәс''' (''Һарылай сәс'', ''Гөлбаҙыян'') — [[башҡорт халыҡ йыры]], [[оҙон көй]]. == Тарихы == Йырҙың бер нисә варианты яҙып алынған. 1933 йылда композитор А.С.Ключарёв [[Белорет металлургия заводы]] эшсеһе А.Кәримов башҡарыуында фонографҡа яҙҙырып алған. А.Кәримов 1898 йылда [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында тыуған. И.В.Салтыковтың 2-се һанлы ҡулъяҙмаһында ноталары теркәлгән. 1974 йылда [[Өфө]]лә «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» китабында нәшер ителгән. Ноталар аҫтына йыр һүҙҙәрен [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А.М. Ҡобағошов]] яҙып сыҡҡан. Йырҙы тауыш һәм фортепиано өсөн [[Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы|Р. Ҡасимов]] эшкәрткән. Ҡайһы бер ғалимдар «Саңлы үҙәк», «Әйүкә», «Малбай», «Бүзекәй кантон», «Юлтый ҡараҡ» йырҙарын сығарған Ишмөхәмәт Мырҙаҡаевты (1781-1878) «Һары ла сәс» йырының да авторы тип иҫәпләй (<ref name=" Яҙмышы китап яҙырлыҡ ">[https://agideljurn.ru/articles/ya-myshy-kitap-ya-yrly/2021-07-07/sa-ly-kk-y-tiep-yyr-sy-aram-d-rtle-ir-r-yyrlar-min-l-m-2399577 Яҙмышы китап яҙырлыҡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230313115324/https://agideljurn.ru/articles/ya-myshy-kitap-ya-yrly/2021-07-07/sa-ly-kk-y-tiep-yyr-sy-aram-d-rtle-ir-r-yyrlar-min-l-m-2399577 |date=2023-03-13 }}</ref>. Рус теленә А.Хөсәйенов тәржемә иткән. == Риүәйәте == '''Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан<ref>Азат Байсурин, Рәшит Шәкүр. Һарылай сәс (Гөлбаҙыян). Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан. «Совет Башҡортостаны» гәзите, 24 октябрь 1992 йыл. 211-се һан</ref>.''' Француздарға ҡаршы һуғышҡа (1812) китергә йыйылған һыбайлыларға йөҙ башы Ишнияз оҙата килгән туғандары менән хушлашыр өсөн ике сәғәт ваҡыт бирә. Оҙата килгән халыҡ һыбайлы егеттәргә алдан әҙерләгән бүләктәрен тапшыра. Олораҡ яугирҙар көрәгәләр янына килеп, ҡымыҙ эсә башлай. Шул саҡ, бер ҡатын, бер яугирға ҡымыҙ биреп, ҡурайға ҡушылып ошолай тип йырлаған: {{refbegin|2}} : Ирәндеккәй тауы бигерәк яҡшы, <br> : Тауҙы букуйлап үткән юл яҡшы.<br> : Алтын менән көмөш сыҡҡан ерҙән<br> : Тыуған ғына үҫкән ил яҡшы.<br> : Атҡа ғына менһәң, ай, ат яҡшы, <br> : Ергә генә төшһәң, ер яҡшы.<br> : Илкәйенә ингә яуға ҡаршы<br> : Ат ярһытып сапҡан ир яҡшы.<br> : Ҡарағай ҙа үҫер, ай, йәм өсөн,<br> : Бал ҡорттары осор бал өсөн,<br> : Яман ирҙәр үлер, ай, мал өсөн, <br> : яҡшы ирҙәр үлер дан өсөн, <br> {{refend}} Бөтә халыҡ уның һүҙҙәрен ҡеүәтләп, гөрләшкән. Егет был ҡатындың йырына яуап итеп йырлап ебәргән: {{refbegin|3}} : Йырҙар яҙҙым Урал ҡаяһына, <br> : Иҫтәлектәр булып ҡалһын, тип.<br> : Яуҙа йөрөп иҫән ҡайталмаһам,<br> : Урал тауы иҫкә алһын тип.<br> : Урал ғына ҡошо, ай, һандуғас, <br> : Ат менгәндә моңло һайраның,<br> : Ҡындан алып алмас ҡылысымды<br> : Урал ташҡайына ҡайраным.<br> : Ҡарағай ҙа үҫер, ай, йәм өсөн,<br> : бал ҡорттары осор бал өсөн,<br> : Яман ирҙәр үлер, ай, мал өсөн, <br> : Яҡшы ирҙәр үлер дан өсөн, <br> {{refend}} Ҡулына алдыр (ағас кәсә) алып бер әбей һамаҡлаған, ти: {{refbegin|2}} : Илгә килеп яу баҫһа, <br> : Ил батыры лаф орор.<br> : Уҡ-һаҙағын ҡулына алып,<br> : Осҡан кеүек атылыр.<br> : Илдең батыр булғаны<br> : Тауҙың ташын аҡтарыр.<br> : Илде терәк иткәне<br> : Яуҙы тар-мар килтерер.<br> {{refend}} Әбей биргән ҡымыҙҙы эскәс, егет йырҙы дауам иткән, ти: {{refbegin|3}} : Ҡыҙыл ғына менән Яйыҡ һыуы <br> : Салт-аяҙ көнө булмай, туңмай ҙа.<br> : Беҙ китә лә тип үк иламағыҙ,<br> : Илаһағыҙ, юлым уңмай ҙа!<br> : Беҙ китәбеҙ инде, ай, үҙебеҙ, <br> : Алыҫ ҡалыр тыуған илебе.,<br> : Беҙ ҡайта тип үк, ҡарай-ҡарай,<br> : Тилмерер ҙә ике күҙегеҙ.<br> : Атҡа мендек, ай, үҙебеҙ,<br> : Ҡалманымы әйтер һүҙегеҙ?<br> : Ҡалһа ҡалһын әйтер һүҙҙәрегеҙ <br> : Сабырһыҙ ҙа булмаң үҙегеҙ.<br> {{refend}} Ҡурайсылар хушлашыу көйөн башлағас, Гөлбаҙыян исемле ҡыҙ, оялып тормай, кеше алдында, һөйгәне Ишниязға тәгәс менән ҡымыҙ биргән. Ҡымыҙҙың яртыһын эсеп, егет Гөлбаҙыянға былай тип йырлаған: {{refbegin|2}} : Ҡалырһың да, йәнем, ай, ҡалырһың, <br> : Ҡамыштарҙан күпер һалырһың.<br> : Һары ла сәсең үреп һал да,<br> : Мин киткәнде күреп ҡал.<br> : Һөттән ап-аҡ беләккәйҙәреңде<br> : Кем күкрәккәйенә һалырһың?<br> {{refend}} Шулай итеп, Ишнияз «һарылай сәсе» менән хушлашып, яуға киткән. Оҙаҡламай мулла Гөлбаҙыяндың ағаһын ҡыҙҙы сит ауылға кейәүгә бирергә өгөтләй башлай. Ҡыҙҙы Ишнияз үлгән тип алдайҙар. Ләкин Ишнияз һуғыштан күкрәгенә көмөш миҙал тағып ҡайта һәм һөйгән ҡыҙын, «Һарылай сәсен», иренән айыртып ала. Мулла губернаторға Ишнияз өҫтөнән ялыу бирә. Әммә губернатор муллаға батыр һалдатҡа теймәҫкә бойора,ти. == Йырҙың тексы == {{refbegin|3}} ''Ҡыҙ:'' : Түңәрәккәй күлдә, ай, дүрт өйрәк, <br> : Мәргән дә үк булһаң, ат, егет,<br> : Ҡара ла ҡашым, ыласыным,<br> : Йәш йөрәгең баҫылһын.<br> : Мал биреп үк һөйгән йәрең түгел, <br> : Таң һыҙылып килә лә, ҡайт, егет.<br> ''Егет'' : Түңәрәккәй күлдә, ай, дүрт өйрәк,<br> : Мәргән үк булһам да, атмайым.<br> : Һары ла сәсем, ҡыйғас ҡашым,<br> : Йәш йөрәгем баҫылмай.<br> : Таң һыҙылыу түгел, ҡояш батһын, <br> : Таңһыҡтарым ҡанмай ҡайтмайым. <br> ''Ҡыҙ:'' : Ҡыҙарып та таңдар ата икән. <br> : Егет танһыҡтары ҡана икән.<br> : Үпкәләмә, ҡара ҡаш, әйткәнгә,<br> : Үкенерһең һары сәс киткәнгә.<br> : Мәргән генә егеттең һүҙкәйе <br> : Йөрәктәргә уттар һала икән.<br> ''Егет'' : Ултырсы ла, сәсең бер үрәйем,<br> : Торсо, һары сәс, буйың күрәйем.<br> : Һары ла сәсең үреп һал да<br> : Оҙатып уҡ тороп ҡал.<br> : Сәскенәйең оҙон, буйың һылыу. <br> : Һөйгәнеңде нисек беләйем?<br> ''Ҡыҙ:'' : Көмөш йөҙөгөңдө һурып бир, <br> : Йәнем алып ҡалды тиерһең.<br> : Һары ла сәсем үрермен дә,<br> : Һине йәндәй күрермен.<br> : Яҡын килсе, йәнем, бер үбәйем, <br> : Һөйгәнемде шунан белерһең.<br> ''Егет'' : Түңәрәккәй күлдә, ай, дүрт өйрәк,<br> : Мәргән үк булһам да, атмайым.<br> : Үпкәләмә, Һары сәс, һүҙемә лә,<br> : Тура ҡара минең күҙемә.<br> : Ҡояш сыҡмағайы, ай ҙа ҡалҡһын, <br> : Яңғыҙ килеп, яңғыҙ ҡайтмайым!<br><ref>Башҡорттоң 100 йыры. Өфө, 1992. 104 бит</ref>. {{refend}} == Башҡарыусылар == Йырҙы башҡарыусылар: -[[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары]] Венер Камалов менән Гөлшат Ғәйсина<ref name=" Һары ла сәс.В.Камалов, Г.Ғайсина">[https://my.mail.ru/music/search/%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%20%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D2%BB%D3%99%D0%BC%20%20%D0%93%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%82%20%D2%92%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Һары ла сәс. В.Камалов, Г.Ғайсина]</ref>, _ Фәрит Бикбулатов менән Нажия Аллаярова (?)<ref>[https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/201 Һары ла сәс. Ф.Бикбулатов, Н.Аллаярова ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819081520/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/201 |date=2022-08-19 }}</ref>, — Венера Рәхмәтуллина<ref name=" Һары ла сәс.В.Рәхмәтуллина">[https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/325 Һары ла сәс. В.Рәхмәтуллина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819072747/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/325 |date=2022-08-19 }}</ref> Көйөн [[ҡурай]]ҙа башҡарыусылар: - [[Ғата Сөләймәнов]], - Рушан Биктимеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5rl09rYtDCA Рушан Биктимеров. Һары ла сәс (ҡурай)]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Азат Байсурин, Рәшит Шәкүр. Һарылай сәс (Гөлбаҙыян). Ғата Сөләймәновтың ғилми мираҫынан. «Совет Башҡортостаны» гәзите. 24 октябрь 1992 йыл. 211-се һан. [[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт халыҡ ижады]] hlnmrqnazoj1edn1uwfszma9kakr102 Ясунари Кавабата 0 154996 1308379 1284442 2026-11-05T13:09:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308379 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Яҙыусы|Фото=Ясунари_Кавабата.gif|Жанр=[[роман]], [[повесть]], [[новелла]], [[эссе]]|Lib=http://www.lib.ru/INPROZ/KAWABATA/}} {{Нихонго|'''Ясунари Кавабата'''|川端 康成|Кавабата Ясунари| [[11 июнь]] [[1899 йыл]] — [[16 апрель]] [[1972 йыл]]}} — [[Япония]] яҙыусыһы, француз сәнғәте һәм әҙәбиәте ордены офицеры (1960), әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (1968). Кавабата Японияның тәрән нәфис милли традицияларын дауам имтә, әммә шул уҡ ваҡытта заманса әҙәбиәттең алымдарын иркен ҡуллана, текстың эске, туранан-тура әйтелмәгән мәғәнәһенә, аныҡлап әйтелеп бөтмәүенә суггестивлығына ҙур әһәмиәт бирә. Төп әҫәрҙәренә «Тысячекрылый журавль», «Снежная страна», «Старая столица», «Стон горы» һ. б. романдары инә. Үҙенең төп эше тип Кавабата «Мэйдзин» романын күрһәтә. Яҙыусы әҫәрҙәре донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән. Ясунари Кавабата Дзусиҙағы үҙенең өйөндә [[1972 йыл]]да һөрөм газы менән ағыуланып вафат була. [[1974 йыл]]да «Синтеся» нәшриәте Ясунари Кавабата исемендәге премия булдыра. == Биографияһы == Кавабата [[Осака]] ҡалаһында хәлле табип ғаиләһендә 1899 йылдың 11 июнендә тыуа<ref>Kawamoto Saburō, ''Kawabata Yasunari: Explorer of Death and Beauty'', Japan Book News, No. 63, Spring 2010, p. 13</ref> һәм дүрт йәшендә етем була. Ата-әсәһенең вафатынан һуң ул ҡартатаһы менән өләсәһе янында йәшәй. Уның өлкән апаһын тәрбиәгә инәһе ала, шуға күрә ул апаһы менән бары тик 10 йәшендә генә бер тапҡыр осраша. Кавабатаның өләсәһе уға 7 йәш, ә олатаһы — 15 йәш тулғанда вафат булалар. Ғаиләһен юғалтҡандан һуң, ул әсәһенең туғандарында (Курод ғаиләһендә) йәшәй. Әммә 1916 йылдың ғинуарынан алып Ясунари Ибараки мәктәбендә уҡыуын дауам итә һәм мәктәп яны интернатында йәшәй башлай. 1917 йылдың мартында, мәктәпте тамамлағас, ул [[Токио]]ға, уҡырға инәсәгенә ышанып Токио университеты янындағы {{Нихонго|«Беренсе юғары мәктәпкә»|第一高等学校}} китә. Шул уҡ йылда ул университеттың гуманитар факультетының «[[инглиз теле]]» һөнәренә уҡырға инә. [[Файл:Yasunari_Kawabata_1917.jpg|слева|мини|267x267пкс|Ясунари Кавабата 1917 йылда]] [[1924 йыл]]да Кавабата университетта уҡыуын тамамлай һәм уҡыған саҡта {{Нихонго|«Бунгэйсюндзю»|文藝春秋}} әҙәби журналы менән хеҙмәттәшлек итеүе арҡаһында Кан Кикути һәм башҡа билдәле яҙыусылар һәм мөхәррирҙәрҙең күҙенә сағыла. 1931 йылда ул өйләнә, ә 1934 йылда Камакураға күсеп килә. Кавабата нәфис әҙәбиәт менән шөғөлләнеп кенә ҡалмай, ул шулай уҡ гәзит репортеры булып эшләй һәм шул иҫәптән «Майнити нитинити симбун» гәзитендә лә яҙыша. [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында яҙыусы һуғышты яҡламай һәм һуғыштан һуңғы реформалар менән дә артыҡ ҡыҙыҡһынмай. Әммә Кавабата туғандарының иртә үлеме һәм һуғыш уның ижадына ныҡ йоғонто яһауын билдәләй. Ул һуғыштан һуң бары тик элегия ғына яҙырлыҡ хәлдә була.. Моғайын, Кавабата үлеменең сәбәбе булып үҙ-үҙенә ҡул һалыу торған. 1972 йылда яҙыусы, газ менән ағыуланған тиһәләр ҙә, уның яҡындары, шул иҫәптән, тол ҡатыны Кавабатаны бәхетһеҙ осраҡтан вафат булған тип иҫәпләй. Вафаты сәбәбенең версиялары күп, улар араһында һаулығының насар булыуы ла телгә алына (Кавабата Паркинсон ауырыуы менән сирләгән була), шулай уҡ уңышһыҙ йәшерен мөхәббәте һәм дуҫы Юкио Мисимоның ваҡытһыҙ үлеме лә уға ныҡ йоғонто яһаған тип иҫәпләйҙәр. == Тормошоның төп даталары == * 1899 — [[Осака]] ҡалаһына яҡын торған Акутагава ауылында шәхси практика менән шөғөлләнеүсе табип ғаиләһендә өлкән ул булып тыуа. Атаһы әҙәбиәт һәм сәнғәт менән мауығыусы кеше булған. * 1901 — Атаһы [[Туберкулёз|туберкулездан]] вафат була. * 1902 — Әсәһе туберкулездан вафат була. Кавабата өләсәһе менән бергә Ибаракиға күсә. * 1906 — өләсәһе вафат була. * 1912 — Ибараки урта мәктәбенә уҡырға инә. * 1914 — ҡартатаһы вафат була. Бала үҙенең әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Осакоға күсә, әммә уҡыуын дауам итер өсөн яңынан Ибараки урта мәктәбенә ҡайа, унда мәктәп ятағында йәшәй. Артабан уның әҫәрҙәрендә етемлек мотивтары үҙенең сағылышын таба. * 1917 — Ибараки утра мәктәбен тамамлай һәм [[Токио университеты]] янындағы мәктәпкә уҡырға инә. Уҡыу йылдарында һынлы сәнғәт менән мауыға, рәссам булырға хыяллана, әммә 15 йәшендә әҙәбиәткә мөкиббән бирелә. Ошо уҡ ваҡытта скандинав әҙәбиәт менән мауығып ҡарай (бөтәһенән элек Стриндберг әҫәрҙәре менән), шулай уҡ «Сиракаба» төркөмөнә ҡараған япон авторҙарының әҫәрҙәрен яратып уҡый. * 1918 — Идзу ярымутрауына беренсе сәйәхәт ҡыла. * 1920 — Токио университетының филология факультетына уҡырға инә (инглиз филологияһы бүлегенә). * 1921 — Токио университетының япон филологияһы бүлегенә күсә. Әҙәбиәттә үҙ юлын беренсе хикәйәһе {{Нихонго|«Картины поминовения павших на войне»|招魂祭一景}} менән башлай, университет студенттарының {{Нихонго|«Новое течение»|新思潮}}. Драматург һәм яҙыусы Кикути Кан менән таныша һәм тығыҙ аралаша башлай, йәш яҙыусыны Кикути Кан ҡурсай һәм йәш яҙыусының әҙәби карьераһына булышлыҡ итә. . * 1924 — Токио университетын сәнғәт бакалавры һөнәрен алып тамамлай. 14 октябрҙә яҙыусылар, улар араһында, Кавабатанан тыш, Риити Екомицу, Тэппэә Катаока, Накагава Еити, Фудзисава Такэо Фудзисава , модернистик {{Тәржемәһеҙ 5|Синканкаку|«Синканкаку-ха»|ja|新感覚派}} әҙәби төркөмөн ойошторалар һәм үҙҙәрен неосенсуалист тип йөрөтәләр. Төркөм {{Нихонго|«Литературная эпоха»|文藝時代}}, ә Кавабата үҙе яңы йүнәлештең төп идеологы һәм теоретигы була. Дүрт йылдан һуң неосенсуалистар берекмәһе тарҡала. * 1925 — тәүге хикәйәләре {{Нихонго|«Дневник шестнадцатилетнего»|十六歳の日記}} һәм {{Нихонго|«Чувства сироты»|孤児の感情}} баҫыла. * 1926 — Кавабатаға киң билдәлелек килтергән «Танцовщица из Идзу» повесы баҫыла. Яҙыусының тәүге осор ижадындағы иң яҡшы тип һаналған повесы. Никахҡа инә. * 1929 — «Асаха симбун» гәзитендә күп сериялы «Алая банда Асакуса» повесы баҫыла башлай. Был әҫәрендә яҙыусы Токионың Асакуса районындағы тормош картиналарын һүрәтләй. * 1931 — эксперименталь манераһында яҙылған «Видения в хрустальном шаре» повесы өҫтөндә эшләй башлай (бөтөлмәй ҡалған). Әҫәрҙә [[Джеймс Джойс]]тың «Улисса» әҫәренең ҙур йоғонтоһо һиҙелә. 30-сы йылдарҙа ул тағы бер нисә модернистик әҫәрҙәрен баҫтыра, унда [[Зигмунд Фрейд|фрейд]] психоанализы алымдарын ҡуллана. Эстетик яҡтан уларға яҡын «Иглы, стекло и туман» сюрреалистик повесы тора. * 1932 — сюрреализм манераһында яҙылған «Элегия» повесы донъя күрә. Әҫәрҙә ,тәнҡитселәр раҫлауынса, [[Буддизм|будда]] кәйефе һиҙелә. * 1933 — «Птицы и звери» хикәйәһен баҫтыра (бөтөлмәй ҡалған). * 1934 — әҙәбиәт буйынса Консультатив советтың ағзаһы итеп тәғәйенләнә. «Письма к родителям» автобиографик повесын тамамлай. Юдзавалағы ҡайнар сығанаҡтарға ял итергә бара һәм шунда «Снежная страна» романын яҙа башлай. * 1935 — «Снежная страна» романының тәүге өлөшө «Нихон хёрон» журналында баҫылып сыға, артабанғы өлөштәре 1937 йылдың майына тиклем сыға бара. * 1938 — журналист булараҡ Японияла үткән го ярыштары тураһында репортаждар яҙа. [[Файл:Kawabata_yasunari_museum01s1760.jpg|мини|300x300пкс|Яҙыусының музейы]] * 1941 — Ике тапҡыр башҡа яҙыусылар менән бергә Маньчжурияға маньчжурия гәзиттәре һәм квантун армияһы саҡырыу буйынса сәйәхәт итә. * 1942 — Элегерәк баҫып сығарған журналист яҙмалары буйынса «Мастер игры в го» («Мэйдзин») романын яҙа башлай (1954 йылда тамамлай). Ватанға хеҙмәт итеү әҙәби япон йәмғиәтенә ағза булып инә. * 1943 — [[:ru:Такацуки|Такацуки]] ([[:ru:Осака|Осака]]) ҡалаһынан ике туған ағаларының ҡыҙын балалыҡҡа ҡабул итә. «Место рождения» (тамамланмай ҡалған), «Закат», һәм «Дорога Токайдо» — әҫәрҙен баҫтырып сығара. Уларҙа яҙыусының милли мәҙәниәт традициялары проблемалары менән ҡыҙыҡһыныуының артыуын сағыла. * 1945 — Кагосима префектураһында урынлашҡан хәрби часта хәрби хәбәрсе булараҡ ай дауамында эшләй. * 1946 — ошо уҡ йылда булдырылған «Нингэн» журналы менән хеҙмәттәшлек башлай. * 1948 — ПЕН-клубтың япон бүлегендә 4-се президенты итеп һайлана. * 1949 — Кавабатаның «Стон горы», «Тысячекрылый журавль» һәм башҡа мөһим эштәре баҫылып сыға. * 1950 — Дзюнъитиро Танидзаки 1934 йылда башлаған традицияны дауам итеп, Кавабата {{Нихонго|«Новую [[хрестоматия|хрестоматию]] по литературе»|新文章読本}}, унда популяр эссе формаһында япон уҡыусыларынАкутагава Рюноскэ, Кикути Кан, Исикава Дзюн һ. б. ижады менән таныштыра. * 1955 — «Озеро» повесы баҫыла. Күләме буйынса иң ҙур «Токийцы» әҫәрен һәм «Быть женщиной» повесын яҙып бөтөрә. * 1957 — Халыҡ-ара ПЕН-клуб вице-президенты сифатында уның Японияла үткәрелгән халыҡ-ара конгрессында рәйес була (Токио һәм Киото ҡалаларында). * 1957 — «Синте» журналында уның «Спящие красавицы» повесы баҫылып сыға башлай. * 1961 — Мәҙәниәт Ордены менән бүләкләнә. «Старая столица», повесын яҙа башлай. Уны яҙыу өсөн [[Киото]]ға күсеп килә. * 1962 — «Старая столица» повесы баҫыла. * 1964 — «Рука» сюрреалистик повесы донъя күрә. «Одуванчик» повесын яҙа башлай (1968 йылға тиклем «Синте» журналында өлөшләп баҫыла ). * 1968 — әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы «япон аңын оҫта тапшырған ''яҙыусы булған өсөн''». * 1969 — Ибараки ҡалаһының почетлы гражданы була. * 1970 — Тайвань һәм [[Көньяҡ Корея|Кореяға]] сәйәхәт ҡыла. * 1971 — Токио губернаторын һайлау алды кампанияһында ҡатнаша. * 1972 — апрелдә һөрөм газы менән ағыуланыу арҡаһында үҙенең эш кабинетында, Дзуси ҡалаһында, һәләк була (преф. Канагава). Төп версия — үҙ-үҙенә ҡул һалыу. Әлегә тиклем сәбәптәре асыҡланмай ҡала. * 1985 — Ибараки ҡалаһында Кавабата йорт-музейы асыла. == Ижады == [[Файл:Yasunari_Kawabata_1930+wife_and_sister.jpg|мини|271x271пкс|Кавабата үҙекнең ҡатыны Хидэко (秀子) (һулда) һәм уның һеңлеһе Кимико (君子) (уңда) менән (1930 йыл).]] Әле [[Токио университеты|университетта]] уҡыған сағында уҡ Кавабата университеттың {{Нихонго|«Новое течение»|新思潮}}. Бында ул үҙенең {{Нихонго|«Картины поминовения павших на войне»|招魂祭一景}}. Инглиз факультетында уҡый башлап, һуңынан ул япон әҙәбиәте факультетына уҡырға күсә. Уның диплом эше «Япон романының ҡыҫҡаса тарихы» тип атала. Кавабата бер нисә дуҫы менән бергәләшеп [[1924 йыл]]дың октябрендә {{Нихонго|«Литературная эпоха»|文藝時代}} тигән яңы әҙәби журналға нигеҙ һала. Был йәштәр журналының иҫке [[Япония әҙәбиәте|япон әҙәбиәтен мәктәбенә]], бигерәк тә натурализмға, яңыса ҡарашы булып тора. Шул уҡ ваҡытта улар пролетар әҙәбиәткә лә — социалистик/коммунистик мәктәбенә лә — оппозицияла тора. Йәш яҙыусылар сәнғәт сәнғәт өсөн идеяһы йоғонтоһо аҫтында була һәм европаның кубизм, экспрессионизм, дадаизм һәм башҡа модернистик стилдәрен яҡлай. Кавабата һәм Екомицу Риити үҙҙәренең стилен {{Тәржемәһеҙ 5|Синканкаку|«Синканкаку-ха»|ja|新感覚派}} (неосенсуализм) — яңы тәьҫораттар стиле тип атай. Университетты тамамлағандан һуң уның бер нисә хикәйәһе баҫылып сыға һәм Кавабатаға танылыу килә. «Тванцовщица из Идзу» повесы баҫылып сыҡҡандан һуң, Кавабата 1926 йылда популярлыҡ яулай. Был әҫәрендә Кавабата меланхолик студенттың һөйөүе тураһында һүҙ алып бара. 1920-сы йылдарҙа Кавабата Токионың плебейҙар йәшәгән Асакуса районында йәшәй. Был осорҙа ул стиль өҫтөндә төрлө эксперименттар үткәрә. «Весёлые девушки из Асакуса» романында ул куртизанкалар тормошон һүрәтләй. Роман 1929-1930 йылдарҙа айырым китап итеп сығарыла. 1934 йылда Кавабата Канагава префектураһының Камакуру ҡалаһына күсеп килә һәм күп һанлы әҙиптәрҙең йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Һуғыш буйы ҡалала йәшәп, ғүмере аҙағында ул бик аҫтыртын кешегә әйләнә. Кавабатаның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе — «Снежная страна» романы. Китап 1934 йылда баҫылып сыға башлай һәм 1947 йылға тиклем бер нисә тапҡыр баҫтырыла. «Снежная страна» — Токио дилетанты һәм провинция гейшаһы араһындағы мөхәббәт тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй. Романдағы ваҡиға термаль курорттарҙа бара. Роман шунда уҡ классик тигән танылыу ала. Ул баҫылғандан һуң, Кавабата Японияла иң күренекле яҙыусыларҙың береһе булып һанала. [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышынан]] һуң Кавабата әҫәрҙәр яҙыуын уңышлы дауам итә. Уның әҫәрҙәре араһында «Тысячекрылый журавль», «Стон горы», «Спящие красавицы», {{Нихонго|«Красота и грусть»|美しさと哀しみと}} һәм «Старая столица» ҙур уңышҡа эйә була. [[Файл:Yasunari_Kawabata_c1946.jpg|мини|252x252пкс|Кавабата эш өҫтөндә, Камакура ҡалаһы (1946)]] Китап авторы үҙ әҫәрҙәренең араһында иң яҡшы тип «Мэйдзин» («Мастер игры в [[го]]») повесын һанай. Был эш повесы стиле буйынса уның башҡа әҫәрҙәре стиленән ныҡ айырыла. Был хикәйә ярым документаль, ул 1938 йылдағы го ярышы тураһында. Уйында ҡатнашыусы Сюсай Хонъимбоның был һуңғы партияһы була, ул йәш дәғүәсенән еңелә. Бер йылдан ҡарт мэйдзин вафат була. Повеста көсөргәнешле спорт көрәше тураһында һүҙ барһа ла, тәнҡитселәр әҫәрҙе Японияның [[Икенсе донъя һуғышы]]нда еңелеүе символы итеп ҡарайҙар. Яҙыусының һуғыштан һуңғы ике иң ҙур китабы — «Тысячекрылый журавль» (1949-1951 йылдарҙа яҙылған) һәм «Стон горы» (1949-1954). Беренсе китабының үҙәк темаһы булып япон сәй церемонияһы һәм яуапһыҙ мөхәббәт тора. Төп герой атаһының һөйәркәһенә ғашиҡ була, ә атаһы үлгәндән һуң, уның һөйәркәһенең ҡыҙына ғашиҡ тота. Ҡыҙ унан ҡасып китә. Сәй тантанаһы матур, ул ябай кешелек мөнәсәбәтенең фоны ғына булып тора, әммә Кавабатаның маҡсаты ҡайһы бер хистәрҙең үлем килтереү мөмкинлеген күрһәтеү була. Сәй церемонияһы өсөн һауыт-һаба оҙаҡҡа етә, !кешеләр тормошо ҡайһы саҡ көсһөҙ, тотороҡһоҙ. Аныҡ булмаған инцест, мөхәббәт юҡлығы, ҡотолғоһоҙ үлем темаһы Кавабатаның «Стон горы» әҫәрендә лә дауам итә. Ваҡиғалар Камакура ҡалаһында бара. Төп герой, оло йәштәге ир, ҡатынын, балаларын яратмай. Уға килене ныҡ оҡшай, әммә был тыйылған мөхәббәт. Китап, был хәлде сисмәйенсә ҡалдырып, тамамлана. Кавабатаның күп кенә китаптарының сиселеше асыҡ финал менән ҡалдырып тамамлана, был ҡайһы саҡта тәнҡитселәр һәм уҡыусыларҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Әммә яҙыусы был аҙымды аңлы рәүештә һайлай, сөнки автор һүрәтләнгән ваҡиғаларға ҡарағанда әҫәр тыуҙырған һөҙөмтәләр өҫтөнөрәк тип таба. Ул үҙ стилен шиғриәттәге япон традицион хайку формаһы менән сағыштыра. 1948-1965 йылдарҙа ПЕН-клубтың япон бүлеге президенты булараҡ, Кавабата үҙ әҫәрҙәрен [[япон теле]]нән көнбайыш телдәренә тәржемә итә ала. Япон яҙыусылары араһында Кавабата беренсе булып [[1968 йыл]]да «япон йәненең иҫ киткес сыҙамлылығын хикәйәләү оҫталығы өсөн» [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары|әҙәбиәт буйынса Нобель премияһын]] ала. Премияны тапшырыуҙа Нобель комитеты уның өс повесын: «Снежная страна», «Тысячекрылый журавль» һәм «Старая столица» — билдәләп үтә. Һуңғы йылдарҙа көсөргәнешле рәүештә яҙа башлаған яңы романын Ясунари Кавабата тамамлай алмай. Яҙыусы ҡаты ауырыуҙан наркотиктар ҡуулланырға әүәҫләнә. Үҙенең дуҫы Юкио Мисиманың вафатын ауыр кисерә, 1972 йылдың 16 апрелендә Токио ситендәге аулаҡ курорт ҡаласығы Дзусиҙа,һөрөм газынан ағыуланып, Кавабата үлә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, үҙ-үҙенә ҡул һала). == Наградалары == * 1937 — Хөкүмәт Консультатив советының әҙәбиәт буйынса премияһы («Снежная страна» повесы өсөн) * 1944 — Кикути Кан премияһы («Место рождения», «Закат» һәм башҡа әҫәрҙәре өсөн) * 1952 — Япония сәнғәт академияһының премияһы («Тысячекрылый журавль» повесы өсөн ) * 1954 — Нома премияһы («Стон горы» повесы өсөн ) * 1958 — Кикути Кан премияһы (ПЕН-клубтың япон бүлеге менән етәкселеге өсөн) * 1960 — Сәнғәт һәм әҙәбиәт орденының офицерҙар тәреһе * 1961 — Мәҙәниәт Ордены * 1962 — «Майнити» гәзитенең мәҙәниәт буйынса бүлегенен призы («Спящие красавицы» повесы өсөн) * 1968 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы == Экранлаштырыу == * 1926 — Страница безумия * 1933 — Танцовщица из Идзу: Там, где распускаются цветы любви * 1936 — Господин Спасибо * 1954 — Стон горы * 1954 — Танцовщица из Идзу * 1963 — Танцовщица из Идзу * 1967 — Танцовщица из Идзу * 1969 — Тысяча журавлей * 1974 — Танцовщица из Идзу == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Рус телендәге әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Герасимова, М. П.|часть=Поиски неизменного в условиях перемен: Кавабата Ясунари|заглавие=Япония второй половины XX века: Проблемы и судьбы|ответственный=Отв. ред. Э. В. Молодякова, С. Б. Маркарьян|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2003|страницы=149—163|страниц=248|isbn=5-02-018349-0}} * {{Китап|автор=Чегодарь, Н. И.|часть=Кавабата Ясунари (1899—1972)|заглавие=Литературная жизнь Японии между двумя мировыми войнами|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2004|страницы=147—160|страниц=222|isbn=5-02-018375-X}} * {{Китап|автор= Федоренко Николай Трофимович|заглавие=Кавабата Ясунари : Очерк|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01007823703|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Советский писатель|год=1978|страниц=272|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Федоренко, Н. Т.|часть=Кавабата Ясунари|заглавие=Кавабата Ясунари. Краски времени|место=М.|издательство=Советский писатель|год=1982|страницы=1 — 298|страниц=463}} * Р. в. Грищенков, предисловие Кавабата Григорьева Т. П. Ясунари // луна Отраженный. — С.-Пб., «Издательский Дом „Кристалл“», 2001. С. 5 — 20. — С. 896 ISBN 5-306-00109-2 == Һылтанмалар == ; Урыҫса * [http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=903 Ясунари Кавабата. Первый японский писатель, получивший Нобелевскую премию] * [http://www.livelib.ru/author/125731 Ясунари Кавабата — выдающийся японский писатель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514144007/http://www.livelib.ru/author/125731 |date=2013-05-14 }} ; Японса * [http://www5b.biglobe.ne.jp/~shi-ho/title.htm 空の片仮名]{{ref-ja}} Содержит подробный библиографический перечень сочинений писателя, критической литературы о нём, а также экранизаций его произведений. * [https://web.archive.org/web/20020608090330/http://www.asahi-net.or.jp/~UC4T-HYS/ Kawaken Web]{{ref-ja}} Подробный список произведений и хронология жизни. * [http://www.kawabata-kinenkai.org/ Фонд Кавабаты]{{ref-ja}} Официальная страница Фонда Кавабаты. Библиография переводов произведений писателя, информация о премии имени Кавабаты, хронология жизни, информация о деятельности литературного исследовательского общества имени Кавабаты, а также список основных произведений. * [https://web.archive.org/web/20070212030550/http://www.ne.jp/asahi/sindaijou/ohta/hpohta/fl-kawabata/kawabata02-utukusi.htm Дзэнская поэзия в Нобелевской лекции Кавабаты]{{ref-ja}} [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1972 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1899 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 июндә тыуғандар]] 3gxzwew62r44bq7km300u0d6224v5no Һеңлекәш (фильм) 0 155652 1308604 1300785 2026-11-06T02:37:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308604 wikitext text/x-wiki {{Фильм|РусНаз=Сестрёнка|ОригНаз=Һеңлекәш|Изображение=|Размер=|Жанр=[[драма (жанр)|драма]]|Режиссёры=Александр Галибин|Продюсеры=[[Тимербулат Каримов]]<br>[[Михаил Курбатов]]<br>[[Дмитрий Фикс]]|Сценарисы=[[Айҙар Аҡманов]]<br>[[Мостай Кәрим]]|Төп ролдәрҙә=[[Арыҫлан Ҡырымсурин]]<br>[[Марта Тимофеева]]<br>[[Юсуф Рахметов]]<br>[[Ильгиза Гильманова]]<br>[[Сулпан Абдрахимова]]|Оператор=[[Михаил Агранович]]|Композитор=[[Илья Духовный]]|Хореограф=|Компания=Мотор Фильм Студия|Время=|Бюджет=|Сборы=|Страна={{RUS}}|Язык=[[Урыҫ теле|урыҫ]], [[башҡорт теле|башҡортса]], [[украин теле|украин]]|Год=2019|Предыдущий фильм=|Следующий фильм=|imdb_id=10366806|Сайт=}} '''«Һеңлекәш»''' — Рәсәйҙә режиссёр [[Александр Галибин|Александр Галибин]] төшөргән [[Драма (жанр)|драма]]<ref>[http://www.kinometro.ru/news/show/name/release_shift_1521072019 Обзор изменений графика релизов России за неделю с 15 по 21 июля]</ref><ref>[https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20190716-vasilij-lanovoj-v-krymu-zastavil-plakat-akterov Василий Лановой в Крыму заставил плакать актёров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721075353/https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20190716-vasilij-lanovoj-v-krymu-zastavil-plakat-akterov |date=2019-07-21 }}</ref><ref>[https://regnum.ru/news/2667220.html Режиссёр Федор Попов: не хочется поворачиваться спиной к соотечественникам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721075345/https://regnum.ru/news/2667220.html |date=2019-07-21 }}</ref>. Киң прокатҡа сығарылған башҡорт телендәге тәүге рәсәй фильмы <ref>{{Cite web|url=https://gtrk.tv/novosti/148381-film-sestryonka-byot-vse-rekordy-prosmotrov|title=Фильм «Сестрёнка» бьёт все рекорды просмотров|accessdate=2019-10-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210811085402/https://gtrk.tv/novosti/148381-film-sestryonka-byot-vse-rekordy-prosmotrov |date=2021-08-11 }}</ref>. Фильм [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мостай Кәрим|Мостай Кәримдең]] «Беҙҙең өйҙөң йәме» тигән повесына нигеҙләнеп төшөрөлгән. Прокатҡа Рәсәйҙә 2019 йылдың 19 сентябрендә, Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йәш тулыу алдынан сығарылған. Прокатҡа сығарған компания [[The Walt Disney Company|Walt Disney]]<ref>{{Cite web|url=http://wdsspr.ru/soon/00404/|title=Сестрёнка - Впереди - WDSSPR|publisher=wdsspr.ru|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801091435/http://wdsspr.ru/soon/00404/ |date=2019-08-01 }}</ref>. Фильмды «Мотор Фильм Студия» кинокомпанияһы [[Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы]] һәм Мостай Кәрим исемендәге фонд ярҙамы менән төшөргәндәр<ref>{{Cite web|url=http://motorfilmstudio.ru/projects/detail/35/|title=Motor studio|publisher=motorfilmstudio.ru|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801110131/http://motorfilmstudio.ru/projects/detail/35/ |date=2019-08-01 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/1195714-film-po-povesti-mustaya-karima-radost-nashego-doma-vyydet-pod-nazvaniem-sestrenka/|title=В Башкирии Александр Галибин снимает фильм «Сестренка» по повести Мустая Карима|date=2018-08-10|publisher=www.bashinform.ru|lang=ru|accessdate=2019-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/202|title=Фильм по повести Мустая Карима «Радость нашего дома» выйдет в прокат к 100-летию писателя|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}</ref>. 2020 йылдың 18 апрелендә "Һеңлекәш" фильмы «Россия – Культура» телеканалында күрһәтелә <ref>[https://gtrk.tv/novosti/173513-kanale-kultura-startuet-vserossiyskiy-pokaz-filma-sestrenka-my-pogovorili На канале «Культура» стартует всероссийский показ фильма «Сестренка»: мы поговорили с создателями военной драмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526024816/https://gtrk.tv/novosti/173513-kanale-kultura-startuet-vserossiyskiy-pokaz-filma-sestrenka-my-pogovorili |date=2022-05-26 }}</ref> <ref>[https://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/64953/ Сестренка. Х/ф]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Йөкмәткеһе == Картиналағы хәл-ваҡиғалар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда бара. Һуғыш үткән украин ауылында Оксана исемле ҡыҙҙың ғаиләһендәге барыһын да фашистар үлтерә. Ҡыҙҙы башҡорт һалдаты табып ала һәм үҙ яғына оҙата. Бала бында Йәмил исемле малайҙың ғаиләһендә йәшәй башлай. Башта Оксана башҡортса һөйләшкән ят мөхиткә өйрәнеп китә алмай, Йәмил ағаһы һәм ауылдың башҡа малайҙары менән мөнәсәбәттә ҡатмарлыҡтар ҙа килеп тыуа. Һуғыш мәленең ауырлыҡтарын бергә кисерә-кисерә Оксана ла ысын мәғәнәһендә ошо ғаилә ағзаһына әүерелә. == Ролдәрҙә == Арыҫлан Ҡырымсурин - Йәмил, Марта Тимофеева - Оксана, Йосоп Рәхмәтов - Марат, Илгизә Ғилманова - Йәмилдең әсәһе, Сулпан Әбдрәхимова - Йәмилең өләсәһе, Рәүис Заһитов - Мансур бабай Виталий Салий - Петро, Нәжибә Искәндәрова - Фархениса, Руслан Хайсаров - Йәмилдең атаһы, Гөлназ Хайсарова - Мараттың әсәһе. == Премьера алдынан күрһәтеүҙәр (2019) == * [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] XXVII «Виват кино России!» фестивалендә (20-24 мая)<ref>{{Cite web|url=https://vecherka-spb.ru/2019/05/24/o-vojne-bez-vojny/|title=О войне без войны {{!}} "Вечерний Санкт-Петербург" - единственная вечерняя газета|lang=ru-RU|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801111835/https://vecherka-spb.ru/2019/05/24/o-vojne-bez-vojny/ |date=2019-08-01 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/324|title=«Сестрёнка» стала фильмом открытия фестиваля «Виват кино России!»|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}</ref>. *[[Плёс (ҡала)|Плёста]] үткәрелгән Андрей Тарковский исемендәге XIII Халыҡ-ара кинофестивалдә (14-21 июнь)<ref>{{Cite web|url=http://gorodples.ru/announces/225|title=Плёсское городское поселение - официальный портал|publisher=gorodples.ru|accessdate=2019-08-01}}</ref>. *[[Магадан|Магаданда]] үткәрелгән «Территория» фестивале (10-16 июнь)<ref>{{Cite web|url=https://magadanmedia.ru/news/821618/|title=На бесплатные лекции фестиваля Территория. Магадан приглашают жителей города - MagadanMedia|publisher=magadanmedia.ru|lang=ru|accessdate=2019-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801111846/https://magadanmedia.ru/news/821618/ |date=2019-08-01 }}</ref>. *[[Ялта|Ялталағы]] XXVII Халыҡ-ара «Алые паруса Артека» балалар кинофестивалендә (1-9 июль). Фильмға «Самый добрый фильм» номинацияһында приз, актриса Марта Тимофееваға — «Лучшая девочка-актриса» номинацияһында приз бирелә <ref>{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/354|title=Фильм «Сестрёнка» получил приз кинофестиваля «Алые паруса Артека»|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}</ref>. * [[Светлогорск (Калининград өлкәһе)|Светлогорскиҙа]] үткәрелгән «Балтийские дебюты» XVI кинофестивале (6-12 июль)<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/07/12/reg-szfo/na-kinofestivale-baltijskie-debiuty-zriteli-ocenili-rossijskie-filmy.html|title=На кинофестивале "Балтийские дебюты" зрители оценили российские фильмы|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-08-01}}</ref><ref>[https://rg.ru/2019/07/13/reg-szfo/v-svetlogorske-podveli-itogi-kinofestivalia-baltijskie-debiuty.html В Светлогорске подвели итоги кинофестиваля «Балтийские дебюты»]</ref>. * [[Туапсе]] янында Бөтә Рәсәй Балалар үҙәге «Орлёнок»та үткәрелгән XXIII Бөтә Рәсәй Визуаль сәнғәттәр фестивалендә (5-13 июль) күрһәтелә. Фильмға тамашасылар һөйөүе призы һәм III дәрәжә диплом бирелә<ref>{{Cite web|url=http://mustai.ru/news_items/359|title=Фильм «Сестрёнка» завоевал награды Всероссийского фестиваля визуальных искусств|publisher=mustai.ru|accessdate=2019-08-01}}</ref><ref>[http://www.ufa.aif.ru/culture/movie/dva_filma_iz_bashkirii_pobedili_na_vserossiyskom_festivale_iskusstv Два фильма из Башкирии победили на Всероссийском фестивале искусств]</ref>. * [[Выборг|Выборгта]] үткәрелгән «Окно в Европу» XXVII Рәсәй киноһы фестивале (2-8 август)<ref>{{Cite web|url=https://oknofest.com/film/500|title=Окно в Европу 2019|publisher=oknofest.com|accessdate=2019-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812110450/https://oknofest.com/film/500 |date=2019-08-12 }}</ref>. * [[Волоколамск|Волоколамскиҙа]] үткәрелгән XVI Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фильмдар фестивалендә (22-27 август). Фильмға тамашасылар һөйөүе призы бирелә<ref>{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/1346326-film-sestryenka-poluchil-priz-zritelskikh-simpatiy-na-kinofestivale-volokolamskiy-rubezh/|title=Фильм «Сестрёнка» получил приз зрительских симпатий на кинофестивале «Волоколамский рубеж»|date=2019-08-29|publisher=www.bashinform.ru|lang=ru|accessdate=2019-08-29}}</ref>. * [[Смоленск|Смоленскиҙа]] үткәрелгән XII Бөтә Рәсәй «Золотой Феникс» кинофестивалендә (7-11 сентябрь)<ref>{{Cite web|url=http://directorfest.ru/program.html|title=XII Золотой Феникс. Всероссийский кинофестиваль актёров-режиссёров|publisher=directorfest.ru|accessdate=2019-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190830091245/http://directorfest.ru/program.html |date=2019-08-30 }}</ref>. * [[Ялта|Ялтала]] үткәрелгән IV Халыҡ ара "Евразийский мост" кинофестивалендә күрһәтелә. Уйналған фильм конкурсында еңә һәм "Выбор крымчан" тигән призға лайыҡ була (20-24 сентябрь) == Бүләктәр == *IV Халыҡ ара "Евразийский мост" кинофестивалендә Гран-при <ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190924/1559081908.html|title=Гран-при фестиваля "Евразийский мост" получил российский фильм "Сестренка"|accessdate=2019-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/culture/movie/o_chem_film_sestrenka_i_kto_v_nem_sygral|title=О чем фильм «Сестренка» и кто в нем сыграл?|accessdate=2019-10-25}}</ref> * Бөтә Рәсәй Балалар үҙәге «Орлёнок»та үткәрелгән XXIII Бөтә Рәсәй Визуаль сәнғәттәр фестивалендә тамашасылар һөйөүе призы һәм III дәрәжә диплом<ref name="bashinf">{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/1361425-za-13-dney-film-sestryenka-posmotreli-66-tys-chelovek-walt-disney-prodlevaet-prokat/|title=За 13 дней фильм «Сестрёнка» посмотрели 66 тысяч человек, Walt Disney продлевает прокат|accessdate=2019-10-25}}</ref> * XVI Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фильмдар фестивалендә тамашасылар һөйөүе призы<ref name="bashinf" /> {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Сестрёнка}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == [https://www.youtube.com/watch?v=2QodtQ8gJG0 Трейлер фильма] nv7ehdmag5nfbqvytl5xgy9gzxl83q5 Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы 0 155861 1308386 1291059 2026-11-05T14:27:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308386 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Ғатауллин}} {{Ук}} '''Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы''' (14 июнь 1953 йыл)<ref name="БЭ">{{БЭ2013|81360}}</ref> — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (2002), профессор (2006)<ref name="БЭ"></ref>. [[Башҡортостан Республикаһы]] Юғары Советының 12-се саҡырылышы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләт Йыйылышының 1-се саҡырылыш депутаты. == Биографияһы == Ринат Фазлетдин улы Ғатауллин 1953 йылдың 14 июнендә [[БАССР|БАССР-ҙың]] [[Шаран районы|Шаран районының]] тарихи мәғлүмәттәр буйынса бик боронғо башҡорт ауылы Түбәнге Зәйеттә тыуа. 1970 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] иҡтисад факультетына уҡырға инә һәм 1975 йылда уны тамамлағандан һуң Туймазы районының Константиновка тулы булмаған мәктәбе директоры булып хеҙмәт юлын башлай. 1977 йылдан 1979 йылға тиклем һәм 1982 йылда [[СССР]] Фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан Ғилми үҙәгенең иҡтисад тикшеренеүҙәре бүлегендә эшләй<ref name="БЭ" />. Ғатауллин Р. Ф. [[БАССР Юғары Советы]]ның 12-се саҡырылышы депутаты итеп һайлана һәм шул йылдарҙа Иҫәпләүҙәр палатаһы коллегияһы ағзаһы була. Р. Ф. Ғатауллан — Иҡтисад һәм социаль өлкәләге реформалар программаһын әҙерләү буйынса хөкүмәт комиссияһы етәкселәренең береһе, [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] иҡтисадын үҙгәртеп ҡороу программаһын әҙерләүгә лә етәкселек итә, хосусилаштырыу, халыҡты социаль яҡлау прогрпаммаларын әҙерләүҙә лә ҡатнаша. Республикала бер каналлы бюджет кәрәклеген нигеҙләп бирә, шуға ла республика иң ауыр 90-сы йылдарҙы сағыштырмаса еңелерәк үткәреүгә өлгәшә. Бынан тыш Р. Ф Ғатауллин [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Фәндәр Академияһын]] ойоштороу инициаторы ла. Шул йылдарҙа ул нефь сығарыуға һалым һалыу буйынса эксперименттың зарурилығын иҡтисади йәһәттән иҫбатлауға өлгәшә, шуға ла республика, йылдар ауыр булыуға ҡарамаҫтан, 20 мең эш урынын һаҡлап ҡалыуға өлгәшә<ref>http://bashgolos.ru/policy/957-rinat-gataullin-s-novoy-vlastyu-u-menya-nikakih-otnosheniy-net.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511182729/http://www.bashgolos.ru/policy/957-rinat-gataullin-s-novoy-vlastyu-u-menya-nikakih-otnosheniy-net.html |date=2021-05-11 }}</ref>. == Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1989 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтында]] лаборатория мөдире; * 1990 йылдан — [[БАССР|БАССР‑ҙың]] Дәүләт планы бүлеге начальнигы, рәйес урынбаҫары; * 1991 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] иҡтисад министры урынбаҫары; * 1995 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу палатаһының Бюджет, һалымдар, банкылар һәм финанстар, милек мәсьәләләре комитеты рәйесе; * 1999 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары. * 2004 йылдан — Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһы хеҙмәткәре, 2006 йылдан — иҡтисад кафедраһы мөдире; * 2011 йылдан — Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө Ғилми үҙәге Социаль‑иҡтисади тикшеренеүҙәр институтында баш ғилми хеҙмәткәр; Фәнни эшмәкәрлеге хеҙмәтләндереү өлкәһенең, аграр етештереүҙең һөҙөмтәлелеге проблемаларына, урындағы үҙидараның иҡтисади нигеҙҙәрен, халыҡты социаль яҡлау системаһын формалаштырыуға арналған. 240‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. [[Башҡортостан Республикаһы]] Юғары Советының 12-се саҡырылышы һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 1-се саҡырылыш депутаты. == Ғилми эшмәкәрлеге == Р. Ф. Ғатауллин 240‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. * Экономика муниципального сектора. Уфа, 2006 (авторҙаш); * Социально‑экономические проблемы сокращения бедности. Уфа, 2009 (авторҙаш); * Институциональные основы модернизации агропромышленного комплекса региона (на примере Республики Башкортостан). Уфа, 2014 (авторҙаш). == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == *{{БЭ2013|81360}} * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] * [http://bashgolos.ru/policy/957-rinat-gataullin-s-novoy-vlastyu-u-menya-nikakih-otnosheniy-net.html Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511182729/http://www.bashgolos.ru/policy/957-rinat-gataullin-s-novoy-vlastyu-u-menya-nikakih-otnosheniy-net.html |date=2021-05-11 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шаран районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсылары]] cmjtsg9zrw9izq44t48eiqkngyrjq1q Ғәйфуллин Александр Александрович 0 156382 1308405 1020807 2026-11-05T15:52:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308405 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәйфуллин Александр Александрович''' ([[22 март]] [[1984 йыл]]) — Рәсәй математигы, алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия буйынса белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016). 2012 йылда Сабитов теоремаһының күп үлсәмле аналогын иҫбат итә — үлсәме <math>n\geq4</math> булған теләһә ниндәй бөгәрләнеүсе күпҡыр бөгәрләү процесында күләмен һаҡлап ҡала. == Биографияһы == Ғәйфуллин Александр Александрович 1984 йылдың [[22 март]]ында [[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Жуковский (ҡала)|Жуковский]] ҡалаһында тыуған. Уның атаһы А. М. Ғәйфуллин (1958 йылғы) — Рәсәй ғалим-физигы, шыйыҡса һәм газ механикаһы өлкәһендә белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2008). 2000 йылда А. А. Ғәйфуллин [[Көньяҡ Корея|Көньяҡ Кореяның]] [[Тэджон]] ҡалаһында Халыҡ-ара уҡыусылар олимпиадаһында алтын миҙал яулай. 2005 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай. 2008 йылда математика бүлегенең аспирантураһын тамамлай һәм «Комбинаторная реализация циклов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — РФА-ның ағза-корреспонденты В. М. Бухштабер). 2010 йылда «Проблема комбинаторного вычисления рациональных [[:ru:Класс Понтрягина|классов Понтрягина]]» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2016 йылдың ғинуарында РФА профессоры почетлы ғилми исеме бирелә<ref name="listsofprofs">{{Cite web|url=http://ras.ru/about/awards/professorofras/list.aspx|title=Постановления Президиума РАН о присвоении звания «Профессор РАН» (см. № 13)|accessdate=2017-11-11|language=}}</ref>. 2016 йылда — РФА-ның математика фәндәре бүлеге буйынса ағза-корреспондент итеп һайлана. == Фәнни эшмәкәрлеге == Александр Александрович Ғәйфуллин алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия өлкәһендә белгес. 2007 йылдың 1 июленән алып Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының юғары геометрия һәм топология кафедраһында эшләй (2009 йылдан — доцент, 2011 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр, аҙаҡ профессор). Аналитик геометрия, һыҙыҡлы алгебра, классик дифференциаль геометрия, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса семинарҙар алып бара. Комбинаторлы һәм алгебраик топология буйынса төрлө махсус курстар уҡый, геометрия һәм топология буйынса фәнни семинар етәксеһе булып тора. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия (ҡабарынҡы күпҡырҙар, бөгәрләнеүсе күпҡырҙар). 25-тән ашыу [https://elibrary.ru/author_profile.asp?id=627631] ғилми баҫма авторы. 2012 йылда Сабитов теоремаһының күп үлсәмле аналогын иҫбат итә — үлсәме <math>n\geq4</math> булған теләһә ниндәй бөгәрләнеүсе күпҡыр бөгәрләү процесында күләмен һаҡлап ҡала<ref>{{Cite web|url=http://arxiv.org/abs/1210.5408|title=Обобщение теоремы Сабитова на произвольные размерности|author=А. Гайфуллин|date=2012|publisher=}}</ref>. 2016 йылда [[Берлин]]ға математиктарҙың Европа конгресына докладсы итеп саҡырыла. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Фән һәм инновациялар өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Президентының йәш ғалимдар өсөн Премияһы (2016) — робототехника үҫеше өсөн нигеҙ булдырған, шулай уҡ ҙур теоретик әһәмиәткә эйә булған, бөгәрләнеүсе күпҡырҙар теорияһының фундаменталь мәсьәләләрен хәл иткәне өсөн. * Мәскәү Хөкүмәтенең йәш ғалимдарға премияһы (2015) — алгебраик топология һәм комбинаторлы геометрия өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн. * Студенттар һәм аспиранттар эштәре араһында А. Мёбиус исемендәге конкурстың I премияһы лауреаты (2005) — «Локальные формулы для комбинаторных классов Понтрягина» эше өсөн. * Фән кандидаты дәрәжәһенә эйә булған йәш ғалимдар өсөн Дмитрий Зимин фонды конкурсы «Династия» еңеүсеһе (2009) * Йәш уҡытыусылар һәм ғилми хеҙмәткәрҙәр өсөн ғилми эштәр конкурсы йомғаҡтары буйынса МДУ стипендияһы (2011) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|64111|Александра Александровича Гайфуллина}} * Математические прогулки: Александр Гайфуллин (неопр.). ПостНаука (25 ноября 2016). Дата обращения 4 ноября 2017. * [https://crei.skoltech.ru/cas/ru/people-ru/aleksandr-gaifullin/ Страница] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Центра перспективных исследований Сколковского института науки и технологий {{^}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1984 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 мартта тыуғандар]] 61yavfylubh29fjqifmnjx2v4h0x1jb Ҡайдаров Әбдуәли Туғанбай улы 0 156738 1308442 1246171 2026-11-05T17:21:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308442 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Ҡайдаров, Әбдуәли Туғанбай улы |Оригинал имени = {{lang-kk|Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаров}} |Изображение = Абдуали Кайдаров.jpg |Ширина = |Описание изображения = | Дата рождения = 13.12.1924 | Место рождения = Талдыбулак ауылы (Енбекшиҡаҙаҡ районы), {{МестоРождения|Енбекшиказахский район|в Енбекшиказахском районе}}, Алматы өлкәһе Енбекшиҡаҙаҡ районы |Дата смерти = 27.2.2019 |Место смерти = | Гражданство = {{Флаг СССР}} СССР → {{Флаг Казахстана}} Казахстан |Научная сфера = лингвистика, төрки телдәр, төрки телдәрҙе өйрәнеү |Место работы = Байтурсынов исемендәге тел ғилеме институты |Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||0}}<br>{{учёное звание|АН КазССР|0}} |Альма-матер = Әл-Фараби исеменгдәге Ҡаҙаҡ милли университеты (С.М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университеты |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = төрки телдәр ғалимы |Награды и премии = {{{!}} {{!}}[[Казахстан]]: {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Отан}}{{!!}}{{Орден Достык 1 степени}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль Астана}}{{!!}}{{Медаль 20 лет независимости РК}}{{!!}}{{Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. (Казахстан)}}{{!!}}{{Медаль 65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Заслуженный деятель Казахстана}} {{!}}} {{{!}} {{!}}[[СССР]]: {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Славы 3 степени}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 1 степени}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 2 степени}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}}{{!!}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Красной Звезды}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов}}{{!!}}{{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}{{!!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За взятие Берлина}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}{{!!}}{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль Ветеран труда}} {{!}}} |Викитека = |Викисклад = }} '''Кайдаров Абду-Али Туғанбай улы''' ({{lang-kk|Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаров}} [[13 декабрь]] [[1924 йыл]] — [[27 февраль]] [[2019 йыл]]) — ғалим-тел белгесе. [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы. (1983), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1970), профессор (1972). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). I (1944) һәм II (1985) дәрәжә Ватан һуғышы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1984), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == * Әбдуәли Туғанбай улы Ҡайдаров 1924 йылда Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Енбекшиҡаҙаҡ районы Талдыбулаҡ ауылында тыуған<ref>[https://total.kz/ru/news/proisshestviya/umer_izvestnii_ucheniiyazikoved_abduali_kaidar_date_2019_02_27_10_49_21 Умер известный ученый-языковед Абдуали Кайдар]</ref>. * 1941—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт иткән — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. * 1951 — Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының (С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университеты) филология факультетын тамамлаған<ref name="кнэ">{{Из КНЭ|3|95|Кайдар, Абдуали Туганбайулы}}</ref> * 1951—1954 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Милли Фәндәр Академияһы аспирантураһында уҡый. == Хеҙмәт юлы == * Аспирантура тамамлағандан һуң Ҡаҙағстан Милли Фәндәр Академияһында эшләй. * 1958 йылдан көнсығышты өйрәнеү секторының өкән ғилми хеҙмәткәре. * 1959 йылдан уйғыр филологияһы бүлеге мөдире. * 1961 йылдан 1978 йылға саҡлы — директор урынбаҫары. * 1978 йылдан 1995 йылға тиклем — директор, ә 1995 йылдан 2019 йылға саҡлы — почётлы директор, шулай уҡ ғилми кадрҙарҙы әҙерләү мәсьәләләре менән шөғөлләнә. * 1982 йылдан Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетында (С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университеты) ҡаҙаҡ теле кафедраһы профессоры. * Байтурсынов исемендәге Тел ғилеме институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре == Фәнни, әҙәби хеҙмәттәре == * Ғалимдың ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: лексикология, диалектология һәм тел тарихы, этнолингвистика, {{comment|төрки телдәр ғилеме|тюркология}} һәм алтаистика, тел сәйәсәте, дәүләт теле проблемалары һ. б. * Уның фәнни етәкселегендә 65 юғары квалифицикациялы ғалим, шуларҙан 10 кеше фән докторы. * 400-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы (шуларҙан 40-ы — монографиялар, дәреслектәр, һүҙлектәр, йыйынтыҡтар). * Бер нисә фәнни, фәнни-популяр журналдың («Известия НАН РК», «Советская тюркология» һ. б.) редакторы һәм редколлегия ағзаһы булған<ref name="кнэ" />. Ҡайһы бер хеҙмәттәре<ref name="кнэ" />: * Ҡаҙаҡ телендә бер ижекле һүҙҙәр тамырҙары һәм нигеҙҙәренең структураһы (Структура односложных корней и основ в казахском языке), Л., 1986; * Тысяча метких и образных выражений (этнолингвистик аңлатмалар бирелгән ҡаҙаҡ-рус фразеологик һүҙлеге), Астана, 2002 == Ғилми дәрәжәләре == * 1970 йылдан — филология фәндәре докторы * 1972 йылдан — профессор * 1984 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы * 1989 йылдан — М. Ататөрк исемендәге Төрөк лингвистик йәмғиәтенең почётлы ағзаһы, [[академик]] * 1991 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы ағзаһы, [[академик]] == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * '''[[Совет Социалистик Республикалары Союзы|СССР]]''' * Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советының почёт грамотаһы * 1944 — 3-сө дәрәжәле Дан ордены * 1944 — 1-се дәрәжәле [[Ватан һуғышы]] ордены * 1945 — ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены * 1984 — [[Халыҡтар дуҫлығы]] ордены * 1985 — 2-се дәрәжәле [[Ватан һуғышы]] ордены * 1982 — «Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» почётлы исеме бирелде * 1984 — Ҡаҙаҡ ССР-ы халыҡ мәғарифы алдынғыһы * 1971 — Ч. Ч. Вәлиханов премияһы лауреаты * СССР-ҙың күп һанлы миҙалдары * '''[[Ҡаҙағстан]]''' * 1996 — Отан ордены<ref>{{cite web|title=Указ Президента от 09.12.1996 N 3266 "О награждении группы работников государственными наградами республики Казахстан"|url=http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemsk/dok_oedyli.htm|publisher=Новостной портал Республики Казахстан|accessdate=2019-04-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201142605/http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemsk/dok_oedyli.htm|archivedate=2017-02-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201142605/http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemsk/dok_oedyli.htm |date=2017-02-01 }}</ref> * 2014 — президент ҡулынан І дәрәжәле Достык ордены РК<ref>[https://www.kt.kz/rus/state/nakanune_dnja_nezavisimosti_prezident_rk_nagradil_grazhdan_strani_gosnagradami_1153597239.html Накануне Дня независимости президент РК наградил граждан страны госнаградами<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{cite web|title=Большая группа казахстанцев удостоена госнаград накануне Дня Независимости|url=https://vlast.kz/novosti/bolshaja_gruppa_kazahstancev_udostoena_gosnagrad_nakanune_dnja_nezavisimosti-8774.html|publisher=Аналитический интернет-журнал Vласть|date=13.12.2014|accessdate=2019-04-22}}</ref> * 2017 — «За бесценный вклад в развитие тюркологии» TWESCO миҙалдары<ref>[http://lenta.inform.kz/ru/vydayuschihsya-tyurkologov-nagradili-v-almaty_a3079983 Выдающихся тюркологов наградили в Алматы<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123010028/https://lenta.inform.kz/ru/vydayuschihsya-tyurkologov-nagradili-v-almaty_a3079983 |date=2021-11-23 }}</ref> * «Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре» почётлы исеме бирелде * Ҡаҙағстан Республикаһының күп һанлы миҙалдары * 2002 — Енбекшиҡаҙаҡ районының Почётлы гражданы * Төрөк республикаһының «Почёт билдәһе» ордены («Ликат нишани») == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Библиографии обществоведов Казахстана, А., 1986 {{КНЭ}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академиктары]] [[Категория:Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ҡаҙағстан лингвистары]] [[Категория:СССР лингвистары]] [[Категория:СССР-ҙың төрки тел белгестәре]] [[Категория:Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университеты уҡытыусылары]] fgvinzi530pe2i6obzwiyn21v1q4uu3 Ҡарагүз (театр) 0 157091 1308464 1293058 2026-11-05T18:13:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308464 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Karagoez-davul-Hacivat-zurna.jpg|right|thumb|200px|Хадживат (һул яҡта) и Ҡарагүз (уң яҡта)]] '''Ҡарагүз''' ({{lang-tr|Karagöz}}, — ҡара күҙ), 1) төрөк күләгә театры персонажы, халыҡ юморын, аҡылын күрһәтә; 2) [[Төркиә]] күләгә театры, шул уҡ исемдәге персонаж исеменән алынған атама . XVI быуатта барлыҡҡа килгән. Был театрҙа Ҡарагүз, уның партнёры Хадживат, ҡала кешеләре, Анатолия крәҫтиәндәре, хәйләкәр [[дәрүиш]] һәм башҡалар бар. Ҡайһы ваҡытта театр тамашалары халыҡтың хөкүмәт һәм илдәге тәртиптәр менән ризаһыҙлығын да күрһәтә. == «Ҡарагүз» театрының килеп сығышы == Был театрҙың килеп сығышы тураһында төрлө фекер йөрөй. Был театр боронғо Грецияла йәшәп килгән театрҙың Төрөк дәүләтендә һаҡланып ҡалған дауамы тигән фекер бар. Икенселәр иһә, [[Төркиә]]гә күләгәләр театры [[Мысыр]]ҙан килгән, һуңыраҡ унда төрөк донъяһы һыҙаттары барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә. «Ҡарагүз» театры 17 быуатта формалаша. [[Мосолман]] руханиҙары театр тамашаларын өнәмәй, тик күләгәләр театры йәшәүен дауам итә.Күләгәләр театры халыҡ араһында яратҡан тамаша була, уны хатта [[солтан]] һарайына йыш саҡырып алалар. == Персонаждар һәм сәхнәләге ваҡиғалар == Төп герой— ҡара күҙле хәйләкәр һәм шуҡ кеше, [[Петрушка]] йәки Полишинелгә оҡшаш халыҡ геройы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы ныҡ яратыуы арҡаһында ул бер туҡтауһыҙ ҡыҙыҡ һәм ҡурҡыныс хәлдәргә тарый. «Ҡарагүз — гонаһһыҙлыҡ ҡорбаны» пьесаһы иң ҡыҙыҡ тамаша тип иҫәпләнә. Дуҫы уға үҙе юҡта ҡатынын һаҡларға ҡушып ҡалдыра, ә тегеһе Ҡарагүздең үҙен аҙҙырырға теләй. Тамаша башында [[кларнет]] тауышы яңғырай, шунан һуң Ҡарагүздең дуҫы Хадживат һағышлы йыр йырлап килеп сыға. [[Пьеса]] ябай булһа ла, шул осорҙа йәшәгән халыҡ өсөн ул бик күңелле була. Ҡарагүздең күҙе Хадживаттың ҡатынына төшә, ә Хадживат уға һәр саҡ ҡамасаулай. Тамашала ҡатнашҡан ҡурсаҡтар (фигуралар) [[буйвол]] йәки [[дөйә]] тиреһенән эшләнә.Уларҙы төрлө төҫтәргә буяйҙар. == Әҙәбиәт == * Kudret, Cevdet. 2004. ''Karagöz''. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 119., Sanat, 2111. ISBN 975-08-0862-2 Георг Гоян. «2000 ЛЕТ АРМЯНСКОГО ТЕАТРА. Том первый: Театр древней Армении», Государственное издательство «Искусство», Москва 1995. == Һылтанмалар == * [http://www.karagoz.net Karagoz.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205024532/http://karagoz.net/ |date=2006-12-05 }} * [https://web.archive.org/web/20110218194158/http://www.unima.org.tr/abKaragoz.aspx www.unima.org.tr Karagöz Hakkında] * [http://www.folklor.gen.tr/halk-tiyatrosu/karagoz.html Karagöz Hakkında Bilgiler..] * [http://www.karagozevi.com Karagozevi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190113123727/http://karagozevi.com/ |date=2019-01-13 }} * [https://web.archive.org/web/20241130211437/http://iren.blogcu.com/karagoz-ve-hacivat-konusmalari_14742441.html Hacivat-Karagöz] [[Категория:Төркиә]] [[Категория:театр]] [[Категория:Төркиә мәҙәниәте]] 6jd7jha437dduwisac8j0p2c88ofa3x Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы 0 157272 1308661 1187586 2026-11-06T06:04:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308661 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы''' ([[9 ғинуар]] [[1920 йыл]] — [[11 ноябрь]] [[2013 йыл]]) — ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1957—2008 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1985 йылдарҙа 1-се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1972—1985 йылдарҙа Башҡортостан кардиологтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994). == Биографияһы == Бәйнә (Бэйна) Хәлиулла ҡыҙы Әхмәтова 1920 йылдың 9 ғинуарында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Бүздәк]] улусы<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]</ref> [[Үрге Ҡарғалы]] ауылында тыуған. 1933 йылда Тереғоловтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә. Өфөләге 2-се урта мәктәптә, Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый. == Тормош юлы == 1941 йылда медицина институтын тамамлағандан һуң, [[Туймазы районы]]ның [[Ҡандра]] участка дауаханаһында, 1946 йылдан — «Алкин» шифаханаһында эшләй. 1952 йылдан Өфө ҡалаһының 2-се дауаханаһында бүлек мөдире. 1957—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1985 йылдарҙа 1-се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1969 йылда Ҡазан медицина медицина институтының ғилми советы ултырышында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1972—1985 йылдарҙа Башҡортостан кардиологтар йәмғиәте рәйесе. Терапевт-табиптарҙың квалификацияһын камиллаштырыу эшен йәнләндерә. Ғилми эшмәкәрлектәренә баһа биреү менән бер рәттән ул үҙенең студеттарына һәм коллегаларына үҙенең бай клиник тәжрибәһен тапшырған. Уның етәкселегендә кафедрала бронх-үпкә патологияһы, нефть-химия һәм машиналар төҙөү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең йөрәк-ҡан тамырҙары һәм үпкә-тын юлдары сирҙәре һәм уларҙы реабилитациялау мәсьәләләре өйрәнелгән. Ғилми-тикшеренеү хеҙмәттәре йөрәк-ҡан тамырҙары, үпкә-бронх ауырыуҙарының этиологияһы, терапияһы һәм профилактикаһы проблемаларына; уларҙы дауалауҙа үҫемлектәрҙе ҡулланыуҙы өйрәнгән. Б. Х. Әхмәтова ҡатнашлығында клиник тәжрибәгә хроник үпкә, йөрәк ишемияһы сирҙәре һ. б. хас булмаған сирҙәрен {{comment|билдәләгәндә|диагностика}} электротопография методтары индерелгән. 400-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография авторы. Уҡыусылары уның етәкселегендә 20 доктор һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған. Әхмәтова 134-се уҡсылар бригадаһының кадрҙар составын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан. 2013 йылдың 11 ноябрендә [[Өфө]]лә вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 1989 — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре * 1994 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы * «Бөйөк Ватан һуғышы ветераны» миҙалы * «Хеҙмәт ветераны» билдәһе * «Ҡала алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы == Ғилми хеҙмәттәре == * Лечение хронических заболеваний лёгких копытнем европейским. Уфа, 1972 (соавт.); Хронический бронхит и предбронхит у нефтехимиков. Уфа, 1996 (соавт.); * Бронхиальная астма: (клиника, диагностика и лечение). Уфа, 2002 (соавт.). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|96312}}{{V|8|01|2022}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007238910 Российская государственная библиотека] * [https://web.archive.org/web/20230705052039/https://bashgmu.ru/upload/medik%20rb/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BA%206%20(52)%20%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C.pdf БДМУ-ның «Медик» гәзите, 3 бит, 6-сы һан, июнь, 2013 йыл ] * Ахметова, Байна Халиулловна. Лечение хронических заболеваний легких копытнем европейским/Б. Х. Ахметова, Р. Т. Тимерзянович. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1972. — 86 с.; В вып. дан. 1-й авт.: проф. Бэйна Халиулловна Ахметова [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Благовар районында тыуғандар]] 8r9vpgkhcwef4cvb3446j0wxq0zyhr6 Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы 0 157975 1308729 1283970 2026-11-06T11:45:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308729 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы''' ([[24 февраль]] [[1961 йыл]]) — уҡытыусы, шағир. 2017 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы]]ның ҡыҙы. == Биографияһы == Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы Абдуллина (ҡыҙ фамилияһы Байтурина) 1961 йылдың 24 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Баймаҡ районы]] [[Шүлкә]] ауылында тыуа. Шүлкә ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай, [[1-се Этҡол мәктәбе|1-се Этҡол]] урта һәм [[Сыңғыҙ]] һигеҙ йыллыҡ мәктәптәрендә уҡый, артабан [[Баймаҡ лицей-интернаты|Баймаҡ интернат-мәктәбе]]ндә уҡыуын дауам итә һәм 1978 йылда урта белем тураһында танытма ала. [[1978]]—[[1983]] йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетында уҡый. Юғары белем алғандан һуң [[Стәрлетамаҡ районы]]ның [[Айыусы]] урта мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эш башлай. 1983/1984 уҡыу йылының икенсе яртыһынан [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның Иҫке Бәпес урта мәктәбенә өлкән пионервожатый вазифаһына күсерелә. [[1985 йыл]]да тормош иптәше Фидаил менән бергә [[Ейәнсура районы]]ның Юлдаш һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эшкә күсерелә, [[рус теле]] һәм [[Рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] фәндәрен уҡыта. [[1986 йыл]]да Фирүзә Абдуллина Юлдаш һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры вазифаһына тәғәйенләнә. [[1990 йыл]]да ғаиләһе менән бергә кире Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес урта мәктәбенә ҡайта, артабан рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. [[1997]]—[[1999]] йылдарҙа уҡытыу менән бер рәттән мәктәп директорының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. [[2008 йыл]]дан хаҡлы ялда. == Ижади эшмәкәрләге == Рус теле һәм әҙәбиәте фәндәрен уҡытыуға ҡарамаҫтан, башҡорт теленә, әҙәбиәтенә, мәҙәниәтенә һөйөүе бала саҡтан күңел түрендә урын алған. Үҙен белгән саҡтан алып ҡәләм тирбәтә, шиғыр яҙа, ижад емештәре «Йәш көстәр» исемле ике йыйынтыҡҡа ингән. [[Файл:Башҡорт Википедияһына 15 йыл 72.jpg|слева|мини]] «Вконтакте» социаль селтәрендә үҙеңең «Ғәжәп донъя» исемле ижади төркөмөн ойоштора һәм шунда яңы шиғырҙарын даими ҡуйып бара. Шиғриәтен яратыусылар үтенесе буйынса тәүге өс шиғыр йыйынтығын үҙ иҫәбенә ҡағыҙ баҫмала нәшер итеп тарата. Республика райондары һәм ҡалаларында уҡыусылары менән осрашыуҙар йыш үткәрә. Фирүзә Абдуллинаның шиғырҙарына профессионал һәм үҙешмәкәр композиторҙар Артур Туҡтағолов, Дамир Солтанов, Рәдиф Зарипов, Азат Исҡужин, Юлай Моратов, Альфред Яҡшымбәтов, Хәлил Биктимеров, Иҙел Нурғәлин, Рәмил Туйсин, Динә Аҡназарова, Әминә Бикташева, Рәсимә Динисламова һәм башҡалар йырҙар ижад итә. ;Китаптары: # Барыһы ла яҡшы буласаҡ! Шиғырҙар. — Өфө, 2015. — 95 бит. # Рәхмәтлемен һиңә, әсәйем! Шиғырҙар. — Өфө, 2015. — 200 бит. # Ихлас күңелдән! Шиғырҙар. — Сибай, 2016. — 146 бит. # Йәйғор сатыр. Шиғырҙар. — Өфө, 2017. — 104 бит. # Бәхет бар ул! Шиғырҙар. — Сибай, 2021. — 160 бит. ;Йырҙары # Яратҡандар яратыуға мохтаж, Йәғәфәр Нәҙершин көйө [https://power.gybka.com/song/59407469/J_f_r_N_ershin_-_YArat_andar_yaratyu_a_mohtazh_2014/ Яратҡандар яратыуға мохтаж]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Болан күҙе», Дамир Солтанов көйө [https://power.gybka.com/song/53925397/Damir_Soltanov_-_Bolan_k_e._Fir_z_Abdullina_re_Damir_Soltanov_muzyka_y/ Болан күҙе]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Сығам әле сәхрәләргә…», Нәсимә Әминова көйө [https://page.ligaudio.ru/mp3/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B0%20%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%81%D0%BB.%20%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B7%D1%8B%20%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Сығам әле сәхрәләргә…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131114257/https://page.ligaudio.ru/mp3/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B0%20%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%81%D0%BB.%20%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B7%D1%8B%20%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9 |date=2022-01-31 }} # «Ғүмер — аҡҡан һыу», Азат Исҡужин көйө [https://my.mail.ru/music/songs/м-исkужина-h-м-а-туктаgолов-guмер-аkkан-hыу-ф-абдуллина-huz-а-исkужин-муз-d5c2e9d1c0f2ea6a67d86cd7b78691b2 Ғүмер — аҡҡан һыу] # «Мөхәббәтем», Азат Исҡужин көйө [https://power.gybka.com/song/52417784/H_l_fetdinova_G_lfi_-_M_h_bb_tem_Azat_Iskuzhin_muz.Ilsi_Usmanova_./ Мөхәббәтем]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Үҙ һүҙем бар», Дамир Солтанов көйө # «Йәшәй алмаҫ инем мин һинһеҙ…», Дамир Солтанов көйө [https://power.gybka.com/song/111280737/Neizvesten_-_J_sh_j_alma_inem_min_in_e_._Fir_z_Abdullina_re_Damir_Soltanov_k_j_./ Йәшәй алмаҫ инем мин һинһеҙ…]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Һуңлап ҡуймаһам ине…», Дамир Солтанов көйө [https://power.gybka.com/song/65332261/Albert_Salavatov_-_u_lap_ujma_am_ine-F._Abdullina_._D._Soltanov_Muz._aranzh._D._SHarafiev./ Һуңлап ҡуймаһам ине…]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Әгәр күптән ғашиҡ булмаһам», Юлай Моратов көйө. # «Шылтыратма», Рәсимә Денисламова көйө [https://mp3-malina.me/tracks/%D0%A0%D3%99%D1%81%D0%B8%D0%BC%D3%99%20%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Шылтыратма]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Бергә булайыҡ», Рәсимә Денисламова көйө [https://ru12.intermusic.name/s/96734112-R_sim_Denislamova_-_Berg_bulajy_R_sim_Denislamova_muz_Fir_z_Abdullina/ Бергә булайыҡ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Мин килермен һиңә», Юлай Моратов көйө [https://power.gybka.com/song/126600475/YUlaj_Moratov_-_Min_kilermen_i_Ho_ajym_Fir_z_Abdullina_re./ Мин килермен һиңә]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Барыһы ла яҡшы буласаҡ!» Фәнис Солтанғолов көйө [https://hewbis.com/name/-1801965760.936173750-alina-gumerova-baryy-la-yashy-bulasa-sl-firuzy-abdullinoy-muz-fanisa-sultangulova Барыһы ла яҡшы буласаҡ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131122333/https://hewbis.com/name/-1801965760.936173750-alina-gumerova-baryy-la-yashy-bulasa-sl-firuzy-abdullinoy-muz-fanisa-sultangulova |date=2022-01-31 }} # «Рәхмәтлемен һиңә, әсәйем!» Айрат Хөснуллин көйө [https://tiktok-pesni.com/track/айрат%20хуснуллин%20-%20рәхмәтлемен,%20һиңә%20әсәйем%20(2018) Рәхмәтлемен һиңә, әсәйем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131122332/https://tiktok-pesni.com/track/%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%20%D1%85%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%20-%20%D1%80%D3%99%D1%85%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD,%20%D2%BB%D0%B8%D2%A3%D3%99%20%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BC%20(2018) |date=2022-01-31 }} # «Ышан» Айрат Хөснуллин көйө [https://power.gybka.com/song/112257275/Ajrat_H_snullin_-_Yshan_2016/ Ышан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Хыялым» Ринат Әхмәҙиев көйө [https://power.gybka.com/song/170606899/jzullin_Ajtu_an_-_Hyyalym_-_Rinat_hm_iev_k_j_Fir_z_Abdullina_re./ Хыялым]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Мин ғашиҡмын һиңә, тыуған ерем» Артур Туҡтағолов көйө [https://vk.com/wall-192126742_5064 Мин ғашиҡмын һиңә, тыуған ерем] # «Янда булһа дуҫтарым» Илдар Абдуллин көйө. # «Рәнйетмәсе» Резедә Бүләкова көйө [https://hewbis.com/name/958066947.691643149-rifullina-slim-rnyetmse-fabdullina-rblkova-ky Рәнйетмәсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201023248/https://hewbis.com/name/958066947.691643149-rifullina-slim-rnyetmse-fabdullina-rblkova-ky |date=2022-02-01 }} # «Уралым бөркөттәре» Рөстәм Ғиззәтуллин көйө. # «Рәхмәт, әсәй» Рәдиф Зарипов көйө [https://power.gybka.com/song/101456556/Dilb_r_li_kb_rova_-_R_hm_t_s_j_.._R._Zaripov_k_j_aranzh._R_il_m_tbaev/ Рәхмәт, әсәй]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Һау булһын балаларым» Динә Аҡназарова көйө [https://power.gybka.com/song/181117972/Svetlana_Nasyrova_-_au_bul_yn_balalarym_Din_A_nazarova_k_j_Fir_z_Abdullina_re./ Һау булһын балаларым]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Ысын ир-егеттәр» Хәлил Биктимеров көйө [https://power.gybka.com/song/123853638/lfir_Zamanov-Fir_z_Abdullina_.H_lil_Biktimerov_muz._-_Ysyn_ir-egett_r/ Ысын ир-егеттәр]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Һөйгән йәрҙар» Юлай Үҙәнбаев көйө. # «Беҙ бер туғандар» Иҙел Нурғәлин көйө[https://vk.com/wall-125713153_2183 Беҙ бер туғандар] # «Яҡын дуҫ» Иҙел Нурғәлин көйө[https://power.gybka.com/song/93839052/I_el_Nur_lin_Ajrat_Zinn_tov_-_YA_yn_du_2016/ Яҡын дуҫ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Үтә бит ул» Дамир Солтанов көйө[https://biffhard.click/track/00221978681006439782-неизвестен_үтә_бит_ул_фирүзә_абдуллина_һүҙҙәре_дамир_солтанов_көйө/ Үтә бит ул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201122850/https://biffhard.click/track/00221978681006439782-%D0%BD%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D2%AF%D1%82%D3%99_%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D1%83%D0%BB_%D1%84%D0%B8%D1%80%D2%AF%D0%B7%D3%99_%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D2%BB%D2%AF%D2%99%D2%99%D3%99%D1%80%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%BA%D3%A9%D0%B9%D3%A9/ |date=2022-02-01 }} # «Бәхет ҡошо» Иҙел Нурғәлин көйө[https://page.ligaudio.ru/mp3/%D0%B8%D2%99%D0%B5%D0%BB%20%D0%BD%D1%83%D1%80%D2%93%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BD Бәхет ҡошо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201122847/https://page.ligaudio.ru/mp3/%D0%B8%D2%99%D0%B5%D0%BB%20%D0%BD%D1%83%D1%80%D2%93%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BD |date=2022-02-01 }} # «Тыуған көн» Иҙел Нурғәлин көйө[https://power.gybka.com/song/144203235/Idel_Nurgalin_-_Tyu_an_k_n/ Тыуған көн]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Уйламайым, иламайым» Иҙел Нурғәлин көйө [https://muson4ik.ru/dlya-dushi/8298-idel-nurgalin-ujlamajym-ilamajym Уйламайым, иламайым]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # «Кешеләргә һоҡланам» Иҙел Нурғәлин көйө. # «Ҡараштарың» Динә Аҡназарова көйө. # «Ишеттегеҙме әле?» Нурия Абдуллина көйө. # «Атайҙың ҡосағында» Хәлил Биктимеров көйө. # «Өсмөйөшлө хаттар» Дамир Солтанов көйө. # «Тыуған йорттоң ҡапҡаһы» Фәнис Көҫәпҡолов көйө. # «Яуһын әйҙә ҡарҙары!» Хәлил Биктимеров көйө. # «Әсәйем яһаған сәй» Дамир Солтанов көйө. # «Тик һөйөүгә табынырмын» Рәсимә Денисламова көйө. # «Мин теләйем үҫергә» Вилюр Мәүлитов көйө. # «Өсмөйөшлө хаттар» Ирек Атанов көйө. # «Үтә бит ул» Радик Далхин көйө. # «Атай фәтихаһы» Хәлил Биктимеров көйө. # «Һөйләшәйек» Флера Шәрипова көйө. # «Онотолор һағыштар» Илфаҡ Исҡужин көйө # «Ҡыҙыҡмайым» Дамир Солтанов көйө. # «Онотҡанмын» Динә Аҡназарова көйө. # «Китер саҡта» Динә Аҡназарова көйө. # «Дуғаларҙа ҡыңғырауҙар» Хәлил Биктимеров көйө. # «Йәшлегемдең сағыу мәлдәре» Ильяс Кинйәғолов көйө. # «Һыу буйында тал-тирәк» Хәлил Биктимеров көйө. # «Йәшлегемде һағынам» Хәлил Биктимеров көйө. # «Ҡотло булһын туйығыҙ!» Ғәлинур Юламанов көйө. # «Тик үҙебеҙҙән тора» Ғәлинур Юламанов көйө. # «Тыуған ерем» Рәмил Туйсин көйө. # «Бесәнсе таҡмаҡтары» Флүрә Үҙәнбаева көйө. # «Буран» Дамир Солтанов көйө. # «Юҡ шул әсәйем» Дамир Солтанов көйө. # «Ысын һөйөү» Артур Туҡтағолов көйө. # «Әсәйем» Дамир Солтанов көйө. # «Һин киткәс» Әминә Бикташева көйө. # «Бир ҡулыңды» Әминә Бикташева көйө. # «Бары кәрәктәр генә» Рәмил Туйсин көйө. # «Өс көн генә» Рәмил Туйсин көйө. # «Үбеп кенә уят» Динә Аҡназарова көйө. # «Һағындым һине, әсәйем» Артур Туҡтағолов көйө. # «Күп кәрәкме уға? Ул бит әсәй…» Эльмира Яҡупова көйө. # «Һөйләшәйек» Рәмил Туйсин көйө. # «Ҡабат тыуып булмай» Альфред Яҡшымбәтов көйө. # «Яңғыҙ хәлен белмәй парлылар» Альфред Яҡшымбәтов көйө. # «Бөйөк Еңеү» Артур Туҡтағолов көйө. # «Һинең менән» Хәлил Биктимеров көйө. # «Ҡыҙ бала — ҡунаҡ ҡына» Хәлил Биктимеров көйө. # « Ерҙә ожмах — Хәйбуллам» Динә Аҡназарова көйө. # «Әйҙә, еңгә, өҙҙөрөп баҫ!» Илнар Диниев көйө. # «Өмөт шәмдәреңде һүндермә» Илнар Диниев көйө. # «Ҡайтайым» Динә Аҡназарова көйө. # «Хоҙай ярҙам бирһен көткәндәргә» Гүзәлиә Вәлиева көйө, # «Эҙләгәндәр тапһындар» Гөлназ Закирова. # «Бир, Хоҙайым» Гүзәлиә Вәлиева көйө, # «Эй, яҙмышым, һиңә рәхмәтлемен» Флюра Үҙәнбаева көйө. # «Йылмайығыҙ, кешеләр!» Айрат Хөснуллин көйө. # «Аулаҡ өй» Йәлил Һөйөндөков көйө. # «Һандуғас» Рәдиф Зарипов көйө. # «Беҙ икәү» Артур Туҡтағолов көйө. # «Апайыма» Илнар Диниев көйө. # «Барыһы ла яҡшы буласаҡ!» Айрат Хөснуллин көйө." # «Баламдың байрамы» Нурия Абдуллина # «Ғәйепләмә» Нурия Абдуллина көйө. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт телен популярлаштырыуға йүнәлтелгән проектарға ярҙам гранттары конкурсы еңеүсеһе (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1562161-v-ufe-nazvali-imena-obladateley-grantov-po-populyarizatsii-bashkirskogo-yazyka-za-vtoroy-mesyats/ В Уфе назвали имена обладателей грантов по популяризации башкирского языка за второй месяц. ИА «Башинформ», 21 февраля 2021 года.]{{ref-ru}}{{V|22|02|2021}}</ref>. * 2020 йыл хит-парады һөҙөмтәләре буйынса «Юлдаш» радиоһының «Йыл шағиры» (2021) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/news/707359-ufimskoe-izdatelstvo-synrau-torna-v-god-literatury-publikuet-stikhi-bashkirskikh-poetov Уфимское издательство «Сынрау торна» в Год литературы публикует стихи башкирских поэтов] * [https://vk.com/club49031262 Вконтакте/Бәйләнештә селтерендә «Ғәжәп донъя» (Фирүзә Абдуллина ижады) исемле төркөм] * [https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2021-02-02/fir-z-abdullina-yuldash-radio-y-birg-n-yyl-sha-iry-isemen-r-st-m-nuryev-men-n-berg-l-p-tuyla-an-1207339 Фирүзә Абдуллина «Юлдаш» радиоһы биргән «Йыл шағиры» исемен Рөстәм Нурыев менән бергәләп туйлаған!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131151241/https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2021-02-02/fir-z-abdullina-yuldash-radio-y-birg-n-yyl-sha-iry-isemen-r-st-m-nuryev-men-n-berg-l-p-tuyla-an-1207339 |date=2022-01-31 }} [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналы]]. 2021 йыл. 1-се һан. * [https://web.archive.org/web/20250119180012/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2022-10-28/hyyaly-s-y-h-t-ite-3008269 Хыялы – сәйәхәт итеү] // Резеда Шәңгәрәева. [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]], 28 октябрь, 2022 йыл. [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Шағирҙар]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] cup2jxm79qkbotzqu3fwy5r5kg2cb2y Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы 0 159579 1308618 1287099 2026-11-06T03:21:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308618 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Һөйөндөкова}} '''Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы''' ([[22 апрель]] [[1935 йыл]]) — [[РСФСР]]-ҙың (1987) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. == Биографияһы == Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы Һөйөндөкова 1935 йылда [[Ырымбур өлкәһе]]ндә тыуған. 1960—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы]]ның хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире булып эшләгән. Төп эшенән тыш 17 йыл [[Өфө ҡалаһы]] Киров районының Китап һөйөүселәр йәмғиәте етәксеһе лә була һәм әүҙем эшмәкәрлеге өсөн ''Бөтә Рәсәй Китап һөйөүселәр йәмғиәтенең'' «Иң яҡшы китап һөйөүсе» билдәһе менән бүләкләнә. [[Фәрит Бикбулатов]] менән берлектә [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Н. К. Крупская исемендәге республика китапханаһының]] 50 йыллығына бағышланған документаль телефильм төшөрөүҙе ойоштора. Р. Х. Тимерғәлина менән берлектә «Кире ҡайтарылған китаптар» ({{lang-ru|«Возвращенные книги»}}) тигән библиографик күрһәткесте мөхәррирләүҙә ҡатнаша<ref>Возвращенные книги. — Уфа, 1996, 289 с.</ref> Дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыусылары һәм уҡыусылары өсөн ҡулланма итеп «Көнкүреш әйберҙәре» тигән һүҙлек-белешмә төҙөй<ref>Көнкүреш әйберҙәре — Өфө, 2004, 60 бит</ref> Шулай уҡ 1919—1959 йылдарҙа «Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары араһында эшмәкәрлек» тигән документтар йыйынтығы әҙерләй. Клуб һәм мәҙәниәт йорттары өсөн «Һабантуй», «Яҙ байрамы», «Китап байрамы», «Еңеү байрамы», «Бөйөк Ватан һуғышы», «Бөйөк Еңеү» байрамдары сценарийҙары әҙерләп бирә. 25 йылдан ашыу ''Өфө китапхана техникумы'' уҡыусылары, [[Ҡазан]], [[Куйбышев]], [[Силәбе]] һәм [[Пермь]] мәҙәниәт институтында студенттары өсөн практика үткәрә. Белемен камиллаштырыуға ҙур иғтибар бирә, ғилми эшкә тотоноп, кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләү өсөн имтихандар ҙа тапшыра, тик был хыялы тормошҡа ашмай ҡала. Фәнүзә Һөйөндөкова ғүмере буйы хәҙерге Зәки Вәлиди исемендәге республика Милли китапханаһында эшләгән<ref>[http://vatandash.ru/index.php?article=2377 Главная библиотека Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194207/http://www.vatandash.ru/index.php?article=2377 |date=2016-03-04 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)<ref>[https://zakon-region3.ru/1/79290/ Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 12.06.1985 «О награждении медалью „Ветеран труда“ трудящихся Кировского района города Уфы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029220044/https://zakon-region3.ru/1/79290/ |date=2020-10-29 }}</ref> * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987)<ref>[https://zakon-region3.ru/1/75478/ Постановление Президиума ВС Башкирской АССР от 19.10.1987 N 6-3/103 «О представлении к присвоению почетного звания „Заслуженный работник культуры РСФСР“ тов. Суюндуковой Ф. Ш.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029225034/https://zakon-region3.ru/1/75478/ |date=2020-10-29 }}</ref> * СССР Мәҙәниәт министрлығының «Яҡшы эше өсөн» билдәһе * Башҡортостан Республикаһының [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] (1985). == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * [http://vatandash.ru/index.php?article=2377 Главная библиотека Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194207/http://www.vatandash.ru/index.php?article=2377 |date=2016-03-04 }} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/news/361421-v-ufimskoy-biblioteke-17-otkrylas-vystavka-posvyashchennaya-50-letiyu-pervogo-poleta-v-kosmos/ В уфимской библиотеке № 17 открылась выставка, посвященная 50-летию первого полета в космос] * [http://www.gasrb.ru/histm124.html 80 лет Суюндуковой Фанузе Шарафовне, заведующей отделом обслуживания Республиканской библиотеки БАССР им. Н. К. Крупской (1960—1994 гг.), заслуженному работнику культуры РБ, заслуженному работнику культуры РФ (1935)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116201006/http://www.gasrb.ru/histm124.html |date=2020-01-16 }} * [http://bash.bashgazet.ru/litiratura/23212--yd-gen-ky.html Үҙ өйөңдә генә — үҙ көйөң] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030010858/http://bash.bashgazet.ru/litiratura/23212--yd-gen-ky.html |date=2020-10-30 }} [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 апрелдә тыуғандар]] tw1vpkwfflr0oi3ncsmhw63szg6ckjk 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы 0 160444 1308690 1287970 2026-11-06T07:59:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308690 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы ''' — дәүләт бюджет мәҙәни учреждениеһы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]] музейы [[Башҡортостан Республикаһы]] Президенты Бойороғо менән Бөйөк Еңеүҙең 60 йыллығын билдәләгән йылда 2005 йылдың 8 майында асыла. Ул Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Республика Хәрби Дан музейының филиалы булып тора. Республика Хәрби Дан музейы [[Өфө]]лә 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү мемориаль комплексының бер өлөшө булараҡ 2000 йылдың 8 майында асыла. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 27 майындағы «Республика Хәрби Дан музейын булдырыу буйынса саралар тураһында» исемле 508-Р ҡарарына ярашлы ойошторола. [[Файл:Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии.jpg|thumb|right|250px|[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] музейы. Өфө ҡалаһы, Дим биҫтәһе]] == [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тураһында ҡыҫҡаса == [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]] СССР Дәүләт Оборона Комитеты Постановлениеһына ярашлы, ВКП (б)-ның Башҡорт өлкә комитеты бюроһы һәм БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Урындағы милләт кешеләренән ике кавалерия дивизияһы формалаштырыу тураһында» 1941 йылдың 17 ноябре Постановлениеһы нигеҙендә булдырыла һәм тулыһынса республиканың кеше һәм матди ресурстары иҫәбенә йыйыла. Дивизия яу һәм поход юлдары буйлап Дон йылғаһынан алып Эльбаға тиклем 4 мең километрҙан артыҡ юл үтте һәм почётлы Чернигов исемен алды, уның байрағын Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, II дәрәжә Суворов һәм Кутузов ордендары биҙәй. Хәрби хәрәкәттәр осоронда дивизияның 4 меңгә яҡын яугире орден һәм миҙалдарға лайыҡ булды, 78 батырына Советтар Союзы Геройы исеме бирелде. Музейҙа, [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н формалаштыра башлағандан алып бөгөнгө көнгә тиклемге халыҡ хәтерендә һаҡланып килеүенә бағышланған бай һәм уникаль экспозиция эшләнгән. Дивизияны формалаштырыуға һәм уның хәрби берәмеккә әйләнеүенә ҙур көс түккән тәүге командиры Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улына айырыуса ҙур иғтибар йүнәлтелгән. Уның ҡыйыу һәм тәүәккәл етәкселеге арҡаһында, Брянск фронтында дивизия тәүге һуғышына инә һәм яугирҙәренең ҡыйыулығы, саялығы менән айырыла, һәм артабан 8-се кавалерия корпусы составында барлыҡ эре әһәмиәтле операцияларҙа ҡатнаша. Кадровый офицер, тәжрибәле хәрби начальник булараҡ, ул яугирҙәр һәм командалыҡ итеүсе состав араһында ҙур абруй менән файҙаланған. == Музей эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары == [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]] музейының 2-се ҡатында легендар командир Миңлеғәле Минһажетдин улының 2009 йылда билдәләнгән 110 йәшенә арналған «Данлыҡлы атлылар юлынан» акцияһы материалдарына таянып төҙөлгән фотокүргәҙмә ҡуйылған, был акция сиктәрендә Башҡортостан делегацияһы Украинала, генерал Шайморатов һәләк булған Петровское ҡалаһында булып ҡайтҡайны, шул саҡта «Башҡорт атлылары скверы»на нигеҙ һалынды. Лекция залында «Ағиҙелдән Эльбағаса» тигән күргәҙмә эшләй, бында дивизияның хәрби үҙ фотокорреспонденты Л. И. Якубов материалдары буйынса дивизия яугирҙәренең көндәлек хәрби тормош-көнкүреше сағыла. Диорамаларҙа рәссамдар, максималь рәүештә ысынбарлыҡҡа яҡын итеп, Белая Калитва ҡалаһы эргәһендәге 30 һуғышсының, ғүмерҙәрен аямай алышҡанын, һәм айырыуса батырлыҡ күрһәткәне өсөн 54 яугире Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған «Днепраҙы аша сығыу» күренештәрен уларҙың «ҡатып ҡалған торошон һүрәтләүсе эпизодтар» ярҙамында еткерә. Шулай уҡ бай фото-, документаль материал, ҡорал, наградалар, хәрби форма, яугирҙәрҙең шәхси әйберҙәре, һуғыш осоро көнкүреш әйберҙәре, өс полк байраҡтарының күсермәләре, шулай уҡ дивизия байрағы ҡуйылған. Һуғышсыларҙың туғандары арҡаһында музей архивы даими рәүештә яңы экспонаттар менән тулыландырыла, һәм улар витриналарҙа лайыҡлы урынын биләй. Әлеге ваҡытта музейҙа [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның алыштары тарихына бағышланған өс экспозиция эшләй. Дивизия командиры үҙенең тәжрибәлелеге һәм абруйы менән яугирҙәрен ойоштороуға һәм үҫтереүгә алыштырғыһыҙ өлөш индерә. ;Төп экскурсиялары: * «[[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның хәрби юлы» * «Дим районының фашистик Германияны еңеүгә индергән өлөшө» * «Хәрби антҡа һәм бурысҡа тоғролоҡ». Килеүселәрҙең иғтибарына ҙур диорамалар, бай фото һәм документаль материал, ҡоралдар, наградалар, хәрби форма, һуғыш заманына хас шәхси әйберҙәр, көнкүреш предметтары тәҡдим ителә. Музейҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм тылда хеҙмәт иткән Дим районы яугирҙәре һәм хеҙмәтсәндәренең һуғыш һәм хеҙмәт батырлығын һөйләүсе бай фотоматериал күрһәтелгән. Музейҙың лекция залы бар, һәм унда семинарҙар, {{comment|күп халыҡ ҡатнашҡан|массовые}} саралар, һуғыш һәм тыл хеҙмәте ветерандарының уҡыусылар менән осрашыу кисәләре уҙғарыла, хәрби теманы яҡтыртҡан документаль фильмдар күрһәтелә. Музейҙың икенсе экспозиция залы [[Өфө]] ҡалаһы [[Дим районы]]ның [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылары һәм тыл хеҙмәтсәндәренә бағышланған. Шул уҡ залда совет ғәскәрҙәрен Афғанстан территорияһынан сығарыуға 20 йыл тулыу айҡанлы «Хәрби бурысҡа һәм антҡа тоғролоҡ» тип аталған экспозиция асылды. Музей хеҙмәткәрҙәре 2019 йылда 13-сө модель китапханаһында [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]] командирҙарының береһе [[Күсимов Таһир Тайып улы]]ның 110 йәшенә арнап сара үткәрҙе. Осрашыуға 104-се урта мәктәптең 8 һәм 10 класс уҡыусылары, шулай уҡ педагог-китапханасы Цибрина О. Ю., класс етәкселәре килде. Музей һәм китапхана хеҙмәткәрҙәре генерал Т. Т. Күсимовтың биографияһы менән таныштырҙы, дивизияның башҡа легендар батырҙары ла телгә алынды. «Көмөш инеш» микрорайонының бер урамы Таһир Күсимов исемен йөрөтә. Танып-белеү программаһы сиктәрендә, балалар «Күкрәп үткән һуғыш батыры» тигән күргәҙмә менән танышты, яугир-кавалеристың хәрби кейемдәрен кейеп ҡаранылар. Артабан беҙҙең батыр яҡташтарҙың фиҙаҡәрлегенә бағышланған «Днепр өсөн ҡаты алыш» тип аталған ҡыҫҡа метражлы документаль фильм ҡараны. Музей хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ Өфө ҡалаһы Үҙәк ҡала китапханаһына ла барҙы. Был юлы сараға Өфө ҡалаһы Октябрь районының 97-се мәктәбенең 6 кадет класы һәм Өфө {{comment|Тармаҡ технологиялары колледжы|УКОТ}}ның 1 курс студенттары килгәйне. Таһир Күсимов һәм [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның Днепр өсөн көрәшен тағы ла йөкмәткелерәк итеп аңлатты лекторҙар. Кавалерист хәрби формаһын кейеп сығыш яһаусы Өфө Тармаҡ технологиялары колледжының I курс студенты Фурсеев Максим ярҙамында тыңлаусылар 1943 йылғы өлгө буйынса тегелгән хәрби форма менән таныштылар. ;Иҫтәлекле даталар һәм музейҙа йыл һайын үткәрелгән саралар: Бөйөк Ватан һуғышы темаһына бағышланған лекциялар: — «Т. Т. Күсимов» ([[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның [[275-се (58-се гвардия) кавалерия полкы]] командиры, генерал-майор, [[Советтар Союзы Геройы]] тураһында) * «Дан өсөн тыуған генерал Шайморатов» ([[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның беренсе командиры тураһында) * «Партизандар дошман тылында» * «Александр Матросов» * «Атаевсылар батырлығы» * «Ленинград блокадаһы» * «Дим ҡасабаһының тарихы» * «Сәйәси репрессиялар ҡорбандары» * «Сталинград ҡаты алышы» * «Дошман тылында һуғыш» * «Маршал Жуковтың хәрби сәнғәте» * «Мәскәү өсөн ҡаты алыш» * «Хәтерләүе лә аяныс, оноторға ла ярамай» * «Яугир-интернационалистар». ; Шайморатов генералдың 120 йәшен билдәләгәндә 2019 йылда Башҡортостан йәмәғәтселеге легендар батырыбыҙ [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы]]ның 120 йәше тулыу айҡанлы, [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]] Музейы «Миңлеғәле Шайморатов һәм [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]» тигән онлайн-викторина ойошторҙо. [[112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы]] музейы Дим биҫтәһе халҡына китаптар, көнкүреш әйберҙәре һорап мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, «Дим: кисә һәм бөгөн» экспозицияһы өсөн. Мәҙәни-ағартыу һәм экскурсион эш музейҙың иң мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. Уҡыусылар, ветерандар менән осрашыуҙар үткәрелә, семинарҙар, батырлыҡ дәрестәр, тематик лекциялар үткәрелә. Йыл һайын балалар ижады конкурстары, Республика Хәрби һәм Хеҙмәт Даны музейҙарының смотр-конкурстары, фәнни-ғәмәли конференциялар уҙғарыла. Әүҙем күргәҙмә эшмәкәрлеге алып барыла, даими рәүештә яңы экспонаттар менән музей коллекциялары тулыландырылып тора. Музей эшмәкәрлеге рәсәй кимәлендә лайыҡлы баһа ала. Үҫеп килгән быуынды патриотик тәрбиәләү буйынса әүҙем эшмәкәрлеге өсөн Республика Хәрби Дан музейы 2007 йылда «Рәсәй федерацияһы граждандарын патриотик тәрбиәләү буйынса әүҙем эше өсөн» почетлы билдә менән бүләкләнә. 2010 йылда музейға ветерандар менән әүҙем эшләгән өсөн, граждандарҙың патриотик тәрбиәләүендә ҡатнашҡан һәм Еңеү юбилейын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә өлөш индергән өсөн «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65-йыллығы» иҫтәлекле миҙал менән, ә шулай уҡ Д. Д. Медведев ҡултамғаһы менән «Еңеү» Рәсәй ойоштороу комитеты дипломы менән бүләкләнә<ref name="Победа"></ref>. == Коллекцияһы == Музей фонды 500-ҙән ашыу һаҡлау берәмеген тәшкил итә. Улар иҫәбенә һалҡын ҡорал коллекциялары, шәхси әйберҙәре 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың шәхси әйберҙәре, хәрби наградалары, трофейҙар, фронт көндәлектәре һәм хаттар һәм башҡа бик күп әйберҙәр<ref name="Республика музейы">[http://vmusee.ru/respublikanskiy-muzey-boevoy-slavyi-ministerstva-kulturyi-respubliki-bashkortostan/ Республиканский музей Боевой Славы]</ref>. * Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны — м² тәшкил итә; м² майҙан коллекцияларҙы һаҡлау фондына бирелгән. == Ҡайҙа урынлашҡан == [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]], [[Өфө|Өфө ҡалаһы]], Левитан урамы, 27-се йорт) Директоры: Үтәев Илшат Ислам улы<ref name="Республика музейы"></ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Республика Хәрби Дан музейы]] * М. Шайморатов исемендәге 104-се урта мәктәбенең музейы (Өфө ҡалаһы, Дим биҫтәһе) == Сығанаҡтар == [[Файл:Памятник_генерал-майору_М._М._Шаймуратову_-_panoramio.jpg|thumb|right|250px|]] * [[Рәсәй Президенты]] [[Владимир Путин]]дың 2020 йылдың 30 мартындағы Указы менән «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән ҡыйыулығы һәм батырлығы өсөн» Миңлеғәле Шайморатовҡа үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» тигән юғары исем бирелде<ref name="УП">[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003300066?index=0&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 30.03.2020 № 230 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204225744/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202003300066?index=0&rangeSize=1 |date=2020-12-04 }}{{ref-ru}}{{V|30|03|2020}}</ref><ref name="УПР">[http://www.bashinform.ru/news/1431986-minnigali-shaymuratov-ukazom-vladimira-putina-nagrazhdyen-posmertno-zvezdoy-geroya-rossii/ Минигали Шаймуратов указом Владимира Путина награждён посмертно звездой Героя России. ИА «Башинформ», 30 марта 2020 года]{{ref-ru}}{{V|30|03|2020}}</ref>. * 2019 йылдың 19 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] ҡарары менән Башҡортостандың [[Шайморатов ордены]] булдырылды һәм уның статусы раҫланды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1393257-v-bashkirii-nachnut-vruchat-novye-ordena-i-pochetnye-zvaniya/?sphrase_id=11270568 В Башкирии начнут вручать новые ордена и почетные звания. ИА «Башинформ», 18 декабря 2019]{{ref-ru}}{{V|30|03|2020}}</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/561663558 Постановление Госсобрания - Курултая РБ от 19 декабря 2019 года N ГС-782 «Об утверждении статута ордена генерала Шаймуратова»]</ref>. * [[2020 йыл]]дың май айында [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет майҙаны]]нда генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов һәйкәлен ҡороу буйынса әҙерлек эштәре башланды. == Һылтанмалар == * [https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-112-%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ Бөрйән районы кавалеристары исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603000736/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-112-%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ |date=2021-06-03 }} * [https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/105570/ Башкавдивизияның электрон Архивы. Ауырғазы районы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124112159/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/105570/ |date=2021-01-24 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Нигматуллина З.|заглавие=Республиканский музей Боевой Славы|ссылка=|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=2001|том=|номер=2|страницы=|doi=|issn=1683-3554}} == Һылтанмалар == * https://www.culture.ru/institutes/22464/muzei-112-i-bashkirskoi-kavaleriiskoi-divizii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208165309/https://www.culture.ru/institutes/22464/muzei-112-i-bashkirskoi-kavaleriiskoi-divizii |date=2021-02-08 }} * https://visit-ufa.ru/activities/detail.php?ID=323 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204011956/https://visit-ufa.ru/activities/detail.php?ID=323 |date=2022-12-04 }} * [ http://www.museum.ru/M3250] * https://101hotels.com/recreation/russia/ufa/points/museums/muzei_112_divizii * https://ufacity.info/press/news/341338.html * https://ufacity.info/press/news/336477.html * http://www.rewizor.ru/museums-exhibitions/catalog/muzey-112-y-bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii/ * [https://vk.com/musei112bkd] * https://ru.wikipedia.org/wiki/112-%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F_(%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0) * https://poufe.ru/poufe.php?code=10044 * [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/15552-kh-rbi-dan-muzejy Башҡорт энциклопедияһы — Хәрби Дан музейы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026020052/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/15552-kh-rbi-dan-muzejy |date=2020-10-26 }}{{V|02|05|2020}} * [http://museum.ru/M3249 Республиканский музей боевой славы Министерства культуры Республики Башкортостан] * [http://vmusee.ru/respublikanskiy-muzey-boevoy-slavyi-ministerstva-kulturyi-respubliki-bashkortostan/ Республиканский музей Боевой Славы] * [https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/695 Государственное учреждение культуры Республиканский музей Боевой Славы Министерства культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229113705/https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/695/ |date=2020-02-29 }} * [https://web.archive.org/web/20200527154038/http://sc104ufa.ucoz.ru/index/0-2 [[Миңлеғәле Шайморатов]] исемендәге 104-се мәктәп (Өфө)] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Өфө музейҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] l4xc4bx2vvkox18jxrm12k6v04khajw Ҡарабах ханлығы 0 160631 1308462 1293060 2026-11-05T18:12:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308462 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарабах ханлығы''' ({{Lang-az|Qarabağ xanlığı}}, {{Lang-hy|Ղարաբաղի խանություն}}, перс. <span lang="fa" dir="rtl" style="font-size: 110%;font-style: normal; line-height: 1em;">خانات قرهباغ</span>) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында XIX быуат башында хәҙерге Әзербайжан территорияһын һәм Әрмәнстандың бер өлөшөн биләгән иң көслө ханлыҡтарҙың береһе булған<ref>«Some of the khanates expanded at the cost of their neighbors or reduced the latter to the status of clients. In the northern part of Azerbaijan the khanates of Sheki, Karabagh, and Kuba became the most powerful» Russian Azerbaijan, 1905—1920 — The Shaping of a National Identity in a Muslim Community, p. 17. Cambridge University Press.</ref><ref name="Бсовет">[[Большая советская энциклопедия]]. Статья [http://bse.sci-lib.com/article058872.html Карабахское ханство]:</ref>. Башта Фарсы Афшарлылары<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Зангезурский уезд}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-129462/Azerbaijan Encyclopaedia Brittanica Online: History of Azerbaijan].</ref> власы аҫтында, ә [[1805 йыл]]дан — [[Рәсәй империяһы]] составына ингән. [[1822 йыл]]да юҡҡа сығарылған һәм рәсәй провинцияһы тип үҙгәртелгән. Әлеге ваҡытта элекке Ҡарабах ханлығы биләмәһе юридик [[Әзербайжан|Әзербайжан Республикаһы]] составына (шул иҫәптән танылмаған [[Таулы Ҡарабах Республикаһы|Таулы-Ҡарабах Республикаһына]]) һәм [[Әрмәнстан]] (Зангезур) составына инә. == Тарихы == === Тарих башы === Ҡарабах Кавказ аръяғының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, һәм Кесе Кавказ һыртынан алып, Кура һәм [[Аракс]] йылғалары ҡушылған тигеҙлектәргә тиклем һуҙылған территорияны биләй. [[Сәфәүиҙәр]] хакимлығы ваҡытында (1502—1722 йй.) составына инә Ҡарабах Ҡарабах Сәфәүиҙәр дәүләтенең (Гәнжә) бәктәр бәгелегенә беглербекство ингән, ҡалҡыулыҡлы өлөшө әрмән хакимдары ҡулында була, ә уйһыулыҡтар һәм тау итәктәре мосолман ханлығына кергән<ref name="Шнирельман,199">{{Китап|автор=Шнирельман В. А.|часть=|заглавие=Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье|ссылка=|ответственный=Под ред. Алаева Л. Б|место=М.|издательство=Академкнига|год=2003|страницы=199|страниц=}}:</ref>. Ҡарабах (Гәнжә) бәктәр бәклеге менән 1736 йылда Фарсыстанда власҡа килгән Зияд оғлы заты идара иткән. Надир шаһ, был ырыуҙы көсһөҙләндерергә теләп, Гәнжә бәктәр бәклегенән [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахтың биш әрмән мәликлектәре,]] Миль-Ҡарабах далаларының күскенсе ҡәбиләләре, шулай уҡ Зангезур ерҙәрен айырып ала һәм туранан-тура шаһ власына буйһондора.<ref name="В. Н. Левиатов">В. Н. Левиатов, «Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке» стр 82—83: {{Oq|ru|Не желая предавать их публичной казни, он провел ряд мер, направленных к тому, чтобы ослабить ганджинских беглербеков. С этой целью население Казаха и Борчалы было передано в подчинение эмирам Грузии; из карабахского вилайета были выселены части племен джеваншир, отуз ики и кебирли, они были переселены в Хөрәсән; пяти меликам Карабаха было дана приказание объединиться в крепкий кулак и не повиноваться ганджинским ханам, а в необходимых делах обращаться непосредственно к самому Надир-шаху.}}</ref><ref>{{Китап|автор=Петрушевский И. П.|заглавие=Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв|место=Л.|год=1949|страницы=65}}:{{Oq|ru|Надир-шах счел нужным ослабить фамилию Зийяд-оглы, отделив от её владений земли пяти меликов Нагорного Карабага и кочевых племен Мильско-Карабагской степи, а также Зангезур. Все эти земли были подчинены непосредственно брату Надир-шаха Ибрахим-хану, сипахсалару Азербайджана, а владения кочевых племен казахлар и шамсаддинлу были подчинены царю (валию) Картлии Теймуразу.}}</ref> === Ҡарабах ханлығының барлыҡҡа килеүе === Ҡарабах ханлығына нигеҙ һалыусы<ref name="BRO">[http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Bronevskij/frametext32.htm С. М. Броневский Историческия выписки о сношениях России с Персиею, Грузиею и вообще с горскими народами, в Кавказе обитающими, со времен Ивана Васильевича доныне // Епоха III] // РАН. Институт востоковедения СПб. 1996.</ref> Жаваншир ҡәбиләһе Сарыжалы аймағынан Пәнәһәли хан Жаваншир (1747—1763) була, ул XX быуат уртаһы совет тарихсыһы И. П. Петрушевский һүҙҙәре буйынса, «''XVIII быуат Әзербайжанының әһәмиәтле дәүләт эшмәкәрҙәре рәтендә тора''»<ref>И. П. Петрушевский. Ханства Азербайджана и возникновение русской ориентации. Известия АН Азерб. ССР (отдел, общ. наук). Вып. Н. 1946, № 5, с.100</ref> Надир шаһ үлгәндән һуң һәм 1747 йылда Иран дәүләте емерелгәндән һуң, ул саҡта Жаваншир ҡәбиләһенең башлығы Пәнәһәли хан, Ибраһим хан улы, үҙен бойондороҡһоҙ Ҡарабах ханы тип иғлан итә. Ул Ҡарабахтың таулы өлөшөндә биш әрмән мәликтәре араһында тоҡанған низағ менән файҙаланып, уларҙың береһен, мәлик Варанда Шаһназарҙы хуплап һәм уның ярҙамы менән, бөтә әрмән мәликтәрен, үҙенең вассалдарына әйләндереп, буйһондорған. Ул хәҙерге Әрмәнстандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөн— Зангезур, Баргушет, Капан һәм Мегриҙы — яулап алып, үҙенең биләмәләренә ҡуша. Шулай итеп, үҙәге Пәнәһәли хан нигеҙ һалған Пәнәһәбадта (Шуша ҡалаһы) урынлашҡан ярым бойондороҡһоҙ ханлыҡ Әзербайжан ханлыҡтарының<ref>{{Китап|автор=[[Петрушевский, Илья Павлович|И. П. Петрушевский]].|заглавие=Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв|место=Ленинград|издательство=Издательство Ленинградского университета им. А. А. Жданова|год=1949|страниц=382|страницы=136}}</ref> иң көслөләренең береһенә әйләнә. . Мирза Жамал Жаваншир мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ Кавказдан ғосмандарҙы ҡыуғанда (1735), Надир ханға Жаваншир ҡәбиләһе әмирҙәре — Бәһбудәли һәм уның ағаһы — Ҡарабах ханлығына нигеҙ һалыусы — Пәнәһәли хан, шулай уҡ Ҡарабах ополчениеһы ҙур ярҙам күрһәтә. Был ҡаҙаныштары өсөн Надир шаһ Пәнәһәли ханды полководец, Бәһбудәлиҙе — тәхеткә ултырғанында коронация церемониймейстер итеп тәғәйенләгән. Надир шаһтың тәхеткә килеүен танымаған үҙе идара иткән Жаваншир Отузики һәм Кәбирли ҡәбиләләрен Хөрәсәндең Сараһс өлкәһенә күсерергә бойора<ref>Арунова М. Р., Ашрафян К. З. Государство Надир-шаха Афшара. М., «Наука», 1958, с.114-115</ref>. Был Пәнәһәли ханды һәм уның бер туғаны Фазалибәкте хафаға һалған. Феодалдарҙың тар даирәһендә асыуын һаҡһыҙ асыҡтан-асыҡ белдергән өсөн, Надир шаһ Фазалибәкте язалай. Ағаһы яҙмышынан ҡотолоу өсөн, Пәнәһ Әлихан, туған-тыумасалары менән бергә, Надир шаһ лагерынан китә. 1738 йылда Ҡарабах<ref>Əhməd bəy Cavanşir. Qarabağ xanlığının 1747-1805-ci illərdə siyasi vəziyyətinə dair // «Qarabağnamələr», 1-ci kitab, с.158</ref>. Тиҙҙән, Отузики ҡәбиләһенең башлығы булып, егерме мең йорттан торған Жаваншир баш күтәреүселәр отрядтары менән бергә, иран шаһына ҡаршы тора<ref>Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа: 1722—1803 годы. Часть вторая. СПб., 1869, т.1, с.58-62</ref>. 1747 йылда Надир шаһ афшар һәм кажар төркөмө әмирҙәре тарафынан үлтерелә<ref>Арунова М. Р., Ашрафян К. З. Государство Надир-шаха Афшара, М., «Наука», 1958, с.254</ref><ref>. Босворт К. Э. Мусульманские династии. М., «Наука», 1971, с.231</ref>. Надир шаһ үлтерелгәндән һуң, тәхеткә Адил хан ултыра, һәм ул үҙенең указы менән Пәнәһәли бәккә хан дәрәжәһен бирә<ref>Мирза Джамал Джаваншир, История Карабаха, Издательство АН Азерб. ССР, 1959, стр. 13</ref>. Замандаштары әйтеүе буйынса, Ҡарабах ханлығы бөтә уйһыулыҡ һәм таулы Ҡарабах ерҙәренә: Зангезур, Баргушат, Мегри: Аракс йылғаһынан тиклем Севан күленә тиклем, Тертер йылғаһынан Мегриға, Татевҡа, Сисианға тиклем эйә булған.<ref>Əhməd bəy Cavanşir. Qarabağ xanlığının 1747-1805-ci illərdə siyasi vəziyyətinə dair // «Qarabağnamələr»</ref>. XIX быуат башында С. М. Броневский (Кавказда баш командующий Цицианов канцелярияһы идарасыһы) билдәләй:<blockquote> 1733 йылда ҡарабах әрмәндәре төрөктәрҙе үҙ биләмәләренән ҡыуып сығара, шул ваҡытта сераскир Сара Мостафа паша үлтерелә. Мәликтәр низағы егерме йылға һуҙылған һуғыштың сәбәпсеһе була. Шаһназар мәлик күсмә чавоншир халҡын ярҙамға саҡыра һәм уларҙың Фона ханына Шуша ҡәлғәһен бирә. Фон хан үлгәндән һуң, хәҙер хакимлыҡ иткән Ибраһим хан мәликтәрҙе бөлдөрөүен һәм буйһондороуын дауам иткән, улар Грузияға күсә, әрмәндәр төрлө яҡҡа, күбеһе Рәсәйгә, Грузия һәм Ширванға таралыша. Ҡарабах иң тәүҙә үҙенең ат заводтары менән дан тотҡан. Фарсияла ҡарабах аттары юғары баһаланған. Хәҙерге көндә 60 мең йорт иҫәпләнгән был бай провинцияла биш мең йорт тороп ҡалған. 1796 йылда, Фарсыстанға экспедиция ойошторолғанда, хәрби һөнәрселеккә һәләтле 30 меңгә тиклем ҡораллы әрмән булған. Шуша ҡәлғәһен, Ҡарабах ханлығы баш ҡалаһын, Фарсыстанда яулап алып булмаҫлыҡ тип иҫәпләгәндәр. Әрмән мәликтәре Ибраһим ханды ҡолатыу өсөн бер нисә тапҡыр ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән һәм йыш ҡына фельдмаршал кенәз Потёмкин Таврический һәм Кавказда элек начальник булған генерал-поручик Потёмкин менән гайнан архиепискобы Иосиф Аргутинский аша мөнәсәбәттәр ҡоралар. Бөйөк Пётрҙың бөтә әрмән халҡын ҡурсалау вәғәҙә иткән Грамотаһына өмөтләнгән. Ысын ярҙамға ҡамасаулаусы сәбәптәр булған: 1) атайсалды ҡотҡарыу түгел, үҙ мәнфәғәттәрен генә ҡайғыртҡан мәликтәрҙең үҙ-ара низағының туҡтамауы; 2) бер ҡатлылыҡ һәм үҙ һүҙҙәрендә тора белмәү; 3) ҡарабах әрмәндәре, бер һүҙле булған осраҡта, 30 — 40 мең һуғышсыны ҡоралландыра алған, ләкин шундай хәл иткес аҙым яһамай. Шуға күрә, рәсәй ғәскәрҙәренең ваҡытлыса ярҙамы уларҙы ҡоллоҡтан ҡотҡара алмаған. Ә бойондороҡһоҙлоҡ алған хәлдә лә, шул уҡ феодаль мөнәсәбәттәргә ынтылыш икенсел низағтарға килтереүе көн кеүек асыҡ булған<ref name="BRO"/>.</blockquote>Ҡарабах ханлығы Мирзә Жамал Жаваншир Ҡарабахлы әйткәнсә, элегерәк тулыһынса баш ҡалаһы Гәнжәлә булған Ҡарабах бәктәр бәгелегенә ҡараған әрмән мәликтәре биләмәләрен үҙ эсенә алған элекке Ҡарабах виләйәте территорияһында нигеҙләнгән<ref>Мирза Джамал Джеваншир Карабагский, гл. 2:"''Во времена пребывающих /ныне/ в раю сефевидских государей, находившихся в Иране, Карабагский вилайет, илаты, '''армянские магалы Хамсе''', состоящие из магала /магалов/ Ризак, Варанда, Хачин, Чилябурд и Талыш, подчинялись гянджинскому беглярбеку.''"</ref>. === Пәнәһәли хан идаралығы === Ҡарабах ханлығы территорияһында, ҡурҡыныс янағанда, йәшеренеп ҡалырлыҡ үҙәк тораҡ пункт булмаған. Шуға күрә, ышаныслы ҡәлғә төҙөү хандың беренсе бурысы булған. 1748 йылда Кәбирле маһалында Байат ҡәлғәһе төҙөлә<ref name="Карабаг-Наме"/> Сираттағы маҡсат булып Ҡарабахта Хажи Чәләбиҙең тәьҫирен нейтралләштереү тора. Байат ҡәлғәһе янындағы алышта Пәнәһәли хан Шәки һәм Ширван хандарының берләштерелгән ғәскәрен тар-мар итә. Дошмандың өҫтөнлөклө көстәрен еңеү Пәнәһәли хандың данын үҫтерә, Уның Ҡарабахтағы йоғонтоһон арттыра, позицияһын нығыта. Байаттың стратегик хәле йомшаҡ булғанлыҡтан, Пәнәһәли хан был 1751—1752 йылдарҙа Шаһбулағ<ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке, изд-во АН Азерб. ССР, Баку — 1948</ref> тигән яңы ҡәлғә төҙөй һәм Байат ҡәлғәһен емерергә бойороҡ бирә<ref name="Карабаг-Наме"/> Шул уҡ ваҡытта<ref name="Британника">{{Из|энциклопедии [[Энциклопедия Британника|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44272/Ottomans-and-Safavids}}:</ref> Хамстағы Надир шаһ идара иткәндә, туранан-тура уға буйһонған әрмән мәликлектәре (Хачен кенәзлеге иртә әрмән территорияһында), Надир шаһтың вафатынан һуң үҙ-ара дошманлашҡандар. Мәҫәлән, әгәр Надир шаһҡа тиклем был мәликлектәр ҡарабах һәм гәнжә бәктәр бәгелегенә ҡараған булһа, 1747—1749 йылдарҙа улар ҡарабах хандарына вассал буйһоноуға эләгә<ref>{{Китап|автор=[[Петрушевский, Илья Павлович|И. П. Петрушевский]].|заглавие=Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв|место=Ленинград|издательство=Издательство Ленинградского университета им. А. А. Жданова|год=1949|страниц=382|страницы=137}}</ref> Бүтән ваҡ мәликтәр уға ҡаршы берләшкән һәм уларҙың дошманы тип һанаған Варанда мәлиге Шаһназар Пәнәһәли хан власын беренсе булып таныған<ref name="javanshir">Мирза Джамал Джеваншир Карабаги. [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html История Карабаха.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127171633/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html |date=2007-01-27 }}</ref>. Пәнәһәли хан Шаһназар мәликкә ярҙам иткән һәм уның ярҙамы менән бөтә әрмән мәликтәрен дә үҙенә буйһондорған һәм уларҙы үҙенең вассалдарына әйләндергән<ref>{{Китап|автор=Петрушевский И. П.|заглавие=Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв|место=Л.|год=1949|страницы=71}}:</ref>. [[Файл:Medieval_azerbaijani_shield_1.JPG|мини|223x223пкс|Ҡарабах ханлығына ҡараған ҡалҡан. [[Әзербайжан Милли сәнғәт музейы|Әзербайжан милли сәнғәт музейы]], [[Баҡы]]]] Иранда власҡа Мөхәммәтғасан хан Ҡажарҙың килеүе Ҡажарҙар династияһынан булған Гәнжә хандың позицияларын көсәйтеүе мөмкин булғанлыҡтан, Пәнәһәли хан өсөн хәүеф тыуҙырған. Күҙ уңында тотолған ҡурҡынысҡа ҡаршы тороу өсөн, Пәнәһәли хан ышаныслы нығытма төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Мирзә Жамал Ҡарабағи, Пәнәһәли хан иң яҡын кешеләрен кәңәшмәгә йыйҙы, тип яҙа. Иранда бик көсләнеп ятҡан Мөхәммәтғасан хан Ҡажар йә тирә-яҡтағы башҡа хандар һөжүм итә ҡалһа, Шаһбулағ ҡәлғәһе сыҙауына шик белдерә, һәм тауҙарҙа «көслө дошманға ла бирешмәҫлек», ҡаршы тора алырлыҡ ҡәлғә төҙөүҙе тәҡдим итә. Хан, тау яғынан ҡәлғәнең бер өлөшө халыҡ өсөн һәр саҡ асыҡ булырға һәм маһалдар менән бәйләнеш юғалмаҫҡа тейеш, ти<ref name="Карабаг-Наме">[http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text1.phtml?id=945 Мирза Адигезаль-Бек, Карабаг-Наме]</ref>. Артабан Мирзә Жамал, был хәл тураһында Шаһназар мәликкә хәбәр ителгәндән һуң, хәҙерге Шуша ҡәлғәһе урынын күрһәткән ти. Пәнәһәли хан был урын менән танышҡан һәм ҡәлғәнең нигеҙ ташын һалған<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Butkov1/pril2.htm Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год П. Г. Буткова. СПб. 1869.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019084130/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Butkov1/pril2.htm |date=2013-10-19 }}</ref>. [[Файл:Khanates_of_the_Caucasus_in_the_18th-19th_centuries.png|слева|мини|335x335пкс|Кавказ аръяғы һәм [[Иран Әзербайжаны]] ханлыҡтары, XVIII—XIX быуат башы.<ref>''«In Safavi times, Azerbaijan was applied to all the muslim-ruled khanates of the eastern Caucasian as well as to the area south of the Araz River as fas as the Qezel Uzan River, the latter region being approximately the same as the modern Iranian ostans of East and West Azerbaijan.»'' '''Muriel Atkin, Russia and Iran, 1780—1828. 2nd. ed. Minneapolis: University of Minnesota Press Press, 2008, ISBN 0-521-58336-5'''</ref>]] Пәнәһәлли хан идара иткән осорҙа, Ҡарабах ханлығы байтаҡҡа киңәйә, күрше ханлыҡтар территорияһына ла хакимлығын тарата. Гәнжә, Ҡарадағ, Әрдәбил һәм Нахчиван хандары уның йоғонтоһона эләгә. Үҙенең биләмәһен көньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа киңәйтеп, ул Татев, Сисиан, Ҡафан, Мегри маһалдарын үҙенә буйһондора.<ref name="Карабаг-Наме"/><ref>Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв. Л. 1949, стр.71</ref> Мирзә Адыгезал бәк был хаҡта: «''Пәнәһәли хан Ҡарадағ хакимынан Бәргүшадҡа тиклемге Мегри, Гүнәй маһалдарын тартып ала һәм үҙенә буйһондора. Нахчиван хакимынан Татев менән Сисианды уның, Тәбриз бәктәр бәгелегенән — Зангезур һәм Гапан маһалдарын, Иреван хакимынан — коландар өсөн тыуған яҡ булған Тертер йылғаһы буйы ерҙәрен тартып алған. Шулай уҡ ул Гәнжәләргә буйһонған Худаферин күпере яны территорияны үҙ ҡулына ала''» тип яҙа. Йылъяҙмасы, тип билдәләне Панах хандың ҡурсыуын һорап Нахчывандың Кәңгерле кланы меңбашы, Дамирчиғасалин кланы меңбашы һәм Борчалының Жин ҡәбиләһе һораған.. [[1733 йыл]]да ҡарабах әрмәндәре ғосман төрөктәре әрмәндәр ҡарабах үҙ биләмәләренән ҡыуып сығара, сераскир Сара Мостафа паша үлтерелә. Бынан һуң әрмән мәликлектәре хөкөмдарҙар араһында 20 йыл дауам иткән үҙ-ара ыҙғыш-талашҡа килтерә. Шаһназар мәлик Шуша ҡәлғәһен тапшырып, күскенсе жеваншир ҡәбиәлһе башлығын ярҙамға саҡыра<ref name="BRO"/>. [[Нәдир шаһ|Надир-шаһ]]1747 йылда вафат булғандан һуң, тәхеткә уның туғанының улы Адил шаһ ултыра, һәм ул 1748 йылда Ҡарабах хакимы итеп, хан вазифаһын биреп, Панах ханды, тәғәйенләй<ref name="javanshir">Мирза Джамал Джеваншир Карабаги. [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html История Карабаха.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127171633/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html |date=2007-01-27 }}</ref>. Ҡарабахҡа килгәндән һуң, Жаваншир ҡәбиләһе юлбашсыһы Панах бөтә Хамс әрмән магалдарын үҙенә буйһондорорға ынтыла. Ҡарабах ханына таулы биләмәләрҙең биш мәликлеге (Гөлистан, Чараберд, Хачен, Варанда һәм Дизак)<ref>Мирза Джамал Джеваншир Карабахский, гл.3</ref>.<ref>{{Китап|автор=[[Петрушевский, Илья Павлович|И. П. Петрушевский]].|заглавие=Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв|место=Ленинград|издательство=Издательство Ленинградского университета им. А. А. Жданова|год=1949|страниц=382|страницы=86}}</ref> буйһонған. Үҙ тарихында тәүге тапҡыр Таулы Ҡарабах төрки хөкөмдарға буйһондорола<ref name="Шнирельман,199">{{Китап|автор=Шнирельман В. А.|часть=|заглавие=Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье|ссылка=|ответственный=Под ред. Алаева Л. Б|место=М.|издательство=Академкнига|год=2003|страницы=199|страниц=}}:</ref><ref>{{Китап|автор=Michael P. Croissant.|часть=|заглавие=The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications|ссылка=|издательство=Greenwood Publishing Group|год=1998|страницы=11}} </ref>. Таулы Ҡарабах әрмән хакимдарының үҙ-ара низағы бының төп сәбәбе булып тора . Тарихи документтарҙа грузия батшаһы Ираклий II лә төп сәбәп тип үҙ-ара дошманлыҡты атай<ref>Грамоты и другие исторические документы XVIII столетия, относящиеся к Грузии. Том I, с 1768 по 1774 год. С.-Петербург, 1891, с. 434—435.</ref>. === Ибраһимхәлил хан идаралығы === [[Файл:Памятник_Вагифу_в_Баку.jpg|справа|мини|261x261пкс|Низами Гәнжәүи исемендәге әзербайжан әҙәбиәт музейы бинаһының лоджия фронтонындағы Вәғиф (Ҡарабах ханлығының дәүләт эшмәкәре (вәзир) һәйкәле. Скульптор — Жалал Ҡаръяғды, [[1940 йыл|1940]]<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Карягды, Джалал Магеррам оглы|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|издание=Художники народов СССР|тип=биобиблиографический словарь|год=1995|страницы=282}}{{Oq|ru|Среди его монументально-декоративных работ статуи — «Колхозник» (железобетон, 1939, Самур-Дивичинский канал, АэССР), «Поэт, государственный деятель XVIII в. Молла Панах Вагиф» (цемент, 1940, лоджия Музея азербайджанской литературы, Баку) и «Колхозница»…}}</ref>]] Панах хандан һуң уның улы Ибраһимхәлил Ҡарабахтың хакимы була, тарихсы Мирза Жамал Жаванширға ярашлы, Иранға ла, Төркиәгә лә буйһонмай, үҙ ханлығында хакимлыҡ иткән<ref name="javanshir">Мирза Джамал Джеваншир Карабаги. [http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html История Карабаха.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127171633/http://zerrspiegel.orientphil.uni-halle.de/t1154.html |date=2007-01-27 }}</ref>. Ул идара иткәндә, Ҡарабах ханлығы ханлығы әзербайжан ханлыҡтарының иң ҡеүәтлеләренең береһенә әйләнә. Ваҡыты менән Ибраһим хан күрше ханлыҡтарға — Ҡарадағ, Әрдәбил, Нахчеван һәм Гәнжә хөкөмдарҙарына<ref name="прим">Левиатов В. Н. Примечания к изданию: Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-наме. АН АзербССР. 1950</ref> көслө йоғонто яһай. Авар хакимы Ғүмәр-хандың һеңлеһенә өйләнә һәм туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырыла<ref name="Карабаг-Наме"/>. 1783—1784 йылдарҙа Ибраһим хан Ҡарабах ханлығын рус подданныйлығына ҡабул итеү тураһында йәшерен һөйләшеү алып барған. 1795 һәм 1797 йылдарҙа иран хакимы, ирандың ҡажарҙар династияһына нигеҙ һалыусы, Ҡарабахты бөлгөнлөккә төшөргән Аға Мөхәмәтхандың (1796 й. алып — шаһ) иран ғәскәрҙәренә ҡаршы торған. 1797—1799 йылдарҙа [[Иран]] яғынан йотолоу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, Рәсәйгә йәнә ҡурсалау тураһында үтенес менән мөрәжәғәт иткән. [[1805 йыл]]да Ҡарабах ханлығының Рәсәй хакимлығы аҫтына күсеүе тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған<ref>[dic.academic.ru/dic.nsf/sie/7483/КАРАБАХСКОЕ Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982. Статья «Карабахское ханство»]</ref><ref>[academic.ru/dic.nsf/sie/281/Азербайджанская Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982. Статья «Азербайджанская ССР»]</ref>. Бойондороҡһоҙ әрмән мәликтәренә ҡарата атаһы Ибраһим хандың сәйәсәтен дауам иткән Пәнәһәли хандан биҙрәгән әрмән халҡы XVIII быуат аҙағында Таулы Ҡарабахтан күпләп күсенгән<ref name=" Шнирельман, 200"/><ref name="The Politics of Demography">{{Статья:George A. Bournoutian: The Politics of Demography}}:<blockquote>All documents relating to the Armenian immigration make it clear that Russia, for political, military, and economic reasons, strongly encouraged the Armenians to settle in the newly-established [[Армянская область|Armenian province]], especially the [[Эриванское ханство|region of Erevan]], which between 1795 and 1827 had lost some 20,000 Armenians who had immigrated to Georgia. Since few Georgian Armenians planned to return, Russia concentrated on repatriating the Armenians taken to Iran in the seventeenth century by Shah Abbas. The only major immigration into Karabakh was by '''the former Armenians of Karabakh who had escaped the oppression of its ruler Ebrahim Khan, some as late as the 1790s, who had sought refuge in [[Гянджинское ханство|Ganje]], Georgia, and [[Эриванское ханство|Erevan]].''' They began returning home after a decade or so, following the Russian protectorate over Karabakh in 1805 and continued to do so until the 1820s. According to archival documents most of them returned to their own villages, which, for the most part, had remained abandoned.</blockquote></ref>: {{цитата|Прежде сего Карабаг славился своими конскими заводами, и лучшие лошади в Персии почитались [[Карабахская лошадь|карабагские]]. Ныне в сей богатой провинции, в которой считалось до 60 тысяч дворов жителей, едва пять тысяч дворов жителей осталось<ref name="BRO" />.}} Әрмәндәрҙең ҡасып китеүенә шулай уҡ иран ғәскәрҙәренең емергес баҫып инеүҙәре йоғонто яһаған. Бер үк ваҡытта төрөктәр Таулы Ҡарабахҡа күпләп күсеп килгән<ref name="Шнирельман, 200">{{Китап|автор=Шнирельман В. А.|часть=|заглавие=Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье|ссылка=|ответственный=Под ред. Алаева Л. Б|место=М.|издательство=Академкнига|год=2003|страницы=200|страниц=}}:</ref>. Халыҡтың төп шөғөлө игенселек булып, малсылыҡ һәм баҡсасылыҡ булған, һөнәрселәр келәмдәр һәм күн әйберҙәр эшләү менән дан тотҡан. === Рәсәй империяһы составына күсеүе === [[Файл:Khanate_of_Karabakh_in_1823.JPG|мини|300x300пкс|Ханлыҡ [[1823 йыл|1823 йылғы картала]]]] [[Файл:Kurekchay_between_Russian_Empire_Cicianov_and_Karabakh_Khanate.jpg|слева|мини|282x282пкс| 1805 йылғы Күрәкчай килешеүе (әзерб. Kürəkçay)]] Ҡарабах ханлығы [[1805 йыл]]да Рәсәйгә ҡушыла. Алыҫ түгел ергә йылда [[Гәнжә]]нән йыраҡ түгел Күрекчай ауылында Ҡарабах ханлығының Рәсәй хакимлығы аҫтына күсеүе тураһында Күрекчай килешеүенә ҡул ҡуйылған, артабан [[Иран]] менән [[1813 йыл]]ғы [[Гөлистан тыныслыҡ килешеүе]] менән нығытылған. Күрекчай килешеүенә Шуша һәм Ҡарабах ханы Ибраһим һәм генерал Цицианов ҡул ҡуйған. Кенәз Цициановтың ғали йәнәптәренә рапортынан 1805 йылдың [[22 май]] рапортынан: <blockquote>''Рәсәй империяһының киңәйеүенә шатмын ''<ref name=":0">Акты Кавказской Археографической Комиссии. т. VII, с. 855</ref></blockquote>Килешеүгә ярашлы, Рәсәй хан биләмәләренең бөтөнлөгөн һәм хан династияһының күсәгилешлелеген һаҡлап ҡалыу йөкләмәһен үҙ өҫтөнә ала<ref>[https://books.google.com/books?id=Zzjchdi2qtUC&pg=PA16&dq=азербайджанские+ханства&as_brr=3&ei=spIzStOnLoWKygSSnrCUBg&hl=ru#PPA16,M1 Тофик Кочарли. К истории Карабахского вопроса]</ref> Һуңынан, һуңғы Ҡарабах ханының Иранға ҡасыуын күҙ уңында тотоп, ханлыҡ бөтөрөлгән. Ибраһимхәлил хандың хыянат итеү шиге барлыҡҡа килеү менән үк подполковник Лисаневич уны үлтерергә бойора. Граф И. В. Гудовичтың хәрби-ҡоро ер көстәре министры С. К. Вязмитиновҡа от 1806 йылдың [[21 август|21 авгусында]] яҙғанынан: <blockquote>''Грузия ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор Несветаевтан алған рапорттарҙан түбәндәгеләр асыла: 17-се Егерҙар полкы подполковник Лисаневич һәм уның менән бергә майор Жораев, 35 хеҙмәтсеһенән, бер ҡатыны һәм бәлиғ булмаған өс балаһынан башҡа, ғәскәре лә булмаған килеш, Шуша ҡәлғәһенең бирьяғында, баҡсалар эргәһендәге бер ниндәй нығытмаһыҙ, тауҙа, урынлашҡан Ибраһим Шушалыға, бер сәбәпһеҙ, һөжүм иткән. Ибраһимхәлил хан ҡорал ҡулланмаған, ҡаршылыҡ күрһәтмәгән, үҙенең палаткаһынан отрядҡа ҡаршы сыҡҡан; ләкин егерҙар атыш ойошторған, штыктар менән сәнскән. Ибраһим хан үлтерелгән һәм имение һөжүм итеүселәр ҡулына эләгә<ref>Акты Кавказской Археографической Комиссии. т. III, док. 605</ref>.''</blockquote> Шул уҡ көндә граф Гудович сит ил эштәре министры барон А. Я Будбергҡа подполковник Лисаневичты хөкөмгә тарттырыу кәрәклеге тураһында иҫкәртеп хәбәр итә: [[Александр I]] указы менән 1806 йылдың [[13 сентябрь|13 сентябрендә]] Ҡарабах ханы итеп Мәһдиғулла аға<ref name="autogenerated1">[http://karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc116-9.php Qarabaq senedlerde | Karabakh in Documents | Карабах в документах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103092107/http://karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc116-9.php |date=2010-01-03 }}</ref> тәғәйенләнә. [[1822 йыл]]да Ҡарабах ханлығы юҡҡа сығарыла<ref>[https://books.google.com/books?id=Zzjchdi2qtUC&pg=PA16&dq=азербайджанские+ханства&as_brr=3&ei=spIzStOnLoWKygSSnrCUBg&hl=ru#PPA15,M1 Тофик Кочарли. К истории Карабахского вопроса]</ref> һәм рәсәй провинцияһына әүерелә. Провинция менән идара итеү рәсәй властары тәғәйенләгән комендантҡа йөкмәтелә. Менән бергә Ширван, Шекин һәм Талыш провинциялары менән бергә, Ҡарабах провинцияһы Мосолман провинцияларының Хәрби-округ начальнигы етәкселегендәге мосолман округы составына инә<ref>''Мильман А. Ш.'' Политический строй Азербайджана в XIX — начале XX веков (административный аппарат и суд, формы и методы колониального управления). — Баку, 1966, с. 67</ref><ref>Акты Кавказской [[Археографические комиссии|Археографической Комиссии]]. т. VI, ч. I, док. № 1217, 1276</ref>. Хәрби-округ начальнигы резиденцияһы Шушала урынлашҡан була. [[1840 йыл]]да Ҡарабах провинцияһының исеме үҙгәртелә, һәм ул Каспий өлкәһе Шуша өйәҙе составына инә [[1823 йыл]]да рәсәй чиновниктары Могилёвский һәм Ермолов төҙөгән статистик отчёттан күренеүенсә, Ҡарабах ханлығын юҡҡа сығарғандан һуң, Ҡарабах провинцияһында 21 район — Цициан, Демирчиғасанлы, Күпара, Бәрғүшәд, Ваһабүрд, Кәбирле, Тәтив, Жаваншир, Талыш, Хачын, Коландар, Чәләбийурд, Һырдапара, Дизах, Пусиян, Дизағ, Жеваншири, Отузики, Ийирмидеорд, Ҡарағочлу, Варанда, Дизаһ, Аджанан-төрөк<ref name="autogenerated1">[http://karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc116-9.php Qarabaq senedlerde | Karabakh in Documents | Карабах в документах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103092107/http://karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc116-9.php |date=2010-01-03 }}</ref> булған. [[1846 йыл]]дан Шуша өйәҙе Шемаха губернаһы ([[1859 йыл]]да исеме Баҡы тип үҙгәртелә), ә [[1867 йыл]]дан — Елизаветполь губернаһы составына инә. == Дәүләт власы == [[Файл:Mase_of_karabakh_khans.jpg|справа|мини|309x309пкс|Ибраһим Хәлил хандың алты ҡырлы булаваһы-түрәлек һәм дәрәжә билдәһе булған йомро башлы ҡул таяғыидара итеү символы]] [[Файл:Власть_в_Карабахском_ханстве.jpg|справа|мини|160x160пкс|Ҡарабах ханлығында власть схемаһы]] Ҡарабах ханлығы бойондороҡһоҙ дәүләттең төп атрибуттарына эйә булған сәйәси структура<ref>Абдуллаев Г. Б. Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. Баку, изд-во АН Азерб. ССР, 1965, c.110-111</ref><ref>Алиев Ф. М. Миссия посланника русского государства А. П. Волынского в Азербайджане. Баку, «Элм», 1970, c. 36-54</ref> Ханлыҡ башында сикләнмәгән власҡа эйә, үҙ династияһында ир һыҙаты буйынса мираҫ итеп тапшырыла. Ханлыҡтың үҙ хакимиәте, тәңкә һуғыуы, ғәскәре булған, эске һәм тышҡы сәйәсәтен үҙаллы алып барған<ref>Абдуллаев Г. Б. Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. Баку, изд-во АН Азерб. ССР, 1965, c.91</ref> В. Левиатов хан власын феодаль власть ул «дәүләт һәм шәхси хан милкен тигеҙ күргән власть. Ханлыҡтарҙағы тәртип хандың аҫаба биләмәһе менән идара итеү кеүек тормошҡа ашырылғанын күрһәтә»<ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. Баку. Изд-во АН АзССР, 1948, с. 228, c.49</ref> тип ҡылыҡһырлама бирә. Рәсәй шәрҡиәтсеһе И. Н. Березин һүҙҙәре буйынса, хан бөтөнләй бойондороҡһоҙ булған. Хан бөтә административ һәм суд власын ғына түгел, хатта рухи власты (шәриғәт суды) ла, үҙ ҡулында туплаған. И. Н. Березин, хан, биләмәһендә йәшәүсе теләһә кемгә ҡарата, чиновникмы ул әллә кәрәҫтиәнме, үлем язаһы йә аҡлау тураһында ҡарар ҡабул иткән<ref>Березин И. Н. Путешествие по Дагестану и Закавказью.2-е изд. Казань, 1850. C.45-46.</ref> === Башҡарма власы === '''Вәзир''' хандың указ һәм бойороҡтарын үтәү эшен башҡарған. Ханлыҡтың бөтә гражданлыҡ эштәре лә уның ҡарамағында була. Вәзирҙән һуң идара итеү системаһында '''сәркәр-и-ғәли''' — финанс эштәре башлығы; '''ишекағаһы''' — хан ҡулы аҫтындағы биләмәләр домен буйынса хәбәрҙар; '''һандыҡтарағаһы''' — хан ҡаҙнаһы сығымдарын күҙәтеүсе; '''амбарҙарағаһы''' — хан игене һәм башҡа ризығын контролдә тотоусы. Уларҙың барыһы ла юғары кимәлдәге сановниктар булған. === Закон сығарыу власы === Ҡарабах ханы эргәһендә кәңәшмә органы эшләгән — ''диван хане.'' Ул хакимдың яҡын кешеләренән һәм иң юғары мосолман руханиҙарынан торған. Бында, беренсе сиратта, һуғыш һәм тыныслыҡ мәсьәләләре, һалымдарҙы бүлеү, яңы һалым тәҡдим итеү, граждандар һәм енәйәт эштәре ҡаралған<ref>Отношение маркиза Паулуччи к военному министру от 7-го ноября 1811 г. АКАК, т. В. Тифлис. 1873. Док. 172, с. 121—122.</ref>. Совет ағзалары фекере тәҡдим индереү юҫығында булған, мөһим һәм етди эштәр буйынса хандың ҡайһы бер ҡарарҙарҙы ҡабул итеүенә йоғонто яһауы мөмкин булған. Әммә һуңғы һүҙҙе хан әйткән. === Суд власы === Башҡа ханлыҡтарҙағы һымаҡ, Ҡарабах ханлығында судтың өс формаһы эшләгән: '''диван''' — дәүләт әһәмиәтендәге һәм мөһим енәйәт эштәрен ҡараған; '''шәриғәт''' — мираҫҡа ҡалдырылған мөлкәтте бүлешеү, төрлө көнкүреш мәсьәләләрен хәл иткән, никах килешеүе төҙөүҙә ҡатнашҡан; '''аснаф''' — цех суды, һөнәрселек цехтарындағы бәхәстәрҙе хәл иткән, халыҡтың һөнәрселәргә ялыуҙарын ҡараған. == Административ бүленеше == Ханлыҡтың төп административ берәмеге ''маһал'' (округ) булған. Һәр мәһал башында хан тәғәйенләгән һәм уның алдында яуаплы һаналған ''наиб'' (наместник) йәки ''маһалбәк'' торған, бер үк ваҡытта ул ''меңбаши'' тип тә аталған, сөнки кәрәк саҡта 1000 яугирҙән торған отряд йыйырға тейеш булған. Маһалдарҙа маһал башлығы тәғәйенләгән ''кендхудо'' (ауыл старостаһы) йәки ''йөҙбаши'' (100 кешенән торған отряд башлығы) идара иткән ''кендтар'' (ауылдар), булған. 1813 йылғы [[Гөлистан тыныслыҡ килешеүе]]н төҙөгәнгә тиклем Ҡарабах ханлығы, шул иҫәптән маһал тип үҙгәртелгән 5 мәликлекте лә индереп, 21 маһалға бүленгән: 1. Сисиан; 2. Демирчиғасанль; 3. Күпара; 4. Бәрғүшад; 5. Бағабүрд; 6. Кәбирле; 7. Татев; 8. Жаваншир; 9. Талыш; 10. Хачин; 11. Коланылар; 12. Чилаберд; 13. Һырда-пара Дизағ; 14. Пүсиән; 15. Жаваншир Дизағ; 16. Отузики; 17. Ийирмидорд; 18. Ҡарачорлу; 19. Варанд; 20. Дизағ; 21. Ажнан-Төрөк<ref>А. Ш. Мильман. Политический строй Азербайджана в XIX — начале XX веков: административный аппарат и суд, формы и методы колониального управления. Азербайджанское гос. изд-во, Баку, 1966, стр.44</ref>. Тыныслыҡ килешеүе төҙөгәндән һуң, маһалдар һаны 17-гә тиклем кәмегән. Был килешеүгә ярашлы, ҡайһы бер маһалдарҙы Фарсыстан идаралығына тапшырыу менән бәйле<ref>Рапорт д. с. с. Могилевского и полк. Ермолова 2-го генералу Ермолову, мая 1823 года, № 22. АКАК, T. IV, Ч. 1, 1874, док. 130, с. 856—859.</ref>. == Халҡы == Тигеҙлекле Ҡарабахта йәшәгән жаваншир, кәбирле, отузыҡ төрки ҡәбиләләре<ref>Мирзә Адыгезал-бек. Карабах-наме. Баку, 1950, с.56.</ref>, айына [[Таулы Ҡарабах (регион)|Ҡарабах Ханлығының таулы өлөшөндә]] — башлыса әрмәндәр<ref>Richard G. Hovannisian. [https://books.google.com/books?id=s2ByErk19DAC&pg=PA94&dq=Eastern+Armenia+areas&lr=&as_brr=3&hl=ru&cd=3#v=onepage&q=Eastern%20Armenia%20areas&f=false The Armenian People from Ancient to Modern Times: Foreign dominion to statehood: the fifteenth century to the twentieth century], Palgrave Macmillan, 2004, p.96:</ref> йәшәгән<ref>Ömer Lûtfi Barkan. "XV ve XVI ıncı asırlarda Osmanlı Imperatorluğunda Ziraî ekonominin hukukî ve malî esasları birinci cilt, Kanunlar, Istanbul, 1945</ref>. И. П. Петрушевский, [[XVIII быуат]] тураһында һөйләгәндә, шулай уҡ, Ҡарабахтың таулы өлөшөндә әрмәндәр йәшәгән тип билдәләй<ref>Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, с. 28: «''Есай (Исайя) Хасан-Джалалян происходил из знатной армянской фамилии наследственных меликов округа Хачен '''в нагорной части Карабага, населённой армянами'''; предок этой фамилии [[Гасан-Джалал Дола|Хасан-Джалал]] был князем хачена в период монгольского завоевания, в XIII в. При кызылбашском владычестве Хасан-Джалаляны сохранили своё положение меликов хаченских''»</ref> (йәғни, быуаттар дауамында Таулы Ҡарабах территорияһында әрмән Хачен кенәзлеге йәшәгән тип билдәләй А. Якобсон<ref name="Якобсон">{{Мәҡәлә|автор=Якобсон А. Л.|заглавие=Из истории армянского средневекового зодчества (Гандзасарский монастырь XIII в.)|ссылка=http://armenianhouse.org/caucasian-albania/433-456.html|издание=К освещению проблем истории и культуры Кавказской Албании и восточных провинций Армении|тип=Сб|место=Ер.|издательство=Наука|год=1991|страницы=447}}:</ref>). Европалыларҙан Ҡарабах халҡы тураһында беренсе яҙма мәғлүмәтте Ҡарабахтың ''тигеҙлекле'' өлөшөндә монгол ғәскәрҙәре менән бергә 1420 йылдың ҡышын үткәргән немец Иоганн Шильтбергер (Johann Schiltberger) ҡалдырған. Ул Әрмәнстандың Ҡарабах тигеҙлеге «динһеҙҙәр» ҡулында, әрмәндәр уларға яһаҡ түләргә мәжбүр тип яҙған<ref>[https://books.google.com/books?id=E9qODPDJBWsC&pg=PA86&vq= Johann Schiltberger. Bondage and Travels of Johann Schiltberger.] Translated by J. Buchan Telfer. Ayer Publishing, 1966, р 86:</ref>. Ҡарабах ханлығы барлыҡҡа килгәндән һуң, бында төрки ҡәбиләләрҙең миграцияһы көсәйгән<ref name="Шнирельман, 200">{{Китап|автор=Шнирельман В. А.|часть=|заглавие=Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье|ссылка=|ответственный=Под ред. Алаева Л. Б|место=М.|издательство=Академкнига|год=2003|страницы=200|страниц=}}:</ref> һәм, киреһенсә, әрмәндәр унан күпләп күсеп киткән<ref>[https://books.google.ru/books?id=CquTz6ps5YgC&pg=PA333&dq=Kajars+Azerbaijanis&ei=Ta64S8LKDKq2zQTFk4kJ&cd=1#v=onepage&q=Kajars%20Azerbaijanis&f=false James Stuart Olson,Lee Brigance Pappas,Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires]</ref>. Әхмәдбәк Жаваншир билдәләй<ref>Ахмедбек Джаваншир. История Карабахского ханства (с 1747 по 1805 годы). Баку. 1961, с. 71</ref>:<blockquote>''Бының менән бер рәттән Ҡарабахҡа, Пәнәһәли ханға, Грузиянан һәм күрше ханлыҡтарҙан түбәндәге күсмә: Пүсиән, Ҡарачарли, Жинли, Демирчеғасанли, Ҡызыл-Хажи, Сафи-Күрд, Бой-Әхмәтли, Саатли, Кенгерли һәм башҡа күп йәмғиәттәр күсеп ултыра.'' </blockquote> [[Файл:Fathali_Shah_to_Mehdi_gholi_Javanshir_1.jpg|справа|мини|231x231пкс|Фәтәли шаһ Ҡажарҙың Меһдикүлү хан Жаванширға хаты. [[1811 йыл|1811 йылдың 13 майы]]]] 1843 йылда был өлкәгә килгән (шулай уҡ үҙенең «Ҡара баҡса» китабында хәҙерге заман инглиз журналисы һәм тикшеренеүсеһе Томас Де Ваал унан өҙөмтәләр килтерә) немец барон фон Һакстһаузен (von Haxthausen) хәбәр иткәнсә, йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән урындағы татарҙар, башлыса, күскенсе тормош алып барған, эҫе йәй айҙарында көтөүҙәрҙе тауҙағы көтөүлектәргә ҡыуғандар, көҙ генә кире әйләнеп ҡайтҡандар. Ҡарабах халҡының этник составы буйынса тулы мәғлүмәт биреүсе иң тәүге документ тип Ҡарабах провинцияһының 1823 йылда Грузиялағы баш идарасыһы Ермолов ҡушыуы буйынса ғәмәли статский советник Могилёвский һәм полковник Ермолов төҙөгән "Ҡарабах провинцияһының тасуирламаһы"н атарға була. Реестр (исемлек) мәғлүмәттәренә ярашлы, провинцияла бер ҡала — Шуша һәм 600-ләп ауыл (450 әзербайжан һәм 150 әрмән ауылы), уларҙа яҡынса 20 000 ғаилә, йәғни 90 000 тирәһе кеше йәшәгән<ref>Описание Карабахской провинции, составленное в 1823 г. Тифлис, 1866</ref>. Ләкин Ҡарабахта әрмән менән әзербайжандар тигеҙ бүленешеп ултырмаған, ханлыҡтың әрмән халҡы башлыса Таулы Ҡарабахта тупланған, унда әрмәндәр халыҡтың 96,3 % тәшкил иткән<ref name="gb1823">George A. Bournoutian «The 1823 Russian Survey of the Karabagh Province», Mazda Publishers 2011, ISBN 13: 978-1568591735, 1-56859-173-X (см. также [https://www.youtube.com/watch?v=8ogorHbsQSE&t=60s интервью с автором])</ref>. {| class="wikitable" !Милләте !Ғаилә Һаны !шуша ҡалаһында !ауыл |- |әзербайжандар |15.729 |1.111 |14.618 |- |әрмәндәр |4366 |421 |3945 |- |барыһы |20.095 |1532 |18563 |} XIX быуаттың 1-се яртыһындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡарабахтың бөтә территорияһының яҡынса өстән бер өлөшөн әрмәндәр, яҡынса өстән ике өлөшөн әзербайжандар тәшкил итә<ref name="ЯМСКОВ">Анатолий Ямсков. Традиционное землепользование кочевников исторического Карабаха и современный армяно-азербайджанский этнотерриториальный конфликт: «''Во-вторых, это проблема признания прав кочевого скотоводческого (как и любого другого неоседлого) населения на сезонно используемые им земли и на передачу этих земельных прав потомкам. Здесь лишь последние десятилетия XX в. ознаменовались существенными и позитивными для кочевников изменениями, тогда как ранее подобные права на землю кочевого скотоводческого населения практически не признавались европейскими государствами … Итак, именно вопросы политической истории территории и этнической истории постоянно проживающего на данной территории населения обычно используются в качестве аргументов, доказывающих права каждой из сторон на земли Нагорного Карабаха. Данный подход преобладает не только в советских и постсоветских научных исследованиях и в публицистике, но и в работах учёных из „дальнего зарубежья“, имеющих самую различную политическую ориентацию — см., например, работы достаточно нейтральные (Heradstveit, 1993, р. 22; Hunter, 1994, р. 97,104—105; Loken, 1995, р. 10), явно проармянские (Chorbajian,Donabedian, Mutafian, 1994, р. 6, 11) и почти столь же открыто проазербайджанские (Altstadt, 1992, р. 7—8, 195—196).''»</ref>. Джордж Бурнутян әрмәндәр башлыса Ҡарабахтың 21 маһалының (районы) 8-ендә тупланған, шуларҙың 5-һе хәҙерге [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]] территорияһында, 3-һө — Зангезурҙа. Шулай итеп, Ҡарабахтың 35 процентын тәшкил иткән әрмән халҡы 38 процент ерҙә (Таулы Ҡарабахта), абсолют күпселек, яҡынса 90 %, тәшкил итеп йәшәгән. Тарих фәндәре кандидаты Анатолий Ямсковҡа ярашлы, шул фактты иҫәпкә алырға кәрәк: халыҡ иҫәбен алыу ҡышҡы осорҙа, күскенсе әзербайжан халҡы тигеҙлектә йәшәгән осорҙа, үҙғарылған, ә йәйге айҙарҙа улар, бейек тауҙарҙағы көтөүлектәргә күтәрелеп, таулы райондарҙың демографик хәлен үҙгәрткән. Әммә Ямсков, тип билдәләне күсмә халыҡтарҙың йәй миҙгелендә генә файҙаланған биләмәләренә тулы хоҡуғы бар, тип ҡарауҙы хәҙерге, совет осоронан һуңғы, күп авторҙар, «алыҫ сит илдекеләр»: әрмән яҡлылары ла, әзербайжан яҡлылары ла, яҡламай; шул уҡ ваҡытта XIX быуат рәсәй Кавказ аръяғында был территория фәҡәт ултыраҡ халыҡтың ғына милке булыуы мөмкин булған . === Ханлыҡ халҡының социаль составы === [[Файл:Иерархия_социальных_классов_Карабахского_ханства.jpg|справа|мини|350x350пкс|Ҡарабах ханлығының социаль синыфтары иерархияһы<ref>Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. Записка о правах беков, агаларов, наибов, старших магальных и прочих и о влиянии владельцев на поселян и обязанностях их последних к помещикам, т. VIII, док.354</ref>]] [[Файл:Scènes,_paysages,_moeurs_et_costumes_du_Caucase_dessinés_d'aprés_nature_par_le_prince_G._Gagarine.20.jpg|справа|мини|227x227пкс|Ҡарабах бәге. XIX быуат. Г. Гагарин<ref>Gregoire Gagarine, Scenes, paysages, meurs et costumes du Caucase, livraison 4, Paris, 1845</ref> һүрәте.]] Ханлыҡ халҡы ике төп синыфҡа — феодалдарға һәм крәҫтиәндәргә бүленгән. Шуша ҡалаһында һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр өҫтөнлөк иткән. Хан урынлашыу иткән Феодалдарға хан, мәликтәр, бәктәр, ағалар, меңбаши, йөҙбаши, кәндһуда, яһауылдар һәм юғары руханиҙар ингән. Мирзә Жамалдың әйткәненән ханлыҡта бәктәр өс төркөмгә бүленгәне асыҡлана. Тәүгеһенә ингән, кемдәр туранан-тура хаким ғаиләһенә мөнәсәбәте бар: хандың балалары, хандың ағай-энеһе һәм уларҙың балалары, хандың ике туған ағалары<ref>Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği. Qarabağ tarixi. Qarabağnaməbr. I kit. Bakı, Yazıçı. 1989, s. 104—148. стр.146</ref>. Икенсе төркөмгә ауылдарға, маһалдарға, мәликлектәргә һ. б. хужа икәнлеген раҫлаусы грамоталары (тәлиғә) булған бәктәр ингән. Өсөнсө төркөмгә ханға туранан-тура буйһоноусы административ-хужалыҡ берәмектәрендә ваҡытлыса йә мираҫ буйынса, ер бирелеүҙе раҫлаусы грамота бирелмәһә лә, идара иткәндәр ингән. Шулай уҡ уларға хеҙмәте өсөн ауыл йә аймаҡ билдәләнмәгән, әммә вазифаға эйә булған шәхси бәктәр ҡараған. Беренсе һәм икенсе төркөмгә ҡараған бәктәр иерархия буйынса өсөнсө төркөм бәктәрҙән юғарыраҡ торған. Бәктәрҙең, бигерәк тә нәҫелдән-нәҫелгә ер биләгәндәренең, әзербайжан ханлыҡтарының социаль-иҡтисади тормошонда роле ҙур булған. Сығанаҡтар дәлилләүенсә, «бәктәр ханлыҡта һәм хан һарайында һәр ваҡыт юғары вазифа биләгән, хан ҡаҙнаһынан эш хаҡы йәки идара ителгән ерҙәрҙән алынған килем бирелгән. Һәм, ниһайәт, хан уларға ауыл биләмәләрен ғүмерлеккә биргән. Улар, башҡа ирекле ҡатламдар кеүек, ер һатып ала, ханға бер ниндәй түләүһеҙ, сауҙа, игенселек һәм башҡа кәсепселек менән шөғөлләнә алған. Шулай итеп бәктәрҙең төп бурысы — үҙ иҫәбенә ханға хеҙмәткә һәр ваҡыт әҙер булырға тейешлегендә булған»<ref>Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. Архив Главного управления наместника Кавказскою Издан под редакцией председателя Комиссии А. Д. Берже. Тома I—IX. Тифлис, 1866—1881, т.1Х, док.213, с.201</ref> Бәктәрҙән тыш, Ҡарабах ханлығы ҡатламдар структураһында һиҙелерлек урында, хан һәм солтандан түбәнерәк тороусы, Ҡарабахҡа вассал буйһоноусы 5 мәликлекте етәкләүсе мәликтәр<ref>Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX векв., Л., 1949, стр.126</ref>, нәҫелдән күскән ҙур булмаған биләмәләрҙең хакимдары, торған. Бер нисә төркөмгә бүленгән крәҫтиәндәр түбән синыфҡа ҡараған. '''Райяттар''' крәҫтиәндәрҙең иң күп һанлы категорияһын тәшкил иткән<ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. Баку. Изд-во АН АзССР, 1948, c.23</ref>. Райяттар формаль рәүештә ирекле тип иҫәпләнгән, әммә иҡтисади планда ер биләүселәргә буйһонған<ref>Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, стр. 134</ref>. '''Элаттар'''. Уларҙың төп шөғөлө малсылыҡ булған. Күпселек осраҡта элаттар һалымдарҙан азат ителгән, әммә йөкләмәләрҙе, шул иҫәптән хан армияһында хәрби хеҙмәт үтәргә тейеш булған. Жамал Мирзә билдәләгәнсә, «бөтә илатып Ҡарабах, һәм билдәләү журналдарҙағы исемлектәрҙә күрһәтелгән элаттар атлы ғәскәр (составына) ингән. Кәрәк саҡта маһалдарҙан һәм ауылдарҙан маһал старшиналары менән ғәскәргә йәйәүле уҡсылар ҡушылған»<ref>Мирза Джамал Джеваншир Карабагский, ИСТОРИЯ КАРАБАГА, Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1959, стр.30</ref> '''Ранжбарҙар'''. Крәҫтиәндәрҙең түҙеп тормаҫлыҡ шарттарҙа йәшәгән иң ныҡ йәберләнгән бер өлөшө, ранджбарҙар булған. Ранжбарҙарҙың үҙ хужалығы булмаған һәм улар феодалдар һәм уларҙың хеҙмәтле служилый кешеләренең хужалығында эшләгән<ref>Петрушевский И. П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв., Л., 1949, с. 11</ref>. Етмәһә, ранжбарҙар уларға һалым түләгәндәр һәм йөкләмәләр үтәгән. Феодалдар хужалығында эшләгән өсөн, мәҫәлән, шуға ебәк етештереүҙе лә ҡушып, уңыштың 1/2 өлөшөнән 1/3 тиклем өлөшөн алғандар.<ref>Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. Баку. Изд-во АН АзССР, 1948, стр.27</ref> Ҡарабахта рәсәй идаралығының беренсе йылдарында 1190 юғары ҡатлам ғаилә — хандар, ағалар, бәктәр һәм бәк сығышлылар булған<ref>Зубарев Д. Карабахская провинция. Обозрение Российских владений за Кавказом, в статическом, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях (ОРВЗ). Ч. Ш, СПб. 1836, с. 255—319, стр.268</ref>. 1823 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ҡарабах ханлығы территорияһында 102 бәк, 284 кәндһүд һәм ковһи, 11 мәлик, 12 дарға, 4 аға, 1 меңбаши, 27 сәркәр, 64 йөҙбаши, 152 чавуш, шулай уҡ 175 мааф булған. Бынан тыш, бында 1 ғази, 182 мулла, 2 дәрүиш, 82 христиан руханийы булған.<gallery perrow="4" widths="200px" heights="180px" caption="Әзербайжан тарихы музейында Ҡарабах ханлығына ҡараған предметтар]] ([[Баҡы]])"> Файл:Sword, daggers, ashtray and tablecloth pertaining to Karabakh khanate 2.jpg|<small>Ҡарабах ханының ҡылысы, хәнйәре, тәмәке көлө һауыты пепельница һәм ашъяулығы („тирмә“)</small> Файл:Musical instruments pertaining to Karabakh khanate.jpg |<small>Музыка ҡоралдары: тар, кәмәнчә, ғавал, [[зурна]] һәм [[Балабан (инструмент)|балабан]]</small> Файл:National clothes pertaining to Karabakh khanate.jpg|<small>Халыҡ кейеме: тесек (баш кейеме), наз-нази орпек (яулыҡ), ирҙәр күлдәге, чепкен (өҫ кейеме), итәк һәм билбау</small> Файл:National clothes pertaining to Karabakh khanate 2.jpg |<small>Халыҡ кейеме: ебәк ойоҡбаш һәм башмаҡ (аяҡ кейеме)</small> </gallery> == Армияһы == [[Файл:Khanate_arms.jpg|справа|мини|200x200пкс|Ҡарабах яугирҙәренең ҡоралдары]] [[Файл:Khanate_arms_gun.jpg|справа|мини|200x200пкс|Ҡарабах хандары яугирҙәренең утлы ҡоралы]] Ҡарабах хәрби яҡтан иң ҡеүәтле ханлыҡтарҙың береһе булған. Кәрәк саҡта хан 10-15 мең яугир йыя алған. Атлыларҙың төп өлөшөн элаттар тәшкил иткән. Мирзә Жамал, Ҡарабахтың бөтә ҡәбиләләре исемләп атлылар составына индерелгән, тип яҙған. Кәрәк булғанда, уларға маһал мәликтәре менән йәйәүле уҡсы яугирҙәр ҡушылған<ref>''Мирза Джамал Джеваншир Карабагский.'' ИСТОРИЯ КАРАБАГА. — Баку, 1959, с. 30</ref>. Хан армияһы башлыса маафтарҙан торған. Архив документтарына ярашлы, маафтарҙың вазифаһына хандың әмере буйынса дошмандарға ҡаршы яуға сығыу ингән. Урындағы хакимдарҙың бойороҡтарын үтәгәнлектән, улар ҡаҙнаға бер ниндәй ҙә һалым түләмәгән<ref>[[Государственный исторический архив Азербайджанской Республики]], ф. 94, л. 1, д. 78, л. 26</ref>. Маафтарға ер участкалары бирелгән, ҡайһы берҙә ранжбарҙар улар ҡарамағына тапшырылған<ref>Отношение барона [[Розен, Григорий Владимирович|Розена]] к графу Чернышеву от 15 июня 1832 года, № 492/1. АКАК. т. VIII. Тифлис 1881. Док. 373, с. 324—325</ref>. Ханлыҡтың тотороҡло һанлы ғәскәре булған. Мир Мәһди Хазани былай тип яҙалар: «'' … Ибраһимхәлил хандың ун ике меңгә яҡын яугире бар, һәр береһенең исеме ғәскәр исемлегендә теркәлгән. Кәрәк саҡта был отряд һәм уҡсылар мобилизацияға әҙер булған''»<ref>''Mir Mehdi Xəzani.'' Kitabi-tarixi Qarabağ. Qarabağnamələr. II kit. — Bakı, Yazıçı, 1991, s. 93-202</ref>. Ҡарабах ханлығы ғәскәрендә дағстан халыҡтары ялланып хеҙмәт иткән<ref>''Мирза Джамал Джеваншир Карабагский''. ИСТОРИЯ КАРАБАГА, Издательство Академии наук Азербайджанской ССР. — Баку — 1959, стр.30</ref>. Хан уларға юғары хаҡ түләгән. == Иҡтисады == === Аҡса системаһы<ref>{{Мәҡәлә|автор=Акопян А. В., Петров П. Н.|заглавие=Этапы монетного обращения и денежная политика в Карабахском ханстве (1747–1822 гг.) в связи с российским влиянием|ссылка=https://www.academia.edu/9491669/|язык=|издание=Нумизматические чтения Государственного Исторического музея 2014 года. Москва, 24–25 ноября 2014 г. Материалы докладов и сообщений. Москва.|тип=|год=2014|том=|номер=|страницы=33—38|issn=}}</ref> === Шуша ҡалаһында 1794 й. алып 1822 й. тиклем (йәғни ханлыҡ юҡ ителгәнгә тиклем) көмөш һәм баҡыр тәңкәләр һуғылған. Аҡса һуғыу йортоноң урыны улар топоним менән билдәләнмәгән, ә почётлы эпитет (лакаб) эпитеты менән билдәләнгән — Пәнәһәбад<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.academia.edu/28686244/|title=The Coinage of Irawan, Nakhjawan, Ganja and Qarabagh Khanates in 1747–1827|author=A. Akopyan, P. Petrov|work=|date=|publisher=}}</ref> (мосолман нумизматикаһында киң таралған практика — мәҫ. Бағдад Мәдинәт әс-Сәләм йәки «донъя ҡалаһы» һ. б. тип билдәләнгән). Биш төр көмөш тәңкәләр һуғылған. Беренсе типтары (типтағы Ә, шиғыр менән калима) 1794—1801 йыл сүкеп, был номиналлы тәңкәләр «пәнәһәбади» хаҡы 10 тин көмөшкә тиң сығарылған <ref name="Этапы монетного обращения">{{Cite web|url=https://www.academia.edu/9491669/Stages_of_monetary_circulation_and_monetary_policy_in_the_Qarabagh_Khanate_1747_1822_._In_connection_with_the_Russian_influence_In_Russian_|title=Акопян А. В., Петров П. Н. Этапы монетного обращения и денежная политика в Карабахском ханстве (1747–1822 гг.) в связи с российским влиянием. В сб.: Нумизматические чтения Государственного Исторического музея 2014 года. Москва, 24–25 ноября 2014 г. Материалы докладов и сообщений. Москва. C. 33—38.|author=|work=|date=|publisher=}}</ref>. «Ҡарабах Ханлығының 1745—1805 йй. сәйәси хәле тураһында» йылъяҙмаһы авторы Әхмәт бәк Жаваншир был ваҡиғаны 1754 йылда ҡала төҙөлөшөн тамамлау менән бәйле тип яҙған<ref>Qarabağnamələr. I kitab. Bakı, «Şərq-Qərb», 2006, 216 səh.c.183 ISBN 978-9952-34-068-6</ref>. Әммә Пәнәһәбадта аҡса һуғыуҙы ошо датаға бәйләү дөрөҫ түгел, сөнки бында Ибраһимхәлил хан дәүерендә, һәм, Шуша ҡалаһы урынлашҡан ер хакимы ''Шаһназар мәлик үлгәс'', мәлик Овсеп (Хөсәйен) III ҡуйылғандан һуң ғына, 1794 йылда аҡса һуғыла башлаған . Пәнәһәли хакимлығы заманында аҡса һуғылмай . Көмөш аҡса һуғыу хндзристан мәлиге Мирзәханға, хандың әрмән союздашына тапшырылған тигән мәғлүмәт бар<ref>{{Китап|автор=Мирза Адигезаль-бек|заглавие=Карабах-наме|ответственный=|издание=|место=Баку|издательство=|год=1950|страницы=58|страниц=|isbn=}}</ref>, Ҡарабах ханлығының һуңғы йылында тәңкә һуғыу өс әрмән Ағахәсән, Оганес һәм Симонға йоломға откуп бирелгән була<ref name=":0">Акты Кавказской Археографической Комиссии. т. VII, с. 855</ref>. Ханлыҡ Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, урыҫ хакимиәте урындағы валютаға — сәхибкирән һәм пәнәһәбади — артыҡ күтәрелгән курс урынлаштыра. 25 тинлек көмөш ҡушылған сәхибкирән 33,3 — 35,5 рәсәй көмөш тиненә (пәнәһәбади ике тапҡырға арзаныраҡ булған) тигеҙ булған. Урындағы валютаның курсын шулай күтәреү рус хакимиәтенең кавказ аръяғы һәм иран тәңкәләрен рус тәңкәһенә алмаштырыу буйынса алдан уйланылған сәйәсәт һөҙөмтәһе булып торған. Тәүҙән үк был сәйәсәт урындағы курсты дәртләндереүгә нигеҙләнгән<ref name="Этапы монетного обращения">{{Cite web|url=https://www.academia.edu/9491669/Stages_of_monetary_circulation_and_monetary_policy_in_the_Qarabagh_Khanate_1747_1822_._In_connection_with_the_Russian_influence_In_Russian_|title=Акопян А. В., Петров П. Н. Этапы монетного обращения и денежная политика в Карабахском ханстве (1747–1822 гг.) в связи с российским влиянием. В сб.: Нумизматические чтения Государственного Исторического музея 2014 года. Москва, 24–25 ноября 2014 г. Материалы докладов и сообщений. Москва. C. 33—38.|author=|work=|date=|publisher=}}</ref> — «''эске азия тәңкәһен халыҡ курсы буйынса ҡабул иткәнлектән, ҡаҙнаға зыян килеүенә шик юҡ; әммә, минеңсә, халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙырғансы, ҡайһы бер юғалтыу мөмкиндер''», тип билдәләй финанс министры Е. Ф. Канкринға яҙған хатында Тифлис Баш идарасыһы Г. В. Розен<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Акты, собранные Кавказской Археографической Комиссиею. Т. VIII|ответственный=|издание=|место=Тифлис|издательство=|год=1881|страницы=65—68|страниц=|isbn=}}</ref>.<gallery> Файл:Coin karabakh khanate.jpg|Ҡарабах ханлығы, Пәнәһәбад, 1209 г. х. (1794), пәнәһәбад, А тибы, көмөш. Файл:Panabadi.jpg |Ҡарабах ханлығы, Пәнәһәбад, йылы һаҡланмаған, сәхибкирәни, Е тибы, көмөш. Файл:Sahibran_coin.jpg|Ҡарабах ханлығы, Фәтһәли шаһ Ҡажар исеме менән һуғылған, Пәнәһәбад, г. х. 1221, (1806), сәхибкирәни, В тибы, көмөш. </gallery> === Һалымдар === Ҡарабах ханлығында аҡсалата һәм әйберләтә алыусы хан, бәктәр, чиновниктар, дини руханиҙар файҙаһына 30-ҙан ашыу һалым һәм йөкләмә булған<ref>Описание Карабагской провинции, составленное в 1823 году по распоряжению главноуправлявшего в Грузии Ермолова действительным статским советником Могилевским и полковником Ермоловым 2-м. Тифлис, 1866, ведомости 2-34; 112, гл;VI; 123, гл. II/3</ref> == Ҡарабах хандарының шәжәрә ағасы == {{Джеванширҙар}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Таулы Ҡарабах (регион)]] * [[Әзербайжан тарихы]] * [[Әрмәнстан тарихы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/vved.phtml?id=943 Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-Наме. Введение] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text1.phtml?id=945 Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-Наме. Главы 1-6] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Karabag_name/text3.phtml?id=947 Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-Наме. Главы 11-13]{{Әзербайжан ханлыҡтары}} [[Категория:1747 йылда нигеҙләнгән дәүләттәр һәм территориялар]] [[Категория:1822 йылда юҡ булған дәүләттәр һәм территориялар]] [[Категория:Ҡарабах ханлығы]] [[Категория:Ҡарабах тарихы]] [[Категория:Алфавит буйынса ханлыҡтар]] [[Категория:Кавказ тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Әзербайжанда XVIII быуат]] [[Категория:Әзербайжан тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Әзербайжан ханлыҡтары]] cy8z44s01ls85iyvef35r4tfbmch7l6 Ҡарасайҙар 0 160667 1308469 1306096 2026-11-05T18:36:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308469 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарасайҙар''' ({{lang-ru|карача́евцы}}, {{lang-krc|къарачайлыла, таўлула <ref>Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — М.: Наука, 1973. — С. 87.</ref>}}; ''иҫкесә'' [[кавказ татарҙары]], тау татарҙары) — [[Төньяҡ Кавказ|Төньяҡ Кавказдағы]] [[Төрки халыҡтар|төрки телле халыҡ]], [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкес Республикаһының]] төп халҡы. Антропологик тип буйынса ҙур [[европеоид раса|европеоид расаның]] [[Кавкасион раса|кавкасион расаһына]] ҡарай<ref>{{Книга|автор=[[Алексеев, Валерий Павлович|Алексеев В. П.]]|заглавие=Происхождение народов Кавказа|ответственный=|место=М.|издательство=Наука|год=1974|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.[[Төрки телдәр|Төрки ғаиләнең]] [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар телендә]] һөйләшәләр. == Халыҡ һаны == [[Рәсәй|Рәсәйҙә]] 218 403 кеше (2010), улар араһында [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]нда — 194 324 кеше, был республика халҡының 41 % тәшкил итә. Күпмелер ҡарасай [[Ҡаҙағстан]]да (2038—1989 й., 1400—1999 й., 995—2009 й.<ref>[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032705 Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607151247/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=WC16200032705 |date=2020-06-07 }}</ref>) һәм [[Ҡырғыҙстан]]да йәшәй (2509—1989 й., 2167—1999 й., 1731—2009 й.<ref>[http://www.stat.kg/media/files/9cd9d7ee-78f0-413e-885d-80f914049ebf.pdf Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2009 года. Население по национальности и языку.]</ref>), улар 1943 йылда көсләп депортациялау һөҙөмтәһендә ул төбәктәргә барып сыҡҡан. Шулай [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Сүриә|Сүриәлә]], [[Европа]] илдәрендә һәм [[АҠШ|Америкала]] йәшәйҙәр, улары XIX быуатта Кавказдан һижрәт ҡылған мөһәжирҙәр. === Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы йәниҫәп буйынса]]) === [[Файл:Численность карачаевцев и балкарцев на Кавказе по муниципальным образованиям, в %.png|thumb|right|350px|2010 йылғы йәниҫәп буйынса Кавказ муниципаль берәмектәрендә ҡарасайҙар һәм балҡарҙар]] (ҡарасайҙар һаны халыҡтың 5 % артҡан муниципаль берәмектәр күрһәтелде): {| class="wikitable collapsible" |- !colspan=3| Рәсәйҙә район һәм ҡалалар буйынса ҡарасайҙар өлөшө |-align="center" |style="background:#f0f0f0;"| '''муниципаль район, ҡала округы''' |style="background:#f0f0f0;"| '''РФ субъекты ''' |style="background:#f0f0f0;"| '''% ҡарасай''' |- | Кесе Ҡарасай МР | Ҡарасай-Черкес | 86,9 |- | Ҡарасай МР | Ҡарасай-Черкес | 85,3 |- | Прикубань МР | Ҡарасай-Черкес | 75,3 |- | Ҡарасай ҠО | Ҡарасай-Черкес | 75,1 |- | Усть-Джегутин МР | Ҡарасай-Черкес | 69,1 |- | Зеленчук МР | Ҡарасай-Черкес | 33,8 |- | Уруп МР | Ҡарасай-Черкес | 18,3 |- | Черкесск ҠО | Ҡарасай-Черкес | 16,3 |- | Адыге-Хабль МР | Ҡарасай-Черкес | 6,1 |- | Кисловодск курорт-ҡала ҠО | Ставрополь крайы | 5,7 |} == Тарихы == Риүәйттәре буйынса, ҡарасайҙар хәҙер йәшәгән урындарына Ҡырымдан килгән<ref name="Карачай">{{Китап|автор=Семенов П.|часть=Карачай|заглавие=Географическо-статистический словарь Российской империи|ответственный=|издание=|место=Санкт-Петербург|издательство=|год=1865|том=II|страницы=505|страниц=|isbn=}}</ref>. Нисек һанап Т. Х. Ҡумыҡов, фаразлауынса, ҡарасайҙарҙың ҡырым сығышлы, имеш, тигән легендаһы Төньяҡ Кавказ халҡына төрөк баҫҡынсыларының идеологик йоғонтоһо менән бәйле була<ref>''[[Кумыков, Туган Хабасович|Кумыков Т. Х.]]'' Этногенез балкарского и карачаевского народов в исторической литературе // О происхождении балкарцев и карачаевцев. — Нальчик: Кабардино-балкарское книжное издательство, 1960. — С. 14.</ref>. Ҡарасай этнография өлкәһе һәм ҡарасайҙар барлығы тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт 1639 йылға ҡарай: ул Мегрелияға рәсәй илсеһе булып ебәрелгән Федот Елчиндың статейный исемлегендә бирелгән. Уның Илселек приказына яҙған отчётында «Карочай», «Корачея» тураһында телгә алына. «Ҡарасай кенәздәре», ағалы-энеле Эльбуздук һәм Элистан тураһында хәбәр итә<ref>''[[Хотко, Самир Хамидович|Хотко С. Х.]]'' Карачай — страна на вершине Кавказа. Очерки истории и культуры Карачая. — [[Майкоп]]: Полиграф-Юг, 2011. — С. 13. — ISBN 978-5-7992-0655-0</ref>. 1743 йылда урыҫ сығанаҡтары кубань түбәһендә йәшәүсе «татар теле» «харачай» халҡы тураһында хәбәр итә. 1753 йылда Сит ил эштәре коллегияһындағы, яҙмаларҙа [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханына]]<ref>''Хотко С. Х.'' Карачай — страна на вершине Кавказа. Очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — С. 15-16.</ref> буйһонмаусы Харачай тигән халыҡ телгә алына. === Этногенезы === Ҡарасай-балҡарҙарҙың нигеҙ ата-бабалары булып ҡыпсаҡтар тора. XIII—XIV быуаттарҙа тамамланған ҡарасайлы халҡының формалашыуында бер нисә этник компонент ҡатнашҡан. Ғалимдар ҡарасайҙарҙың этногенезына башланғыс биргән һәм тоҡомдарына үҙенең рухи һәм матди мәҙәниәтенең күп һыҙаттарын тапшырған урындағы кавказ халҡын һәм ҡыпсаҡтарҙы<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.elbrusoid.org/upload/iblock/48e/48e3226779ff54166f70a188a8c3b3fc.pdf|автор=Кокиев Г.А.|заглавие=К вопросу о происхождении и времени расселения балкарцев и карачаевцев на нынешней территории|год=1941|язык=русский|издание=История Кабардино-Балкарии в трудах Кокиева Г.А.|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Р.С.Тебуев, Р.Т.Тебуев|заглавие=Очерки истории карачаево-балкарцев|ответственный=К.-М.И.Алиев, академик, действительный член РАЕН.|издание=|место=|издательство=|год=2002|страницы=|страниц=224|isbn=5-93078-107-9}}</ref><ref>{{Китап|автор=Махти Чумаевич Джуртубаев|заглавие=Происхождение карачаево-балкарского и осетинского народов|ответственный=|издание=|место=Нальчик|издательство=|год=2010|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Койчуев А. Д. Лайпанов К. Т.|заглавие=Этногенез карачаевцев и балкарцев.|ответственный=Шаманов И. М.|издание=Издание второе|место=|издательство=|год=2014|страницы=|страниц=152|isbn=978-5-8307-0325-3}}</ref><ref>{{Китап|автор=Махти Чумаевич Джуртубаев|заглавие=Древние верования балкарцев и карачаевцев: краткий очерк.|ответственный=|издание=|место=|издательство=Эльбрус|год=1991-01-01|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> айырып күрһәтә. ==== Генофонды ==== Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса, ҡарасайҙарҙа иң йыш осраған ике Y-хромосомалы гаплотөркөм: R1a1a-M198 — яҡынса 36 % һәм G2a-P15 — яҡынса 31 % асыҡланды. Ҡарасайҙар менән сағыштырғанда, бәләкәйерәк йышлыҡ менән, R1a1a-M198 гаплотөркөмө күрше халыҡтарҙа: [[Абазиндар|абазиндарҙа]] (24 %) һәм черкестарҙа (20 %) осрай. R1a1a гаплотөркөмөнөң ҡарасайлылар һәм күрше халыҡтар араһында юғары проценты [[Евразия]] далаларынан күсенеү миграция һөҙөмтәһе булып тора. G2a-P15 гаплотөркөмө ошондағы автохтон халыҡ — кобан мәҙәниәте<ref>{{Мәҡәлә|автор=Схаляхо Р. А., Почешхова Э. А., Теучеж И. Э., Дибирова Х. Д., Агджоян А. Т., Утевская О. М., Юсупов Ю. М., Дамба Л. Д. и др.|заглавие=Тюрки Кавказа: сравнительный анализ генофондов по данным о Y-хромосомe|ссылка=http://genofond.ru/LoadFile.aspx?file_id=1946|язык=|издание=[[Вестник МГУ]]. Серия XXIII. Антропология|тип=|год=2013|том=|номер=2|страницы=34–48|doi=|issn=}}</ref> ҡәбиләләре менән бәйлелер, тип аңлатып була. Ҡарасайҙарҙа, R1a1a һәм G2a ҡарағанда һирәгерәк, башҡа [[Кавказ]] гаплотөркөмдәре: J2 (7 %), R1b (5 %), I2a (4 %), J1 (2 %), E1b1b1, T1 осрай. Ҡарасайҙарҙа көнсығыш-евразия сығышлы Y-хромосомалар гаплотөркөмө ғәмәлдә бөтөнләй юҡ тип билдәләнә, осрамай<ref>{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=10|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}</ref>. Ҡарасайҙарҙа асыҡланған митохондриаль ДНК-ның төп гаплотөркөмдәре: H. (25,5 %), U1b (10,4 %), U3 (9,4 %), J1 (5,7 %), T1b (5,7 %), U1a (5,7 %), U2e (5,7 %), U5 (5,7 %)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=17|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}</ref>. Ҡарасайҙарҙың митохондриаль ДНК-һы Көнбайыш Кавказдың башҡа популяцияларына яҡын һәм башлыса алғы азия сығышлы. Көнсығыш евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәре бик түбән йышлыҡҡа эйә. Ҡарасайҙарҙа Көнбайыш Кавказдағы башҡа кавказ телле популяциялар менән сағыштырғанда көнсығыш-евразия сығышлы митохондриаль ДНК гаплотөркөмдәренең аҙ булыуы менән билдәләнә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Литвинов С. С.|заглавие=Изучение генетической структуры народов Западного Кавказа по данным о полиморфизме Y-хромосомы, митохондриальной ДНК и Alu-инсерций|ссылка=http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|язык=|издание=|тип=|год=2010|том=|номер=|страницы=18|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004213534/http://ibg.anrb.ru/LitvinovSS.pdf|archivedate=2013-10-04}}</ref>. Балҡарҙар һәм ҡарасайҙар популяцияһында Y-хромосомалы гаплотөркөмдәрҙең йышлыҡ бүленеше (%)<ref>[https://elibrary.ru/item.asp?id=30075262 Генетическая характеристика балкарцев и карачаевцев по данным об изменчивости Y-хромосомы]</ref> === Ҡарасайҙар Рәсәй составында === 1828 йылда Рәсәй империяһы, Кавказ һуғышында формаль нейтралитет иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, Ҡарасай территорияһын баҫып ала. Ҡарасай вәкилдәре һәм һәм батша администрацияһы араһында нейтралитет тураһында килешеү 1826 йылда уҡ төҙөлгән була. Хәрби операция өсөн ҡарасайлыларҙың, 1928 йылдың 9 июнендә черкестар менән бергә Незлобный ауылын ҡыйратыуҙы ла индереп, Кавказ һыҙығына сапҡындары, шулай уҡ Ҡарасайҙа буйһонмаҫ таулыларҙы һыйындырыуҙары<ref name=":0">{{Китап|автор=[[Толстов, Василий Григорьевич|Толстов В.]]|заглавие=История Хопёрского полка, Кубанского казачьего войска. 1696—1896. В 2-х частях. Т. 1|ответственный=|издание=|место=[[Тбилиси|Тифлис]]|издательство=|год=1900|страницы=205—209|страниц=|isbn=}}</ref> сәбәп булып торған. Хәрби операция 17 октябрҙә башлана. Поход өсөн ике колонна ойошторола: беренсеһе, полковник Луковкин етәкселегендә Боргустанская станицаһы янында йыйылғаны [[:ru:Хопёрский 1-й казачий полк|Хопёрский полкының]] 250 казагынан, 120 дон казагынан, 433 кеше йәйәүленән, 2 батарея һәм 2 атлы орудиеһынан торған. Икенсеһе Малка йылғаһы янында, Таш күперҙә, генерал-майор Турчанинов етәкселегендә 550 пехота һалдатынан, 300 һыҙыҡлы казактан, һәм төрлө полктарҙан саҡырылған дон казактарынан, 4 орудиенан һәм 2 ҡул мортиркаһынан торған, ә генерал Эммануэль үҙе беренсе колоннала булған<ref name=":0"/>. [[1828 йыл|1828 йылдың]] 20 октябрендә ун ике сәғәт буйына Хасаука һуғышы барышында артиллерия менән ҡоралланған рус ғәскәрҙәре (генерал Эммануэлдең шәхси командованиеһы аҫтында) был осорҙа олий ([[Вәли (вазифа)|вәли]], хаким) итеп һайланған кенәз Ислам Ҡрымшаухаллыны кенәз командалығындағы ҡарасай ғәскәрен ҡыҫырыҡлаған. Олий Ислам Ҡрымшаухалланы ғәскәренең һаны яҡынса 500 самаһы яугирҙан торған, генерал Эммануэль ғәскәре һаны — 1653 һалдат, 8 орудие һәм 2 кегорновый мортира, һуғышта ҡатнашҡан, һуғыштан һуң тағы 2 орудие менән бер отряд килгән<ref name=":0"/>. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә кенәз Ҡрымшаухалланы янбашы яралана, һәм ҡарасай ғәскәре менән етәкселекте йәш яугир Казбек Байрамҡулов үҙ өҫтөнә ала. Ләкин көстәр тигеҙ булмай, артылыш һаҡсыларына сигенергә тура килә. Рус ғәскәр яғынан юғалтыу иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса А. Л. Гизетти мәғлүмәттәре буйынса, 17-29 октябрҙәге Ҡарасайға экспедиция барышында урыҫ ғәскәре яғынан — Хасаука алышында (Һ20 октябрь) үлтерелгән 44, яраланған 120 кешене лә индереп, 69 кеше үлтерелә, 193 яралана, таулылар ғәскәре яғынан юғалтыуҙар билдәһеҙ. Ҡарасайҙы Рәсәй империяһына ҡушыу батша генералдарының бик мөһим ҡаҙанышы тип һаналған. Г. А. Эммануэль үҙенең еңеүен билдәле Фермопилды алыу<ref>Социально-экономическое, политическое и культурное развитие народов Карачаево-Черкесии. 1790—1917. Сборник документов. — Ростов-на-Дону, 1985. — С. 39.</ref> менән сағыштырған. Әммә Ҡарасай 1834 йылда ғына Рәсәй составына бөтөнләй инә<ref>{{Cite web|url=http://kavkaznasledie.ru/?p=414|title=Рапорт о переговорах с карачаевцами о возобновлении подданства России. 24 сентября 1834 г|author=[[Розен, Григорий Владимирович|Розен Г. В.]]|work=|date=|publisher=}}</ref>. 1855 йылда, ҡарасайлыларҙың Рәсәй менән союзын нығытыу өсөн, генерал Козловский 3 батальондан торған отряды менән өс аҙна эсендә бушлай (сығымдарһыҙ) Ҡарасайҙың үтеп сыҡҡыһыҙ таулы урындарынан тәүге тәгәрмәсле юл һалдыра<ref name="nekrolog">Генерал от инфантерии Викентий Михайлович Козловский (Некролог) // [[Русский инвалид]], 1873, № 21.</ref>. XIX б. аҙағында — XX б. башында нәшер ителгән [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] Баталпашинский бүлегенең этник составын тасуирлап, былай тип билдәләне: <blockquote>Үрге Кубань үҙәнендә, уның урманлы тарлауығынан юғарыраҡ, Оло Ҡарасай тип аталған урында, элек-электән ҡарасай татар ҡәбиләһе йәшәй, ул 1841 йылда Рәсәйгә буйһондо һәм үҙенең ерендә ҡалды, айырыуса малсылыҡ менән шөғөлләнәләр; көтөүҙәре бик ҙур. Бында {{comment|айран|кефир}} атайсалы. Ҡарасайлылар түлле халыҡ, күп балалылар һәм 1865 йылда быға тиклем кеше аяғы баҫмаған Теберды уйһыулығын үҙләштерҙе<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Баталпашинск}}</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> </blockquote> 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй империяһында 26 877 ҡарасай иҫәпләнгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Карачаевцы}}</ref>. XIX быуат аҙағында [[йылҡысылыҡ]] һәм малсылыҡ ҡарасайлыларҙың төп шөғөлө булып ҡалған </span><ref>{{Китап|автор=|заглавие=Алфавитный список народов, обитающих в Российской империи|ответственный=|издание=|место=CПб.|издательство=|год=1895|страницы=39|страниц=|isbn=}}</ref>. === Ҡарасайҙар СССР составында === [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда, [[1920 йыл]]да Ҡарасайҙа ихтилал булған. Август аҙағында, Ҡарасай автономиялы өлкәһенең тау араһындағы Хурзук, Өсҡолан һәм Ҡарт-Журт ауылдарына IX армия вәкиле Черёмушкин командалығында 100 кешенән торған ҡыҙылармеецтар отряды килгән<ref>''Алиев У. Д.'' Карачай. Историко-этнологический и культурно-экономический очерк. — Черкесск: Истоки. Печатается по изданию: Умар Алиев. Карачай. Крайиздат. Севкавкнига. Ростов-на-Дону. 1927, 1991. — С. 181.</ref>, улар өс атылып һуңынан ар, «асыҡтан-асыҡ Совет власына ҡаршы ихтилалға саҡырыусы» өс кулакты атып үлтерә. Советтарға ҡаршы булған ҡарасайҙарҙың хәлле өлөшө был ваҡиғаны тиҙ генә үҙ яйына файҙаланып, халыҡты ихтилалға күтәрә. Баш күтәреүселәр, Өсҡолан ауылы янында көтмәгәндә һөжүм итеп, ҡыҙылармеец отрядын ҡырып һала. Ике ҡыҙылармеец менән Черёмушкин ҡасып өлгөрә. Ҡарасай "кулактарының юғары ҡатлам"ы төҙөгән штаб һәм ихтилал етәксеһе Солтан Ҡылысгәрәй Совет власына ҡаршы «изге һуғыш» иғлан итә. Ләкин ойошторолған һөйләшеүҙәр, "[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сәйәси хеҙмәткәрҙәренең политработник энергияһы арҡаһында, Ҡарасайҙағы Совет власының ауыр осоронда "аҡ-йәшел"дәрҙе ҡан түкмәйсә сигендергәндәр"<ref name=":1">''Шевцов И. Б.'' Особое задание. — {{М.}}: Политиздат, 1965.</ref>. [[1930 йыл|1930 йылдың]] мартында, коллективлаштырыу барышында ебәрелгән артыҡ перегиб һәм искривлениелар арҡаһында көсөргәнешле шарттарҙа Ҡарасайҙа баш күтәреүселәр сығышы тоҡана. Яҡынса 5000 кеше был ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша. 2000-дән ашыу баш күтәреүсе ҡорал менән сыға, синфи сығышы буйынса «кулактар» — 220, «урта хәллеләр» — 1059 һәм ярлылар — 517. Өҫтәүенә һуңғылары (ярлылар) араһынан күпселеге элекке ихтилалдарҙа ҡатнашҡан була. Ихтилал етәкселәре совет власын ҡолатыу, Ҡарасайҙа "халыҡ власы"н урынлаштырыу маҡсатында, төп үҙәктәрҙе (Микоян-Шахар, [[Кисловодск]] һәм [[Черкесск|Баталпашинск]]) баҫып алыу бурысын ҡуйған. Ихтилал баҫтырыла<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/27097|title=Доклад СОУ ОГПУ за время с 1 по 15 апреля 1930 г. об операции органов ОГПУ по кулацкой контрреволюции. 10 мая 1930 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|accessdate=2017-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509180900/http://istmat.info/node/27097 |date=2017-05-09 }}</ref>. === Ҡарасайлыларҙы ҡыуыу депортация === 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса СССР-ҙа 75 763 ҡарасай иҫәпләнә<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=// [[Демоскоп]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/619jgqzIO|archivedate=2011-08-23}}</ref>, шуларҙан 70 301 кеше Ҡарасай автономиялы өлкәһендә<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=13|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по регионам России|publisher=// [[Демоскоп]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CB72cKG|archivedate=2011-08-25}}</ref> йәшәгән. 1942 йылдың август башынан алып 1943 йылдың ғинуар аҙағына тиклем Ҡарасай автономиялы өлкәһе немец оккупацияһында ҡала. 1943 йылдың 12 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы, ә 14 октябрҙә — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ҡарасайҙарҙы Ҡарасай автономиялы өлкәһенән Ҡаҙаҡ СССР-ына һәм Ҡырғыҙ СССР-ына мәжбүри күсергәндәр<ref name="Скепсис">{{Cite news|title=Депортация народов|publisher=// [[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай|language=}}</ref>. Был документтарҙа ҡыуыуҙың сәбәбен шулай аңлатҡандар: <blockquote> «оккупация осоронда күп кенә ҡарасайҙар үҙҙәрен хыянатсыл тотоуы, совет власына ҡаршы көрәш алып барыу өсөн немецтар ойошторған отрядтарға инеүе, намыҫлы совет граждандарын немецтарға һатҡаны, тау артылыштары аша Кавказ аръяғына һөжүм итеүсе немец ғәскәрҙәренә юл күрһәтеп оҙатып йөрөгәндәре, ә оккупанттарҙы ҡыуып сығарғандан һуң совет власы уҙғарған сараларға ҡаршы торғандары, бандиттарҙы һәм немец агенттарын власть органдарынан йәшереп, уларға әүҙем ярҙам иткәндәре» менән бәйле<ref name="Скепсис"/><ref name="Полян">{{cite news|title=Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)|publisher=// Memo.ru|url=http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm|author=Павел Полян|lang=|accessdate=2020-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm|archivedate=2012-11-14}}</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>Ҡарасай халҡын көс менән ҡыуыуҙы депортация тәьмин итеү өсөн 53 327 кешенән торған ғәскәри берләшмәләр йәлеп ителгән, һәм 2 ноябрҙә мәжбүри күсереү үткәрелә, һөҙөмтәлә Ҡаҙағстанға һәм Ҡырғыҙстанға 69 267 ҡарасай депортацияға дусар ителгән. Һуңынан урында тағы 329 һәм Кавказдың башҡа райондарынан 90 ҡарасайлыны табып депортациялағандар; бынан тыш, 2543 ҡарасай Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланған була: тыуған йортона ҡайтыу урынына улар ҙа спецкомендатураларға эләгә<ref name="Полян"/>. 14 йыл дауамында ҡыуылып йәшәгән ҡарасайҙар, [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. Хрущев]] ваҡытында, 1957 йылда, өлөшләтә аҡлана һәм Тыуған иленә ҡайтыу мөмкинлеген ала. == Теле == Ҡарасайҙар [[Төрки телдәр|төрки телдәргә]] (төрки телдәр ғаиләһе эсендә ниндәйҙер конкрет төркөмгә ойошоуы буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә) ҡараған [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар телендә]] һөйләшә. Был йүнәлештә, әүҙем булмаһа ла, тикшеренеүҙәр дауам итә. Бөтә тере төрки телдәр араһында иң яҡындары:[[Ҡараим теле|ҡараим]], [[Ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]] һәм [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым татарҙары]] теле, ә үле төрки телдәренән — «Куманикус кодексы» тип аталған XIV быуат яҙма ҡомартҡыһы теле<ref name="Языки народов СССР">{{Китап|автор=|заглавие=Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|том=2|год=1966|страницы=213|isbn=}}</ref>. Яҙмаһы (1937 йылдан) [[кириллица]] графикаһы нигеҙендә. Быға тиклем латиница ҡулланылған. == Дин һәм мәҙәниәт == [[Файл:Karachay.jpg|thumb|250px|слева|Ҡарасай ҡыҙы милли кейемдә ]] 1865 йылда сыҡҡан «Географическо-статистический словарь Российской империи» һүҙлегендә билдәләнеүенсә, ҡарасайҙар 1782 йылда ислам дине тота башлай, шуға тиклем мәжүси булғандар<ref name="Карачай"/>. Мәгәр XIX быуатҡа тиклем инаныстары [[христианлыҡ]], [[ислам]] һәм элекке йолалары ҡатнашмаһынан торған. Тәңрегә ({{lang-krc|Тейри}}), изге ағастарға, таштарға табыныу, сихырға ышаныу һаҡланған. «Ёзден адет» тип аталған ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тотҡандар<ref>[http://karachays.com/index/0-98 Ёзден адет — этический кодекс карачаево-балкарцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220220305/http://karachays.com/index/0-98 |date=2009-12-20 }} // Карачаевцы</ref>. Хәҙерге ваҡытта күпселек ҡарасайҙар [[Сөнниҙәр|сөнни]] [[Мосолмандар|мосолман]]<ref>{{cite news | title=Внешние факторы радикализации ислама на Кавказе | publisher=// Институт религии и политики | url=http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html | archiveurl=https://archive.today/20120802092325/http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html | archivedate=2012-08-02 | lang= | access-date=2011-04-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110326094620/http://www.i-r-p.ru/page/stream-event/index-13528.html |date=2011-03-26 }}</ref>. Ҡарасай халҡының мәҙәниәтендә ололарға һәм ҡунаҡтарға хөрмәт күрһәтеү ҙур урын тора. == Ҡарағыҙ == * [[Балҡарҙар]] * [[Ҡарасай тоҡомло һарыҡтар]] * [[Ҡарасай аты]] * [[Ҡарасай флагы]] * [[Төркиҙәр]] * [[Эльбрус]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} ;Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Карачаевцы|том=Ia}} * {{книга |автор=[[Щукин, Иван Семёнович|Щукин И. С.]] |заглавие=Материалы для изучения карачаевцев |ссылка=https://www.prlib.ru/item/426823 |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Тип. П. П. Рябушинского |год=1913 |страниц= |тираж= |ref= }} * {{книга|автор = |часть = Карачаевцы|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий |ссылка =|место = М.|издательство = Дизайн. Информация. Картография|год = 2010|страниц = 320|isbn = 978-5-287-00718-8}} * {{статья|автор =Мингазов Ш. Р.|заглавие =Наследники великой Болгарии в Западной Европе|издание=Филология и культура. Philology and Culture |год=2012|номер=1 (27)|страницы=201—207}} * [[Казиев, Шапи Магомедович|Казиев Шапи]], Карпеев Игорь. [http://www.kaziev.ru/index/povsednevnaja_zhizn_gorcev_kavkaza_v_19_v/0-37 Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.] == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.karachays.com Сайт о Карачае и карачаевцах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607114855/http://www.karachays.com/ |date=2020-06-07 }} * [http://karachay-malkar.com/ Сайт о карачаево-балкарском народе]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.kavkaz-uzel.eu/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 Хасаука һуғышы] * [https://web.archive.org/web/20200630233920/https://www.riakchr.ru/v-karachaevskom-rajone-kchr-sostoyalos-otkryitie-memorialnoj-plityi-na-meste-xasaukinskogo-srazheniya/ Память о Хасаукинском сражении] * [https://tass.ru/obschestvo/5748961 Карачаево-Черкесия вспоминает о жертвах депортации] {{ВС}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Кавказ халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Депортацияланған халыҡтар]] [[Категория:Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 8bj29u2xiuia7kr28fc6bmb0461th8w Ҡарайымдар 0 160842 1308466 1297893 2026-11-05T18:16:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308466 wikitext text/x-wiki '''Ҡараи́мдар''' (ҡараим ҡырым диалекты: бер. ''къарай'', күп. ''къарайлар''; тракай диалекты: бер. ''karaj'', күп. ''karajlar''; {{Lang-hbo|קָרָאִים}} — «караим», туранан-тура: ''уҡый белеүселәр'') — Көнсығыш Европала ҡараимизмдың [[Төрки телдәр|төрки телле]] эйәреүселәренән килеп сыҡҡан ҙур булмаған этник төркөм. Ҡараим теле [[төрки телдәр]]енең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарай. Лексик составы гебраизмдарҙың күп булыуы менән айырылып тора. Төньяҡ (тракай), көньяҡ (галич) һәм ҡырым диалекттары бар. Ҡараим теленең Ҡырым диалекты Литва һәм Көнбайыш Украиналағы ҡараим теле диалектынан һиҙелерлек рәүештә айырыла. Әлеге ваҡытта тракай диалектынан башҡалары ғәмәлдә юғалған<ref>Today, the only living variety of Karaim is spoken in Lithuania. While it is highly endangered, the two other major varieties, those of the Crimea and Halich, are practically extinct. // [http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf Csató, Éva Á. and Nathan, David (2007) 'Multiliteracy, past and present, in the Karaim communities.' Language Documentation and Description, 4. pp. 207—230.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221011823/http://eprints.soas.ac.uk/6083/1/karaim_orthography.pdf |date=2013-12-21 }}</ref>. == Этимологияһы == «Ҡараим» һүҙе IX быуатта ҡулланылышҡа инә, башта дини төркөмдө билдәләү өсөн ҡулланыла<ref>Этимология слова «караим» связана с [[иврит]]ским глаголом кара́ ({{Lang-he|קרא}}) (читать), связанным со Священным Писанием Микра ({{Lang-he|מקרא}}). Образованная от него форма существительного карай (буквально «чтец») во множественном числе имеет форму караим («чтецы»).</ref>. Рәсәй империяһында дин тотоу милләткә бәйләмәйенсә күрһәтелә. СССР-ҙа дин урынына кешенең милләте күрһәтелә. Шуға ярашлы, совет тюркологияһында «ҡараим» термины ҡараим этносы атамаһы булараҡ теркәлә<ref name="musaev">Мусаев К. М. Грамматика караимского языка. Фонетика и морфология. — М.: Наука, 1964 — С. 6</ref>. Хәҙерге заман урыҫ телендә был һүҙ, дингә бәйләмәйенсә, этник сығышты ғына, һирәк кенә, милләткә бәйләмәйенсә, ниндәй конфессияға ҡарауын күрһәтә. Ҡараим этносы вәкилдәре өсөн түбәндәге терминдар ҡулланыла: * '''ҡараим-төрки''', '''Ҡырым ҡараимдары''', '''ҡараи''', '''ҡарайлар''', '''Ҡырым ҡарайлары''' — ҡараимдарҙы йәһүдтәргә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу маҡсатында, бигерәк тә «Украинаның ҡырым ҡараимдарының Бөтә халыҡ съезы» һәм ҡырым ҡараимдарының «Ҡырымкарайлар» ассоциацияһы" кеүек атамаларында ҡараимдарҙың сығышы буйынса төрки теорияһы яҡлылар тарафынан ҡулланыла; * '''ҡараиттар''' — «Ҡараим халыҡ энциклопедияһында», шулай уҡ XIX быуаттың Рәсәй көнсығышты өйрәнеүселәре тарафынан ҡулланыла; * '''Ҡырым ҡараимдары''', '''Көнсығыш Европа ҡараимдары''' — иудаизм буйынса белгестәр тарафынан ҡулланыла һәм дөйөм алғанда ҡараим этносын аңлата; * '''Ҡырым (литва, луцко-галич) ҡараимдары''' — бер юлы милләтте һәм йәшәгән территорияны күрһәтә (мәҫәлән, ҡырым тататарҙарына ҡағылышлы); * '''көнбайыш ҡараимдары''' — Көнбайыш Украинала ([[Луцк]], Галич), шулай уҡ [[Литва]] һәм [[Польша]]ла йәшәгән ҡараимдарҙы берләштерә; мәҫәлән, К. Мусаев грамматикаһында ҡулланыла. == Ҡараимдарҙың Ҡырымға килеп төпләнеүе == Йәнле һөйләү теле, ауыҙ-тел фольклоры буйынса, йолалары һәм тормош-көнкүрештәре йәһәтенән улар тирәһендә йәшәгән төрки халыҡтарна оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан<ref>Цитата: «… Живя в продолжение многих веков под владычеством татар, караимы переняли от них не только язык, но и одежду, образ жизни, некоторые суеверия и многие бытовые обычаи. Шестьдесят-семьдесят лет тому назад они, по своему внешнему виду, почти не отличались от татар, только их тип, значительно уклоняющийся от монгольского типа, обличал их иное происхождение. Домашняя обстановка, домашняя утварь, кухня — всё было у них на татарский лад..Даже и кенаса, по свей меблировке, имели вид мечетей.» Опубликовано в: [[Казас, Илья Ильич|Казас И. И.]] [http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/12.---------------------------------------------------.---.------------i.html Общие заметки о караимах // Караимская жизнь. — М., 1911. — Кн. 3-4, август-сентябрь. — С. 37-72]</ref>, ҡараимдар [[Йәһүдилек|иудаизмға]] туғандаш булған ҡараизм динен тота, эш ҡағыҙҙарында, ғилми хеҙмәттәрҙә, литургия һәм эпитафияларҙа боронғо йәһүд телен файҙаланалар.. Ошоға бәйле ҡараимдарҙың килеп сығышын ике төрлө аңлатырға: семиттарҙан һәм хазарҙарҙан килеп сыҡҡандар тип фаразларға була. Әммә был фараздарҙың икеһе лә фәнни йәһәттәр бәхәстәр тыуҙыра. Ғалимдарҙың бер өлөшө ҡараимдар менән йәһүдтәр араһындағы айырманы атай<ref name="Frid">К. Фрид, И.Ландау, Т. Коен и А.Гольдшмидт. ''О некоторых генетических и полиморфных особенностях караимской общины.''//''הרפואה''. Журнал медицинских профсоюзов в Израиле. Том LXXV No 12 Декабрь, 15, 1968, с. 507—509. Генетическая лаборатория Еврейского Университета. Университетская клиника «Адасса», Иерусалим</ref>, икенселәре ҡырым ҡараимдары менән литва ҡараимдары араһындағы айырмалыҡтарға күрһәтә<ref name="Там же">[http://forum.tatar.info/index.php?showtopic=4732 Там же Цитата: ''Литовские караимы переселились в Тракай в XIV в., и за 600 лет и крымские, и тракайские караимы при всей обособленности своего быта и эндогамии могли не испытать влияния местного населения. Во всяком случае, в соотношении '']''[[Кешенең ҡан төркөмө|групп крови АВО]] обе группы различаются. А о генетическом контакте с местным населением по отношению к южной крымской группе, как мы убедимся дальше, можно говорить с известной определенностью.'' {{Wayback|url=http://forum.tatar.info/index.php?showtopic=4732|date=20140419013425}}.</ref>, шул уҡ ваҡытта европа һәм урта диңгеҙ ҡараимдары араһындағы оҡшашлыҡ та иҫбат ителә. === Семит (йәһүд) теорияһы === Был теорияға ярашлы, ҡараимдар йәһүдтәрҙең этнолингвистик төркөмөнән килеп сыҡҡан<ref>Цитата: «Лишь крымские и литовско-польские караимы превратились в особую этнолингвистическую группу.» Опубликовано в: [https://eleven.co.il/article/11972 Караимы] // Электронная еврейская энциклопедия</ref> . Был теория XIX быуат аҙағына тиклем йәшәй<ref name="Duvan">Цитата: '<nowiki/>'''Происходя из потомства Авраама, народа Израиля, мы, Караимы, исповедуем Закон Моисеев''''. Название же «караим» происходит от корня глагола «каро» (קָראׁ) — «читать», слово же «карай» (קָרָאִי) — прилагательное «читающий», «караим» (קָרָאִים) — множественное число «читающие», то есть придерживающиеся Св. Писания. Называемся также «бене Микра» (בְּנֵי מִקְרָא), то есть «сыны Св. Писания». Придерживаясь точного смысла Св. Писания, мы никаких толкований, которым нет подтверждения в самом Св. Писании, не принимаем. Таким образом '''мы сохраняем Моисеев Закон в том виде, как он был до появления Талмуда в народе Израиля'''. Эпитет же «караим» (קָרָאִים) стали мы придавать себе со времени появления Талмуда,'''для отличия от талмудистов''' Опубликовано в: [[Дуван Я.]] [http://www.karaimskijkatichizis.estranky.cz/clanky/2.------------------------------------------------.html Катехизис, основы Караимского закона. Руководство по обучению Закону-Божию Караимского юношества]. — СПб., 1890. </ref><ref>[http://www.karaimskajazizn.estranky.cz/clanky/44.----------------------------------------------------------------------------------------------------------------.html Происхождение караимов в книгах и текстах караимских учёных]</ref>. Әлеге ваҡытта ҡараим юлбашсылары было теорияны тәнҡит утына тота<ref>См., напр., А. А. Бабаджан, «Публикации о крымских караимах или История одного „верблюда“», в газете «Къырым» № 22(1190), 19-е марта 2008</ref>.<ref name="Kachanov">«Мы, караимы, не имеем общей точки зрения о своём происхождении, об этногенезе нашего маленького, но великого народа…Мало того, идёт страшный раскол среди нас по поводу взглядов о происхождении. Одни говорят: — „Мы тюрки, Караи“, другие — „Мы евреи“. Практически наблюдается глухая стена, одни не хотят слышать других. Доходит до прямых оскорблений..» // [http://www.karaims.com/page.php?cod=ru&page=37&node=0 Сайт московского караимского общества]</ref><ref name="slavael">[http://karaimbook.com Сайт феодосийского караима Вячеслава Ельяшевича]</ref>. === Хазар (төрки) теорияһы === Был теорияға ярашлы, ҡараимдар — [[хазарҙар]]ҙың — [[X быуат|VII — X быуаттарҙа]] йәшәгән күсмә төрки халыҡтарының вариҫтары, улар иудаизмды ҡабул иткән һәм Ҡырымда ла төпләнгән. == Генетикаһы == 2005—2013 йылдарҙа Көнсығыш Европа илдәрендә, башлыса Ҡырымда йшәгән 28 ҡараимдың генетик сигнатураһы тикшерелә. Ошо тикшеренеүҙәр нигеҙендә Кевин Алан Брук, яһалған һығымтаны килә , көнсығыш европа һәм яҡын Көнсығыш Европа ҡараимдарҙың килеп сығышы ашкеназ, сефард һәм көнсығыш йәһүдтәргә яҡын, тигән һығымтаға килә<ref name="Brook">Kevin Alan Brook, "The Genetics of Crimean Karaites, " ''Karadeniz Araştırmaları'' № 42 (Summer 2014): pp. 69-84, [http://www.karam.org.tr/DergiPdfDetay.aspx?ID=859 pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328095142/http://www.karam.org.tr/DergiPdfDetay.aspx?ID=859 |date=2020-03-28 }}</ref><ref>Kevin Alan Brook, Leon Kull, and Adam J. Levin, "The Genetic Signatures of East European Karaites, " August 28, 2013,</ref>. Ҡараимдарға «мажор» Y-хромосома гаплотөркөмөнөң булмауы хас. G2a, J1, J2 гаплотөркөмдәре булған ҡараимдар генофондтың яртынан күбеһен тәшкил итә. Артабан R1b, E1b1b һәм L1b1 гаплотөркөмдәре килә. === Эмансипация === ==== Рәсәй империяһы ==== Екатерина II осоронда уҡ, Рәсәй империяһында йәһүд динен тотоусыларға ҡарата ҡулланылған сикләүҙәр ҡараимдарға ҡағылмай, тигән күрһәтмә бирелә.Ҡараимдар, йәһүдтәрҙән айырмалы рәүештә, ҡаҙнаға һалымды аҙыраҡ түләй, уларға ер һатып алырға рөхсәт ителә. Шуға ла ҡараимдар араһында эре ер биләүселәр һәм сәнәғәтселәр барлыҡҡа килә. ==== Австро-Венгр империяһы ==== Польша бүлгесләнеп, Галиция [[Австрия]] составына ингәндән һуң ([[1772 йыл|1772]]) Галич ҡараимдары христиандар менән тиң хоҡуҡлылыҡ алыуға өлгәшә. ==== Нацист Германияһы ==== Гитлер власҡа килгәс, Германияла йәһүдтәргә ҡаршы ҡануниәт ҡабул ителә. Берлиндың ҡараим ойошмаһы [[1934 йыл]]да [[Өсөнсө рейх]]тың эске эштәр министрлығына, Рәсәйҙә бирелгән юридик статустарына ярашлы ҡараимдарҙы йәһүдтәр тип танымаҫҡа, тигән үтенес менән мөрәжәғәт итә. Министрлыҡ уларҙың үтенесек өлөшләтә ҡәнәғәтләндерә. Улар йәһүд дини ойошмаһына ҡарамай,әммә «раса буйынса биологик ҡылыҡһырлама» һорау тыуҙыра, тигән һығымта яһала<ref>[http://www.karaite-korner.org/holocaust.htm Nehemia Gordon. Karaites in the Holocaust? A Case of Mistaken Identity]</ref>. Икенсе донъя һуғышы йылдарында бер нисә йәһүд ғалимы — М. Балабан ([[1877 йыл|1877]]—[[1942 йыл|1942]]), З. Калманович ([[1881 йыл|1881]]—[[1944 йыл|1944]]) һәм И. Шипер (1884—1943) — немец оккупацион властарына, ҡараимдар йәһүд расаһына ҡарамай, тигән һығымтаға килеүҙәрен белдерә шуның менән ҡараимдарҙы күпләп юҡ итеүгә юл ҡуйылмай<ref name="eleven">[https://eleven.co.il/article/11972 Статья «Караимы» в «Электронной еврейской энциклопедии»]</ref><ref>[http://www.mjcc.ru/news/1333/index.html Караимы: кто они? // Сайт МЕОЦ]</ref>. Ә бына [[Рига]]<ref name="Gurwitz">[http://www.erlangen.de/Portaldata/1/Resources/080_stadtverwaltung/wladimir/pdf/Die_Schuld_am_Holocaust,_Percy_Gurwitz.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217224444/http://www.erlangen.de/Portaldata/1/Resources/080_stadtverwaltung/wladimir/pdf/Die_Schuld_am_Holocaust,_Percy_Gurwitz.pdf |date=2013-12-17 }} Percy Gurwitz Die Schuld am Holocaust</ref>, [[Краснодар]]<ref>[http://www.karaims.com/page.php?cod=ru&page=225&node=215&p=288 Официальный сайт Московского Караимского Общества]</ref>, [[Одесса]] һәм [[Херсон]]да, министрлыҡтың ошо бойороғо үҙ көсөнә инеп өлгәрмәгәнлектән, йәһүдтәр менән бергә ҡараимдар ҙа күпләп язалана<ref name="Akhiezer">[http://www.lechaim.ru/ARHIV/180/ahiezer.htm Потерянные колена, фарисеи и потомки хазар, Голда Ахиезер, Лехаим (180), Апрель 2007]</ref>. == Тарихы == === Ҡырым ханлығы === [[Ҡырым ханлығы]]ның баш ҡалаһы Солхатта (хәҙер Иҫке Ҡырым) һәм Кафала (хәҙер [[Феодосия]]) ҡараим ойошмаһы XIII быуатта уҡ була<ref>Цитата: «Самое первое свидетельство о существовании в Крыму караимской общины, которое датируется 1278 г. В этом году в Солхате побывал византийский караим Аарон бен Иосиф а-Рофе (ок. 1250—1320 гг.). В своей книге „Сэфер а-мивхар“ („Книга избранных трудов“) ученый сообщает, что в 1278 г. между караимской и раббанитской общиной Солхата состоялся календарный спор. Не менее древней является караимская община Каффы (современная Феодосия): данные косвенных источников позволяют исследователям считать 1292 г. годом основания караимской синагоги в Каффе». Источник: [http://library.eajc.org/page66/news13445 Татьяна Щеголева. Караимы Крыма: история и современное состояние общины // ЖУРНАЛ «ЕВРЕИ ЕВРАЗИИ» № 1 (8) Январь — Март 2005 Тевет — Адар II 5765] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327083753/http://library.eajc.org/page66/news13445 |date=2014-03-27 }}</ref>. Ҡырымда Чуфут-Кала ҡараимдарҙың төп үҙәге була<ref name="smirnov">Цитата: «Караимы, как остаток некогда господствующего в Крыму целого народа хазар, вытесненного оттуда другой, хотя и родственной тюркской народностью, основались в своём старинном укреплении…Чуфут Кале». Опубликовано в: [http://www.nlr.ru/ar/staff/smir.htm Смирнов В. Д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108031027/http://www.nlr.ru/ar/staff/smir.htm |date=2009-01-08 }} ''Татарско-ханские ярлыки из коллекции Таврической Ученой Архивной комиссии''// Известия Таврической Ученой Архивной комиссии, 1918, № 4, С.1—19.</ref>; XIX быуатта уҡ уның халҡы, нигеҙҙә, ҡараимдарҙан тора. == Хәҙерге заманда ҡараим общинаһы == === Украина ҡараимдары === Ҡараимдар, [[Ҡырымшаҡтар|ҡырымчаҡтар]] һәм [[ҡырым татарҙары]] менән бер рәттән, де-факто [[Ҡырым]]дың автохтон халҡы тип танылған 2014 йылғы ваҡиғалар һөҙөмтәһендә (Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуы) [[Ҡырым Республикаһы|Ҡырымда]] йәшәгән ҡараим халҡы, [[Рәсәй Федерацияһы]] юрисдикцияһы аҫтына алына. Ҡараимдарҙың Ҡырым милли-мәҙәни йәмғиәте идараһы ағзаһы Б. С. Бебеш биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 2003 йылда Симферополь ҡалаһында 320; Евпатория ҡалаһында — 260; Феодосияла — 100; Баҡсаһарайҙа — 57 ҡараим йәшәгән<ref name="autogenerated2">В. С. Глаголев [http://ec-dejavu.ru/k/Karaites.html Философско-религиозные аспекты в изучении караимов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007231934/http://ec-dejavu.ru/k/Karaites.html |date=2008-10-07 }} // Религия и культура: Россия. Восток. Запад: Сб. ст. / Под ред. Е. А. Торчинова. — СПб.: Изд-во СПб. ун-та, 2003, с. 231—250.</ref>. ==== Демография ==== Ҡараимдарҙың Ҡырым милли-мәҙәни йәмғиәте идараһы ағзаһы Б. С. Бебеш биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, 2003 йылда Харьковта 30 ҡараим; Одессала — 100; Николаевта — 40; Днепропетровск ҡалаһыында — 20; Галичта — 10 ҡараим йәшәгән<ref name="autogenerated2"/>. ==== Дине ==== * Киевская кенасса === Рәсәйҙәге ҡараимдар === ==== Демография ==== 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙа]] 449 ҡараим йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһында 354 ҡараим йәшәгән, шул иҫәптән [[Мәскәү]]ҙә һәм [[Мәскәү өлкәһе]]ндә 138, [[Санкт-Петербург]]та 53 ҡараим йәшәгән. 2010 йылғы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһында 205 ҡараим, шул иҫәптән Мәкәүҙә 89, Санкт-Петербургта 22 һәм Мәскәү өлкәһендә 18 ҡараим йәшәгән. Тик өс кеше генә ҡараим телендә һөйләшә алыуҙарын белдергән. ==== Билдәле шәхестәре ==== Күренекле шәхестәре араһында билдәле разведчик, тарихсы һәм дипломат Иосиф Ромуальдович Григулевич, композитор Самуил Моисеевич Майкапар, йәмәғәт эшмәкәре Соломон Самойлович Крым, актёр Сергей Тонгур, [[волейбол]]ист, олимпия уйындары чемпионы, атҡаҙанған спорт мастеры Марина Кумыш, урта быуаттар әҙәбиәте тәржемәсеһе Ананий Самойлович Бобович бар. * Симферопольская кенасса * Феодосийская кенасса * Евпаторийская кенасса == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20140502060235/http://tavrida.museum.crimea.ua/index.php/catalogues/125-catalogue/489-karaim-magazine?showall=1&limitstart= КАРАИМСКИЕ ЖУРНАЛЫ: Библиографический указатель статей и иллюстраций] * Тюркские народы Крыма: Караимы. Крымские татары. Крымчаки — Москва, 2003. — 459 стр. ISBN 5-02-008853-6 * {{Китап|автор=Глаголев В. С.|заглавие=Религия Караимов|ссылка=https://mgimo.ru/upload/iblock/bf9/religiya-karaimov.pdf|ответственный=|место=М.|издательство=Издательство [[МГИМО]]-университет|год=2018|том=|страниц=158|страницы=|isbn=|ref=Глаголев}} == Һылтанмалар == * [http://karai.crimea.ua/ Сайт Всеукраинской Ассоциации крымских караимов «Крымкарайлар»]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.karaimi.org/ Караимы Польши]{{ref-pl}},{{ref-en}} * [http://www.karaim.eu/ Караимы Литвы]{{ref-lt}},{{ref-en}} * [http://karaites.narod.ru/ Караимы Украины]{{ref-ru}} * [http://turkology.tk/library/n4 Статьи о караимах на сайте «Тюркологические публикации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614145305/http://turkology.tk/library/n4 |date=2020-06-14 }}{{ref-ru}} * {{ЭЕЭ|1405|Подраздел «Караимы»}} * [http://www.ccssu.crimea.ua/crimea/etno/ethnos/karaimy/index.htm О караимах на сервере Таврического национального университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606033357/http://ccssu.crimea.ua/crimea/etno/ethnos/karaimy/index.htm |date=2012-06-06 }}{{ref-ru}} * Научно-популярный фильм [https://www.youtube.com/watch?v=a50LOrKC1CU Неизвестные караимы] * [http://karaimbook.com/ Энциклопедия крымских караимов] {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Ҡырым халыҡтары]] [[Категория:Польша халыҡтары]] [[Категория:Украина халыҡтары]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 6lv0p75qyqd6hhajbk3qwe378q52vyf Ҡырғыҙстан тарихы 0 160972 1308550 1292162 2026-11-05T23:21:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308550 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Ҡырғыҙҙар|Ҡырғыҙ халҡы]] тарихы [[Ҡырғыҙстан]] исеме аҫтында 3000-дән ашыу йыл тәшкил итә. Тауҙар араһында урынлашыуы арҡаһында айырымланыуға ҡарамаҫтан, Ҡырғыҙстан тарихи сауҙа [[Бөйөк Ебәк юлы]] өлөшө булараҡ бик мөһим роль уйнай. XIII быуатта уларҙы монголдар баҫып алғанға тиклем, ҡырғыҙҙар менән Төрки, Уйғыр ҡағанаттары һәм кидандар идара итә, һуңынан улар бойондороҡһоҙлоғон тергеҙәләр, әммә улар ҡабаттан [[ҡалмыҡтар]], манжурҙар һәм [[Коканд ханлығы|кокандлылар]] хакимлығы аҫтына эләгәләр. 1876 йылда Ҡырғыҙстан [[Рәсәй империяһы]] составына инә, һуңынан СССР составында Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республика булараҡ тороп ҡала. [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] реформаларынан һуң, 1990 йылда, Ҡырғыҙ ССР-ының президенты итеп бойондороҡһоҙлоҡ партияһынан кандидат ''Асҡар Атаев'' һайлана. 1991 йылдың 31 авгусында Ҡырғыҙстан үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, һәм артабан демократик хөкүмәт булдырыла. == Боронғо тарихы == [[Файл:Караханидское_государство.png|мини|Ҡараханиҙар дәүләте]] Көньяҡ Ҡырғыҙстан территорияһында ике тиҫтәгә яҡын иртә һәм урта палеолит урындары табылған (Хужа-Баҡырган-Сай, Пальман, Өс ҡурған, Көжө-Ҡайыр һәм башҡалар)<ref name="chs">{{статья | автор = Чаргынов, Темирлан Таштанбекович | заглавие = Кыргызстан в эпоху палеолита | издание = Евразия в кайнозое. Стратиграфия, палеоэкология, культуры | место = Иркутск | издательство = Иркутский государственный университет | год = 2013 | номер = 2 | страницы = 211—221 | issn = 2307-8243 }}</ref><ref name="cha">{{книга |автор = Чаргынов, Темирлан Таштанбекович |заглавие = Палеолит Южного Кыргызстана: По материалам местонахождения Юташ-Сай. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук : 07.00.06 — археология |ответственный = Ин-т археологии и этнографии СО РАН |место = Новосибирск |год = 2006 |страниц = 22 }}</ref><ref name="cha"></ref>. Урта палеолит иртә этабының күп кенә артефакттары формаһы һәм эшләү технологияһы буйынса [[Израиль тарихы|Израиль]] һәйкәлдәренә оҡшаш[[Израиль тарихы|ь]]<ref>[http://www.archaeology.nsc.ru/newsru/142 Сибирские и израильские археологи начнут совместные раскопки]</ref>. 1980 йылда Сел-Уңғыр мәмерйәһендә (Фәрғәнә үҙәне, Хәйҙәркәндән алыҫ түгел) совет археологтары тапҡан антропологик материалдар (кеше баш һөйәге<ref name="Доист">[http://www.news-asia.ru/view/9414 Доисторические следы]</ref>, тештәр һәм ҡулбаш һөйәге) архаик эректоид формаһы тип фаразлана. Уҡ ваҡытта тәҡдим ителгән комплекстың датировкаһы (1 миллиондан ашыу йыл) һуңғы мәғлүмәттәр менән раҫланмай<ref>[http://bsk.nios.ru/content/novosibirskie-arheologi-vozobnovili-raskopki-v-peshchere-sel-ungur Новосибирские археологи возобновили раскопки в пещере Сель-Унгур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001125930/http://bsk.nios.ru/content/novosibirskie-arheologi-vozobnovili-raskopki-v-peshchere-sel-ungur |date=2019-10-01 }}</ref>. Рәсәй тикшеренеүселәре, ҡулбаш һөйәгенең һәм тештәрҙең яҡынса йәше 126 мең йыл, тиҙәр. Обишир археологик һәйкәлендәге (Алай үҙәне) иң боронғо мезолтик ҡатламына яҡынса 20 мең йыл<ref>[http://nsu.ru/Mesolithic_archeology_nsu Новосибирские археологи «удревнили» мезолит в Азии на десять тысячелетий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326050826/http://nsu.ru/Mesolithic_archeology_nsu |date=2017-03-26 }}, 06.03.2017</ref>. Төрлө таш ҡоралдарҙан тыш, археологтар 8-10 мең йыллыҡ бала һөт тешен табалар. Тешкә генетик экспертиза Германияла үткәрелә<ref>[http://tass.ru/v-strane/4072671 Сибирские археологи нашли в Киргизии стоянку возрастом в 20 тыс. лет], 6 марта 2017 года</ref>. Алай үҙәнендә көн күргә кешеләр эре һәм ваҡ малды иң кәме 4300 йыл элек көткәндәр<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2018/10/181031141445.htm Major corridor of Silk Road already home to high-mountain herders over 4,000 years ago]</ref><ref>''William Taylor'' et al. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0205646 Early pastoral economies along the Ancient Silk Road: Biomolecular evidence from the Alay Valley, Kyrgyzstan]. PLOS ONE, 2018</ref>. Хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында боронғо ваҡыттарҙан һинд-европа ҡәбиләләре — [[скифтар]], (уларҙы [[Сактар (ҡәбиләләр)|сактар]] тип тә исемләйҙәр) йәшәгән. Беҙҙең эра башында (5 быуат тирәһе) хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһына көнсығыштан ([[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзяндан]])усундәр күсеп килгән. уларҙы эфталиттар («аҡ һундар») алыштырған, ә һуңынан инде — аҙаҡ сәсәниҙәр. [[Файл:Skythe.png|мини|Скиф]] Иртә Урта быуатта хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһын Монголиянан килгән [[төркиҙәр]] баҫып алған һәм, күрәһең, урындағы халыҡты юҡ иткән. VII быуатта хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһы [[Көнбайыш Төрки ҡағанаты]]на ингән , ә VIII быуатта — төрки Ҡарлуҡ ҡағанатына. [[XII быуат|XII]] [[XII быуат|быуатта]] Узген (Ҡырғыҙстанда иң боронғо ҡала) һәм Баласағын ҡалалары Ҡараханиәҙеәр дәүләтенең үҙәктәре булып кит, уларға алмашҡа Ҡараҡытай (Ҡара-кидан)) ханлығы (1140—1212 йылдар) килә. Уның баш ҡалаһы Хусыфдо (Баласағын) була (Чу йылғаһында). [[XIII быуат|XIII быуаттарҙа]] хәҙерге Ҡырғыҙстан ерҙәрен Монгол империяһы яулап ала, һәм был ерҙәр [[Сығатай улусы]] составына инәләр, 1348 йылда унан ярым-күсмә Моголистан бүленеп сыға, унда дулаттар хакимлыҡ итә. == Ҡырғыҙ халҡының килеп сығышы == [[Файл:East-Hem_200bc.jpg|мини|Б. э. т. 200-се йылда Хун империяһының барлыҡҡа килеүе]] [[Файл:East-Hem_600ad.jpg|мини|Б. б. 600-сы йылғы карта. Бөйөк төрки ҡағанатының Көнсығыш төрки һәм Көнбайыш төрки ҡағанаттарына бүленеше]] [[Файл:Das_Reich_der_Kirgisen_(810-840).png|мини|Ҡырғыҙ ҡағанатының нығыныуы (810—840). Ҡырғыҙ ҡағанаты (840—924)]] [[Файл:Mongol_Empire_map_2.gif|мини|Монгол империяһы]] Хәҙерге ҡырғыҙҙар — Йәнәсәй ҡырғыҙҙарынан тупланған этнос, улар, урындағы Ҡытай төбәктәренән һәм Урта Азиянан (Алтай һәм [[Саян тауҙары|Саян]]) күсеп йөрөгән төрки ҡәбиләләр менән ҡушылып, хәҙерге йәшәү урындарына килгәндәр. Башта улар ырыуҙар буйынса исемләнгән, ә һуңынан «ҡырғыҙҙар» үҙатамаһын ҡабул иткәндәр. Ҡырғыҙстан Республикаһының Молекуляр биология һәм медицина институты үткәргән анализдар ҡырғыҙҙар гетероген (бер төрлө түгел) халыҡ булыуын асыҡлаған. Хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында тәүге дәүләт берекмәләре б.э. тиклем икенсе быуатта, илдең көньяҡ игенселек райондары Паркан дәүләте составына ингәндән һуң, барлыҡҡа килгәндәр. Беҙҙең эраның IV—III быуаттарында ҡырғыҙҙарҙың ата-бабалары Урта Азия күсмә халыҡтарының ҡеүәтле ҡәбиләләр союздарына инә һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙы]] биҡ ныҡ хафаға һала (был фараз гипотеза булараҡ ҡаралырға тейеш). Тап шул осорҙа Бөйөк Ҡытай диуары төҙөлә башлай. Беҙҙең эраға тиклемге II—I быуаттарҙа ҡырғыҙ ҡәбиләләренең бер өлөшө хундар власы аҫтынан сығып, Йәнәсәйгә китәләр. Ошонда улар үҙҙәренең беренсе дәүләт — Ҡырғыҙ ҡағанатын булдыралар. Әлеге ҡағанат йәнәсәй ҡырғыҙҙарын берләштереүсе, уларҙың мәҙәниәтен формалаштырған үҙәк була. Бында [[Орхон яҙмалары|боронғо төрки яҙма теле]] барлыҡҡа килә. руна яҙыуҙары әлеге көнгә тиклем таш һәйкәлдәрендә һаҡланған. Баҫҡынсылар һөжүмдәре дәүләтте, уның менән бергә яҙма телде лә юҡҡа сығара. Борон-борондан киң билдәле ҡомартҡы булып Сыймалы Таш ыҙанында ташҡа төшөрөлгән һүрәттәр бар, улар Ҡырғыҙҙар ата-бабаларының Тянь-Шангә килгәнгә тиклем төшөрөлгән<ref>[http://www.kyrnatcom.unesco.kz/culture/saymaly%20tash.htm Петроглифы Саймалы-Таша. Сайт Национальной комиссии КР по делам ЮНЕСКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222120805/http://www.kyrnatcom.unesco.kz/culture/saymaly%20tash.htm |date=2020-02-22 }}</ref>. Буран манараһы һәм Үзген архитектура комплекстары Урта Азиялағы [[Ҡараханиҙар]] дәүләте төҙөүселәренең юғары оҫталыҡҡа эйә булыуы тураһында һөйләй<ref>[http://www.kyrnatcom.unesco.kz/culture/uzgen.htm Узгенский архитектурно-археологический комплекс. Сайт Национальной комиссии КР по делам ЮНЕСКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220081705/http://www.kyrnatcom.unesco.kz/culture/uzgen.htm |date=2020-02-20 }}</ref>. IX быуат уртаһынан Х быуат башына тиклем Ҡырғыҙ ҡағанаты Көньяҡ Себерҙе, Монголияны, Иртыш үрҙәрен, Ҡашғариның бер өлөшөн үҙ эсенә ала. Йәнәсәй ҡырғыҙҙары дәүләте сәскә атҡан осорҙа Ҡытай, Тибет, Көньяҡ себер, Үҙәк һәм Урта Азия халыҡтары менән сауҙа бәйләнештәре нығый. Нәҡ ошо осорҙа хәҙерге ҡырғыҙҙарҙың ата-бабалары тәү башлап Тянь-Шань территорияһына аяҡ баҫалар (Уйғыр ҡағанатын еңгәндән һуң). Әммә Х быуатта йәнәсәй ҡырғыҙҙары власы аҫтында бары тик Көньяҡ себер, Алтай һәм Көньяҡ-көнбайыш Монголия тороп ҡала. XI—XII быуаттарҙа уларҙың ерҙәре Алтай һәм Саянға тиклем тиклем кәмей. Шул уҡ ваҡытта йәнәсәй ҡырғыҙҙары Үҙәк һәм Эске Азия ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашалар. Монголдар ябырылыуынан һуң Эске һәм Үҙәк Азияла һәм Көньяҡ себерҙәҡырғыҙҙарҙың бер нисә этник усағы барлыҡҡа килә. XIV—XV быуаттар дауамында йәнәсәй ҡырғыҙҙарының айырым төркөмдәре хәҙерге ҡырғыҙстан территорияһына күсенә. Әммә күпселек өлөшө Минуса һөҙәгендә тороп ҡала. XV—XVIII быуаттарҙа Минуса һөҙәгендә ҡырғыҙ (хаҡас) Хоңғорай ҡәбиәлләр союзы була. 1510-1685-се йылдарҙан ҡырғыҙҙар [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] составында булалар .<ref>{{Cite web|url=https://new.bizdin.kg/kniga/kyzyl-kyrgyz-tarykhy-1-tom|title=Кызыл Кыргыз тарыхы. Т. 1|publisher=// Bizdin.kg|lang=|accessdate=2018-03-22}}</ref>.XVII быуат аҙағында уларҙы жунғарҙар баҫып ала. 1703 гңйылда [[Жунғар ханлығы|Жунғар ханы]] Цэван-Рабдан, үҙенең ҡырғыҙ подданныйҙарын [[Цин династияһы]] [[Себерҙе буйһондороу|баҫып алыуынан]] ҡурҡып, ҡырғыҙҙарҙы Минуса һөҙәгенән көньяҡҡа күсерә. Ҡырғыҙ кенәздәре ярҙамында Абаҡан үҙәнендә 15—20 тысяч ҡырғыҙ туплана — Хонғорай халҡының күпселек өлөшө (һылтанма). Өс юлдан йжунғар яугирҙары һағы аҫтында йәнәсәй ҡырғыҙҙары Цэван-Рабдан биләмәләренә күсерелә. Жунғар ханлығында ҡырғыҙҙар башлыса хәрби хеҙмәттә булалар һәм ханлыҡ сиктәрен һаҡлайҙар. Йәнәсәй ҡырғыҙҙарының байтаҡ өлөшө алтайҙар, телеут һәм [[ҡаҙаҡтар]] араһында тороп ҡала<ref name="Гусейнов">''Николай Гусейнов.'' [http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Кыргызский каганат — тюркское государство на Енисее]</ref>. Кыргыз енисей бөгөнгө ҡаланы барлыҡҡа [[Хакастар|халыҡтар хакасский]]. 1756—1757 йылдрҙа Жунғар ханлығын Цин империяһы тар-мар итә, шул ҡ ваҡытта ҡырғыҙ халҡының байтаҡ өлөшө һәләк була<ref name="Гусейнов"/>. Күләме буйынса тиңе булмаған «Манас» эпосы — ҡырғыҙҙарҙың көнкүреше, йолалары, йәмғиәте, тарихи ваҡиғалары тураһында үҙ эсенә алған телдән тапшырыла торған энциклопедияһы. == Рәсәй идараһы == [[Файл:Kurmanjan2.JPG|мини|Курманжан-датка]] Аҡтыҡ власы [[Коканд ханлығы|Коканд хандары]] власына ҡаршлыҡ күрһәтеп, айырым ҡырғыҙ ҡәбиләләре Рәсәй подданныйлығын ҡабул итәләр һәм Урта Азияла Рәсәй экспанисияһын үткәреүҙә булышлыҡ итәләр. 1855—1863 йылдарҙа хәҙерге Ҡырғыҙстандың төньяҡ өлөшө Коканд ханлығынан полковник Черняев отрядтары тарафынан тартып алына һәм Рәсәй империяһы составына индерелә. Ҡайһы бер ҡырғыҙ башлыҡтары Рәсәй империяһына инеүгә ҡаршы булалар. Рәсәй империяһына баш эйгән коканд ханы Хоҙаярға ҡаршы ихтилалдар иң ҡеүәтлеләрҙең береһе булып тора, шулай уҡ Фәрғәнәлә 1873—1876 йылдарҙа ҡырғыҙ муллаһы Пулат хандың ихтилалын билдәләп була. Ҡырғыҙ ерҙәрендә Пржевальск форпостына нигеҙ һалына.. Көньяҡ Ҡырғыҙстан ([[Фәрғәнә]] һәм [[Тажикстан]] төньяғы менән бергә) [[Коканд ханлығы]] ҡыйратылғандан һуң 1876 йылда [[Рәсәй империяһы]] составына Фәрғәнә өлкәһе булараҡ индерелә (административ үҙәге — Яңы Маргелан ҡалаһы). Төньяҡ Ҡырғыҙстан Етеһыу өлкәһен составына инә. Үҙәге — Верный (хәҙер Алматы). Рәсәйҙә Фәрғәнә ҡырғыҙҙарынан, тажиҡтарҙан һәм [[Һарттар|һарттарҙан]] [[Һарттар|(хәҙерге үзбәктәрҙе)]] айырмалы рәүештә күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән ҡаҙаҡтарҙы (ҡырғыҙҙар-кайсак) ҡырғыҙҙарҙан (кара-ҡырғыҙҙар) көскә айыралар [[Һарттар]]. 1910 йылда хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында тәүге шахталар асалар һәм таш күмерҙең сәнәғәт етештереүен башлайҙар (Күк-Жанғаҡ). Шахтёрҙар булып Рәсәйҙән күсеп килгән күскенселәр эшләй, улар тиҙ арала революцион социал-демократик түңәрәктәр йоғонтоһона эләгәләр. Батша дәүеренең һуңғы ососронда массауи матбуғаттың тәүге нәшриәттәре барлыҡҡа килә. 1914 йылда урыҫ телендә «Пишпекский бюллетень» сыға башлай<ref name="autogenerated1">''Трифонова Е. С.'' Политическая пропаганда как элемент влияния на массы в 1920-е гг. XX в. (на примере Кыргызстана) // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. — 2013. — Т. 13. — № 3. — С. 62.</ref>. 1916 йылда «Прогресс» нәшриәтеасыла, унда урыҫ телендә «Окраина» гәзите сығарыла башлай. Батша хөкүмәте ҡырғыҙҙар тормошона әллә ни иғтибар итмәй, әммә [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡырғыҙҙарҙы ла окоп ҡаҙыу эштәренә йәлеп итеүҙе талап итә. Һөҙөмтәлә 1916 йылдың 10 авгусындабөтә Рәсәй төркөстанын ялмап алған ихтилал ҡуба, шул иҫәптән ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ йәйләүҙәре лә ситтә ҡалмай. Баш күтәреүселәрҙең асыуы иң элек урыҫ күскенселәренә төшә, улар араһынан яҡынса 2000 кеше үлтерелә. Ихтилал бик ҡаты баҫтырыла. Ҡырғыҙҙарҙың бер өлөшө ҡытайға ҡаса, унда [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзян]] сик буйы провинцияһында Кыҙыл һыу Ҡырғыҙ автономиялы округы булдырыла. == Совет Ҡырғыҙстаны == [[Файл:Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg|мини|Ҡырғыҙ ССР-ы флагы]] 1971 йылғы Петроградтағы Февраль буржуаз һәм [[Октябрь революцияһы|Октябрь социалистик]] революциялары Ҡырғыҙстан территорияһында бер төрлө ҡабул ителмәй. Билдәле булыуынса, шахтерҙар ғына түгел, ҡырғыҙ ҡәбиләләренең «феодаль ҡатламы» ла революцияны ыңғай ҡаршы ала. Урыҫ күскенселәре шул уҡ ваҡытта «кулактар» тип һанала, һәм улар продразверстка сәйәсәтенә ҡаршы баш күтәрәләр (Беловодье фетнәһе (1918)). Ихтилал баҫтырылғас, хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһы составына индерелә, уның административ үҙәге итеп [[Ташкент]] ҡалаһы тәғәйенләнә. 1924 йылда Төрксиб тимер юлы (батша ваҡытында төҙөлә башлана) [[Бишкәк]] менән Алматыны һәм [[Новосибирск|Новосибирскиҙы]] үҙ-ара бәйләй<ref>[http://www.turksib.com/history.php История Турксиба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161117085125/http://www.turksib.com/history.php |date=2016-11-17 }}</ref>. Яңы дәүләтселекте барлыҡҡа килереүҙә — Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһен һәм Ҡырғыҙ АССР-ын булдырыуҙа Йосоп Абдрахманов, Абдукадыр Орозбеков , Абдыкерим Ситдыҡов, Баялы Исәкәев, Ишеналы Аралбаев, Касым Тыныстанов, Торекул Айытматов, Иманалы Айҙарбәков әүҙем ҡатнашалар.. 1924 йылдың 14 октябрендәге Урта Азия совет республикаларының милли-дәүләт ыҙынлауы буйынса РСФСР-ҙың составында Ҡара-Ҡырғыҙ (1925 йылдың 25 майынан — Ҡырғыҙ) автономиялы өлкәһе (етәкселәре Айҙарбәков һәм Каменский), 1926 йылдың 1 февраленән Ҡырғыҙ АССР-ы итеп үҙгәртелә (республика совнаркомы тәүге рәйестәренең береһе Ж. Абдрахманов). 1936 йылдың 5 декабрендә [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] составынан сығарыла һәм Ҡырғыҙ ССР-ы тип исемләнә. Совет йылдарында радиотапшырыуҙар барлыҡҡа килә (1931), альпинизм үҫеш ала<ref>[http://www.kac.centralasia.kg/history_rus.htm История альпинизма в Кыргызстане]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1936 йылда Ҡырғыҙстан союздаш республикаһы статусын ала (ССР), уның баш ҡалаһы итеп [[Бишкәк|Фрунзе]] (элекке Бишкәк) тәғәйенләнә. 1937 йылда Ҡырғыҙ ССР-ы НКВД етәксеһе итеп полковник Лоцманов тәғәйенләнә. Ул етәкселек иткән осорҙа күп кенә урындағы кадрҙарҙан партия етәкселәре «эксплуататорҙар синыфынан», йәғни манаптар тип ғәйепләнә. Ҡырғыҙстандың советлашыуында аграр реформаһы мөһим урын биләй, уның барышында ҡырғыҙҙар ултыраҡ тормошҡа өйрәнәләр, [[колхоз]]дар ойошторола, шулай уҡ һуғарыу каналдарын төҙөү кампаниялары үткәрелә. Индустриалләштереү ҙә үткәрелә: электр станциялары һәм цемент заводтары төҙөлә. Республика артта ҡалған тип һанала, шуға 1932 йылда уның өҫтөнән Ленинград ҡалаһы шефлыҡ ала. Ҡырғыҙҙар сәнәғәт өлкәһенә ылыҡтырылһа ла, республикаға бик күп эшсе кадрҙар йәлеп ителә (1930—1931 йылдарҙа ғына РСФСР-ҙың үҙәк өлкәләренән яҡынса 6 мең вербовкаланған кеше килә, ә шулай уҡ донецк шахтерҙары. Һөҙөмтәлә, ҡырғыҙстан эшсе синыфы 125 мең кеше тәшкил итә, уларҙың 42,9 % — урыҫтар, 14,9 % — украиндар. Индрустриалләштереү осоронда эшселәр араһында ҡырғыҙҙарҙың өлөшө хатта кәмей: 27 % — 1926 йылда, 18 — 1939 йылда. наҙанлыҡ менән көрәшеү ҙә ҡырғыҙҙарҙың мәҙәни тормошона йоғонто яһай, уның барышында мотлаҡ урта белем алыу индерелә. Традицион аҡһаҡал судтары бөтөрөлә. Баштараҡ совет власы ҡаҙый судтарын суд системаһына индереп маташа, әммә 1927 йылда әлеге суд бөтөрөлә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡырғыҙҙар, башҡа СССР төрки халыҡтары кеүек, өс тапҡыр алфавитты алмаштыралар: ғәрәп графикаһынан латинға, латиндан — кирилға. Уҡытыусылар әҙерләү өсөн педагогия вуздары (Ҡырғыҙ мәғариф институты, 1925) асыла. Совет осоронда Ҡырғыҙстандың фән өлкәһе үҫешә: 1924 йылда Ҡырғыҙ ғилми комиссия эшләй башлай (ул урындағы фольклорҙы яҙып алыу менән шөғөлләнә), ә ул бөтөрөлгәндән һуң 1927 йылда Академия үҙәге һәм Үҙәк музей булдырыла. 1920-се йылдарҙа республикала тәүге археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә. 1927 йылдан даими рәүештә инструменталь сейсмологик күҙәтеүҙәр башлана. Фәндең үҫешендә яңы дәүер 1954 гйылға тура килә — республика Ф!нд!р академияһы ойошторола . 1938 йылда беренсе ботаника баҡсаһы асыла. Театрҙар барлыҡҡа килә. 1939 йылда сәхнәлә тәүге ҡырғыҙ классик лирик-эпик операһы — «„Айсүрек“» ҡуйыла, 1940 йылда — беренсе балет постановкаһы — «Анар». Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн 1939 йылда музыкаль һәм сәнғәт училищелары асыла, ә 1940 йылда — хореографик студия. Иң тәүге совет декреттары ҡатын-ҡыҙҙарға тигеҙлек хоҡуҡтарын бирә, күп ҡатынлыҡ тыйыла. 1920—1921 йылдарҙа ҡалым тыйыла (1923йылда тергеҙелә). 1939 йылда совет Ҡырғыҙстаны территорияһы биш өлкәгә бүленә: Ош, Иссыҡ-күл, Тянь-Туран, [[Жалал-Абад өлкәһе|Жалал-Абад]] һәм Фрунзе. 1958 во [[Бишкәк|Фрунзе]]. 1958 йылдан алып Фрунзе ҡалаһында телеүҙәк эшләй. Үҙгәртеп ҡороу осоронда Ҡырғыҙстанда, башҡа республикаларҙа кеүек, йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә. 1990 йылдың майында республикалағы («Ашар», «Аҫаба», «Атуулук демилге» ("Граждандар инициативаһы), «Аҡыйҡат» («Ғәҙеллек»), «Аҡ кәмә», «Туған тел», «Ҡырғыҙ иле» һәм башҡа ойошмалар Ҡырғыҙстан демократик хәрәкәтенә берләшә<ref name="autogenerated8">Жумагазиева Н. М. Особенности развития советской государственности в Кыргызстане // Вестник Барнаульского юридического института МВД России. — 2013. — № 1 (24). — С. 23</ref>. Ҡырғыҙ ССР-ында ҡырғыҙ-үзбәк бәрелештәре күҙәтелә, уларҙың кульминацияһы 1990 йылғы [[Ош ваҡиғалары (1990)|Ош ҡырыуы]] булып тора. 1990 йылдың октябрендә Ҡырғыҙстан демократик хәрәкәте ағзалары Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы ултырышы барышында аслыҡ иғлан итәлр, улар республика етәкселеге отставкаһын, Мәскәү власын көсһөҙләндереү, суверенитет декларацияһын ҡабул итеүҙе талап итәләр. Хәлде яйға һалыу өсөн республика президенты вазифаһына академик Асҡар Аҡаев тәҡдим ителә, Аҡаев у 1990 йылдың 28 октябрь иртәһендә асығыусылар менән осраша һәм уларҙың талаптарын үтәргә вәғәҙә бирә. 1990 йылдың 15 декабрендә Ҡырғыҙстан республикаһы дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә. == Хәҙерге заман тарихы == СССР-ҙағы кризис күренештәре тулҡынында 1991 йылдың 31 авгусында Ҡырғыҙстан Юғары Советы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1992 йылдың 6 мартында Ҡырғыҙстан Юғары Советы СССР-ҙы ғәмәлдән сығарыу һәм БДБбулдырыу тураһындағы Беловежье килешеүенең Алматы протоколын ратификациялай<ref>{{Cite web|url=http://online.adviser.kg/Document/?link_id=1001329556|title=Постановление Верховного Совета Киргизской Республики от 6 марта 1992 года № 840-XII О ратификации Протокола к соглашению о создании Содружества Независимых Государств|accessdate=2015-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418202448/http://online.adviser.kg/Document/?link_id=1001329556|archivedate=2015-04-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418202448/http://online.adviser.kg/Document/?link_id=1001329556 |date=2015-04-18 }}</ref>. 1993 йылдың 5 майында Ҡырғыҙ Республикаһының президент идаралығы формаһын нығытҡан тәүге Конституция ҡабул ителә. 1993 йылда илде тәүге коррупцион ғауғаһы шаңҡыта, ул премьер-министр Турсунбәк Чынғышев исеме менән бәйле була, уның урынына хөкүмәт башлағы итеп элекке номенклатура вәкиле Алас Жумағолов (1993—1998) тәғәйенләнә. 1993 йылдың 10 майында Ҡырғыҙстан милли валютаһы — ''сом'' индерелә. 1994 йылда сираттағы кризис арҡаһында парламент ике палаталы парламент тип үҙгәртелә. Шул уҡ ваҡытта ил афған наркотиктары күсереп-тейәү базаһына әүерелә. Наркотиктар менән сауҙа итеү үҙәге Ош ҡалаһында урынлаша<ref>[http://www.narcozona.ru/traff.html Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса]</ref>, унда байтаҡ үзбәк йәшәй. Илдә 1990 йылдар башынан инфляция бик юғары була: 360 % — 1992 йылда, 470,0 % — 1993 йылда, 90,0 % — 1994 йылда<ref name="autogenerated9">Гусева В. И. Современные факторы экономического роста Кыргызстана // Сибирская финансовая школа. — 2010. — № 1. — С. 4</ref>. Артабан хаҡтарҙың үҫеше бер аҙ әкренәйә һәм 1995—1998 йылдарҙа йыллыҡ инфляция 31,9 % -тан 18,4 % тиклем кәмей. 1999 йылда инфляция тағы 39,9 % етә, әммә һуңынан кәмей (9,6 % — 2000 йыл), ә 2001—2006 йылдарҙа 10,0%-тан артмай. 1999 йылда Ҡырғыҙстан терроризмға ҡаршы көрәшкә йәлеп ителә, сөнки Үзбәкстан ислам хәрәкәте боевиктары Тажикстандан Ҡырғыҙстан аша Үзбәкстанға үтергә маташалар (Баткен ваҡиғалары). 2001 йылда Ҡырғыҙстанда Манас Америка авиабазаһы. Көрсөктөң тәүге симптомдары 2002 йылда билдәләнә (Аҡсый ваҡиғалары). 2005 йылдың 24 мартында Асҡар Аҡаевтың хакимлығы (1990—2005) Тюльпан революциһы тамамлана. Яңы президент итеп Ҡурманбәк Бакиев (2005—2010) һайлана, әммә ул илдәге хәлде тотороҡландыра алмай. Бакиевты сираттағы революция ваҡытында 2010 йылдың 7 апрелендә вазифаһынан алып ташлайҙар. . Власть Роза Отунбаева етәкселегендәге Ваҡытлы хөкүмәткә күсә. Яңы һәм иҫке власть яҡлылары араһында бәрелештәр илдең көньяғында ҡырғыҙҙар һәм үзбәктәр араһындағы конфликтҡа килтерә. Был конфликтта 200-ҙән ашыу кеше һәләк була, ә бер нисә йөҙ үзбәк илде ташлап сыға. 2010 йылдың 27 июнендә Ҡырғыҙстанда референдум үткәрелә, унда Роза Отунбаеваның дәүләт башлығы булараҡ 2011 йылға тиклем вәкәләттәре раҫлана, шулай парламент идаралығы формаһын раҫлаған яңы конституция ҡабул ителә<ref>[http://www.ferghana.ru/news.php?id=15130&mode=snews Кыргызстан: Новая Конституция вступила в силу]</ref>. 2011 йылдың 30 октябрендәге президент һайлауҙарында 16 кандидат араһынан А. Атамбаев еңеп сыға, уның өсөн һайлаусыларҙың 63,24 % тауыш бирә. Шул ваҡыттан алып 2014—2016 йылдарҙа Ҡырғыҙстан сағыштырмаса тотороҡло булып ҡала, хатта ике тапҡыр «Бөтә донъя күсмә халыҡтары уйындары» фестивален үҙендә ҡабул итә. 2017 йылдың 15 октябрендә Ҡырғыҙстан президенты итеп Сооронбай Жәәнбәков (54,22 менән % тауыш менән еңә) һайлана. == Атамбаевтың президентлығы: 2011—2017 == Алмазбек Атамбаев 2011 йыл да Отунбаев Розаны Ҡырғыҙстан президенты вазифаһында алмаштыра. Президент һайлау көнөндә, 2011 йылдың 30 октябрендә, л ышаныслы еңеү яулай, 63 % тауыш йыя, һайлауҙарҙа дөйөм һайлаусыларҙың 60 % ҡатнаша<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/russian/international/2011/10/111030_kyrgyz_election|title=Премьер-министр Атамбаев победил на президентских выборах в Кыргызстане|date=31 октября 2011}}</ref> [[Файл:Meeting_Vladimir_Putin_and_Almazbek_Atambayev_2015-03-16_01.jpeg|справа|мини|Алмазбек Атамбаев менән [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] 2015 йылдың 16 мартында]] 2011 йылда, президент вазифаһына ингәндән һуң, Атамбаев төркиәгә сәйәхәт ҡыла һәм Төркиә президенты менән 2011 йылғы $300 миллиондан 2015 йылға $1 миллиардҡа тиклем тауар әйләнешен арттырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. Шулай уҡ Төркиә менән төрөк инвестицияларын Ҡырғыҙстанға яҡын аралағы йылдар эсендә $ 450 миллионға тиклем еткерергә килешәләр. Атамбаев бер нисә тапҡыр Рәсәй яҡлы сәйәсмән булып үҙен күрһәтте. Ул Рәсәй етәкселек иткән Евразия Таможня союзында ҡырғыҙстандың ағзалығын ыңғай баһаланы һәм 2014 йылда Америка авиабазаһын илдән сығарыуға өлгәште. Ул Рәсәй менән тығыҙ иҡтисади мөнәсәбәттәр булдырыу тураһында әйтә ине, сөнки Рәсәйҙә 500 мең тирәһе ҡырғыҙ эшләй, уның менән бергә Рәсәйҙән иҡтисади һәм энергетик бойондороҡһоҙ булыу теләген дә белдерә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[СССР-ҙың тарҡалыуы]] * [[Урта Азия]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://978-80-905365-5-5.hks.re Petr KOKAISL, USMANOV Amirbek (Петр КОКАЙСЛА, Амирбек УСМАНОВ) ''күҙҙәре Ҡырғыҙстан Тарихы шаһиты''. Прага, Nostalgie, 2012] ISBN 978-80-905365-5-5 (e-book) * [https://web.archive.org/web/20060127234054/http://www.analitika.org/?topic=kg_history Analitika.org — Ҡырғыҙстан Тарихы] * {{Китап|автор=Л. Тер-Мкртичян|год=1979|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://antiquitiesdrev.ucoz.ru/_ld/0/4_L_Ter_MKRTICCAN.pdf|оригинал=|заглавие=Армянские источники о Средней Азии V—VII вв.|ссылка часть=|ref=Тер-Мкртичян}} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Киргизия}} [[Категория:Ҡырғыҙстан тарихы]] ogcmquv2mn564psos8t4gqjvfq1ecpn Ҡайраҡ (уйын ҡоралы) 0 160976 1308443 1224424 2026-11-05T17:22:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308443 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Ҡайраҡ (мәғәнәләр)}} '''Ҡайраҡ''' ({{lang-ru|Кайрак}}, {{lang-uz|кайрок}}, {{lang-tg|Қайроқ}}) — [[үзбәктәр]]ҙең һәм [[тажиктар]]ҙың һуҡма музыка уйын ҡоралы, [[кастаньета]] төрө. == Эшләнеше == Ҡайраҡ {{num|120–150 х 50–70|мм}} ҙурлыҡтағы дүрт оҙонса яҫы таштан эшләнә. Әлеге ваҡытта бер генә ҡайраҡ ташҡа йоҡа тимер пластинка менән һуғып уйнау осрай<ref>[https://www.youtube.com/watch?time_continue=31&v=pGwJU4gyGOE&feature=emb_logo КАК ИГРАТЬ НА ВОСТОЧНЫХ ИНСТРУМЕНТАХ]</ref>. Йылға һыуы тәбиғи рәүештә шымартҡан был таштарҙы йылға буйҙарынан эҙләп алалар. == Ҡулланылышы == Уйын ҡоралын XX быуат башында канат буйлап, ҡолға аяҡҡа менеп йөрөүселәрҙең сығыштарын һәм бейеүҙәрен биҙәр өсөн ҡулланғандар. [[Бохара|Бохарала]], [[Фирғәнә|Феирғәнәлә]], [[Ташкент]]та киң ҡулланылған булған. Ҡайраҡ [[Үзбәкстан |Үзбәк ССР-ының]] Халыҡ инструменттары оркестрына ингән булған. Халыҡ музыкаһында һирәк ҡулланылған. Ғөмүмән, бындай ябай һуҡма уйын ҡоралдары борондан йыр-бейеүгә ритм биреү өсөн файҙаланылған. == Көй башҡарыу == Ҡайраҡ уйын ҡоралында уйнаусылар һәр ҡулында икешәр таш тотоп, бик ҡатмарлы ритмдар башҡара алған. Был башҡарылышты ''усүл'' ({{lang-ar|أصول}}, «нигеҙҙәр») тип атайҙар. Усүлдәр бик боронғо замандарҙа килеп сыҡҡан һәм [[әл-Фараби]] (б.э. IX—X быуаттары), [[Ибн Сина|Ибн Сина]] (X—XI быуаттар), [[әш-Ширази]] (XIII быуат), Дәрүиш Али (XVII быуат), Сафиаддин Урмави (XIII быуат) яҙмаларында һүрәтләнгән. Һуңғыһы усулдәрҙе [[Табулатура|табулатура]] менән яҙып алыу системаһын уйлап сығарған<ref>[https://bigenc.ru/music/text/4703235 Усуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603224019/https://bigenc.ru/music/text/4703235 |date=2020-06-03 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Дөңгөр ташы (Әзербайжан) |Дөңгөр ташы]] == Видео == {{YouTube|pGwJU4gyGOE&feature|logo=1}} КАК ИГРАТЬ НА ВОСТОЧНЫХ ИНСТРУМЕНТАХ == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200603224019/https://bigenc.ru/music/text/4703235 Усуль] == Сығанаҡтар == * {{Из БСЭ|title=Кайрак}} * Кайрак // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982. * Кастаньеты // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. III. — Стб. 424 [[Категория:Халыҡ музыка ҡоралдары]] [[Категория:Тажикстан мәҙәниәте]] [[Категория:Үзбәкстан мәҙәниәте]] e286xd7eqf4ticuwwkr0tvhh02vqmn2 Әзербайжан аты 0 162883 1308628 1276000 2026-11-06T04:04:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308628 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stamp_of_Azerbaijan_177.jpg|мини|300x300пкс| Әзербайжан мөһөрөндә [[Ҡарабах аты|карабах аттары]] . ]] '''Әзербайжан аты''' ( {{Lang-az|Azərbaycan atı}}) - тау тоҡомо менге-йөк төрөндәге аттар, элек-электән [[Әзербайжан]] территорияһында ''үрсетелә''. Әзербайжан аттары оҙаҡ йәшәүе, сыҙамлығы, юғары эш сифаты менән айырылып тора, шулай уҡ көтөүҙә йөрөтөүгә яҡшы яйлаштырылған. Әзербайжан аттарының конституцияһы көслө, етеҙ, ҡоро һөйәкле . Төҫтәре төрлө. Был тоҡомдо "үҙ эсендә" үрсетеп тә, ғәрәп һәм терек тоҡомдары менән ҡушып та яҡшырталар. == Төрҙәре == Әзербайжан аты бер нисә төрҙө үҙ эсенә ала, улар үҙ үҙенсәлектәренә эйә һәм үрсетеү урыны буйынса аталалар; [[Ҡарабах аты|ҡарабах аттары]], куба юрғаһы, ширван аттары һәм делибоздар (яҡшыртылған төр, нигеҙҙә, Азербайжандың Газах өлкәһендә үҫтерелә, шуға күрә делибоздың тағы бер исеме - газах аттары). === Ҡарабах аты === [[Файл:Qarabaq_ati.jpg|мини| Карабах аты. Николай Сверчкова, 1865 ]] Карабах аты - бик боронғо тау аты. Ул [[XVIII быуат|XVIII быуатта]] [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы-Ҡарабахта]] сығарылған һәм бороңғо Иран, Төркмәнстан, һуңынан ғәрәп аттары йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән. Был төр Әзербайжан ир-аты аты Рәсәйҙең көньяғында һәм Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә ( [[Польша]], [[Франция]] ) йылҡы үрсетеүгә ҙур йоғонто яһай. Ҡарабах аттары оҙон юлдарҙа сыҙам. Ҡарабах атын үрсетеү эше ҡасандыр [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССРының]] Агдам йылҡы заводында башҡарылған <ref>Карабахская лошадь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> . === Делибоз === Делибоз - [[Әзербайжан|Азербайжандың]] Газа, Акстафа, Товуз өлкәләрендә үрсетелгән тау аттары тоҡомо. Был тоҡом XVIII [[XIX быуат|быуат]] аҙағы - [[XIX быуат]] башында ҡарабах тоҡомо йоғонтоһонда көнсығыш ат тоҡомдары менән урындағы аттарҙы ҡушып үрсетелгән <ref>[http://archive.president.az/articles.php?item_id=20070819062832390&sec_id=67 "Atçılıq haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220831074109/http://archive.president.az/articles.php?item_id=20070819062832390&sec_id=67 |date=2022-08-31 }}</ref>. Делибоҙҙар тынғыһыҙ, шул уҡ ваҡытта юрғалап сабыуҙары менән танылған . Уларҙың сәләмәтлеге ныҡ, оҙон ғүмерлеләр һәм үрсемлеләр. Аттар ҡышты диңгеҙ бейеклегенән 500 м бейеклектә урынлашҡан көтөүлектәрҙә үткәрәләр . === Куба юрғаһы === Куба юрғаһы - XIX быуатта [[Баҡы]], [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шамахы]] һәм бигерәк тә [[Ҡуба (ҡала)|Куба]] райондарында урындағы киң таралған нәҫел (тоҡом исеме шуға күрә бирелгән). Ике йәшлек аттарҙың 1600 м йыраҡлыҡҡа уртаса тиҙлеге 3 минут 25,4 с. Хәҙерге ваҡытта Куба юрғалары ғәрәп һәм терек тоҡомдары менән ҡушып яҡшыртыла . == Донъяла танылыуы == [[2006 йыл|2006 йылда,]] Рәсәй Федерацияһы Президенты призына ярыштар үткәрелгән Мәскәү ипподромында, Азербайжандан ''Эшкия'' исемле ат финиш һыҙығына беренсе булып, Мәскәү янындағы "Восход" йылҡы фермаһының ''Сателлит тигән аты'' менән бер үк ваҡытта килә. Был уҙышта 12 ат - Рәсәйҙеке 7 була һәм БДБ илдәренән 5 ат ҡатнаша . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Книга о лошади, под ред. С. М. Будённого, т. 1, М., 1952. * Азербайджанская Советская Энциклопедия. Том 1. Стр. 134. ''Азербайджанская лошадь''. == Һылтанмалар == * Азербайджанская лошадь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 1-й том— М. : Советская энциклопедия, 1969-1978. * Canalı Mirzəliyev. At muraddır, insanların dostudur. // «Mədəniyyət» : газета. — 2008. Архивирование 30 декабря 2010 года.(азәр.) [[Категория:Ат тоҡомдары]] hbevexyt5zj1t63xwjdmwvyrgcyxzhz Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы 0 163052 1308668 1264768 2026-11-06T06:18:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308668 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы''' ([[16 декабрь]] [[1948]] йыл) — комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар, [[ауыл хужалығы]] һәм [[банк]] системаһы хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Иҡтисад]] фәндәре докторы (2001). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. ВЛКСМ-дың XXVIII съезы делегаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994) һәм [[мәғариф]] отличнигы (2010). == Биографияһы == Әмир Муллағәли улы Әхмәҙиев 1948 йылдың 16 декабрендә [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка ҡасабаһы]]нда тыуған. Хеҙмәт юлын 1966 йылда Өфөлә 21-се төҙөлөш тресында балта оҫтаһы булып башлай. Артабан [[Өфөоргсинтез|Өфө синтетик спирт заводында]] өлкән машинист, техник быяла сүс заводында оператор булып эшләй. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлағандан һуң ВЛКСМ-дың Әлшәй район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.<ref>Ахмадиев Амир Муллагалиевич/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5</ref> 1979—1985 йылдарҙа Әлшәй районының «Родина» колхозы рәйесе булып эшләй. 1985—1988 йылдарҙа Яңы Раевка совхозы директоры. 1988 йылда КПСС-тың Әлшәй район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1991 йылдан халыҡ депутаттарының Әлшәй район Советы рәйесе вазифаһында эшлй. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайлана<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.</ref> . == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән өс ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21. == Һылтанмалар == * [https://bashenc.online/ru/articles/50786/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». Ахмадеев Амир Муллагалиевич]{{ref-ru}}{{V|15|12|2023}} * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]] [[Категория:Шәхестәр:Әлшәй районы]] 95hq32gomxg0630b4oweuxlgnejr6go Әсәҙуллин Диас Тәлғәт улы 0 163053 1308654 969907 2026-11-06T05:25:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308654 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әсәҙуллин Диас Тәлғәт улы''' ([[1 май]] [[1939]] йыл) — [[КПСС|партия]] һәм [[СССР|совет]] эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. == Биографияһы == Диас Тәлғәт улы Әсәҙуллин 1939 йылдың 1 майында [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы ауылында]] донъяға килгән. Хеҙмәт юлын 1958 йылда Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң элемтә узелында монтер булып башлаған. Артабан электр станцияһында машинист булып эшләгән. 1959 - 1962 йылдарҙа Маҡар район халыҡ судында суд башҡарыусыһы булған. 1967 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлағандан һуң Мишкә районының ауыл ухжалығы идаралығында өлкән ветеринар врач, баш ветврач булып эшләгән.<ref>Асадуллин Диас Талгатович//Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5</ref> Артабан хеҙмәт юлы түбәндәгесә дауам иткән. 1973 - 1979 йылдарҙа Мишкә районы партия райкомының икенсе секретары булып эшләгән. 1979 - 1984 йылдарҙа Халыҡ депутаттарының Мишкә район Советы рәйесе вазифаһына күтәрелә. 1984 йылда Ҡариҙел районы партия райкомының беренсе секретары булып эшләй. 1991 йылдан Өфө [[Гидравлика (завод, Өфө)|агрегат етештереү]] берекмәһенең генераль директоры. [[Ҡариҙел районы]] 220-се Магинск һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының депутаты итеп һайланған <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.</ref> . == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]] nwnh5ice180lu4iv18tdxnui61vfdbp Әхтәмов Азат Зиннәт улы 0 163054 1308671 1204777 2026-11-06T06:28:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308671 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхтәмов Азат Зиннәт улы''' ({{lang-ru|Ахтямов Азат Зиннатович}}; [[4 ғинуар]] [[1957 йыл]]) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министры урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт. == Биографияһы == Азат Зиннәт улы Әхтәмов 1957 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ының [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар ауылында]] тыуған. 1979 йылда [[Көньяҡ Урал дәүләт аграр университеты|Силәбе ауыл хужалығын механизациялау и электрләштереү институтын]] тамамлаған.<ref>[https://forest.bashkortostan.ru/about/structure/0/worker/659/?filter_d_type=1 Министерство лесного хозяйства РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724153807/https://forest.bashkortostan.ru/about/structure/0/worker/659/?filter_d_type=1 |date=2021-07-24 }}</ref><ref>Ахметов Азат Зиннатович//Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5</ref> Хеҙмәт юлын 1979 йылда Әбйәлил районының "Йәнгел" совхозында ремонт оҫтаханаһының инженер-контролеры булып башлаған. Артабан Әбйәлил район Советының ауыл хужалығы идаралығында баш инженер, "Йәнгел" совхозында баш инженер булып эшләй. 1986 - 1987 йылдарҙа Әбйәлил партия райокмының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек бүлеге мөдире була. 1987 - 1992 йылдарҙа "Амангилде" совхозы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1992 йылдан Әбйәлил районы хакимиәте башлығының урынбаҫары <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 24</ref>. 2011 йылдан - «Агро» ЯСЙ-һының директор урынбаҫары булып эшләй. 2013 йылдан - [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] хакимиәтендә төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса хакимиәт башлығы урынбаҫары 2015 йылдан - Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министры урынбаҫары вазифаһын башҡара<ref>[https://forest.bashkortostan.ru/about/structure/0/worker/659/?filter_d_type=1 Ахтямов Азат Зиннатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724153807/https://forest.bashkortostan.ru/about/structure/0/worker/659/?filter_d_type=1 |date=2021-07-24 }}</ref>. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» почётлы исеме, Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтай - Дәүләт йыйылышы почёт грамотаһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] * [https://forest.bashkortostan.ru/about/structure/0/worker/659/?filter_d_type=1 Ахтямов Азат Зиннатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724153807/https://forest.bashkortostan.ru/about/structure/0/worker/659/?filter_d_type=1 |date=2021-07-24 }} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] dx3vt2nl19w8ryae5zbg6gqcw5hjqlw Ғәләмшин Ренат Биктимер улы 0 163367 1308428 1110583 2026-11-05T16:16:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308428 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәләмшин Ренат Биктимер улы''' ({{lang-ru|Галямшин Ренат Биктимирович}}; [[18 февраль]] [[1949 йыл]] — [[8 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—2009 йылдарҙа «Дэмен» хужалығы рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. «Башҡортостан удмурттарының республика милли-мәҙәни үҙәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Кузебай Герд исемендәге Бөтә удмурт милли премияһы лауреаты (2004), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2009). Саңғы спорты буйынса СССР спорт мастеры, еңел атлетика буйынса мастерлыҡҡа кандидат. == Биографияһы == Ренат Биктимер улы Ғәләмшин 1949 йылдың 28 февралендә Башҡорт АССР-ының [[Тәтешле районы]] [[Әрибаш]] ауылында тыуған. Милләте удмурт. юғары бемемле — 1976 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған. 1965 — 1967 йылдарҙа хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәт юлын, армиянан хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Арибаш урман-техник мәктәбен тамамлағас, райпотребсоюзда водитель булып башлай. Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлай. 1971 йылда [[Тәтешле районы]] «Социализм» колхозында агроном була. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, 1975 — 1981 йылдарҙа «Урал» колхозының агрономы, баш агрономы һәм рәйесе булып эшләй. 1981 йылдан Тәтешле районының «Демән» колхозы рәйесе<ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Тәтешле районы 255-се Тәтешле һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Өйләнгән, ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр. Ренат Биктимер улы Ғәләмшин оҙайлы һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 8 ноябрендә {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1518955-ushel-iz-zhizni-predsedatel-natsionalno-kulturnogo-tsentra-udmurtov-rb-renat-galyamshin-/ Ушел из жизни председатель Национально-культурного центра удмуртов РБ Ренат Галямшин. ИА «Башинформ», 9 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|9|11|2020}} </ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] 3h9ropqnvb4fyogdvbodmwua554xdou Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы 0 163395 1308384 967954 2026-11-05T14:16:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308384 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы''' ({{lang-ru|}}) ([[1 май]] [[1940 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы 1940 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1963 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]] тамамлай. тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы [[Әбйәлил районы]]ның Шайморатов исемендәге колхозда колхоссы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлап ҡатҡас, ошо уҡ колхоздың баш ветерениар врачы булып эшләй. 1970 йылдан 1982 йылға тиклем Әбйәлил районы XXII партсъезд рәйесе булып эшләй. 1983— 1991 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил районы башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Әбйәлил районы ауыл хужалығы идараһы начальнигы. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Әбйәлил районы, 150-се Әлмөхәмәт һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ үҫтергәндәр. == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] 7hvjngtl9mytfsuz9n8e50if6lwvbu8 Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы 0 163401 1308403 1112137 2026-11-05T15:35:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308403 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы''' ({{lang-ru|Газизов Ядкар Хайдарович}}; [[2 март]] [[1947 йыл]] ) — [[ауыл хужалығы]], совет органдары һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1981 йылдан [[Миәкә районы|Миәкә район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, район Советы рәйесе урынбаҫары, 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Йәҙгәр Хәйҙәр улы Ғәзизов 1947 йылдың 2 мартында [[Ырымбур өлкәһе]] [[Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)|Александровка районы]] Яңы Солтанғол ауылында тыуған. Юғары белемле — 1970 йылда Куйбышев ауыл хужалығы институтын тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Миәкә районы «Сельхозтехника» берекмәһендә яңы техника буйынса инженер вазифаһында башлай. Артабан автогараж мөдире, управляющий урынбаҫары, баш инженер, управляющий булып эшләй. 1981—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Миәкә районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Миәкә районы 243-сө Елдәр һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул үҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре * «Почёт Билдәһе» ордены * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Һамар аграр университетын тамамлаусылар]] tkpshm3pwoqap2f8e0vygzxev8e8ty4 Ғайнуллин Флюр Музип улы 0 163427 1308385 1152888 2026-11-05T14:19:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308385 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғайнуллин Флюр Музип улы''' ({{lang-ru|Гайнуллин Флюр Музипович}}) ([[6 сентябрь]] [[1939 йыл]]) — эшкәртеү өлкәһе хеҙмәткәре. 1974 йылдан Ҡарламан шәкәр заводы директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында закон, законлылыҡ һәм хокук тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ғайнуллин Флюр Музип улы 1939 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-а Ҡырмыҫҡалы районы [[Һарт-Шишмә]] ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1968 йылда Мәскәү аҙыҡ промышленностының технология институтын тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1958 йылда Ҡарлыман сәкәр заводында эшсе булып башлаған. 1958 йылдан 1962 йлға тиклем Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң сәкәр заводында электромонтер булып эшләй. Институтты тамамлап ҡайтҡас, Ҡарламан шәкәр заводында баш механик булып эшләй. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында закон, законлылыҡ һәм хокук тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1974 йылдан Ҡарламан шәкәр заводының директоры.<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34</ref> Ҡырмыҫҡалы районы 223-сө Прибельский һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар == Ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Аҙык-түлек производстволарының Мәскәү дәүләт университеты]] ojujs5vyxkak9ggmiiutj5kize4ezil Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы 0 163429 1308406 1254070 2026-11-05T15:54:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308406 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы''' ({{lang-ru|Гайфуллин Вакиф Шагмуратович}}) ([[21 сентябрь]] [[1938 йыл]] ) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы 1938 йылдың 21 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Учалы районы]] [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1964 йылда Силәбе пилитехник университетын тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1958 йылда, электромонтерҙар булып техник училищены тамамлағас башлай. Артабан колхозда электромеханик булып һәм мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1961 —1966 йылдарҙа «Байрамғол» совхозының энергетигы, 1966—1967 йылдарҙа Учалы районы Наурыҙ мәктәбендә уҡытыу буйынса директор урынбаҫары һәм «Байрамғол» совхозының баш энергетигы. 1977—1988 йылдарҙа совхоз паркомы секретары, «Башкирия» колхозы рәйесе. 1988 йылда КПСС-тың Учалы ҡала комитетына икенсе, артабан беренсе секретарь итеп һайлана. 1991 йылдан Учалы ит комбинатында баш инженер булып эшләй. 1993 йылдан капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы һәм Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының башлығы.<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Учалы районы 263-сө Байрамғол һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ үҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[«Почёт Билдәһе» ордены]] һәм миҙалдар. == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Учалы районы башлыҡтары]] [[Категория:Учалы ҡалаһы башлыҡтары]] 4kan0dfto68knkmm5o6dta3lwm3p0cg Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы 0 163433 1308412 1066826 2026-11-05T16:00:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308412 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы''' ({{lang-ru|Галеев Сулейман Ахметдинович}}; [[3 сентябрь]] [[1940 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. == Биографияһы == Сөләймән Әхмәтдин улы Ғәлиев 1940 йылдың 3 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Туймазы районы]] [[Үрге Сәрҙек]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1965 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1960 йылда Отябрский нефть техникумын тамамлағас быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. Артабан Тумазы геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар заводында нормировщик һәм инженер булып эшләй. Өфө нефть институтын тамамлағас, 1965 йылдан Туймазы заводында инженер, цех начальнигы булып эшләй. 1968—1970 йылдарҙа Туймазы район-ара электр селтәрҙәрендә баш инженер. 1974 йылдан халыҡ депутаттарынаң Туймазы район Советы башҡарма комитеты рейесе урынбаҫары. 1987 йылдан Туймазы медицина быялаһы заводының директоры.<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34</ref> [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Туймазы]] 7mt7p6yzrdlpteqbsro18v3gepgk9ap Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы 0 163439 1308414 998573 2026-11-05T16:00:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308414 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә| Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы|Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы}} {{Ук}} '''Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы''' ({{lang-ru|Галиев Аскат Талгатович}}) ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Миәкә районы [[Кесе Кәркәле]] ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1972 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлаған, 1982 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1966 йылда [[Газпром Нефтехим Салауат|Салауат нефтехимия комбинатында]] слесарь булып башлай. 1972—1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, нефтехимия комбинатында инженер-технолог, инженер-конструктор булып эшләй. 1974—1980 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетында сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, инструктор булып эшләй. 1981—1991 йылдарҙа Салауат халыҡ депутаттарының ҡала советы рәйесе. 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең түләүле хеҙмәттәр буйынса комитет рәйесе. 1990—1992 йылдарҙа <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Салауат ҡалаһы, 113-сө Мусин һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]][[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат]] rzz5sye70xr7jc2qxwudte43k6ifenq Ғәлиев Ринат Ғәзим улы 0 163440 1308410 1105064 2026-11-05T15:59:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308410 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлиев Ринат Ғәзим улы''' ({{lang-ru|Галиев Ринат Газимович}}; [[15 ғинуар]] [[1949 йыл]] ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ринат Ғәзим улы Ғәлиев 1949 йылдың 15 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Миәкә районы]] [[Сейәле]] ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хезмәт юлын 1967 йылда [[Белорет металлургия комбинаты]]нда волочильщик булып эшләй башлай. Артабан Миәкә районы «Дружба» колхозында тракторҙар бригадаһының иҫәп-хисапсыһы булып эшләй. 1968—1970 йылдарҙа Савет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас тыуған ауылында колхозда эшләй. Аксаков ауыл хужалығы техникумында уҡый, артабан Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1976—1980 йылдарҙа Миәкә районы «Сулпан» колхозының партбюро секретары булып эшләй. 1980 йылдан Миәкә районы «Дружба» колхозы рәйесе.<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Миәкә районы 244-се Миәкә һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, ике ҡыҙы һәм улы бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Колхоз рәйестәре]] f3y8r7xrw11mpn25grw2s6q0smcov0x Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы 0 163441 1308417 968069 2026-11-05T16:05:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308417 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Галимов Анвар Габдуллович}}) ([[8 март]] [[1942 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының мандат комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы 1942 йылдың 8 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Йәрмәкәй районы]] [[Князевка (Йәрмәкәй районы)|Князевка]] ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1957 йылда тркторсылар бригадаһының иҫәп-хисапсыһы булып башлаған. Артабан Октябрский ҡалаһында төҙөлөш училищеһенда уҡый, уҡып бөткәс Бәләбәй промкомбинатында һәм Өфөлә маляр булып эшләй. 1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына сағырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас «Урожай» юл төҙөлөшө берекмәһе рәйесе була. ВЛКСМ район комитеты секретары, колхоз партия комитеты рейесе була. 1968—1972 йылдарҙа К.Маркс исемендәге колхоз рәйесе. 1972—1982 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. 1982—1986 йылдарҙа Йәрмәкәй халыҡ депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе. 1896—1992 йылдарҙа КПСС-тың Йәрмәкәй район комитетының беренсе секретары. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Йәрмәкәй районы, 203-сө Иҫке Сүлле һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының мандат комиссияһы ағзаһы. Өйләнгән, өс ул уҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] 0vrtb8zah0mh8b8kmdiliy992o0ucp1 Ғәлимов Шамил Миәссар улы 0 163443 1308416 1227792 2026-11-05T16:05:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308416 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлимов Шамил Миәссар улы''' ({{lang-ru|Галимов Шамиль Мияссарович}}; [[1 апрель]] [[1943 йыл]]) —  инженер, ауыл хужалығы, урындағы башҡарма һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1992—1998 йылдарҙа Бәләбәй район советы башҡарма комитеты рәйесе, район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ғәлимов Шамил Миәссар улы 1943 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы [[Үрнәк (Әлшәй районы)|Үрнәк]] ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1966 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. <ref>// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1959 йылда Әлшәй районы «Союз» колхозында колхозсы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Бәләбәй районы «Авангард» колхозында баш инженер булып эшләй. 1989 йылда Бәләбәй халыҡ депуттарарының район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һалана. 1990 йылдан Бәләбәй районы администрацияһы башлығы. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Бәләбәй районы 172-се Мәтәүбаш һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветерендар һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, ҡыҙы һәм улы бар. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[«Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены]], [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] [[«Почёт Билдәһе» ордены]] == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Әлшәй районы]] [[Категория:Шәхестәр:Бәләбәй районы]] [[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]] [[Категория:Бәләбәй районы башлаҡтары]] 4xo1r8k1uuks4svzqpaexrbssf1l3iz Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы 0 163447 1308418 1183583 2026-11-05T16:05:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308418 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы''' ({{lang-ru|Галимуллин Равиль Зиянгирович}}; [[5 октябрь]] [[1943 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[2022 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1994—198 йылдарҙа [[Шишмә районы|Шишмә район]] хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. == Биографияһы == Рауил Йыһангир улы Ғәлимуллин 1943 йылдың 5 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Стәрлебаш районы]] [[Буҙат (Стәрлебаш районы)|Буҙат]] ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1973 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған. <ref>// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1964 йылда, [[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксён]] ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, Стәрлебаш районы Н. Крупская исемендәге колхоздың агрономы булып башлай. 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайҡас, Шишмә тәжрибә хужалығында ярауай бойҙай лабораторияһында фәнни эшмәкәр булып эшләй. Артабан Стәрлебаш райфоһында өлкән инспектор булып эшләй. 1972—1987 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]нда селекция буйынса фәнни хеҙмәткәр булып эшләй, Шишмә тәжрибә хужалығы директоры. 1987 йылда КПСС-тың Шишмә районы комитетына икенсе секретарь итеп һайланыла. 1989 йылда Шишмә районы халыҡ депутаттарыны советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1994 йылдан Шишмә районы администрацияһы башлығы. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Шишмә районы 274-се Шишмә һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. 2022 йылдың 22 ғинуарында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-01-20/v-bashkirii-skonchalsya-eks-glava-chishminskogo-rayona-ravil-galimullin-2662447 В Башкирии скончался экс-глава Чишминского района Равиль Галимуллин. ИА «Башинформ», 20 января 2022 года]{{ref-ru}}{{V|21|01|2022}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Шишмә районы]] [[Категория:Шәхестәр:Стәрлебаш районы]] [[Категория:Шишмә районы башлыҡтары]] [[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]] r111xhyqrh2gn2ot4c5tiqmo9mbh89j Ғибатов Франгил Ғиззәт улы 0 163508 1308387 1124278 2026-11-05T14:42:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308387 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғибатов Франгил Ғиззәт улы''' ({{lang-ru|Гибатов Франгиль Гиззатович}}; [[12 апрель]] [[1935 йыл]] ) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Физика-математика фәндәре кандидаты. == Биографияһы == Ғибатов Франгил Ғиззәт улы [[1935 йыл]]дың 12 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат районы]] [[Ҡалмаҡтар]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1968 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1956 йылда, Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлағас, [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылында уҡытыуы булып башлай. 1957—1968 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй. Артабан уҡытыу буйынса директор урынбаҫары, ВЛКСМ-дың Салауат район комитеты секретары, комсомол обкомы инструкторы, Өфө фәнни-тикшеренеү-институтында (УфНИИ) инженер, Башпотребсоюз төҙөлөш идараһында партком рәйесе. 1968—1981 йылдарҙа Өфө авиация институтында әйҙәүсе инженер, математик-программист, проекттың баш конструкторы, С. М. Киров исемендәге заводтың бүлек мөдире һәм профком рәйесе. 1981—1991 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге заводтың генераль директор урынбаҫары. 1992 йылдан «Ай» производство-коммерция берләшмәһенең генераль директоры. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> Өфө ҡалаһының Киров районы 17-се Батыр һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, бер ҡыҙ үҫтергәндәр. == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Нуриман районы]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] pokpo2fnrmgs1vqokpkm3xk6xk2qslg Ғүмәров Камил Әмир улы 0 163528 1308393 1000598 2026-11-05T15:04:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308393 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғүмәров Камил Әмир улы''' ({{lang-ru|Гумеров Камиль Амирович}}; [[10 ғинуар]] [[1931 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. == Биографияһы == Камил Әмир улы Ғүмәров [[1931 йыл]]дың [[10 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Миәкә районы]] [[Ҡырғыҙ-Миәкә]] ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — [[1955 йыл]]да [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған. Хеҙмәт юлын, 1955 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Арҡауыл МТС-ында баш инженер вазифаһында башлай. 1959—1965 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу техникумының директоры була. 1965—1974 йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһы халыҡ депутаттары советыны рейесе урынбаҫары. 1974 йылдан "Бәләбәй механика заводы"ның директоры, акционер йәмғиәт идараһы рәйесе. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Бәләбәй ҡалаһы, 72-се Красноармейский һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34</ref> Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул үҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены, * ике «Почёт Билдәһе» ордены. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Бәләбәй]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] 1isq0gdy5exmcrxlri7955jd9f4bi4j Ҡадиров Рәфис Фәйез улы 0 163822 1308440 1038511 2026-11-05T17:02:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308440 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡадиров Рәфис Фәйез улы''' ({{lang-ru|Кадыров Рафис Фаизович}}; ([[7 июнь]] [[1955 йыл]]) — банк хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1993 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция банкының рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Юғары Советтың Республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы. == Биографияһы == Рәфис Фәйез улы Ҡадиров [[1955 йыл]]дың [[7 июнь|7 июнендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Асҡын районы]] [[Көнгәк]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1983 йылда [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]]н, 1993 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Иҡтисад һәм социология институтын тамамлаған. Хеҙмәт юлын, 1974 йылда медицина училищеһын тамамлағас, район тиҙ ярҙам станцияһында фельдшер булып башлай. 1974—1976 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Алыҫ Көнсығыш больницаһында фельдшер булып эшләй. Медицина институтын тамамлағас, Өфөлә 13-сө дауаханала интернатура үтә. 1984—1989 йылдарҙа 21-се дауаханала реаниматолог. 1989—1993 йылдарҙа «Восток» кооператив банкының идараһы рәйесе. 1993 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция банкының рәйесе. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Өфө ҡалаһы Совет районы, 63-сө Молодежный һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй банктары рәйестәре]] [[Категория:«Восток» банкы]] julsuujhkf87rrt8q0iakirhdq78dg9 Ҡазыханов Вил Суфиян улы 0 163824 1308441 1074998 2026-11-05T17:21:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308441 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡазыханов Вил Суфиян улы''' ({{lang-ru|Казыханов Виль Суфиянович}}; [[24 сентябрь]] [[1939 йыл]]) — уҡытыусы, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. == Биографияһы == Вил Суфиян улы Ҡазыханов [[1939 йыл]]дың [[24 сентябрь|24 сентябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Дүртөйлө]] ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1962 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. Хеҙмәт юлын район гәзитендә техник секретарь булып башлай. Университетты тамамлағас рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан Илеш Районы паркомы инструкторы, ВЛКСИ комитеты секретары, Дүртөйлө ракомында комсомол секретары. 1966—1994 йылдарҙа Дүртөйлө 3-сө урта мәктәбенең директоры. <ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Дүртөйлө ҡалаһы 85-се Горшков һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Дүртөйлө]] 4o1f44396lyld1s7k32hicik2crejhc Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы 0 164195 1308568 1183594 2026-11-06T00:09:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308568 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы''' ({{lang-ru|Каюпов Фарит Гареевич}}) ([[30 ғинуар]] [[1952 йыл]] ) — [[СССР]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы [[1952 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Йомағужа (Стәрлебаш районы)|Йомағужа]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1973 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]] тамамлаған. Институтты тамамлағас, 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына хеҙмәт итергә саҡырыла. Хеҙмәт юлын, 1975 йылда хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлебаш районы «Коммунизмға» колхозында агроном булып башлай. Артабан колхоз рәйесе була. 1981 йылда КПСС-тың район комитетында секретарь, 1983 йылда икенса секретарь булып эшләй. 1987—1990 йылдарҙа Стәрлебаш районы халыҡ депутаттарының башҡарма комитеты рәйесе. 1990 йылдан КПСС-тың Стәрлебаш райомыныңберенсе секретары. 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы. <ref>// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5</ref> Стәрлебаш районы 249-сы Стәрлебаш һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34</ref> == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] ‎ [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан райондарының администрация башлыҡтары]] [[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]] [[Категория:Шәхестәр:Стәрлебаш районы]] 8no2s7594vq76qqa1chg6plusht1gkg Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 0 164593 1308556 1250637 2026-11-05T23:42:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308556 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы''' ({{lang-ru|Куватов Дамир Мударисович|}}) ([[20 июль]] [[1933 йыл]] — [[31 октябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы [[1933 йыл]]дың [[20 июль|20 июдендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Аҡъюл]] ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1957 йылда Одесса технологик институтын тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1957 йылда тнститутты тамамлағас Бөрө, Мәләүз, Өфө, Сибай икмәк ҡабул итеү преприятиеларында етәксе вазифаларында башлай. 1982 йылдан 1994 йылдың майына тиклем «Башкортостанхлебпродукт» производство берләшмәһендә генераль директор булып эшләй. Башҡортостан Республикаһының икмәк продукттары системаһы етәксеһе Дамир Мөҙәрис улы Ҡыуатов эшләгән осорҙа элеваторҙарҙың ҡеүәте реконструкциялана, яңы предприятиелар төҙөлә, ашлыҡ киптереү процессын камилләштырыу буйынса бик ҙур эш башҡарылуы факты асыҡланды.<ref>[http://www.delomir.ru/lyudi-dela/2741-patriot-vysokogo-naznacheniya.html Деловой мир Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001212311/http://www.delomir.ru/lyudi-dela/2741-patriot-vysokogo-naznacheniya.html |date=2020-10-01 }}</ref><ref> // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5</ref> Ейәнсура районы, 205-се Иҫәнғол һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. <ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34</ref> Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 2012 йылдың 31 октябрендә Өфөлә вафат була, Өфөлә ерләнгән.<ref>[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/38631 Дамир Куватов — ученый, исследователь, парламентарий]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[Октябрь Революцияһы ордены]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре маҡтыулы исеме. == Ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары ]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре]] [[Категория:Одесса милли аҙыҡ технологиялары академияһы]] 2fehixv0i0bo5gxeshnpnk6s9h5nr3h Ҡыпсаҡ теле 0 164771 1308543 1305500 2026-11-05T22:56:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308543 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыпсаҡ теле''' — VIII—IX быуаттарҙа ҡимаҡтар менән бергә [[Иртыш|Иртыштың]] үрге ағымында һәм [[Алтай тауҙары|Алтайҙа]]<ref>{{Китап|автор=Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г.|заглавие=Степные империи древней Евразии|место=СПб.|издательство=Филологический факультет СПбГУ|год=2005|isbn=5-8465-0246-6}}</ref> йәшәгән ҡыпсаҡтарҙың хәҙер үле [[Төрки телдәр|төрки]] теле. IX быуатта ҡыпсаҡтар, уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, Иртыш йылғаһының көнбайышыңдағы далаларға күскән. Артабан XI быуатта йәшәгән һәм ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшө, Иҙел аша сығып, [[Уғыҙ телдәре|уғыҙ]] йәки болғар тибындағы телдәрҙә һөйләшеүсе Ҡара диңгеҙ буйы далаларында йәшәгән [[Бәшнәктәр|бәшнәктәрҙе]], тороҡтарҙы, болғарҙарҙы, [[Хазарҙар|хазарҙарҙы]] һәм башҡа төрки ҡәбиләләрҙе ҡыҫырыҡлап сығара һәм йота ассимиляция Дунайҙың түбәнге ағымы һәм Иҙел араһында йәшәгән ҡыпсаҡтар боронғо рус сығанаҡтарынан {{comment|ҡыпсаҡтар|половцы}} исеме аҫтында, ә византия һәм европаға — ҡомандар булараҡ билдәле. Уларҙың теле фәндә {{comment|ҡыпсаҡ|половецкий}} теле булараҡ билдәле. Ҡыпсаҡ теле миссионерҙарға ҡыпсаҡ телен өйрәнеү һәм [[Алтын Урҙа]] халҡын христианлыҡ менән таныштырыу маҡсатында төҙөлгән XIV быуаттың билдәле яҙма ҡомартҡыһы "Куманикус кодексы"нда сағылған. Урта быуаттарҙа билдәле булған икенсе ҡыпсаҡ теле Үҙәк Азиянан, [[Кавказ]]дан һәм Ҡара диңгеҙ буйы далаларынан килтерелгән әсир ҡыпсаҡ тоҡомдарының [[Мысыр]] [[мәмлүктәр]]е теле була. Мәмлүк-ҡыпсаҡ теле XIII—XV быуаттарҙа ҡулланылған, унан ғәрәп яҙмаһы менән яҙылған бер нисә ҡомартҡы һаҡланып ҡалған. XIII быуаттан башлап, ҡыпсаҡ теленең төрлө һөйләштәре [[Алтын Урҙа]]ла (әммә яҙма тел ролен көньяҡтараҡ барлыҡҡа килгән һөйләштәр, — хорезм-төрки һәм һуңғараҡ [[Сығатай теле|сығатай]]) телдәре уйнаған) аралашыуҙа ҡулланылған йәнле һөйләү теле булып тора. Ҡыпсаҡ теле [[Ҡыпсаҡ телдәре|ҡыпсаҡ телдәре төркөмө]] нигеҙенә ([[Ҡырым татарҙары теле|башҡорт ҡырым татар]], [[Ҡараим теле|ҡараим]], [[Ҡырымшаҡ теле|ҡырымшаҡ]], [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар]], [[Ҡумыҡ теле|ҡумыҡ]], [[Нуғай теле|нуғай]], [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[Ҡарағалпаҡ теле|ҡарағалпаҡ]], [[Татар теле|татар]], [[Сыбыр теле|сыбыр]])<ref>{{Мәҡәлә|автор=Баскаков Н. А.|заглавие=К вопросу о классификации тюркских языков|ссылка=http://www.philology.ru/linguistics4/baskakov-52.htm|издание=Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка|тип=|место=М.|год=1952|выпуск=2|том=XI|страницы=121—134}}</ref> ятҡан. Ҡайһы бер тел белгестәре, Радлов, Гаркавец, Тенишев, иртә ҡыпсаҡ теленең ике — көнсығыш һәм көнбайыш тармаҡҡа тарҡалыуын күрһәткән. Ҡыпсаҡ һәм боронғо ҡырғыҙ (йәнәсәй-телдәренең үҙ-ара тәьҫире һөҙөмтәһендә [[:ru:Киргизско-кыпчакские языки|көнсығыш ҡыпсаҡ телмәр тибы]] формалаша башлай. Хронологик эҙмә-эҙлеклек менән көнсығыш ҡыпсаҡ теле [[Көньяҡ алтай теле|көньяҡ алтай]] (XI—XIV быуаттар), фирғәнә-ҡыпсаҡ һәм [[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ телдәренә]] (XV быуаттан) тарҡала. Көнбайыш һәм көнсығыш ҡыпсаҡ телдәренең үҙенсәлекле айырмаһы булып ''ау'' дифтонгыһының үҫтерелеүе тора: көнбайыш ҡыпсаҡтарҙа ул һаҡланған (''тау'' — «гора»), көнсығыш ҡыпсаҡтарҙа боронғо кимәлдә оҙон һуҙынҡыға үҙгәргән (ҡырғыҙса: ''тоо'', көньяҡ алтайса: ''туу'', диалекттарҙа ''тоу''). Артабанғы быуаттарҙа хронологик эҙмә-эҙлеклелек менән көнбайыш ҡыпсаҡ ареалы иҙел буйы ҡыпсаҡ (XIII быуат), ҡыпсаҡ-ҡыпсаҡ (XI—XIII бб.) һәм нуғай-ҡыпсаҡтарға (XIV—XVI бб.) тарҡала<ref>https://tfmarket.ru/zdorove/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse.html{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ҡыпсаҡ тел төркөмдәрен сағыштырыу</ref>. Фонетик структураһы яғынан ҡыпсаҡ теле тас/таш - 'камень' тибындағы һүҙҙәрҙә с/ш тап килеүҙәренең үҙгәреүсән, һүҙ башында ж/ж урынына башлыса 'й' ҡулланыу менән ҡылыҡһырлана, грамматик төҙөлөшөндә — -ур/-р һәм -ар/-эр-ға тамамланған {{comment|исем ҡылымдар|причастие}}ҙы параллель ҡулланыу, -у-/- формалары урынына -мак/-мэк хәл ҡылымдарын әүҙемләштереү һ. б., шулай уҡ уғыҙ лексикаһы менән иғтибарҙы йәлеп итә<ref>https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле</ref>. Монгол осорона тиклемге ҡоман теле, йәки ҡыпсаҡ теле тураһында мәғлүмәтте Мәхмәүт Ҡашғари һүҙлегендә табырға була (XI—XIII 2-се яртыһы)<ref>https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле</ref>. Ҡыпсаҡ теленең монгол осоронан һуңғараҡ (XIII—XVI 2-се яртыһы) дәүеренә Латин-фарсы-ҡоман һүҙлеге йәки 'Codex Cumanicus' ҡарай (Т. Клапрот 1828 й.баҫтырып сығарған)<ref>https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224195145/https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ |date=2024-12-24 }} ''Кодекс Куманикус'' китабы</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Половецкий язык * Армяно-кыпчакский язык * [[Ҡыпсаҡ телдәре|Кыпчакские языки]] * Киргизско-кыпчакские языки * Кодекс Куманикус == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://slovar.cc/enc/bse/2010403.html Ҙур совет энциклопедияһы Ҡыпсаҡ теле] * [https://web.archive.org/web/20241224195145/https://rustgrove.ru/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse-kypchakskie/ ''Кодекс Куманикус'' китабы] * [https://tfmarket.ru/zdorove/znachenie-kypchakskii-yazyk-v-sovremennom-tolkovom-slovare-bse.html Ҡыпсаҡ тел төркөмдәрен сағыштырыу]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.qypchaq.unesco.kz/Turkic_Languages_Rus.htm Ҡыпсаҡ телдәре тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523151022/http://www.qypchaq.unesco.kz/Turkic_Languages_Rus.htm |date=2021-05-23 }} == Әҙәбиәт == * Радлов В. В., О языке куманов. По поводу издания куманского словаря, СПБ. 1884; Codex Cumanicus, hrsg. von К. Gronbech, Kbh., 1936; Gronbech K., Komanisches Worterbuch. Kbh., 1942. * Махмуд Кашгари. 'Словарь тюркских наречий' * {{Китап|автор=Наджип Э. Н., Благова Г. Ф.|часть=Мамлюкско-кыпчакский язык|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=75—116|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6}} * {{Китап|автор=Чеченов А. А.|часть=Половецкий язык|ссылка часть=http://www.philology.ru/linguistics4/chechenov-97.htm|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=110—116|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6|ref=Чеченов}} * {{Китап|автор=Тенишев Э. Р.|часть=Тюркоязычных древних памятников языки|заглавие=Языки мира: Тюркские языки|место=М.|издательство=Институт языкознания РАН|год=1996|страницы=35—47|серия=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6|ref=Тенишев}} * {{Китап|заглавие=Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции|ответственный=Тенишев Э. Р.|место=М.|издательство=Наука|год=2002|страницы=216—338, 736—737|ref=СИГТЯ}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|заглавие=Кыпчакские языки|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1987|ссылка=http://old.unesco.kz/qypchaq/Qypchaq_Languages_Rus.htm}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=Дешт-и-Кыпчак, Баур|год=2004|страниц=60|ref=Гаркавец}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|заглавие=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|место=Москва|издательство=Русская деревня|год=2006|страниц=88|ref=Гаркавец}} * {{книга|автор=Гаркавец А. Н.|часть=Codex Cumanicus: Половецкие молитвы, гимны и загадки XIII—XIV веков|ссылка часть=http://www.qypchaq.unesco.kz/Memorials-Rus.htm|заглавие=Кыпчакское письменное наследие|том=II|место=Алматы|издательство=КАСЕАН; Баур|год=2007|страницы=63—120|ref=Гаркавец}} * {{книга|заглавие=Codex Cumanicus|ссылка=https://archive.org/details/codexcumanicusbi00kuunuoft|ответственный= Kuun, Géza|место=Budapest|год=1880}} {{Тюркские языки}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ҡыпсаҡтар]] [[Категория:Ҡыпсаҡ телдәре]] [[Категория:Урта быуаттар телдәре]] [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Википедия:Сығанаҡһыҙ фекер булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] f81vclblp4c6xtj5d3ogh6syn3z9fwm Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы 0 164813 1308514 1060497 2026-11-05T21:20:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308514 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы''' ({{Lang-ba|Зиннәт Ҡотип}}, тыуған — '''Зиннат Кутипов Кутипович''', {{Lang-ba|Зиннәт Ҡотип улы Ҡотипов}}; 1918—1944) — [[Башҡорт АССР-ы]], [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире == Биографияһы == Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы [[1918 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Арый]] ауылында тыуған (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]]). 1935 йылда [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] педагогия техникумын, ә 1939 йылда — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. Һуңынан [[Дәүләкән]] педагогия училищеһында тарих уҡытыусыһы булып эшләй<ref name="vatandash">[http://vatandash.ru/index.php?article=92 Кутипов Зиннат Кутипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304085428/http://vatandash.ru/index.php?article=92 |date=2016-03-04 }}. Ватандаш.</ref>. Ҡотиптың тәүге әҫәрҙәре 1930 йылдың икенсе яртыһында донъя күрә. Шиғырҙары «Йәш төҙөүсе» (''«Молодой строитель»''), «Ленинсы» (''«Ленинец»'') гәзиттәрендә, «Үктәбер» (''«Октябрь»'') һәм «Беренсе йыр» (''«Первая песня»'') журналдарында баҫылып сыға. 1939 йылда [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостан дәүләт нәшриәте]] балалар өсөн «Шиғырҙар» йыйынтығын сығара, унда [[Испания|испан]] халҡының [[Фашизм|фашизмға]] ҡаршы көрәше инә<ref name="vatandash">[http://vatandash.ru/index.php?article=92 Кутипов Зиннат Кутипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304085428/http://vatandash.ru/index.php?article=92 |date=2016-03-04 }}. Ватандаш.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Ҡотип фронтҡа китә. [[1944 йыл]]дың [[6 июль|6 июлендә]] Белоруссияны фашистарҙан азат иткәндә батырҙарса һәләк була<ref name="vatandash">[http://vatandash.ru/index.php?article=92 Кутипов Зиннат Кутипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304085428/http://vatandash.ru/index.php?article=92 |date=2016-03-04 }}. Ватандаш.</ref>. == Баҫылған китаптары == * ''Ҡотип Зиннәт. '' Һуғыш үтте, һуғыш ҡалды. — Өфө, 2000. == Хәтер == 2015 йылда Өфөләге Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның I курс студенттары менән башҡорт яҙыусылары-фронтовиктарына арналған «Һеҙҙең ҡыйыулыҡ — мәңге беҙҙең йөрәктәрҙә» исеме аҫтында асыҡ дәрес үтә. Студенттар [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған Башҡортостандың күп шағирҙарының: Ғәли Ахмати Зуфар М Ғәли Әхмәти, Зөфәр Мансуров, Хөрмәт Хайри, [[Әхмәт Шакири]], Нур Исмәғилев һәм башҡалар тормошо һәм ижады тураһында доклад әҙерләй. Айырым урын Зиннәт Ҡотиптың ижадына ла бирелә<ref>[http://www.bashedu.ru/facbashfiljur/otkrytyi-urok-posvyashchennyi-tvorchestvu-pisatelei-frontovikov Открытый урок, посвящённый творчеству писателей-фронтовиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190706100825/http://www.bashedu.ru/facbashfiljur/otkrytyi-urok-posvyashchennyi-tvorchestvu-pisatelei-frontovikov |date=2019-07-06 }}. Башкирский государственный университет.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/14307 Кутип (Кутипов) Зиннат Кутипович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]], 2015—2017. ISBN 978-5-88185-143-9. * Писатели земли башкирской. Справочник // Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — С. 496. * Писатели земли башкирской. Справочник // Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина (2-е издание, переработанное и дополненное). — Уфа: Китап, 2015. — С. 672. ISBN 978-5-29506338-1 [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Белоруссияла вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1944 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Златоуст өйәҙендә тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] d25v4e8277g85z0uqsc5jfftpwemtkn Аблайгәрәй 0 165208 1308732 1061517 2026-11-06T11:54:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308732 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аблай-Гәрәй''' (шулай уҡ: '''Аблай''', '''Абылай''', '''Аблайкәрим''') — себер ханы (1628—1631 йылдарҙа) йәки батша улы, Ишемдең улы<ref name="autogenerated2">''Усманов А.'' «[http://komartky.ru/ru/history/11-prisoedinenie-bashkirii-k-mosk-gos-vu-glava-iv.html Присоединение Башкирии к Московскому государству] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023031002/http://komartky.ru/ru/history/11-prisoedinenie-bashkirii-k-mosk-gos-vu-glava-iv.html |date=2014-10-23 }}». Уфа. «Башгосиздат». 1949 год. Под редакцией проф. Б. Кафенгауза</ref>, [[Себер ханлығы|себер ханы]] Күсемдең ейәне. == Биографияһы == 1635 йылда Тәүәккүл менән бергә Өфөгә һөжүм яһай<ref name="autogenerated2">''Усманов А.'' «[http://komartky.ru/ru/history/11-prisoedinenie-bashkirii-k-mosk-gos-vu-glava-iv.html Присоединение Башкирии к Московскому государству] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023031002/http://komartky.ru/ru/history/11-prisoedinenie-bashkirii-k-mosk-gos-vu-glava-iv.html |date=2014-10-23 }}». Уфа. «Башгосиздат». 1949 год. Под редакцией проф. Б. Кафенгауза</ref>, ләкин ҡаланан 18 саҡрым алыҫлыҡта тар-мар ителеп, Фёдор Каловский<ref>[http://www.politicaledu.ru/political-49-9.html Условия формирования военно-административной системы Южного Зауралья в XVII]</ref><ref>[http://sibac.info/files/2011_03_10_Politologiya/Vas'kov.pdf] ''Васьков Д. А.'' ПОТОМКИ КУЧУМА В XVII В. И ИХ РОЛЬ В ОРГАНИЗАЦИИ АНТИРУССКИХ ВЫСТУПЛЕНИЙ НА ЮЖНОМ УРАЛЕ И В ЗАПАДНОЙ СИБИРИ</ref> отряды әсирлеккә ала һәм Мәскәүгә алып китә. Һуңыраҡ Аблай Ремезов йылъяҙмаһын булдырыуҙа эшлеклелек күрһәткән. Ульян Моисеевич Ремизовҡа ул биргән мәғлүмәт менән артабан уның улы — Семён.<ref>[http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=history&author=galyazimov-b&book=1987&page=26 Легенды седого Иртыша c.26: Привёз Ремезов кольчугу в шатровую]</ref> файҙаланған. == Тарихи буталсыҡлыҡ == Билдәле крайҙы өйрәнеүсе [[Рычков Пётр Иванович|П]] [[Рычков Пётр Иванович|И. Рычков]] [[Күсем хан тоҡомдары|Күсемиҙәрҙең]]<ref>П. И. Рычков. Топография Оренбургской губернии, стр. 60-61</ref> Өфөгә һөжүмен түбәндәгесә тасуирлаған:<blockquote> Шундай дошманлыҡ һөжүмдәренең береһе булып (''Өфөгә һәм уға яҡын урынлашҡан башҡорттарға'') был ҡалаға себер батшаһы улдары Аблай һәм Тәүкәлдең атаҡлы һөжүме тора, Өфөнән Өфө йылғаһы аръяғына ебәрелгән хеҙмәт итеүсе кешеләре ҡаланан ун биш саҡрымдарҙа ике яҡтан да күп юғалтыуҙарға килтергн аяуһыҙ ҡаты һуғышҡа инә; батша улдарына (хәҙер Аблай урманы тип йөрөтөлгән) һөжүм ойошторола, һәм улар ун көн дауамында ҡамауҙа ултыра, һуңынан әсирлеккә алына һәм Мәскәүгә килтерелә. Ошо лайыҡлы хеҙмәте өсөн өфөлөләргә алтын тәңкәләр түләнә һәм айырым бер китапҡа яҙылып ҡуйыла, һәм ул Өфө провинциаль канцелярияһында һаман да һаҡлана һәм алтын тип атала </blockquote>Әммә [[Рычков Пётр Иванович|Рычков]] һуғыштың нисәнсе йылда булғанын күрһәтмәгән<ref>Волков «Материалы к истории г. Уфы», том 1, гл. II (основание Уфы), его же дополнения к первому тому, гл. 2.</ref> [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]] был атаҡлы һуғышты 1574 йылда, йәғни Өфө тип аталасаҡ ҡалаға тәүге нигеҙ һалған дәүерҙә (Өфө эргәһендәге «Шайтан ҡаласығы») булған ти<ref>Сборник статистических и археологических сведений, изданных уфимским губернским статистическим комитетом в 1868 году, стр. 24-26</ref>. Һәм был хата күп белешмәләрҙә һәм баҫмаларҙа, мәҫәлән, "Славян энциклопедияһы"нда ҡабатлана. Өҫтәүенә, был тарихи персонаждың исемдәре сифатында ''Абай'', Ә''бүләк'', ''Аблаҡ'' телгә алыныуына һәм уның 1486 йылда мәрхүм булыуына ҡарамаҫтан, Аблай Арапша вариҫы, Йәдгәр-хан улы һәм Хәсәнҡолый хандың атаһы булараҡ күрһәтелгән.<ref>[https://books.google.ru/books?id=NNF-VVBeUpYC&pg=PA44&lpg=PA44&dq=Хасан-Кули-хан&source=bl&ots=v3zfsP8PV6&sig=sDAEcAJoNVDhol3tSrcFUb9_vB0&hl=ru&sa=X&ei=knavT4zIA4WT-wai0YnoCA&ved=0CFQQ6AEwAg#v=onep Славянская энциклопедия. Киевская Русь-Московия. Т. 1: А-М — Владимир Вольфович Богуславский — Google Книги]</ref>.<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:280323 Абулек ум. 1486 — Родовод]</ref>. Әммә А. Ница һәм В. А. Новиков Өфөгә һөжүм 1634—1635 йылдарҙа булған тип күрһәтә.<ref>А. Ница «Предание о нападении на Уфу сибирских царевичей Аблая и Тевкеля». Вестник Оренбургского учебного округа за 1912 год, № 5, научный отдел.</ref><ref>В. А. Новиков. Сборник материалов для истории уфимского дворянства. Уфа. 1903, стр. 47-48.</ref> Был буталсыҡлыҡ тураһында [[Усманов Әбүбәкер Нурийән улы]] үҙенең хеҙмәтендә ентекле аңлатҡан. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Аблай, сибирский царевич}} * ''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Торе. — 3-е изд. — Алма-Ата: 2008. — С. 290. — 326 с. ISBN 9965-9416-2-9 {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:XVI быуатта тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Өфө]] [[Категория:Үҙәк Азия тарихы]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 90rpv81n7cqqih23zqjhqcorvjgt9rh Әмиров Марс Ғизетдин улы 0 165275 1308648 1210752 2026-11-06T05:01:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308648 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әмиров}} '''Әмиров Марс Ғизетдин улы''' ([[1 август]] [[1930 йыл]] — [[12 сентябрь]] [[1992 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим. 1967—1992 йылдарҙа — [[Бәләбәй]]ҙең [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1983), БАССР-ҙың туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы һәм унынсы — ун беренсе саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының халыҡ контроле комитетына инә (1985)<ref>{{Cite web|url=https://zakon-region3.ru/1/79744/|title=Постановление ВС Башкирской АССР от 22.03.1985 «Об образовании Комитета народного контроля Башкирской АССР»|accessdate=2013-02-10}}</ref>. 12 уйлап табыуға автор таныҡлығы бар. 40-тан ашыу ғилми баҫма хеҙмәт авторы. == Биографияһы == Марс Ғизитдин улы Әмиров [[1930 йыл]]дың [[1 август|1 авгусында]] [[Бәләбәй]] ҡалаһында республика кимәлендәге партия-хужалыҡ хеҙмәткәре Ғизитдин Шәрәфетдин улы һәм уҡытыусы Мөшәрәфә Гәрәй ҡыҙы ғаиләһендә тыуа<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://belebey.ru/article/detail.php?ID=419|title=М. Г. Амиров &#124; Городской портал города Белебея и Белебеевского района|accessdate=2013-02-10|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] ([[1956]]) инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай. 1983 йылда аспирантура тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген М. Әмиров бик иртә башалй: юғары синыфтарҙа уҡығанда өлкән пионервожатый булып эшләй, һәр йәй пионер лагерында тәрбиәсе була. 20 йәшендә Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе инә, унда ҡоролмалар механигы, инженер, әйҙәүсе конструктор, цех начальнигы, берекмәнең партия комитеты секретары урынбаҫары булып эшләй. Йәғни производствоның бик күп баҫҡыстарын үтеп, партия эшендә бик юғары бейеклеккә күтәрелә<ref>{{Cite web|url=http://zemlyaki.name/person.php?person_id=132|title=Земляки — Амиров Марс Гизитдинович|accessdate=2013-02-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOtlzVD?url=http://zemlyaki.name/person.php?person_id=132|archivedate=2013-02-17}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6EUOtlzVD?url=http://zemlyaki.name/person.php?person_id=132 |date=2013-02-17 }}</ref>. 1956—1967 йылдарҙа — [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү]] заводында инженер, цех начальнигы, партком секретары урынбаҫары; 1967—1992 йылдарҙа Бәләбәйҙең «[[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|Автонормаль]]» заводы директоры була. Металдарҙы һалҡын килеш эшкәртеү буйынса технологияны эшләү һәм ҡулланылышҡа индереүҙә ҡатнаша. Уның инициативаһы буйынса завод ҡарамағында Өфө авиация институтының Металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһының филиалы, Бәләбәй машиналар эшләү техникумы, Машина эшләүселәп ПТУ-һы асыла. == Библиографияһы == «Ковка и штамповка», «Основы технологии автоматизированного холодновысадочного производства», «Исходные материалы для объемной холодной штамповки и методы их подготовки под штамповку» уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр авторы һәм авторҙашы<ref>{{Cite web|url=http://catalog.sfu-kras.ru/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=BOOK1&P21DBN=EBOOK&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=U=&S21STR=621.73%28083%29|title=WebIRBIS 64|accessdate=2013-02-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOuUPYT?url=http://catalog.sfu-kras.ru/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=|archivedate=2013-02-17}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6EUOuUPYT?url=http://catalog.sfu-kras.ru/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID= |date=2013-02-17 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ozon.ru/context/detail/id/4409287/|title=OZON.ru - Марс Гизитдинович Амиров. Краткая биография автора. Купить книги, фильмы, музыку Марс Гизитдинович Амиров|accessdate=2013-02-10}}</ref>. Техник фәндәр кандидаты М. Ғ. Әмировтың 64 хеҙмәте «Автомобильная промышленность», «Кузнечно-штамповочное производство», «Сталь», «Авиационная промышленность», «Черная металлургия», «Инженерно-технический журнал» журналдарында, «Известия вузов», «Труды УАИ» һәм башҡа баҫмаларҙа баҫыла<ref name="autogenerated1"/>. == Хәтер == * Бәләбәйҙә бер урам Әмиров исемен йөрөтә. * Бәләбәй ҡала мәҙәниәт һарайы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Бокс буйынса М. Ғ. Әмиров иҫтәлегенә «Б» класлы турнир ойошторола. == Наградалары == * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971, 1981). * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1973). * «Почет билдәһе» ордены (1963). * Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза (1975) һәм көмөш миҙалы (1980, 1984). * Башҡорт АССР-ы Юғары Советы президиумының Почет грамотаһы. * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1983). * Бәләбәй ҡалаһының почетлы гражданы (1996). * 1988 йылдың 13 октябрендә М. Ғ. Әмиров Илдең директорҙар клубына ҡабул ителә. == Әҙәбиәт == * «Книга о первом директоре, или Улица Амирова», документально-публицистическое повествование Д. Курганова и Л. Амировой (2000). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20201007203022/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81_%D0%93%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Амиров Марс Гизитдинович] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]] [[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]] [[Категория:Бәләбәйҙә вафат булғандар]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Бәләбәйҙә тыуғандар]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 августа тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүселәре]] lqq7adzlfby6sehnisa7zpw86t7edlz Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе) 0 166092 1308457 1306935 2026-11-05T18:01:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308457 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡара Уба'''— ({{lang-ru|Караоба}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Варна районы]] ҡасабаһы. ''Катенино ауыл биләмәһе'' составына инә. == Географияһы == Райондың үҙәк өлөшөндә, [[Ҡараталаят]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Катенино ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Катенино а.) — 12 км, район үҙәге Варна ауылына тиклем аралыҡ — 33 км. Күрше тораҡ пункттар араһында грунтлы йәки шоссе юлдары һалынған<ref name="xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai">[http://xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai/kateninskoe Караоба//Официальный сайт администрации Варненского муниципального района Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205173236/https://xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai/kateninskoe |date=2020-12-05 }}</ref>. == Тарихы == Ҡара Уба ауылы Варна районына инә. Билдәле булыуынса, был төбәк Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, казактар килеп урынлашҡан нығытмалар төбәге булараҡ билдәле. XIX быуат уртаһында бында ғәскәри казак постары урынлашҡан булған. Тәүҙә уларҙың исемдәре булмай, номерҙар менән генә аталалар, 1843 йылда улар Ырымбур казак ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә яңы исемдәр бирелә. Варна үҙе Болгар крепосын яулап алыу айҡанлы исем алған. Катенино Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ауылға XIX быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур өлкәһе, Николаевка ауылынан казактар нигеҙ һалған булған.1857 йылда был казак ауылы исеме Ырымбур генерал-губернаторы ''Александр Андреевич Катенин'' хөрмәтенә Катенино тип үҙгәртелгән <ref>[https://pravmin74.ru/administrativnoe-delenie/varnenskiy_rayon Варненский муниципальный район//Офиц. сайт Правительства Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926091148/https://pravmin74.ru/administrativnoe-delenie/varnenskiy_rayon |date=2020-09-26 }}</ref>. Ҡара Убаға 1910 йылда Катенино ауылынан күсенгән халыҡ нигеҙ һалған. Был ауылға өҫтәмә ер киҫеме биргән булғандар (1202 дис. 960 саж2). Йәғни, Ҡара Уба ошо ауылдың ҡушығы булып сыға. 1930-сы йылдарҙа Ҡара Убала малсылыҡ фермаһы ойошторола, ул 1945 йылда «Покровский» совхозына бирелә. 1970 йылда «Кулевчинский» совхозы ойошторола, хәҙер ул «Заречье» ЯСЙ-ы бүлексәһе<ref name="xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai"/>. == Тәбиғәте == Рельефы — Урал аръяғы пенепленына ингән ярымтигеҙлек; иң яҡын ҡалҡыулыҡтар — 258 һәм 261 м бейеклектә. Ландшафы — ҡылғанлы һәм төрлө үләнле дала, яр буйҙарында ҡайын, уҫаҡ үҫә <ref name="xn--74-6kcai1eua.xn--p1ai"/>. Урал аръяғы пенепленының көнсығыш сиге ошо төбәк аша Ҡаҙағстан яғына китә <ref>[http://chel-portal.ru/enc/zauralskiy_peneplen Зауральский пенеплен //Энциклопедия Челябинской области.] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Халҡы == {{Население|Караоба (Челябинская область)}}(1970—360, 1983—248,1995 −251) == Урамдары == * Яр буйы урамы * Яңы урам * Эшсе тыҡрығы * Мәктәп урамы == Этимологияһы == Топоним урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара" <ref>Ҡара//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 635-се бит</ref> - һәм "уба" <ref>Уба//Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 456-сы бит</ref> һүҙҙәренән яһалған топонимдан күскән. Был төбәктә ҡара талдар үҫкән һәм ошо яҡта аҡҡан йылғаға ла ''ҡара таллы аят'' - [[Ҡараталаят]] исеме бирелгән. Был төбәккә күсенгән ҡаҙаҡтар иһә этимологияны "яңғыҙ" тигән мәғәнә менән бәйләй, сөнки улар шундай яңғыҙ торған ҡалҡыулыҡтарҙы "ҡара уба" тип атай. Был хаҡта Силәбе топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа <ref>Караоба// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Инфраструктураһы == * ООО «Заречье» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -1-се, 2-се томдар *Н.И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 [[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] gzc1vl91m40o7i6a2x5qnjnv4nh4pl7 Әйбәт (күл) 0 166853 1308632 1296576 2026-11-06T04:19:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308632 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} '''Әйбәт''' - {{lang-ru|Айбат}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл. == Географияһы == Әйбәт күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. Силәбенән М-5 трассаһы буйлап килеп, Троицк трактына боролорға, 10 км үткәс, Калачево аша Эткүлгә, артабан һулға боролоп, Печенкино, Журавлево, Селезян, Устьянцево һәм Копытово эргәһенән Ҡурған өлкәһе һәм Оло Солтан ауылы йүнәлешендә барырға. Камышиноға боролған ерҙә ҡапма-ҡаршы яҡҡа боролоп, һыуһаҡлағыстан көнсығышта 5 километрҙа урынлашҡан Покровка ауылына юл тоторға. Артабан йәйәү барырға була. Һауа торошо яҡшы булғанда, Устьянцево ауылынан күлдең көнбайыш ярына сығып була. Өлкә үҙәге Силәбе ҡалаһынан – 100 км тирәһе. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Күл буйында тораҡ пункттар юҡ. Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ <ref name="reki-ozera.ru">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Айбат]</ref>. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин. == Тасуирламаһы == Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло. * Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны 0,32км (га) * Максималь тәрәнлеге: 2,5м * Уртаса тәрәнлеге: 3 метр * Географик координаталары: Киңлеге: 54°53′13″N (54.886891) Оҙонлоғо: 62°2′48″E (62.046718) * Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары һаҙлыҡлы. * Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана <ref name="reki-ozera.ru"/> Әйбәт күле оҙонса түңәрәк, һыуы сөсө, үтә күренмәле, ағымһыҙ йәки тымыҡ күл. Күл тектоник сығышлы. Төбө ҡомло, мәте ҡатламдары осрай. Кәмә менән төшөр урындары бар.<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero_agashkul&id=159 Озеро Айбат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120125238/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero_agashkul&id=159 |date=2020-11-20 }}</ref>. Әйбәт күлендә карась, сазан балыҡ йәки карп, алабуға, суртан, сабаҡ, чебек балыҡтарын ҡармаҡларға була. Күлдең яры ҡамыш ҡулсаһына алынған, көньяғы һаҙлыҡлы. Ҡатнаш урман һыуға терәлеп тора. Көнбайыш ярында «Балыҡсы йорто» бар. Йылы миҙгелдә күлдең өҫкө йөҙө {{comment|тәлмәрйен тәңкәһе|ряска}} менән ҡаплана. == Флораһы һәм фаунаһы == Күл ҡыуаҡлыҡтар, ҡамыш менән уратып алынған. Күлдең көньяҡ ярҙары һаҙлыҡлы, ылымыҡтар, һаҙ үләндәре үрсегән. Күл буйҙар урман-дала үҫемлектәренә бай. Күл ярының ҡайһы бер урындарында урман да бар. Яҡындағы ауылдарҙа йәшәгән халыҡтың яратҡан шөғөлө — балыҡ ҡармаҡлау. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡорт телендәге ир-ат исеменән йәғни «Һәйбәт» һүҙен урындағы халыҡ әйтеүенән килеп сыҡҡандыр. '''Һәйбәт, әйбәт''' — ''яҡшы'' тигәнде аңлата. Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: {{Начало цитаты}}Айбат, озеро, Еткульский район; Айбатова, деревня, Аргаяшский район. В основе названий распространенное у башкир и татар тюркское мужское имя Айбат, из группы имен-посвящений, связанных с культом неба, где ай — «луна», со значением «счастье», бат — имяобразующая частица<ref>Шувалов Н. И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.{{конец цитаты}} Урыҫ телендә Әйбәтте Айбат тип яҙып йөрөтәләр. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/ajbat-2 Әйбәт күле Силәбе өлкәһе Эткүл районы] * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * [https://velesovik.ru/ozera-reki-lesa/506/aybat Әйбәт күле] * [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110114-aybat.html Әйбәт күле] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * [ ] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Этҡол районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] cjhggrk2l5ygql4mjg62uab8u4lx1a5 Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы 0 167893 1308495 1283894 2026-11-05T20:15:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308495 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы''' ([[24 апрель]] [[1927 йыл]] — [[21 май]] [[2007 йыл]]) — [[уҡытыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>https://1418museum.ru/heroes/24323166/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702083126/https://1418museum.ru/heroes/24323166/ |date=2022-07-02 }}</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957), [[РСФСР]]-ҙың мәғариф отличнигы. == Биографияһы == Абдулхаҡ Абдрахман улы Ҡаһарманов [[1927 йыл]]дың 24 апрелендә [[Башҡортостан АССР-ы]] {{ТУ|Ишембай районы}} Оло Кәбәс ауылында (хәҙер бөткән ауыл) тыуған. Артабаһ ғаиләһе [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылына күсә. Атаһы [[Абдрахман (исем)|Абдрахман]] [[дин]]и белемле була, ауылда [[Ғәрәп теле|ғәрәпсә]] балалар уҡыта. Уның ике ҡатыны була: Хәҙисә һәм Бүләкбикә. [[Ғәлиәкбәр]] ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. 1942—1943 йылдарҙа [[Ҡалғаһау]] башланғыс мәктәбендә, 1943 йылда [[Үрге Нөгөш]] мәктәбендә уҡыта. [[Темәс педагогия училищеһы]]на ситтән тороп уҡырға инә. [[1944 йыл]]да һуғышҡа алына. [[Өфө]]лә 28-се яуға әҙерләү полкында артиллерислыҡҡа әҙерлек үткәс, [[1945 йыл]]дың майында [[Көнсығыш фронтының контрһөжүме|Көнсығыш фронт]]ҡа оҙатыла. [[Пруссия]]нан күсерелгән 39-сы армияның 5-се гвардия корпусы, 9-сы гвардия дивизияһы, 54-се гвардия полкының артиллерия батареяһында дүрт Бөрйән егете: Абдулхаҡ Ҡаһармановтың ауылдаштары Йыһанур менән Кәлимулла Әминевтар, [[Иҫке Монасип|Монасип ауылы]]нан [[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы|Сәлих Дәүләтбирҙин]] бергә хеҙмәт итә. Абдулхаҡ Ҡаһармановҡа оҙаҡ хеҙмәт итергә тура килмәй, уны икенсе орудиеға күсерәләр. [[Монголия]]ла бер ай самаһы әҙерлек һыҙығында торғандан һуң, япондарға ҡаршы һуғыш башланыр алдынан уны 4-се орудие наводчигы итеп тәғәйенләйҙәр. Япондарҙың Холун Аршинский тигән нығытылған районын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Ошо һуғышта һул аяғына снаряд ярсығы тейеп яраланып, хәрби госпиталгә эләгә һәм 10 ай дауалана. Һауығып, кире үҙенең батареяһына ҡайтҡас, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә. Япондар еңелгәндән һуң, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа һуғышта ҡатнашып, Лядунь ярымутрауына килеп етеп, яугир һуғыш юлын Дайрен ҡалаһында тамамлай. Порт-Артур ҡалаһында кесе командирҙар әҙерләү курсында уҡып сығып, сержант званиеһы ала. 7 йыл хеҙмәт итеп, 1951 йылда тыуған яғына ҡайта. Һуғыштан һуң ныҡлап [[уҡытыусы]]лыҡ эшенә тотона. [[1952 йыл]]да [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһы]]н тамамлай. Уҡытыу эше менән бергә ул агитатор-пропагандист була. 1957 йылда уға районда тәүгеләрҙән булып «БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. [[1958 йыл]]да уны [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] башланғыс мәктәбенә директор итеп эшкә ебәрәләр. Ул ваҡытта партия ҡайҙа ҡушһа, шунда эшләнде, баш тартып булманы. Унан һуң ул тағы ла тыуған ауылына (1963 йылда) ҡайтып яратҡан шөғөлөн дауам итә. Һәр ваҡыт үҙенә маҡсат ҡуйып һәм уға ирешеп йәшәгән уҡытыусыла юғары белем алыу теләге тыуа. [[1962 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ]] уҡытыусылар институтына ситтән тороп уҡырға инә. 1967 йылда уҡыу йортон уңышлы тамамлай. Артабанғы хеҙмәт йылдары етәкселек менән бәйле: Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә директор, [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе вазифаларын башҡара. Алыштырғыһыҙ депутат булып та ауылдаштарына хеҙмәт итә. Тап ошо йылдарҙа уҡытыусының тынғыһыҙ тырыш хеҙмәте баһалана, уға «РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ләкин уның иң тырыш, иң лайыҡлы хеҙмәт емеше ауыл хакимиәте башлығы булып эшләгәндәлер. Төрлө мөһим сараларҙы ыңғай хәл итеү һәм ауыл активистары менән кәңәшләшеп эшләү эшенә яҡшы йоғонто яһамай ҡалмағандыр. Ул саҡта йәмәғәт ойошмалары әүҙем эшләне. Иптәштәр суды, ҡатын-ҡыҙҙар советы, ирекле дружина, халыҡ контроленең эштәре ҡаты контролдә тотто, дөрөҫ ойоштора белде. Йәмәғәт тәртибен боҙоусыларға ваҡытында сара күрелде, һәр сессия һайын даими комиссия рәйестәренең отчеты тыңланды. Эшләгән кешене күрә лә, баһалай ҙа белде. Өмәләр ойоштороп һәм башҡа күмәк көс менән эш эшләгәндә ул үҙе алдан йөрөр ине. 1985 йыл ауылға электр линияһы үткәреү өсөн Яңы Мөсәттән алып трасса ботарға тура килде. Беҙ бер бригада [[Яңы Мөсәт]]тең [[Баҙал (һырт)|Баҙал]] тауынан башланыҡ. [[Абдулхаҡ (исем)|Абдулхаҡ]] ағай алдан йөрөй. Баҙал тауының башына сыҡҡанса 6 саҡырым юлда имән, йыла, саған ағастарын һ. б таҙартып барҙыҡ. Шулай бер көн Абдулхаҡ ағай район үҙәгенә бензин йүнләргә китте. Ул эш кейемендә: аяғында һаҙ итеге, өҫтөндә — штормовка, билендә — ҡайышҡа үткәреп ҡынға тығылған бысаҡ. Шул килеш райсоветҡа барып ингән. Унда район хужаһы лесхоз директорына шылтыратып, бензин бирергә фарман бирә. Әммә лесхоз директоры юҡтан башҡаны белмәгән кеше булып сыға. Шулай ҙа ныҡышмалыҡ күрһәтеп, лесхоз директорының артынан ҡалмай. Был кешенән ҡотолоп булмаҫын аңлаған директор, ҡайҙалыр шылтыратып, бензин табып биреп ҡайтара. Абдулхаҡ Ҡаһарманов бер ваҡытта ла кабинетында ултырырға яратманы. Ул осорҙа ауылда техниканың эҙе лә юҡ, юлдар ҡойо, батҡаҡ ине. Бөтә эштәр ат көсө менән генә башҡарыла. Урамдар ҙа үтеп булмаҫлыҡ батҡаҡ. Шулай бер көн дөйөм йыйылыш үткәреп, өмә ойоштороп, урамдарға ҡырсын-таш түшәргә, бигерәк тә үтеп булмаҫлыҡ урындарға эре ҡая таштарын түшәп рәтләп алырға тәҡдим итте. Был тәҡдимде халыҡ дәррәү күтәреп алды. Иртәгәһенә кемдең аты, арбаһы бар, бөтәһе лә эшкә йәлеп ителде. Эргәләге эре ҡая таштарын лом менән аҡтарып торалар, икенселәре арбаға тейәп алып килеп урамдың батҡаҡ урындарына бушатып китәләр. Шулай итеп, был эште бөтә ауыл халҡы көсө менән 2 көндә башҡарып сыҡтыҡ. Юлдар бер аҙ тәртипкә килде. Оҙаҡ йылдар ветерандар советы рәйесе вазифаһын башҡара. Ҡатыны [[Зәйнәп (исем)|Зәйнәп]] менән 56 йыл бергә иңгә-иң терәшеп матур һәм һоҡланғыс тормош юлын үттеләр. Балаларына яҡшы тәрбиә биреп, оло тормош юлына сығарҙылар. Оло улы [[Усман (исем)|Усман]] медицина институтын тамамлап, оҙаҡ йылдар район дауаханаһында эшләй. [[Кәрим (исем)|Кәрим]] менән Хәмиҙә [[Стәрлетамаҡ педагогия институты|Стәрлетамаҡ пединституты]]н тамамлап, тыуған ауылында эшләйҙәр, [[Ҡәйүм (исем)|Ҡәйүм]] [[Хәйбулла районы]]нда төпләнеп, [[уҡытыусы]] булып эшләй. Төпсөк улдары [[Рауил (исем)|Рауил]] дә<ref>[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Тынғыһыҙлыҡ — уның булмышы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008180806/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2021-10-08 }}</ref>уҡытыусы һөнәрен һайлаған. Ҡыҙы Ғәбиҙә китапхана техникумын тамамланы. 2007 йылдың 21 майында оҙаҡ ауырыуҙан һуң мәрхүм була. == Шулай уҡ уҡығыҙ == * Инфоурок<ref>[https://infourok.ru/v-borbe-za-znaniya-veteran-velikoy-otechestvennoy-voyni-kagarmanov-abdulhak-abdrahmanovich-1561307.html В борьбе за знания. Ветеран великой отечественной войны Кагарманов Абдулхак абдрахманович]</ref> == Һылтанмалар == {{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Абдулхак Абдрахманович|страницы =251}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Исмәғил Яманаев.'' Үкенерлек түгел үткәндәр… — Сибай: Сибай ҡала типографияһы, 2015. — 162 б. * [https://infourok.ru/v-borbe-za-znaniya-veteran-velikoy-otechestvennoy-voyni-kagarmanov-abdulhak-abdrahmanovich-1561307.html Кагарманов Абдулхак Абдрахманович] * [https://ds04.infourok.ru/uploads/ex/10b2/00022009-cb27fbed/hello_html_5bc10124.jpg Даръяларға ашҡан инеш ине] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Уҡытыусылар]] 7jq9efrcicxl9ywhw07c890f2z8gwoo Әлмәт дәүләт нефть институты 0 168236 1308643 1235076 2026-11-06T04:40:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308643 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әлмәт дәүләт нефть институты''' — [[Әлмәт (ҡала)|Татарстан Республикаһының Әлмәт]] ҡалаһында нефть сәнәғәте өсөн кадрҙар әҙерләүсе юғары уҡыу йорто<ref name="agni-rt.ru">[https://www.agni-rt.ru/ Альметьевский государственный нефтяной институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202004615/http://agni-rt.ru/ |date=2020-12-02 }}</ref> == Тарихы == [[1956 йыл]]да Әлмәттә И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институтының ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла. Артабан ул институттың филиалы булараҡ эшләй башлай. 1992 йылдың июлендә уҡыу йорто нигеҙендә үҙаллы институт булдырыла. Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының «Татарстандың И. М. Губкин исемендәге Дәүләт нефть һәм газ академияһының киске факультетын Татарстан Республикаһы дәүләт идаралығы органдары юрисдикцияһына күсереү тураһында» 1992 йылдың 28 июлендәге 415-се номерлы ҡарарына ярашлы Әлмәт нефть институты тип атала башлай, [[2003 йыл]]дан башлап уҡыу йорто Әлмәт дәүләт нефть институты булараҡ эшләй. Әлеге ваҡытта институтта 6000-дән артыҡ студент, уҡыусы һәм аспирант белем ала. Уҡыу йортоноң уҡытыусы-профессорҙар составы 350 юғары квалификациялы фәнни хеҙмәткәрҙән ғибәрәт. Уларҙың күбеһе ғилми дәрәжәгә эйә фән кандидаттары һәм фән докторҙары. Әлмәт дәүләт нефть институты ғалимдары һәм студенттары [[Рәсәй Федерацияһы]]нда ғына түгел, сит илдә үткәрелә торған конкурстарҙа һәм конференцияларҙа актив ҡатнашалар. Факультет эшмәкәрлек осоронда 33 сығарылыш яһаған һәм 5 һөнәр буйынса нефть-газ сәнәғәте өсөн 3000-гә яҡын инженер-нефтсе әҙерләгән. Хәҙерге ваҡытта 3 факультет һәм 14 кафедрала 167 уҡытыусы, шул иҫәптән 23 фән докторы, 89 фән кандидаты эшләй. ӘНДИ-ҙә 2 100-ҙән артыҡ студент һәм аспирант белем ала. Белем алыусыларҙың 5 % -тан ашыуы — БДБ-ның 8 иле студенттары. 1956 йылдан 2019 йылға тиклем институттан 19 меңдән артыҡ белгес уҡытып сығарылған. Сығарылған белгестәрҙең 15-20 % — ы Рәсәй Федерацияһының 25 субъектында (Татарстан республикаһынан тыш) нефть-газ тармағы предприятиеларына эшкә урынлаша: был юғары уҡыу йортон тамамлаусылар башлыса Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Ханты-Манси автономиялы өлкәһе, Коми Республикаһы, Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе һәм башҡа предприятиеларҙа хеҙмәт итә. Студенттар «Татнефть» комплекслы проекттарын эшләшеүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Институтта 10 йылдан артыҡ студент фәнни-техник йәмғиәте эшләп килә, студенттар фәнни тикшеренеүҙәргә ылыҡтырыла. Юғары уҡыу йорто студенттар, уҡытыусылар һәм институт хеҙмәткәрҙәре араһында сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау өсөн маҡсатлы эш алып бара. Институтта «Һаулыҡ марафоны» тигән программа эшләй. «Буревестник» спорт клубында 11 спорт секцияһы булдырылған<ref name="agni-rt.ru"/>. == Билдәле тамамлаусылары == Институтты тамамлаусылар араһында иҡтисад фәндәре докторы, профессор В. И. Городний, РФ атҡаҙанған нефть һәм газ сәнғәте эшмәкәре профессор Йәләтов, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, техник фәндәр кандидаты М. З. Тажиев, 1999—2013 йылдарҙа «Татнефть» ААЙ-ының генераль директоры, иҡтисад фәндәре докторы Ш. Ф.Тәһәүетдинов, «Татнефть» ААЙ-ының генераль директор урынбаҫары-баш геологы, геология-минералогия фәндәре докторы Р. С. Хисамов<ref name="Онлайн — энциклопедия Tatarica">[https://tatarica.org/tat/razdely/obrazovanie/vysshaya-shkola/almetevskij-gosudarstvennyj-neftyanoj-institut Онлайн — энциклопедия Tatarica]</ref>. == Ректорҙары == Тәүге ректоры В. Н. Матвеев (1992—1999) була. Уны А. А. Емекеев (1999—2016) алыштыра. 2016 йылдан институттың етәксеһе булып Р. З. Нурғәлиев эшләй <ref name="Онлайн — энциклопедия Tatarica"/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20190818234255/http://www.kazan2013.com/tat/vuzs/41 Универсиада 2013 сайты] <references /> * [https://tatarica.org/tat/razdely/obrazovanie/vysshaya-shkola/almetevskij-gosudarstvennyj-neftyanoj-institut Tatarica] *[https://www.agni-rt.ru/ Альметьевский государственный нефтяной институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202004615/http://agni-rt.ru/ |date=2020-12-02 }} [[Категория:Татарстан юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] lwdd9pwyyk3741chh8m5lcfrpemouol ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы 0 168297 1308677 1296600 2026-11-06T06:49:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308677 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Өфө дәүләт авиация техник университетының Күмертау ҡалаһындағы филиалы''' — [[Күмертау]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто<ref>[https://ugatu.su/filial_kumertau/ Филиал УГАТУ г. Кумертау ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201015113332/https://www.ugatu.su/filial_kumertau/ |date=2020-10-15 }}</ref> Тулы рәсми исеме — Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы; ҡыҫҡартып — Күмертау ҡалаһы ФДБЮББУФ «ӨДАТУ» филиалы<ref>[https://www.kumertau.ugatu.su/ Филиал Уфимского государственного авиационного технического университета в г. Кумертау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128055453/https://kumertau.ugatu.su/ |date=2020-11-28 }}</ref> == Һөнәр төрҙәре == * Ғәмәли информатика * Технологик процестарҙы һәм етештереүҙе автоматлаштырыу * Машина етештереүҙе конструктор-технологик йәһәттән тәьмин итеү<ref>[https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3-%D0%B2-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 Филиал УГАТУ в Кумертау — Уфимского государственного авиационного технического университета (9 специальностей)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128061802/http://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3-%D0%B2-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 |date=2020-01-28 }}</ref> == Тасуирлама == Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән<ref>Приказ Министерства высшего и среднего специального образования № 322 от 17.06.1976 г. и приказ ректората УАИ № 115 от 29.03.1977г.</ref> 1977 йылда Кумертау вертолет заводы (КуВЗ) нигеҙендә Өфө авиация институтының (УАИ) киске технологик факультеты бүлеге ойошторола. 1983 йылда, РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән<ref>Приказ Министерства высшего и среднего специального образования РСФСР № 391 — ДСП от 17.07.1983г. и приказ ректора УАИ № 576 от 17.09.1983г.</ref> киске бүлексә үҙаллы Кумертау киске факультетына үҙгәртелә. 1991 йылда беренсе үҙаллы «Сәнәғәт автоматикаһы» кафедраһы барлыҡҡа килә, Кумертауҙа был һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү 1988 йылдан алып барылған була. 1992 йылда Өфө авиация институты Өфө дәүләт авиация техник университеты статусы ала. 1999 йылда Кумертау ҡалаһының киске факультеты Өфө дәүләт авиация техник университетының филиалы статусын алыуға өлгәшә. 2000 йылда көндөҙгө уҡытыу бүлексәһе асыла. 2001 йылда осоу аппараттары етештереү технологияһы кафедраһы булдырыла. 2002 йылда филиалда тағы ике: "Тәбиғәт фәндәре һәм дөйөм техник дисциплиналар ", «Гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар» кафедралары асыла. 2002 йылдан башлап, филиал йыл һайын ҡаланың уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары асыҡ фәнни-практик конференциялар үткәрә. 2004 йыл. Кумертау ҡалаһы хакимиәтенең актив ярҙамы менән, филиал өсөн тарихи ҡарар ҡабул ителә: «Башкируголь» предприятияһының үткән быуат урталарында төҙөлгән дүрт ҡатлы бинаһы — архитектура ҡомартҡыһы — элекке 4 ҡатлы бинаһы реконструкция һәм ремонттан һуң университет филиалына файҙаланыуға тапшырыла. 2004 йылда филиалда белем биреүҙең тағы бер формаһы ситтән тороп уҡыу бүлексәһе асыла. 2011 йылда Кумертау авиация колледжы ӨДӘТУ-ның Күмертау филиалы ҡушыла. Хәҙер уҡыу йортонда урта һөнәри белем дә бирелә. Филиалда студенттарҙы уҡытыу заманса мәғлүмәти-коммуникацион технологиялар ярҙамында алып барыла<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=O95HgskvOMQ&ab_channel=%D0%A4%D0%93%D0%91%D0%9E%D0%A3%D0%92%D0%9E%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3]</ref> == Видео == {{YouTube|O95HgskvOMQ&ab_channel|logo=1}} Парад факультетов УГАТУ | Филиал УГАТУ в Кумертау == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.kumertau.ugatu.su/ Филиал Уфимского государственного авиационного технического университета в г. Кумертау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128055453/https://kumertau.ugatu.su/ |date=2020-11-28 }} [[Категория:Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Кумертауҙа мәғариф]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] jfyubiofv5h7ja5s9zjo5kzp6omhj6y Өфө тимер юл институты 0 168298 1308684 1285288 2026-11-06T07:36:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308684 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өфө тимер юл институты''' – Һамар дәүләт тимер юл университеты филиалы. == Тарих == [[Файл:Депо уфимских паровозиков томасов 4.jpg |thumb|right|220px|Өфө тимер юл депоһы]] [[1958]] йылда Өфөлә имер юл системаһында эшләгән, производствонан айырылмай уҡыған студенттарға ярҙам итеү өсөн Куйбышев транспорт инженерҙары институтының уҡытыу һәм консультациялар биреү пункты ойошторола. Өфө тимер юл институты бөгөн: * Өфө тимер юл техникумы (УТЖТ) * Юғары профессиональ белем биреү факультеты(ФВПО). [[1959]] йылғы РСФСР юл хужалығы министрлығы ҡарары нигеҙендә Өфөлә юлдарҙы контролдә тотоу һәм яңы тимер юлдар һалыу буйынса урта звено белгестәрен әҙерләү техникумы булдырыла.<ref name=" Уфимский железнодорожный техникум">[https://www.collegenews.ru/study/ural/ufa/ufimskij-tekhnikum-zheleznodorozhnogo-transporta-samgups.html Уфимский железнодорожный техникум]</ref> [[Файл:Железнодорожный вокзал Уфы.jpg |thumb|right|220px|Өфө тимер юл вокзалы]] [[1963]] йылдан яңы уҡыу йүнәлештәре, ситтән тороп уҡыу бүеге асыла. Техникумды тамамлағандар илдең төрлө тимер юл юғары уҡыу йорттарында,башлыса Куйбышев тимер юл транспорты институтында уҡыуын дауам итә. Өфө уҡытыу һәм консультациялар пункты (филиал) 1998 йылда М.Т.Елизаров исемендәге Һамар тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры бойороғо ( №172 03.06.1998 й.) нигеҙендә институт итеп үҙгәртелә. Өфө тимер юл институты тимер юл һәм башҡа өлкәләр өсөн инженерҙар әҙерләй, тимер юл белгестәрен әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү, уларҙың квалификацияһын үҫтереү кеүек эмәкәрлек алып бара . В филиале осуществляется подготовка специалистов по программам высшего и среднего профессионального образования по очной и заочной формам обучения (на бюджетной и коммерческой основе) Институтта көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә юғары һәм урта профессиональ белем биреү программалары буйынса белгесәтрә әҙерәләү ойошторолған (бюджет һәм коммерция нигеҙендә). Институтта түбәндәге белгестәр әҙерләнә : * Тимер юл составтарын (транспортын) йөрөтөү. * Поездар хәрәкәтен булдырыу системаһы. * Тимер юл, күперҙәр һәм транспорт тоннелдәрен төҙөү . * Тимер юлды эксплуатаҡиялау.<ref name="УфИПС.Специальности">[https://vuzopedia.ru/vuz/4645/spec УфИПС.Специальности ]</ref> Өфө институты тулы юғары белем бирмәй– 2 йыл (көндөҙгө) һәм 3 йыл (ситтән тороп) уҡығандан һуң юғары курс студенттары Һамар тимер юл дәүләт университетына Һамарға уҡырға бара. Студенттар һаны – 2560 кеше. Институтта уҡыу-уҡытыу процессын ойоштороуға кәрәкле бөтә уҡыу әсбаптары, лабораториялар һәм спорт базаһы, мультеимедиа саралар бар . Һамар ДТЮУ-ның уҡытыу-методик ресурстарын, алыҫтан тороп уҡыу порталын ҡулланып була. Программалар системалары,уҡытыу- методик материалдар китапханала электрон рәүештә һаҡлана . Студенттар практиканы «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ предприятиеларында үтә . Директоры –Захаров Владимир Юрьевич. Һамар ДТЮУ-ның Өфө институты адресы-Өфө, Ухтомский урамы,33. == Һылтанмалар == *[https://www.samgups.ru/about/struktura_universiteta/filialy/vpo/ufa/ Официальный сайт УИПС Сам ГУПС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123183504/https://www.samgups.ru/about/struktura_universiteta/filialy/vpo/ufa/ |date=2020-11-23 }} *[https://web.archive.org/web/20201127034945/https://www.provuz.ru/vuz/ufips Уфимский институт путей сообщения] *[https://vuzopedia.ru/vuz/4645/spec Специальности УИПС СамГУПС] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары ]] 4henqnx252dqee9nm96z99shv1onvwx Әминев Тельман Ғәзиз улы 0 168440 1308647 1295212 2026-11-06T04:55:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308647 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әминев}} '''Әминев Тельман Ғәзиз улы''' ({{lang-ru|Аминов Тельман Газизович}}, [[20 ғинуар]] [[1936 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — ғалим-химик. 1975 йылдан СССР, артабан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2002), профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы<ref>[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925113128/http://famous-scientists.ru/47/ |date=2020-09-25 }}</ref><ref>[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]</ref>. == Биографияһы == Тельман Ғәзиз улы Әминев [[1936 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында [[Салауат районы]] [[Малаяҙ]] ауылында тыуған. Әсәһе — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы]] [[Зәйнәб Биишева]]. Атаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры Ғәзиз Әминев. 1953 йылда Өфө ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлағандан һуң [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның химия факультетынаына уҡырға инә, шунда уҡ аспирантура тамамлай. Мәскәү физика-техник институтында хеҙмәт юлын башлай. 1966 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]нда «Уран һәм плутонийҙың ҡайһы бер ҡушылмаларының магнитҡа һиҙгерлеге» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған. 1975 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында эшләй, хәҙер — магнит материалдары лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре. 2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге дөйөм һәм органик булмаған химия институтында (Мәскәү) «Хром халькогенидтары синтезы һәм магнит үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002929731 Аминов, Тельман Газизович — Синтез и магнитные свойства сложных халькогенидов хрома]</ref>. Көньяҡ Рәсәй дәүләт техник университетының дөйөм һәм органик булмаған химия кафедраһында ҡыҫҡа ваҡытта профессор булараҡ дәрестәр бирә (Новочеркасск политехник институты). Тельман Әминев — ҡаты есемдең физик химияһы өлкәһендә танылған белгес. Уның фәнни эшмәкәрлеге ярымүткәргес электрониканың һәм компьютер техникаһының тиҙ үҫә торған яңы йүнәлеше — спинтрониканың физик-химик нигеҙҙәрен, ошо йүнәлештә магнит материалдары булдырыуға һәм тикшереүгә йүнәлтелгән. 2020 йылғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, әлеге ваҡытта фәнни эштәренең төп йүнәлеше — электрон һәм компьютер техникаһында артабанғы прогресс менән бәйле спинтроника һәм спинтронлы материалдар өлкәһендә фәнни эҙләнеүҙәр һәм уйлап табыуҙар. Беҙҙең эштәрҙең икенсе мөһим йүнәлеше — спин быяла һәм наномагнетизм — кеше хәтере, дарыу матдәләренең организмға аныҡ төбәп йүнәлтелеүе проблемаларына ҡағыла. Тельман Ғәзиз улы 270-тән ашыу ғилми, уҡытыу-методик эштәр һәм уйлап табыуҙар авторы. Ул — РФФИ һәм ОХНМ проекттарының етәксеһе һәм бер нисә проектында ҡатнашыусы. Уның хеҙмәттәре белешмә әҙәбиәттә һәм ғилми монографияларҙа ныҡлы урын биләй<ref>[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925113128/http://famous-scientists.ru/47/ |date=2020-09-25 }}</ref>. Тельман Ғәзиз улы Әминев 2021 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1543946-v-moskve-skonchalsya-izvestnyy-bashkirskiy-uchenyy-akademik-telman-aminov/ В Москве скончался известный башкирский ученый-академик Тельман Аминов. ИА «Башинформ», 6 января 2021 года]{{ref-ru}}{{V|7|01|2021}}</ref>. == Төп ғилми хеҙмәттәре == * Аминов Т. Г. Избранные работы по магнитным полупроводникам. — Москва, 2014. * Физикохимия магнитного полупроводника CdCr2Se4 //Известия АН СССР. Неорганические материалы. — 2003. — Т.39. — № 10. — С.1159-1176; * Исследование диаграмм состояния систем, включающих магнитно полупроводниковые шпинели CdCr2Se4, HgCr2Se4 и CuCr2Se4 //Магнитные полупроводники (Труды ФИАН, т.139). — М.: Наука, 1982. — С.135-149. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200925113128/http://famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович] * [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/13434/ В Уфе состоялось открытие памятника легендарной Зайнаб Биишевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924024445/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/13434/ |date=2021-09-24 }} * [https://mkset.ru/news/culture/31-01-2018/k-110-letiyu-zaynab-biishevoy-semeynye-tayny-zhizn-i-lyubov-pisatelnitsy-e55c1ea4-0afd-4583-a407-f9927d26ebf3 К 110-летию Зайнаб Биишевой: семейные тайны, жизнь и любовь писательницы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928234734/https://mkset.ru/news/culture/31-01-2018/k-110-letiyu-zaynab-biishevoy-semeynye-tayny-zhizn-i-lyubov-pisatelnitsy-e55c1ea4-0afd-4583-a407-f9927d26ebf3 |date=2021-09-28 }}.{{ref-ru}} [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 0t7bu75ekx5fu7xtqkib3egxpz7jvvo А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты 0 168515 1308723 1225803 2026-11-06T10:59:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Карточка университета}} '''А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты''' (''А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты, Герцен университеты'') — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] алдынғы<ref>[http://www.herzen.spb.ru/news/18-06-2014/ РГПУ им. А. И. Герцена вошел в ΤΟΠ-140 лучших вузов стран БРИКС, став первым педагогическим университетом, появившимся в данном престижном рейтинге на столь высокой позиции.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214163647/http://www.herzen.spb.ru/news/18-06-2014/ |date=2015-02-14 }}</ref> [[Педагогика|педагогия]] юғары уҡыу йорттарының береһе. [[2015 йыл|2015 йылдың 1 ғинуарынан]] тулы рәсми исеме — ''Федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы «А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университет»''. «Эксперт» журналы версияһы буйынса (45 урын, 2015) рәсәй юғары уҡыу йорттарының «Топ-100» исемлегенә ингән берҙән-бер педагогия юғары уҡыу йорто<ref>[http://expert.ru/ratings/top-100-rossijskih-vuzov-ot-ra-ekspert/ Expert.ru — Топ-100 российских вузов от РА «Эксперт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013130440/https://expert.ru/ratings/top-100-rossijskih-vuzov-ot-ra-ekspert/ |date=2019-10-13 }}</ref>. Университет рус яҙыусыһы, сәйәсмәне һәм фәйләсуфы Александр Иванович Герцен хөрмәтенә аталған. == Тарихы == [[Файл:Урок_гимнастики_в_Сиротском_институте_Ведомства_учреждений_императрицы_Марии._Санкт-Петербург._1900-е._Фото_ателье_К._К._Буллы.jpg|мини|240x240пкс|Императрица Мария Учреждениелар ведомствоһының Етемдәр институтында гимнастика дәресе. Санкт-Петербург. 1900-сө йылдар. К. К. Булла фотоательеһы]] 1797 йылда Петербург Тәрбиә йорто император Павел Беренсе ҡарарына ярашлы, хоҡуҡи яҡтан Тәрбиә йортоноң Мәскәү бүлексәһе менән (учреждение 1764 йылдан бирле эшләгән) тиңләштерелә. Шул уҡ 1797 йылда ул етемдәрҙе ҡарау буйынса эште киң йәйелдереп ебәргән императрица Мария Фёдоровна ҡурсалауы аҫтына алына. А. И. Герцен исемендәге РГПУ үҙен Тәрбиә йортоноң идеялары һәм ҡиммәттәре вариҫы тип йөрөтә, һәм 1797 йылда нигеҙ һалынған тип иҫәпләй<ref>[http://www.herzen.spb.ru/main/structure/others/museum/1334308706/ Официальный сайт университета имени А. И. Герцена | История Российского государственного педагогического университета им. А И. Герцена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222141621/http://www.herzen.spb.ru/main/structure/others/museum/1334308706/ |date=2014-02-22 }}</ref>. [[Файл:Урок_в_школе_нянь_Императорского_воспитательного_дома._Санкт-Петербург._1913._Фото_К._К._Буллы.jpg|мини|240x240пкс|Император тәрбиә йортоноң бала ҡараусылар мәктәбендә дәрес. Санкт-Петербург, 1913 йыл. К. К. Булла фотоһы]] Тәрбиә йортонда етемдәрҙе ашатып-эсереп һәм йәшәтеп кенә ҡалмағандар, ә һөнәр биргәндәр. Бында ҡатын-ҡыҙ педагогик белеменә нигеҙ һалынған: гувернанткалар, кәңәшсе-тәрбиәселәр наставница, музыка, тел, каллистение (физик культура) уҡытыусылары әҙерләү кластары булдырылған. 1837 йылда кластар Император Николай I исемендәге (1855 йылдан) Етемдәр институты тип үҙгәртелгән. Төрлө ҡатлам ғаиләләренән килгән ҡыҙҙар өсөн Александринский етемдәр институты булдырыла, һәм тәрбиәсе профессиональ училище 1905 йылда ул бала ҡараусылар, модисткалар, төрлө ҡатлам балаларының башланғыс мәктәптәре уҡытыусыларын әҙерләүсе беренсе ҡатын-ҡыҙ һөнәри училищеһы була<ref>Колосова Е. М., Лихолетова И. В. Студенческие строительные отряды в Российском Государственном педагогическом университете им. А. И. Герцена.</ref>. 1903 йылда Тәрбиә йортоноң коммерция педагогик курстары нигеҙендә юғары Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты (1912 йылдан — Император) ойошторола. Ул гимназиялар өсөн төрлө предмет уҡытыусылары әҙерләп сығарған. Был институт илдә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе дәүләт юғары уҡыу йорто була. [[1918 йыл]]да Мәғариф халыҡ комиссариаты бойороғо нигеҙендә Тәрбиә йорто базаһында яңы булдырылған мәктәптәр өсөн йыл һайын меңәрләгән уҡытыусы әҙерләп сығарыусы Өсөнсө Петроград педагогия институты асыла. [[1920 йыл]]да институтҡа А. И. Герцен исеме бирелә. 1922 −1923 йылдарҙа 1-се һәм 3-сө педагогия институттары А. И. Герцен исемендәге Петроград дәүләт педагогия инмститутына берләшә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның дәһшәтле һуғыш һынауҙарына ла ҡарамай, институт ғилми һәм уҡытыу эшен туҡтатмай. 1942 йылда институтҡа Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһы ҡушыла. Ул [[Урал]]<nowiki/>ға [[Ҡыштым]] ҡалаһына эвакуациялана. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың иң эре педагогик кадрҙар әҙерләү үҙәгенә әйләнә. [[1957 йыл]]да А. И. Герцен исемендәге институт '''М. Н. Покровский исемендәге Ленинград педагогия институты менән берләшә.''' [[1991 йыл|1991 йылдың 21 ғинуарында]] А. И. Герцен исемендәге ЛДПИ университеты сифатында аттестация үтте һәм «А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты» исемен алды. 1993 йылда университет Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында беренсе булып юғары белемдең күп кимәлле системаһын индереү буйынса эксперимент башланы. Бөгөн университет составында 20-нән артыҡ факультет һәм 100 кафедра, шулай уҡ Юғары уҡыу йортона тиклемге әҙерлек институты, Квалификацияны күтәреү һәм һөнәри әҙерлекте яңыртыу институты, Өҙлөкһөҙ педагогик белем алыу ғилми-тикшеренеү институты, Тәбиғәт белеме институты, Гуманитар мәғариф институты, Юғары уҡыу йорттарының халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҙәге, Белем биреү инновацияларының халыҡ-ара үҙәге, Дистанцион уҡытыу һәм белем биреүҙә телекоммуникация ярҙамы үҙәге, Лингвистик үҙәк, Уҡытыу технологиялары үҙәге, «Рәсәй Тикшеренеүҙәре» халыҡ-ара белем биреү үҙәге. Бөтә белем биреү структуралары подразделениелары университеттың фәнни подразделениелары: Физика ғилми-тикшеренеү институты, Өҙлөкһөҙ педагогик белем биреү ғилми-тикшеренеү институты, 25-тән ашыу ғилми үҙәге һәм лабораториялары булған Дөйөм белем биреү ғилми-тикшеренеү институты менән бәйләнеш тота. Белем биреүҙә интеграция һәм фәнни-инновация эшмәкәрлеге "«Сәнәғәт, фән һәм мәғариф ихтыяжы өсөн материалдар формалаштырыу методтарын һәм тикшеренеүҙәренең хәҙерге заман физик-химик ысулдары» дисциплина-ара коллектив ҡулланыу үҙәгенә берләшкән 9 фәнни-мәғариф үҙәге, «РДПУ Органикаһы» бәләкәй инновация предприятиеһында тормошҡа ашырыла. Хәҙерге ваҡытта А. И. Герцен исемендәге РДПУ-да докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса 31 совет эшләй, һәм унда 81 фәнни һөнәр буйынса ғилми яҡлау үткәрелә. Герцен университетында фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр башҡарыусы һәм фәндең төрлө тармаҡтары буйынса юғары квалификациялы фәнни һәм фәнни-педагогик кадрҙар әҙерләүсе 30-ҙан ашыу фәнни мәктәп эшләй. А. И. Герцен исемендәге РДПУ-тағы фәнни тикшеренеүҙәр 37 йүнәлеш сиктәрендә (булған 25-тән 21 фән тармағы). == Рейтингтары == 2014 йылда «РА Эксперт» агентлығы юғары уҡыу йортон [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең]] иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, һәм уға «D» рейтинг класы бирелде. 2019 йылда юғары уҡыу йорто Times Higher Education (THE) University Impact Rankings 2019 рейтингына индерелде, һәм унда 101—200 позицияны биләй<ref>{{Cite web|url=https://www.herzen.spb.ru/news/05-04-2019_3/|title=Официальный сайт университета имени А.И. Герцена {{!}} РГПУ им. А.И. Герцена вошел в число лучших университетов мира по версии Times Higher Education (THE) University Impact Rankings 2019|publisher=www.herzen.spb.ru|accessdate=2019-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423222959/https://www.herzen.spb.ru/news/05-04-2019_3/ |date=2019-04-23 }}</ref>. Шулай уҡ 2019 йылда «Университеттарҙың өс миссияһы» Халыҡ-ара рейтингында 1101—1200 урынды<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2019/|title=Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019|publisher=mosiur.org|accessdate=2019-09-19}}</ref> һәм 2020 йылда — РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингыһында 42 урынды биләне<ref>{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|publisher=raex-rr.com|accessdate=2020-06-16}}</ref>. == Белем биреү подразделениелары == === Институттары === * Физик культура һәм спорт институты * Балалыҡ институты * Төньяҡ халыҡтары институты * Музыка, театр һәм хореография институты * Иҡтисад һәм идара итеү институты * Сит телдәр институты * Тарих һәм социаль фәндәр институты * Педагогика институты * Психология институты * Информацион технологиялар һәм технологик белем институты * Кеше фәлсәфәһе институты * Дефектологик белем биреү һәм реабилитация институты (2016 йылдың 1 сентябренә тиклем —коррекция педагогикаһы факультеты) === Факультеттары === * Хәүефһеҙ эшмәкәрлек факультеты * Биология факультеты * География факультеты * [http://fii-herzen.spb.ru/ru/ Һынлы сәнғәт факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621164125/http://fii-herzen.spb.ru/ru/ |date=2020-06-21 }} * Математика факультеты * Рус телен сит тел булараҡ өйрәнеү факультеты. * Физика факультеты * Филология факультеты * Химия факультеты * Юридик факультет == Уҡытыу эшенә ҡарамаған подразделениелар == ===== А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетының тарих музейы ===== Университет тарихы музейына<ref>[http://www.museum.ru/M204 Музей истории Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена]</ref> нигеҙ һалыу тарихы [[1974 йыл]]да [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре А. А. Ахаян (1908—1977) нигеҙ һалды. Бында [[1770 йыл]]дан алып Санкт-Петербург ҡалаһы педагогик учреждениеларының тарихын сағылдырған материалдар йыйылған. Экспонаттар араһында Тәрбиә йорто, Николай етемдәр йорто (1887—1914), Император ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты (1903—1921), III Петроград педагогия институты тәрбиәләнеүселәренең уникаль коллекциялары, педагогия институттарына, факультеттарға һәм кафедраларға нигеҙ һалыу һәм яңынан ҡороу тураһында документтар, студенттар ҡабул итеү тураһында иғлан афишалары, уҡытыу-педагогик, ижтимағи эшмәкәрлек тураһында документтар, уҡытыусылар һәм тәрбиәләнеүселәрҙең иҫтәлектәре, шәхси әйберҙәре, көнкүреш әйберҙәре, интерьерҙары һ. б. бар. Профессорҙар[[Әҙәбиәт ғилеме|, әҙәбиәт белгестәресе]] Н. П. Гринкованың (1895—1961), Ф. П. Филинаның, тәбиғи-фәнни дисциплиналар уҡытыу буйынса методист П. И. Боровицкийҙың (1846—1966), С. А. Павловичтың (1884—1966), [[химия]] уҡытыусыһы В. Н. Верховскийҙың (1873—1947), педагогтар А. П. Пинкевичтың (1884—1939), В. Н. Сорока-Росинский һ. б. шәхси фондтарында уникаль материалдар һаҡлана. Музейҙа билдәле ғалим, [[Әҙип|яҙыусы]], артист, композитор, рәссам: В. М. Бехтерев, Л. Ф. Лесгафт, И. И. Толстой, В А. Догель, П. Ф. Каптерев, О. Ф. БерггольцЛ. Дудин, Е. А. Долматовский, Ю В. Толубеев, Л. И. Егорова һәм башҡа бик күптәрҙең автографлы хаттары, асылмалары, һүрәттәре, фотолары һаҡлана. Музей фондында 16 500-ҙән ашыу материал фотографик материал бар. Улар араһында — фотоэш буйынса Петербург билдәле рәссам-оҫталарының: К. К. Булла, К. Штегеман, И. Оцупа һ. б.уникаль эштәре. Коллекцияның бәхәсһеҙ ҡиммәттәре герценлыларҙың тылда һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡылған батырлығын сағылдырған нимәләр: әйберҙәре, фотоальбомдары, көндәлектәре, хәрби наградалары, автограф менән китаптары һ. б. Зоология музейында экспозиция бүлегендә һәм профилле геология фән тәҡдим ителә. ===== Императрица Марии Фёдоровна исемендәге фундаменталь китапхана ===== [[Файл:В_читальне_педагогических_классов,_конец_XIX_века.jpg|мини|240x240пкс|Педагогик класс читальняһы (китап уҡыу бүлмәһе), XIX быуат аҙағы.]] Университеттың фундаменталь китапханаһы — Рәсәйҙең иң боронғо һәм эре юғары уҡыу йорто китапханаларының береһе. Нигеҙләнгәненән алып китапхана университеттың фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-педгогик эшмәкәрлегенә ҙур өлөш индерҙе. [[1873 йыл]]да Николаев Етемдәр институтында читальня (уҡыу бүлмәһе) асыла; [[1877 йыл]]да капиталь китапханала эшләү ҡағиҙәләре барлыҡҡа килә, ә [[1887 йыл]]да ул фундаменталь статусына эйә була. Революциянан һуң китапхана фондына ябыҡ уҡыу йорттарының ҙур китап фондтары, шул иҫәптән: Беренсе ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты; Н. П. Раев исемендәге юғары ҡатын-ҡыҙҙар тарихи-әҙәби һәм юридик курстары; М. А. Лохвицкая-Скалондың юғары ҡатын-ҡыҙҙар тәбиғи-ғилми курстары; элекке Мәктәпкәсә йәштәге һәм Педология һәм дефектология институты (Социаль тәрбиә институты) һ. б. китаптары өҫтәлде. 20-се йылдарҙа ҡушылған китапханалар фондтары араһында шулай уҡ заманса китап уҡыусыларының ҙур һорауы менән файҙаланған уникаль баҫмалар бар; хакимлыҡ осоронда Анна Иоановна хакимлығы осорондағы бик һирәк баҫмалар; граф Аракчеев китапханаһынан килтерелгән экслибрислы баҫмалар; Рәсәйҙә әйләнештә йөрөтөү һәм яңынан баҫтырыу тыйылған һирәк осраусы китаптар; кириллица менән яҙылған китаптар. 1920-21 йй. китапханаға элекке Кадет корпусының педагогика буйынса китаптары һәм педагогик журналдары; Бестужев курстары китапханаһының бер өлөшө; Мәрмәр Һарайының Павел Егорович Келпен йыйған белемдең бөтә тармаҡтары буйынса уникаль китаптар йыйынтығы тапшырыла. [[1941 йыл]]да В. В. Воровский исемендәге журналистика институтының, [[Крупская Надежда Константиновна|Н.]] [[Крупская Надежда Константиновна|К. Крупская]] исемендәге коммунистик педагогия институтының, Алыҫ Төньяҡ халыҡтары институты китапханаһының бер өлөшө, Икенсе сит телдәр педагогия институтының һәм М. Н. Покровский исемендәге Ленинград педагогия институтының китапханалары ҡушыла. Ҡамау шарттарында ла ЛДПИ китапханаһы эшен тутатманы. Китапханасыларҙың батырлығы бай фондтарҙы һаҡлап ҡалырға ярҙам итте. Һуғыш барышында ла Александра Ивановна Градусова институтта ҡалды (һуңыраҡ — китапхана директоры), уның рухы бер ваҡытта ла һынманы. Университеттың ғилми советы [[2002 йыл|2002 йылдың 25 апрелендә]] ҡабул ителгән 7-се һанлы ҡарары менән А. И. Герцен исемендәге РДПУ фундаменталь китапханаһына императрица Мария Фёдоровна<ref>[http://www.herzen.spb.ru/main/structure/others/lib/history/ Официальный сайт университета имени А. И. Герцена | История библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222143129/http://www.herzen.spb.ru/main/structure/others/lib/history/ |date=2014-02-22 }}</ref> исеме бирелә. == Фәнни периодик баҫмалар == Сайт журнала: [https://www.herzen.spb.ru/main/nauka/1297772316/izvestia/ www.herzen.spb.ru/main/nauka/1297772316/izvestia/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123224348/https://www.herzen.spb.ru/main/nauka/1297772316/izvestia/ |date=2020-11-23 }} 2018 йылдан А. И. Герцен исемендәге РДПУ-ла, фәнни матбуғатҡа ярҙам итеү маҡсатынан, 8 селтәр фәнни журнал булдырыу һәм үҫтереү тормошҡа ашырыла. • '''Journal of Applied Linguistics and Lexicography''' Сайт журнала: [https://web.archive.org/web/20240617231855/https://www.journall.org/ journall.org] '''• Physics of Complex Systems''' Сайт журнала: [https://Physcomsys.ru physcomsys.ru]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''• Амурский зоологический журнал''' Сайт журнала: [https://web.archive.org/web/20250504095611/https://azjournal.ru/ azjournal.ru] '''• Журнал интегративных исследований культуры''' Журналының сайты: [https://Iik-journal.ru iik-journal.ru]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''• Интегративная физиология''' Сайт журнала: [https://Intphysiology.ru intphysiology.ru]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''• Исследования языка и современное гуманитарное знание''' Сайт журнала: [https://web.archive.org/web/20250518223817/https://languagestudies.ru/ languagestudies.ru] '''• Комплексные исследования детства''' Сайт журнала: [https://web.archive.org/web/20260224122751/https://kid-journal.ru/ kid-journal.ru] '''• Психология человека в образовании''' Сайт журнала: [https://web.archive.org/web/20260224122839/https://psychinedu.ru/ psychinedu.ru] == Университеттың архитектура-ландшафт комплексы == [[Файл:Sankt_Petersburg_Paedagogische-Universitaet-Gertsen_c4_Verwaltung_a.jpg|мини|250x250пкс|Герцен университетының төп корпусы фасады һәм [[Ушинский Константин Дмитриевич|К.]] [[Ушинский Константин Дмитриевич|Д. Ушинский]] һәйкәле]] Университеттың төп территоияһы, Невский проспекты менән сикләнгән, Ҡазан урамы, Гороховая урамы һәм Мойка йылғаһының яр урамдары (почта адресы — Мойка йылғаһы яр буйы, 48) менән сикләнгән кварталдың күпселек өлөшөн биләй. Әлеге ваҡытта төп территорияға ике ишек — Ҡазан урамынан һәм Мойка йылғаһы яр буйы урамдарының Гороховая урамы менән киҫешкән урыны янында. Инеү электрон пропуск буйынса тормошҡа ашырыла. Мойка, 48-селә төрлө дәүер ҡоролмалары (барокко, иртә классицизм, ампир, һуңғы осор классицизмы) һәм улар төҙөлөш тарихының иң өлгөргән осоро ҡомартҡылар осорона ҡарай. Архитектура комплексы, архитектура ҡоролмаларының, монументтарының, парк композицияларының ирекле, ассиметрик ҡуйылышы арҡаһында үҙенсәлекле бик матур күренеш тыуҙыра. Герцен университеты биләгән биналар комплексы ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара һаҡлана торған бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән<ref>Е. К. Блинова, В. А. Кузмичев. Архитектурно-ландшафтный комплекс Герценовского университета: альбом-монография</ref>. Герцен университетының ҡайһы бер факультеттары ҡаланың башҡа урындарында урынлашҡан. ===== Төп бинаһы ===== Университеттың төп бинаһы —К. Г. Разумовский һарайы— адресы Мойка яр буйы урамы, 48-се йорт (архитекторҙары А. Ф. Кокоринов, Валлен-Деламот). [[1797 йыл]]дан һарайҙа Петербург Тәрбиә йорто, [[1834 йыл]]дан — етемдәр бүлексәһе ([[1837 йыл]]дан — Николаев етемдәр институты), [[1918 йыл]]дан — педагогия институты (хәҙер А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты). Бинаның бөтә икенсе ҡаты коридоры стеналарында тәрбиә йортоноң үткәненә бағышланған картиналар (башлыса пейзаж). Коридорҙың киңәйеп киткән өс залы — Попечителлек, Император һәм Ректор бүлмәләре (төньяҡтан көньяҡҡа). Был залдарға Тәрбиә йорто, Ленинград педагогия институты, Герцен университеты формалашыуында һәм үҫешендә ҙур роль уйнаған кешеләрҙең портреттары ҡуйылған. Бөгөн Разумовский һарайы университет нумерацияһына ярашлы, — 5 корпус (шулай уҡ — «төп корпус»). Хәҙер бинала университет етәкселеге һәм ҡайһы бер хеҙмәттәр урынлашҡан. Һарайҙың күркәм залдарында ғилми конференциялар, конгрестар, түңәрәк өҫтәлдәр уҙғарыла. Шунда уҡ йыл һайын иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына ҡыҙыл дипломдар тапшырыу тантанаһы үтә. 5-се корпус һәм Ҡазан урамы араһында «Иҫке» баҡса урынлашҡан. Революциянан һуң, Мойкалағы бөтә биналарҙы ла юғары уҡыу йорто биләгәс, бында, Иҫке баҡсала, бәләкәй ике ҡатлы төкәтмәлә тағы бер нисә йыл балалар усағы (етемдәр өсөн приют) эшләй, һуңынан был урында яңы бина төҙөлә, һәм махсуслаштырылған 10-сы балалар йорто урынлаша. XXI быуат башында иҫкергән бина һүтелә һәм баҡсала уның урынына флигелдең тышҡы күренешенең күсермәһе булған заманса электроподстанция төҙөлә.<ref>{{Cite web|url=https://www.restate.ru/material/novaya-podstanciya-v-starom-sadu-23854.html|title=Новая подстанция в Старом саду Restate.ru|date=2006-09-19|publisher=www.restate.ru|lang=ru|accessdate=2020-03-28}}</ref> Ҡазан урамы яҡғынан баҡсаны А. Н. Воронихин проекты буйынса башҡарылған рәшәткә сикләй, һәм ул Ҡазан майҙаны ансамбленең бер өлөшө булып тора. ===== Мойкалағы башҡа биналары ===== [[Файл:Биофак_РГПУ_им._А.И._Герцена_-_panoramio.jpg|мини|250x250пкс|50-се һәм 52-се йорттар]] Күрше биналар (Мойка яр буйы, 50 һәм 52) — элекке ''Петербург тәрбиә йорто'' биналары. 50-се йорт 1750—1753 йылдарҙа бай сауҙагәр Г. Х. Штегельман өсөн Ф.-Б Расстрелли проекты буйынса төҙөлә. 1764 й. ҡаҙна Штегельман йортон ҡаҙна һатып ала. 1765—1768 йылдарҙа бина архитектор Антонио Ринальди проекты буйынса классицизм стилендә яңынан үҙгәртеп ҡорола. Һуңыраҡ төп бина һәм ҡабырға төкәтмәләре өҫтәп төҙөлә, Штегельман йорто һәм Разумовский һарайы өс ҡатлы корпус менән тоташтырыла, баҡса яғынан өҫтәп төкәтмәләр төҙөлә.<ref>{{Cite web|url=http://www.citywalls.ru/house5586.html|title=Дворец Г. Х. Штегельмана - Императорский Воспитательный дом - Педагогический университет им. А. И. Герцена, Классицизм, Архитектор Растрелли Ф.-Б., Мойки наб., 50к2|publisher=www.citywalls.ru|accessdate=2020-03-28}}</ref> 52-се һанлы бина [[XIX быуат]] башында төҙөлә, [[1834 йыл]]да Тәрбиә йорто өсөн һатып алына. [[1839 йыл|1839]]-[[1943 йыл]]да архитектор П. С. Плавов проекты буйынса яңынан төҙөлә. [[1868 йыл]]да бина алдына Иван Иванович Бецкой бюсы—Я. И. Земельгактың ([[1803 йыл]]) төп нөсхәһенән [[Скульптура|скульптор]] А. П. Лаврецкий башҡарған ҙурайтылған күсермәһе ҡуйыла. 50-се һәм 52-се йорттар артында «Әсәйем баҡсаһы» урынлашҡан<ref>{{Китап|заглавие=Словарь Петербуржца|часть=Мамкин сад|год=2003|автор=Н. А. Синдаловский}}</ref>. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бында Тәрбиә йортоноң сабый тәрбиәләнеүселәре менән бала ҡараусы-"мамка"лар сығып йөрөгәнгә шундай исем бирелгән ти; икенсе мәғлүмәт буйынса — ярлы ғаиләләр теләп алынмаған яңы тыуған балаларын, артабан Тәрбиә йортонда ҡарап үҫтерһендәр тип, тап шул баҡсаға килтереп ҡалдырғанлыҡтан, шулай аталған тип фаразлайҙар. ===== Санкт-Петербургтағы башҡа биналары ===== Кесе Посадская урамы, 26-сы йорт — [[Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институты бинаһы (Санкт-Петербург)|Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтының элекке бинаһы]]. [[1904 йыл|1904]]—[[1906 йыл]]да<nowiki/>рҙа архитекторҙар А. И. Зазерский һәм В. В. Старостин тарафынан яңынан төҙөлгән. Өй сиркәүе интерьерҙары (һаҡланмаған) [[1906 йыл]]да проект буйынса Н. В. Солтанов проекты буйынса эшләнгән. Институтҡа тиклем был участкала Кабель заводы корпустары (М. М. Чижов, [[1895 йыл|1895]]—[[1896 йыл|1896]], Ф. К. фон Пирвиц, [[1898 йыл|1898]]) торған. Васильевский утрауының көнбайыш һәм көнсығыш өлөшөндә музыкаль (Балтийский Юнгалар майҙаны янында Каховской тыҡрығы) һәм филология факультеттары (Тучков күперенән йыраҡ түгел, Васильевский утрауының 1-се һыҙаты); һуңғыһы Рәсәй Академияһы, шулай уҡ филология, тарихи бинаһын биләй һәм тел һәм әҙәбиәт традицилары бында ғәмәлдә XIX быуат башынан башлап өҙөлмәйсә һаҡланып килә. Компьютер фәндәре һәм технологик белем биреү Институты биналарының береһе Вознесенский проспекты 39 А йортта (башҡа өлөшө Мойка яр буйы урамындағы корпустарҙың береһендә). Төньяҡ халыҡтары институты һәм Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институты Киров районы Стачек проспектында, физик культура факультеты Лиговский проспектында, Балалыҡ институты Мәскәү проспектында «Фрунзе» метро станцияһы ҡаршыһында тиерлек урынлашҡан. Бында башланғыс синыф уҡытыусыларын, шулай уҡ мәктәпкәсә белем биреү хеҙмәткәрен әҙерләйҙәр. ===== Һәйкәлдәр һәм башҡа иҫтәлекле урындар ===== * [[1868 йыл]]да хәҙерге 1-се корпус алдында И. И. Бецкойҙың бронза бюсы ҡуйыла. Я. И. Земельгактың мәрмәр бюсының (1803 й.) күсермәһен ҙурайтып, скульптор Н. А. Лаверецкий эшләгән. * Төп корпус алдында [[1961 йыл|1961 йылдың 30 июнендә]] асыла [[К. Д. Ушинский һәйкәле|Константин Дмитриевич Ушинский һәйкәле]] асыла (скульпторҙар В. В. Лишев һәм В И. Яковлев). * Төп корпустың беренсе ҡатында Александр Иванович Герцендың гипс бюсы ҡуйылған. * Императрица Мария Фёдоровна исемендәге фундаменталь китапханала уның гипс бюсы тора. * Төп корпус артында, Мамкин баҡсаһында, 2000-се йылдар башында А. И. Герцен исемендәге РДПУ-на «Зенит» ФК бүләк итергә вәғәҙәләгән буласаҡ пеликан һәйкәленең тәүге ташы тора. * 2009 йылда 20-се корпус һәм профилакторий бинаһы араһында Конфуций һәйкәле асыла — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Санкт-Петербургтағы генераль консуллығының университетҡа бүләге. Тантанала генераль консул Эрлун Тянь һәм Шанхай сит ил телдәре университетының беренсе проректоры Цзиньхуа Тянь ҡатнашты. 20-се корпустың 1-се ҡатында Ҡытай мәҙәни үҙәге урынлашҡан. ===== Агробиология станцияһы ===== А. И. Герцен исемендәге РДПУ-ның Агробиостанцияһы (АБС) Ленинград өлкәһенең Гатчинский районы Вырица ҡасабаһында урынлашҡан, биология факультетының уҡыу-методик һәм фәнни базаһы булып тора. 1-3 курста уҡыусы студенттар уҡыу практиканы бында үтә һәм сығарылыш квалификация эштәре темалары буйынса эксперименттар үткәрә. РДПУ-ның АБС-һы биология факультетының биология, география һәм ауыл хужалығы дисциплиналары буйынса уҡыу ялан практикалары үткәреү подразделениеһы булараҡ 1937 йылдан бирле эшләй. Агробиология станцияһында игенселек, йәшелсәселек, емеш-еләк культуралары, малсылыҡ (йорт ҡоштары, йорт ҡуяндары, бал ҡорттары), үҫемлектәр физиологияһы, үҫемлектәрҙең систематикаһы, генетикаһы, метеорологияһы, тыуған яҡты өйрәнеү, декоратив сәскәселек һәм ағас-ҡыуаҡ тоҡомдар бүлектәре ойошторолған. Бында Оредеж йылғаһының, уның ҡушылдыҡтарының һәм һыубаҫар һыу ятҡылыҡтарының экологияһын өйрәнеү мониторинг буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. ===== «Тимер» геостанцияһы ===== «Тимер» геостанцияһы Ленинград өлкәһенең Лужский районы Железо ҡасабаһында урынлашҡан. Бында студенттар география факультеты студенттары топография, метеорология, геоморфология, тупраҡты өйрәнеү, гидрология, ландшафтты өйрәнеү, геоботаника, зоогеография һ. б. буйынса практика үтә. Бында шулай уҡ А. И. Герцен исемендәге РДПУ-ның биология һәм физик культура факультеттары студенттары ла практикаға килә. == Изге апостолдар Пётр һәм Павел ҡорамы == [[Файл:Храм_РГПУ_им._А.И._Герцена.jpg|мини|359x359пкс|Герцен университеты территоияһындағы ҡорам ]] Уның территорияһында ргпу. А. и. Герцен булып эшләй сиркәү — изге апостолдар петр һәм павел сиркәүе. Ул 20 корп урынлашҡан, сиркәү эргәһендә элекке училище бинаһында күм император глухонемой. 70 йылда бина совет власының йыл дауамында ҡулланыу буйынса төрлө булған, башлыса — студент булараҡ, театр. 1999 йылда РПЦ ихтыяж урын бирелә, хәйер, тәүге хеҙмәткә һуң 70 йәшлек 1997 тәнәфестәр үткәрә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, был ғибәҙәтхана — береһе урында-санкт-Петербург, православие ғибәҙәт сурдоперевод менән алып барыла бында.<ref>{{Cite web|url=http://hram-rgpu.ru/obshina-gluhih-main|title=Община глухих|accessdate=2019-07-12}}</ref> 3-сө ҡатта урынлашҡан уҡыу корпустарын Сиркәү, әммә, баҫҡыстар һәм айырым айырым ишек бар. 2013 йылда заделывать тәҙрә уйымдары, ҡорам стенаһы алты өсөн, ҡотҡарыусы көстәр сиркәү общинаһы итеп ҡуйҙы. Архимандрит фреска булып тора звено уның күсермәһе (Теодор) феодоровский соборында булдыҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Китап|автор=[[Гордиенко, Николай Семёнович|Гордиенко Н. С.]]|год=2009|тираж=|isbn=|серия=|страниц=126|столбцы=|страницы=16—20|том=|издательство=Политехника-сервис|часть=Кафедре религиоведения РГПУ имени А. И. Герцена 45 лет (1964—2009)|место=СПб.|издание=|ответственный=Отв. ред. [[Григоренко, Андрей Юрьевич|А. Ю. Григоренко]]|викитека=|ссылка=http://spbtolerance.ru/wp-content/uploads/2011/06/Religia.pdf|оригинал=|заглавие=Материалы по исследованию религиозной ситуации на северо-западе России и в странах Балтии Вып. V|ссылка часть=|ref=Гордиенко}} {{Wayback}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Григоренко, Андрей Юрьевич|Григоренко А. Ю.]]|страницы=170—176|archiveurl=|ref=Григоренко|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=2|заглавие=Религиозная ситуация на Северо-Западе России и в странах Балтии: традиции и современность (по следам конференции)|том=|выпуск=|год=2012|издательство=РГПУ имени А. И. Герцена|место=СПб.|тип=|издание=Universum: Вестник Герценовского университета|автор издания=|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/religioznaya-situatsiya-na-severo-zapade-rossii-i-v-stranah-baltii-traditsii-i-sovremennost-po-sledam-konferentsii|оригинал=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Григоренко, Андрей Юрьевич|Григоренко А. Ю.]]|страницы=175—178|archiveurl=|ref=Григоренко|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=2306-9880|isbn=|номер=2|заглавие=Кафедре религиоведения РГПУ имени А. И. Герцена 50 лет|том=|выпуск=|год=2013|издательство=[[РГПУ имени А. И. Герцена]]|место=СПб.|тип=|издание=Вестник Герценовского университета|автор издания=|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kafedre-religiovedeniya-rgpu-im-a-i-gertsena-50-let|оригинал=|archivedate=}} * {{Китап|автор=[[Григоренко, Андрей Юрьевич|Григоренко А. Ю.]]|год=2014|тираж=|isbn=9-785-906168-13-9|серия=|страниц=300|столбцы=|страницы=13—16|том=|издательство=Верста|часть=|место=СПб.|издание=|ответственный=О. А. Бокова, А. В. Гайдуков, В. А. Егоров и др.; под ред. [[Гайдуков, Алексей Викторович|А. В. Гайдукова]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Религиозные организации Ленинградской области: межконфессиональный диалог и социальная деятельность. Справочник|ссылка часть=|ref=Григоренко}} * {{Китап|автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|год=22.03.2006|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=|часть=Репортаж: Государственные Церкви – есть ли они на самом деле? В Санкт-Петербурге прошла III конференция "Религиозная ситуации на Северо-Западе России и в странах Балтии". Часть первая|место=|издание=[[Портал-Credo.Ru]]|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=|ссылка часть=http://www.portal-credo.ru/site/print.php?act=news&id=41629|ref=Лункин}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Лункин, Роман Николаевич|Лункин Р. Н.]]|страницы=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518080414/http://www.portal-credo.ru:12000/site/print.php?act=news&id=41665|ref=Лункин|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Репортаж: Воспитанное общество. Участники конференции "Религиозная ситуация на Северо-Западе России и в странах Балтии" рассказали о политике и культуре в жизни церквей. Часть вторая|том=|выпуск=|год=23.03.2006|издательство=|место=|тип=|издание=[[Портал-Credo.Ru]]|автор издания=|ссылка=http://www.portal-credo.ru:12000/site/print.php?act=news&id=41665|оригинал=|archivedate=2015-05-18}} * Профессора Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена в XX веке [Текст]: Биограф. справочник / сост. Е. М. Колосовой; ред. В. А. Бордовского; п.ст. Е. М. Колосовой. — 2-е изд.,испр. и доп. — Санкт-Петербург: Издательство РГПУ им. А. И. Герцена, 2002. — 331 с.: портр. — Библиогр.: с.310-315, в конце ст. — ISBN 5-8064-0554-0: Б. ц. * Профессора Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена в XXI веке, 2001—2006 годы [Текст]: биографический справочник / под общ. ред. Г. А. Бордовского и В. А. Козырева. — СПб.: Изд-во РГПУ им. А. И. Герцена, 2007. — 519, [1] с.: портр. — Библиогр. в конце ст. — Имен. указ.: с. 516—520. — ISBN 978-5-8064-1169-4: Б. ц. * {{БРЭ}} * {{БРЭ}}{{Refend}} == Һылтанмалар == * [https://www.herzen.spb.ru/ А. И. Герцен исемендәге РДПУ-ның рәсми сайты] * [http://hram-rgpu.ru/ А. И. Герцен исемендәге РДПУ рәсми сайты] * [https://vk.com/uniherzen РДПУ Бәйләнештә селтәрендә - Олимпиадала ҡатнашыу] * [https://spb.ucheba.ru/uz/6080 Уҡырға инергә теләүселәргә] * [https://vuzopedia.ru/vuz/1147 Юғары уҡыу йортона инеү буйынса мәғлүмәт] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] c4vvj71excdunkjq7x7rfnigajsx2r4 «Зингер» компанияһы йорто 0 168630 1308717 1308000 2026-11-06T10:09:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308717 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Зингер» компанияһы йорто''' (шулай уҡ «'''Китап йорто'''» булараҡ билдәле) — [[Санкт-Петербург]] ҡалаһындағы бина, Невский проспекты, 28-се йорт адресы буйынса урынлашҡан, федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы, [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|Рәсәй Федерацияһы төбәге]] милкендә тора. == Тарих == [[Файл:Singer_House_in_Saint_Petersburg_at_Night.jpg|мини|270x270пкс|Бина Яңы йыл байрамына яҡтыртыуында]] Алты ҡатлы мансардалы бина модерн стилендә төҙөлгән, майҙаны 7000 кв. метр тирәһе, [[1902 йыл|1902]]—[[1904 йыл]]да архитектор Павел Сюзор проекты буйынса «Рәсәйҙәге Зингер акционерҙар компанияһы» өсөн төҙөлгән. Төҙөлөш өсөн урынды сауҙа-эшлеклелектең әүҙем барған Нева проспектының [[Грибоедов каналы|Екатерина каналы]] менән киҫешкән ерендә һайлағандар. Утыҙ йыл стажы булған арҙаҡлы архитектор йомарт заказсының һорауы буйынса модерн стилендә проект эшләргә тотонорға баҙнат итә. [[ХХ быуат]] башында йәмәғәт биналарын күләмле киңлеккә, яҡтылыҡҡа, функционаллыҡҡа ынтылдырып төҙөгәндәр, сөнки табыш алыу бүлмәләрҙең һанына бәйле булған була, ә ҡала үҙәгендәге ер ҡыйбат, шунлыҡтан киңлек менән һыйҙырышлыҡ араһында баланс табырға кәрәк булған. [[Нью-Йорк]] һәм Чикагола был хәл бейек йорт күтәреүгә килтерә. Әммә Санкт-Петербургта төҙөлөш ҡаттарының сикләүҙәре буйынса ҡоролмалар 11 сажиндан (23,47 метрҙан)<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=О ограничении постройки в С. Петербурге высоких зданий и надстроек этажей на существующих зданиях|ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=483&regim=3|издание=[[Полное собрание законов Российской империи]], собрание второе|место=СПб.|издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год=1845|том=XIX, отделение первое, 1844, № 18398|страницы=752—753}}</ref> бейек булырға тейеш булмаған, уларҙың бейеклеге [[Ҡышҡы һарай|Ҡышҡы һарайҙың]] бейеклеге менән билдәләнгән. Шулай уҡ Санкт-Петербургтың һаҙлыҡлы тупрағында бейек биналар төҙөү ҡыйын. Ошо барлыҡ дәлилдәр ҙә — Зингер йорто бейек булырға тейеш булмауға хеҙмәт иткән. Ә Нью-Йорктағы баштағы Зингер-Билдинг йортона манара өҫтәгәндәр һәм ул 53 ҡатлы булып, донъяның иң бейек (1908 йылда башняның төҙөлөшө тамамлана) бинаһына әйләнгән була<ref name=":0">{{Cite news|title=«Я работаю в Доме Зингера на Невском проспекте»|url=http://www.the-village.ru/village/business/wherework/308691-dom-zingera|work=The Village|accessdate=2018-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629175759/https://www.the-village.ru/village/business/wherework/308691-dom-zingera|archivedate=2020-06-29}}</ref> [[Файл:Купол_дом_компании_«Зингер».jpg|мини|300x300пкс|Бина көмбәҙе]] [[Файл:Глобус_Дома_Книги.jpg|мини|267x267пкс|Башнялағы глобус]] Биналарҙың бейеклеге нисбәтенә ҡуйылған талаптарҙы Санкт-Петербургта урап үткәндәр: төҙөлөштөң бейеклеге бинаның ҡыҙыл һыҙыҡта торған фасадына ҡарата тыйыла, ә мансарда һәм [[көмбәҙ]] фасадтың бер өлөшө лә булып тормаған. Мәҫәлән, Зингер йортоноң етенсе ҡатындағы мансардаһы 11 сажин кимәленән үрҙә башланған. Павел Сюзор менән архитектор Building Singer {{Тәржемәһеҙ 3|Флэгг, Эрнест|Эрнестом Флэггом||Ernest Flagg}} араһында бер оҡшашлыҡ бар: был Париж нәфис сәнғәт мәктәбе һәм француз архитектураһы ҡанундарына тартылыу. Петербург бинаһы проектын башта Флэгг әҙерләй, ә һуңынан Сюзор эште дауам итә. Зингер йорто — ике стилдәр ҡатнашмаһы. Картушалар, ростарҙағы валькириялар, шунда уҡ күренмәле ҡабырсаҡ необарокко стилен хәтерләтә. Киреһенсә, иристарҙан үҫеп сыҡҡан үҫемлек орнаменттары, маскарон, ялтыраҡ плиткалар — модерн стиленә ҡарай. Барокко ябай ғына аллегориялар индерә: бер валькирия Меркурийҙың жезлын тотоп тора (сауҙа символы), икенсеһенең ҡулында орсоҡ (еңел сәнәғәттең символы), ә уң терһәге аҫтында — тегеү машинкаһы («Зингер» компанияһының төп продукцияһының объекты) бар. Архитекторҙың нәзәкәтте, нәфислекте тойоуы шәп булһа ла, уның эше бик ауыр күренеп тора: бинаның фасады артыҡ биҙәлгән<ref name=":0"/> Бинаны төҙөгән саҡта ҡайһы бер техник яңылыҡтар индерелә: [[Рәсәй]]ҙә тәүге тапҡыр металл каркас ҡулланыла. Санкт-Петербург архитектураһында атриумдар ҙа (эске ихаталарҙың быяла менән көпләнгән ҡыйыҡтары) яңылыҡ булып тора. Бина шул замандың иң алдынғы технологиялары менән йыһазландырылған, лифттан башлап ҡыйыҡтарҙы ҡарҙан автоматик рәүештә таҙартыуға тиклем. Бина модерн стилендә биҙәлгән. Биҙәлешендә «органика» линиялары ҡулланылған, интерьеры бронзанан ҡойоп эшләнгән үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән. Фасадына А. Г. Адамсон авторлығында скульптура ҡуйылған, ул прогресты һәм тегеү индустрияһы үҫешен символлаштыра, йәғни «Зингер» компанияһының төп профилен һүрәтләп тора, башҡа эштәр скульптор Обер Артемий тарафынан башҡарылған. Был бина Санкт-Петербург архитектураһында модерн стиленең сағыу өлгөһө булып тора. [[Файл:Dom_Knigi_-_House_of_Books_IMG_3419.JPG|мини|300x300пкс|Китап магазинының интерьеры]] [[1917 йыл|1917 йылдға]] тиклем бина «Зингер» компанияһына ҡарай; 1904—1911 йылда бинаның күпселек өлөшө [[Санкт-Петербург]] шәхси коммерция банкыһы тарафынан ҡуртымға алынған була<ref>{{Китап|заглавие=Петроградский частный коммерческий банк за пятидесятилетие его существования. 1864—1914|место=Петроград|издательство=Якорь|год=1914|страницы=30|страниц=143}}</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында бинаның беренсе ҡатында [[АҠШ]] илселеге урынлашҡан. [[1919 йыл|1919 йылдың]] декабренән алып бинала «Петрогосиздат» урынлашҡан (1938 йылдан алып — «Лениздат»), ә [[1920-се йылдар|1920]] — 1930 йылдарҙа — башҡа нәшриәттәр урынлашҡан. Бинала шулай уҡ китап һатҡандар, ә [[1938 йыл]]да бында «Китап йорто» урынлашҡан. 2004 йылдан алып 2006 йылдың сентябренә тиклем бинала реконструкция үткәрелә, уны Росохранкультура һәм КГИОП менән килешеп ЯСЙ «кПетербург үсемһеҙ милек агентлығы (ПАННА)» башҡара, ул {{Comment|КУГИ|Комитет по управлению городским имуществом}} менән оҙайлы ваҡытҡа бинаны ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөй. 2006 йылдың ноябрендә бинаның бер өлөшөндә яңынан «Китап йорто» эшләй башлай, шул уҡ ваҡытта бинаның икенсе өлөшөн ЯАО «ПАНДА» ҡуртымға тапшыра<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=709020 ''Павел Никифоров, Анна Пушкарская''. Просчитанная книга]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}} // [[Коммерсантъ]]-СПб, № 183 (3514) от 30.09.2006.</ref>. Бинаның өҫкө биш ҡатын «[[ВКонтакте|Бәйләнештә]]<nowiki/>» командаһы биләй, аҫҡы ике ҡатында — «Китап йорто» тора<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/about|title=О компании|author=|date=|publisher=vk.com|accessdate=2018-03-02}}</ref> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Рубашкин А. И.|заглавие=В Доме Зингера и вокруг него|место=СПб|издательство=Logos|год=2003|страниц=568|серия=Петербуржцы о городе и людях|isbn=5-87288-255-6}} * {{Китап|автор=[[Кириков, Борис Михайлович|Кириков Б. М.]], Вознесенский А. В.|заглавие=Дом компании «Зингер» — Дом Книги|место=СПб|издательство=[[Издательский дом «Коло»|Коло]]|год=2008|страниц=44|isbn=978-5-901841-53-4}} == Һылтанмалар == * [http://walkspb.ru/zd/nevskiy28.html «Дом Книги» (Невский пр., 28)] * С. Н. Стрижак. [https://web.archive.org/web/20210102211828/http://www.d-c.spb.ru/archiv/24/16/index.htm К 100-летию возведения «небоскрёба» на Невском] // «Дизайн и Строительство», № 3 (24), [[2004 йыл|2004 год]]. * [https://web.archive.org/web/20081011123556/http://singerco.com/company/history.html История компании «Зингер»{{ref-en}}] * [http://dk-spb.ru/ Сайт Санкт-Петербургского Дома книги] * [http://www.citywalls.ru/house228.html Дом компании «Зингер» на сайте петербургской архитектуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414181113/http://www.citywalls.ru/house228.html |date=2012-04-14 }}. * [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/23834/episode_id/959704/video_id/965327 «Красуйся, град Петров!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920062032/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/23834/episode_id/959704/video_id/965327 |date=2019-09-20 }}, док. фильм об архитекторе Павле Сюзоре и истории возведения Дома Зингера. * [http://spbdk.ru/ Сайт Санкт-Петербургского Дома Книги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920075530/http://spbdk.ru/ |date=2012-09-20 }} [[Категория:Санкт-Петербургтың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] pcudg65jrg9pno7bhr0s7rlxdfvdin5 А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты 0 169083 1308724 1294205 2026-11-06T11:00:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308724 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты''' — {{lang-ru|Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского}} — Рәсәй империяһының [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урынлашҡан дәүләткә ҡарамаған (муниципаль) юғары уҡыу йорто. 1912 йылда төҙөлгән университет бинаһы Миус майҙанының мәҙәни үҙәге ансамбленә ингән. Хәҙер был бинала [[Рәсәй дәүләт гуманитар университеты]] урынлашҡан == Төҙөлөү тарихы == [[Файл:1912-Shanyavsky-Univ.jpg|мини|220x220пкс|Шанявский исемендәге университет бланкыһы.]] [[:ru:Шанявский, Альфонс Леонович|Альфонс Леонович Шанявский]] (1837—1905) — урыҫ армия генералы, Алыҫ Көнсығыш колонизаторы, себер алтын сәнәғәтсеһе, енесенә, диненә һәм сәйәси ышаныслылығына ҡарамаҫтан, барыһы өсөн дә асыҡ университет булдырыуға бар мөлкәтен мираҫ итеп ҡалдыра. <blockquote>«Главной его мечтой всегда было все свои средства оставить на такое высшее учреждение, где могли бы свободно, без требования аттестатов зрелости и пр. учиться и мужчины и женщины, и русские и нерусские, одним словом, все, кто учиться желает» (Л. А. Шанявская)</blockquote> Чиновниктарға ҡаршы өс йыл көрәштән һуң, 1908 йылда, тол ҡалған ҡатыны Лидия Алексеевна мираҫ йортта университет астырыуға өлгәшә . <blockquote>«Денежная сторона отходит совершенно на задний план сравнительно с энергией, затраченной Лидией Алексеевной… если бы не её моральный авторитет, проект университета в июне 1908 г. был бы похоронен ретроградно настроенным Государственным Советом» (письмо Правления Университета в [[:ru:ВЦИК|ВЦИК]] 27 апреля 1920 года)</blockquote>. Барлыҡ теләүселәр өсөн асылған университетта уҡырға инеү өсөн шәхес таныҡлығынан тыш бер ниндәй документтар һәм аттестат талап ителмәй, уның төп һәм берҙән-бер маҡсаты — белем биреү. Дөрөҫ, университет үҙен тамамлау тураһында документтар ҙа бирмәй. Университет попечителдәр советы менән идара ителә, уларҙың яртыһы Ҡала Думаһы тарафынан раҫлана, ә икенсе яртыһын үҙ советы һайлай. Совет составында алты ҡатын (шул иҫәптән мәрхүм генералдың ҡатыны Л. А. Шанявская) була. Айырым академия (ғилми) советы уҡытыу программалары өсөн яуап тота. == Профессура == Университеттың иң алдынғы профессорҙары һәм уҡытыусылары араһында: {{кол|2}} * [[Богословский Михаил Михайлович]] * [[Брюсов Валерий Яковлевич]] * [[Вернадский Владимир Иванович]] * [[Винавер Александр Маркович]] * [[Волгин Вячеслав Петрович]] * [[Вульф Георгий Викторович]] * [[Готье Юрий Владимирович]] * [[Кизеветтер Александр Александрович]] * [[Кокошкин Фёдор Фёдорович (младший)|Кокошкин Фёдор Фёдорович]] * [[Кольцов Николай Константинович]] * [[Лазарев Пётр Петрович]] * [[Лебедев Пётр Николаевич]] * [[Муромцев Сергей Андреевич]] * [[Синицын Дмитрий Фёдорович]] * [[Тимирязев Климент Аркадьевич]] * [[Ферсман Александр Евгеньевич]] * [[Фортунатов Филипп Фёдорович]] * [[Хавкина Любовь Борисовна]] * [[Чаплыгин Сергей Алексеевич]] * [[Чаянов Александр Васильевич]] * [[Шпет Густав Густавович]] * [[Эйхенвальд Александр Александрович]] {{конец кол}} == Сығарылыш уҡыусылары һәм тыңлаусылар == [[Файл:1909-Shanyavskogo.png|мини|Студент билеты 1909]] Университетты тамамлаған (тыңлаусылар) билдәле шәхестәр : {{кол|2}} * [[Брыкин Николай Александрович]] * [[Вишняк Роман Соломонович]] * [[Выготский Лев Семёнович]] * [[Грузинский Александр Павлович]] * [[Даньшин Борис Митрофанович]] * [[Есенин Сергей Александрович]] (йыл ярым лекциялар тыңлаған) * [[Клычков Сергей Антонович]] * [[Клюев Николай Алексеевич]] * [[Кропивницкий Евгений Леонидович]] * [[Нагорный Николай Никифорович]] генерал-полковник * [[Санников Григорий Александрович]] * [[Тимофеев-Ресовский Николай Владимирович]] * [[Чаренц Егише]] * [[Цветаева Анастасия Ивановна]] * [[Шумский Александр Яковлевич]] * [[Янка Купала]] {{конец кол}} == Миус урамындағы бина == [[Файл:Stone-laying_ceremony_of_Shanyavsky_University.jpeg|слева|мини|300x300пкс|Университетҡа нигеҙ һалыр алдынан доға ҡылыу. Беренсе рәттә һулдан икенсе — Н. И. Гучков, арыраҡ [[:ru:Джунковский, Владимир Фёдорович|В. Ф. Джунковский]], [[:ru:Адрианов, Александр Александрович|А. А. Адрианов]], [[:ru:Тихомиров, Александр Андреевич|А. А. Тихомиров]] и председатель совета университет советы рәйесе [[:ru:Давыдов, Николай Васильевич|Н. В. Давыдов]]. 1911 йыл.]] Күп тә үтмәҫтән, ҡала Миус майҙанында университет өсөн ер участкаһы бүленгән. Унда, элекке ағас келәттәре урынында, ҡала ситендә яңы мәҙәни үҙәк төҙөлә. 1898 йылда [[Александр II]] исемендәге реаль училище төҙөлә башлай, унан һуң П. Шелапутин исемендәге һөнәрселек училищеһы (1903), Абрикосов бала табыу йорто (1909) һалына. 1910 йылдың яҙында төҙөлөшкә Л. А. Шанявская 225 мең һум аҡса һала, бөтәһе 500 мең һум ҡаралған була. Попечителлек советы һайлаған төҙөлөш комиссияһына М. В. Сабашников етәкселек итәк<ref>{{Китап|автор=Овсянников А. А.|издательство=Московский рабочий|заглавие=Миусская площадь, 6|ссылка=http://worldcat.org/oclc/1077115423|ответственный=|издание=|место=Москва|год=1987|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. 1911 / 1912 йылдың ҡышына бина һөлдәһе әҙер була, ә 1912 йылдың 2 октябрендә ул беренсе тыңлаусыларҙы ҡабул итә; был ваҡытҡа улар 3500-ҙән ашыу булған. Бинала йәмғеһе 23 уҡыу класы булған, шуларҙың өсәүһе — 600, 200 һәм 200 кешелек амфитеатрҙар. Ҙур амфитеатр электр шаршауы менән йыһазландырылған, ул бер нисә минут эсендә яҡты аудиторияны кинозалға әүерелдерә.Бина проекты 1914 йылда уҙғарылған иң яҡшы яңы төҙөлгән бина конкурсының II премияһына һәм көмөш миҙалға лайыҡ була{{Sfn|Архитектура Москвы 1910—1935 гг.|2012|c=41}}. == Университетты үҙгәртеп ҡороу == [[Файл:Московский_Городской_народный_университет.jpg|мини|Университет Бинаһы]] [[Файл:1911-Shanyavsky-Univ.jpg|мини|слева|1911 йылғы мөһөр]] Попечителдәр советының һуңғы башлығы итеп уны ойоштороусыларҙың береһе, П. А. Садырин һайланған<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_s/sadyrin_pa.html П. А. Садырин, краткая справка]</ref>. 1918 йылда университет национализацияланған, идара итеү Наркомпросҡа күсә. 1919-20 йылдарҙа университеттың элекке академия бүлеге Мәскәү дәүләт университеты факультеттары менән берләштерелә, ә ғилми-популярлаштырыу бүлексәһе Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университет составына инә{{Sfn|Овсянников|1987|}}, Миус урамындағы бинала артабан КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе урынлаша. Әлеге ваҡытта бина[[Рәсәй дәүләт гуманитар университеты|ны Рәсәй дәүләт гуманитар университеты]] биләй. 1922 йылда университеттың биологик коллекцияһы яңынан ойошторолған А. А. Тимирязев исемендәге биологик музейға тапшырыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{книга |заглавие=Архитектура Москвы 1910—1935 гг.|ответственный=[[Комеч, Алексей Ильич|Комеч А. И.]], Броновицкая А. Ю., Броновицкая Н. Н|место= М.|издательство= Искусство — XXI век|год= 2012|страниц=356 |страницs=41, 90, 106 |серия=[[Памятники архитектуры Москвы (книжная серия)|Памятники архитектуры Москвы]]|isbn=978-5-98051-101-2|тираж=2500|ref=Архитектура Москвы 1910—1935 гг.}} * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004591432#?page=2 Проект общих положений Народного университета и Объяснительная к нему записка] / сост. председателем Правления Московского городского университета им. А. Л. Шанявского [[Давыдов, Николай Васильевич|Н. В. Давыдовым]]. — М.: Городская тип., 1918. — 24 с. * ''Шатина Н. В.'' [http://rodnaya-istoriya.ru/index.php/istoriya-miuss/istoriya-miuss/otcheti-moskovskogo-gorodskogo-universiteta-imeni-a.l.-shanyavskogo-kak-istochnik-po-izucheniyu-uchebnogo-processa.html Отчеты Московского городского университета имени А. Л. Шанявского как источник по изучению учебного процесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224221648/http://rodnaya-istoriya.ru/index.php/istoriya-miuss/istoriya-miuss/otcheti-moskovskogo-gorodskogo-universiteta-imeni-a.l.-shanyavskogo-kak-istochnik-po-izucheniyu-uchebnogo-processa.html |date=2020-02-24 }} / Н. В. Шатина // Гуманитарные науки / Ред. кол.: А. Н. Тихонов, В. А. Садовничий и др. М.: Изд-во Моск. ун-та. С. 184—191. * ''Бреев С. И.'', ''Конакова Ж. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/moskovskiy-gorodskoy-narodnyy-universitet-imeni-a-l-shanyavskogo-kak-tip-vysshey-shkoly-chastnoy-initsiativy Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского как тип высшей школы частной инициативы] // Интеграция образования, 1999. * «Начинание на благо и возрождение России» (создание Университета имени А. Л. Шанявского): Сб. документов / Сост. И. И. Глебова, [[Крушельницкий, Александр Владимирович|А. В. Крушельницкий]], [[Степанский, Александр Давидович|А. Д. Степанский]]; под ред. [[Басовская, Наталия Ивановна|Н. И. Басовской]], А. Д. Степанского; Коммент. А. В. Крушельницкого. М.: РГГУ, 2004. * ''Власов В. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/narodnyy-universitet-imeni-shanyavskogo Народный университет имени Шанявского] // Известия Пензенского государственного педагогического университета им. В. Г. Белинского, 2012. * ''Аронов Д. В.'', ''Бардин П. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/ponyatie-grazhdanskogo-obschestva-v-liberalnoy-mysli-rossii-nachala-hh-v-na-primere-uchebnyh-programm-narodnogo-universiteta-im-a-l Понятие гражданского общества в либеральной мысли России начала ХХ В. (на примере учебных программ народного университета им. А. Л. Шанявского)] // Известия высших учебных заведений. Поволжский регион. Гуманитарные науки, 2016. * ''Веникова М. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sozdanie-moskovskogo-narodnogo-universiteta-v-kontekste-formirovaniya-grazhdanskogo-obschestva-v-rossii-v-kontse-xix-nachale-xx-vv Создание Московского народного университета в контексте формирования гражданского общества в России в конце XIX — начале XX вв] // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология, 2016. * ''Воля Е. С.''. [https://www.rsuh.ru/upload/main/vestnik/pmorv/Vestnik_ppo3(5)-16.pdf#page=26 К образовательной биографии Льва Выгодского: Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209023345/https://www.rsuh.ru/upload/main/vestnik/pmorv/Vestnik_ppo3(5)-16.pdf#page=26 |date=2021-12-09 }} // Вестник РГГУ. Психология. Педагогика. Образование. 2016 № 3. С. 26-39. * {{Книга:Москва начала века|страницы=382}} * ''Ващило Н., Работкевич И., Слепухина С.'' Площадь Просвещения // Московский Архив. — М.: Мосгорархив, 1996. — Вып. 1. — С. 250—261. — ISBN 5-7728-0027-9 * {{книга|автор= [[Овсянников, Алексей Алексеевич|Овсянников А. А.]]|заглавие= Миусская площадь, 6 |место= М.|издательство=Московский рабочий|год= 1987|страниц=63|серия= [[Биография московского дома]]|тираж=75000|ref=Овсянников}} * ''Чаянов А. В.'' История Миусской площади. — М., 1918. {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * [http://www.istina.religare.ru/article292.html Биография Шанявских ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005111/http://www.istina.religare.ru/article292.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.istina.religare.ru/material379.html Университет Шанявского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724134807/http://www.istina.religare.ru/material379.html |date=2021-07-24 }} * [https://web.archive.org/web/20070616220139/http://herba.msu.ru/russian/biostantion/memorian/hist_3.html Звенигородская биологическая станция МГУ — работала до 1918 г. при Университете Шанявского] * [http://www.gbmt.ru/ru/museum/history.php История музея имени Тимирязева ] {{refend}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Мәскәүҙең архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] 90me9rlw7r5g9xadq7a44sg9qvyu90u Һамар дәүләт медицина университеты 0 169491 1308596 1060823 2026-11-06T01:58:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308596 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һамар дәүләт медицина университеты''' — Һамарҙа урынлашҡан медицина профилендәге юғары профессиональ белем биреү дәүләт бюджет учреждениеһы. Юғары медицина, фармацевтика, иҡтисади һәм гуманитар белемле граждандар белгестәрен дөйөм белем биреү йорттарынан докторантураға тиклем әҙерләй. Был юғары уҡыу йортоноң элгәреһе — аҡса етмәү сәбәпле ябылған Һамар дәүләт университетының медицина факультеты (1919—1927). Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы Һамар хәрби-медицина институтының (1999—2006) нигеҙ үҡыу йорто булып тора. Шулай уҡ Реавиз Университеты (1993 йылдан — юғары белем һәм дипломдан һуңғы белем биреүсе шәхси медицина университеты). == Тарихы == Юғары уҡыу йорто 1930 йылда Урта Волга буйы медицина институты (1930—1934), артабан Һамар медицина институтына (1934—1935), Куйбышев медицина институтына (1935—1939) үҙгәртеп ҡорола. 1939 йылда, уның базаһында 2-се Куйбышев хәрби- хәрби-медицина академияһы асыла (1939—1942). Сәмәрҡәнд ҡалаһына күсерелгәндән һуң, икенсе тапҡыр ''Д. И. Ульянов'' ''исемендәге Куйбышев медицина институты'' (1942—1990), артабан Һамар медицина институты (1990—1992) итеп үҙгәртелә. [[1943 йыл|1943]] — [[1965 йыл|1965 йылдарҙа]] — бер факультетлы институт, [[1965 йыл|1965]] — [[1990 йыл|1990 йылдарҙа]] — күп факультетлы. КМИ-Һамар дәүләт медицина институты составына уҡытыусылар конкурс буйынса үткән, әммә күренекле рәсәй ғалимдары — хирург һәм клиник анатом В. Ф. Войно-Ясенецкий, микробиолог. Н. Ф. Гамалея — юҡ. КВМА акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире — ватан гинекологияһына нигеҙ һалыусы И. Ф. Жордания. == Рейтингтары == «Эксперт РА» агентлығы төҙөгән [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] юғары уҡыу йорттары рейтингында «D»<ref name="Викиновости 2014">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]</ref> класына лайыҡ була. 2019 йылда «Университеттарҙың өс миссияһы» Халыҡ-ара рейтингында 1101—1200 урын<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2019/|title=Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019|publisher=mosiur.org|accessdate=2019-09-19}}</ref> һәм 2020 йылда — РАЭКС версияһы буйынса рәсәй вуздары рейтингы 46 урын биләй<ref>{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|publisher=raex-rr.com|accessdate=2020-06-16}}</ref>. == Структураһы == Университет структураһына 13 факультет һәм 80-дән ашыу кафедра инә; 1210 пациентҡа иҫәпләнгән шәхси клиникалары, 3 белем биреү һәм 7 фәнни-тикшеренеү институттары, шулай уҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, СамГМУ-ның фәнни медицина китапханаһы (фонды 600 мең томдан ашыу), 120 урынлыҡ 3 интернет-үҙәк һәм 20-нән ашыу мультимедиа- һәм компьютер кластары. Идаралыҡ Университетта 15 специальность буйынса 6 диссертация советы уңышлы эшләй. Аспирантурала һәм докторантурала фәнни кадрҙар әҙерләү 38 һөнәр буйынса тормошҡа ашырыла. Университетта йыл һайын 8000-дән ашыу студент уҡый. Уҡытыусылар штаты — 1500-ҙән ашыу кеше, шул иҫәптән 2 Рәсәй Фәндәре Академияһы академигы, 8 Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, 3 РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 19 Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы. Уҡыу базаһы сифатында үҙенең 5 корпусы һәм ҡаланың һәм өлкәнең 35 клиник учреждениелары ҡулланыла. === Ректораты === Ректоры — Рәсәй Фәндәр Академияһы профессоры Колсанов Александр Владимирович, медицина фәндәре докторы Президенты — Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы профессор Г. П. Котельников. Проректорҙары: ** Беренсе проректоры — уҡытыу-тәрбиә һәм социаль эш буйынса — фармацевтика фәндәре докторы, профессор Авдеева Елена Владимировна ** Фән һәм инновация эштәре буйынса — медицина фәндәре докторы Борисова Ольга Вячеславовна ** Дауалау эше буйынса, һөнәри белем институты директоры — медицина фәндәре докторы, профессор Корымасов Евгений Анатольевич ** Клиника эше буйынса, СамГМУ Клиникаларының баш табибы — медицина фәндәре докторы, доцент Сонис Александр Григорьевич ** Административ-хужалыҡ һәм кадрҙар эше буйынса — педагогика фәндәре кандидаты Живцов Владимир Юрьевич === Факультеттары === ** Дауалау (деканы — м. ф. к. доцент Константинов Дмитрий Юрьевич, декан урынбаҫарҙары — м. ф. к. доцент Иванов Михаил Фёдорович, м. ф. к. доцент Чемидронов Сергей Николаевич) ** Педиатрия (деканы — м. ф. д. профессор Макаров Игорь Валерьевич, декан урынбаҫары — м. ф. д. профессор Жирнов Виталий Александрович) ** Стоматология (деканы — м. ф. д. профессор Потапов Владимир Петрович) ** Фармацевтика (деканы — фарм. ф. д. Петрухина Ирина Константиновна) ** Медицина-профилактика (деканы — м. ф. д. профессор Березин Игорь Иванович) ** Медицина психологияһы (деканы — доцент Захарова Елена Владимировна) ** Иҡтисад һәм һаулыҡ һаҡлау идаралығы (деканы —доцент Захарова Елена Владимировна) ** Сит ил студенттарын әҙерләү (деканы — м. ф. к. доцент Горбачёв Дмитрий Олегович) ** Юғары уҡыу йортона тиклемге әҙерлек (деканы — х. ф. к. доцент Воронин Александр Васильевич) === Институттары === * Инновацион үҫеш (директоры м. ф. к. доцент Чаплыгин Сергей Сергеевич) * Эксперименталь медицина һәм биотехнология институты (директоры б. ф. д. доцент Лимарева Лариса Владимировна) * Стоматология (директоры м. ф. д. профессор Трунин Дмитрий Александрович Трунин, директор урынбаҫары м. ф. к. доцент Пономарёв Андрей Викторович) * Шәфҡәт туташтарына белем биреү (директоры м. ф. д. профессор Карасёва Лариса Аркадьевна, секретарь-эштәр атҡарыусы Фомичёв Данил Сергеевич) * Профессиональ белем биреү (директоры м. ф. д. профессор Корымасов Евгений Анатольевич) * Тергеҙеү медицинаһы һәм реабилитология ғилми-тикшеренеү институты (директоры м. ф. д. профессор Яшков Александр Владимирович) * Гемотология, трансфузиология һәм интенсив терапия ғилми-тикшеренеү институты (директоры м. ф. д. профессор Давыдкин Игорь Леонидович) * Гигиена һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты (директоры м. ф. д. Сазонова Ольга Викторовна) * Медицинала неионлаштырылған нурланыш һы ғилми-тикшеренеү институты (директоры м. ф. д. профессор Жуков Борис Николаевич) * Профпатология ғилми-тикшеренеү институты * Офтальмология ғилми-тикшеренеү институты (директоры м. ф. д. профессор Золотарёв Андрей Владимирович) === Клиника структураһы подразделениелары === * Һамар дәүләт медицина университеты клиникалары (баш табип — м. ф. д. доцент А Г. Сонис) === Фәнни-мәғариф үҙәктәре === * Иҫбатлау медицинаһы (етәксеһе — м. ф. д. профессор А. С. Шпигель) * Аддитив технологиялары (етәксеһе — м. ф. д. доцент Н. В. Попов) * Медицинала полимер бәлзәмләү (етәксеһе — м. ф. к. доцент А. А. Миронов) * Яңы материалдар == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Категория: Выпускники Самарского медицинского университета == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Нәфис әҙәбиәттә телгә алыу == * Г. Л. Ратнерҙың «Советы молодому хирургу», «Моя профессия — хирург», «Как выйти живым из больницы» * Николай Каштановтың «[https://web.archive.org/web/20250124012833/http://indbooks.in/mirror5.ru/?p=142244 Как верёвочке не виться]» очергында == Һылтанмалар == * [http://www.samsmu.ru/ Официальный сайт университета] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] pptgqfic2kw6xik9uec3p5t8mx12sx2 «МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты 0 169637 1308719 1295256 2026-11-06T10:25:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308719 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (Мәскәү инженер-физик институты)''' — Рәсәйҙең тәүге ике милли тикшеренеү университетының береһе (МИСиС менән бер рәттән), 2009 йылдың 8 апрелендә Мәскәү инженер-физика институты базаһында ойошторолған<ref>{{Cite web|url=http://mon.gov.ru/dok/prav/obr/5297/|title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 8 апреля 2009 г. № 480-р|accessdate=2009-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111027093758/http://mon.gov.ru/dok/prav/obr/5297/|archivedate=2011-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111027093758/http://mon.gov.ru/dok/prav/obr/5297/ |date=2011-10-27 }}</ref>. Тарихын 1942 йылдың 22 ноябрендә нигеҙ һалынған Мәскәү механика боеприпастар институтынан ала. Дәрестәр 1943 йылдың 1 ғинуарында башлана. Институттың тәүге маҡсаты - Советтар Союзының хәрби һәм атом программалары өсөн белгестәр әҙерләү. 1945 йылда - Мәскәү механика институтына, ә 1953 йылда Мәскәү инженер-физика институтына үҙгәртелә. 1993 йылдан - Мәскәү дәүләт инженер-физика институты (техник университеты). 2003 йылдан - Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты). 2009 йылда университет милли тикшеренеү университеты статусына федераль конкурс еңеүселәренең береһе була һәм "МИФИ" милли тикшеренеү ядро университеты тип үҙгәртелә Университет биләмәһендә яңы типтағы (англ) ғилми-тикшеренеү Реакторы урынлашҡан. Университет «Росатом» атом энергияһы буйынса дәүләт корпорацияһы һәм атом энергияһы буйынса Халыҡ-ара агентлыҡ менән тығыҙ бәйләнештә. Ғилми-тикшеренеү институты фән донъяһында төрлө саралар үткәреү майҙансығы булып тора. Йыл һайын юғары уҡыу йортонда МИФИ-ның ғилми сессияһы уҙғарыла. . Биш-100 Проектта ҡатнашыусы (донъяның алдынғы ғилми-белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәйҙең алдынғы университеттарының конкурентлыҡҡа һәләтен күтәреү проекты)<ref>{{Cite web|url=https://indicator.ru/news/2018/11/06/sovet-po-konkurentosposobnosti-vuzov/|title=Совет Проекта «5-100» подвел итоги работы|publisher=indicator.ru|accessdate=2018-11-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107145350/https://indicator.ru/news/2018/11/06/sovet-po-konkurentosposobnosti-vuzov/ |date=2018-11-07 }}</ref>. Тулы исеме — '''юғары белемдең федераль дәүләт автономиялы белем биреү учреждениеһы «МИФИ» милли тикшеренеү ядро универстеты''' == Тарихы == [[1942 йыл]]дың [[22 ноябрь|22 ноябрендә]] СССР Халыҡ Комиссарҙары советының 1871—872с ҡарары буйынса Мәскәү боеприпастар заводы базаһында Мәскәү боеприпастар механика институты төҙөүгә ҡул ҡуйыла. Институтҡа эвакуацияланған [[Мәскәү дәүләт матбуғат университеты|Мәскәү полиграфия институты]] бинаһы тапшырыла. Институтта 1)Көпшә һәм шартлатҡыстар, 2)Снаряд, мина, авиабомбалар һәм 3)Патрон һәм гильзалар факультеты ойошторола. Шулай уҡ 21 кафедра ойошторола, шул иҫәптән: физика, юғары математика, метал өйрәнеү фәне һәм [[металлургия]], сопромат, башланғыс геометрия һәм графика; [[химия]], транспорт машина һәм ҡоролма деталдәре, металл һалҡын эшкәртеү кафедраһы, информатика һәм идара итеү процесы кафедраһы, электротехника, сит телдәр, физкультура һәм хәрби әҙерлек, марксизм-ленинизм һәм политэкономия нигеҙҙәре Шулай уҡ баллистика, снарядтар, мина һәм авиабомбалар етештереү технологиялары кафедралары эшләй башлай [[1993 йыл]]дың 22 ноябрендә Рәсәй юғары уҡыу йортоноң бойороғо менән «Мәскәү дәүләт инженер-физика институты (техник университеты)» тип үҙгәртелә<ref name="Otchet_obsled_2018">{{Cite web|url=https://mephi.ru/obrdeyat/educational_and_methodological_activities/docs/Otchet_obsled/2018/Cамообследование%20НИЯУ%20МИФИ%20за%202018.pdf|date=|lang=|author=|title={title}|accessdate=}}</ref>. [[2001 йыл]]дың 13 декабрендә РФ Мәғариф министрлығы бойороғо менән «Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты)» тип үҙгәртелә<ref name="Otchet_obsled_2018">{{Cite web|url=https://mephi.ru/obrdeyat/educational_and_methodological_activities/docs/Otchet_obsled/2018/Cамообследование%20НИЯУ%20МИФИ%20за%202018.pdf|date=|lang=|author=|title={title}|accessdate=}}</ref>. [[2008 йыл]]дың 7 октябрендә Рәсәй Президенты Указы менән «Мәскәү инженер-физика институты (дәүләт университеты)» юғары һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы базаһында Милли тикшеренеү ядро университеты ойошторола <ref name="Otchet_obsled_2018">{{Cite web|url=https://mephi.ru/obrdeyat/educational_and_methodological_activities/docs/Otchet_obsled/2018/Cамообследование%20НИЯУ%20МИФИ%20за%202018.pdf|date=|lang=|author=|title={title}|accessdate=}}</ref>. [[2011 йыл]]дан — Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (МИФИ НИЯУ). [[2016 йыл]]дан — Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы «МИФИ» милли тикшеренеү ядро университеты (Милли тикшеренеү ядро университеты) тип үҙгәртелә == Рейтингтары == 2013 йылда юғары уҡыу йорто Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән, эксперттар фекеренсә, иң яҡшы программаларҙың береһе (юл карталары) араһында Рәсәй Федерацияһының алдынғы университеттарының халыҡ-ара конкуренцияға һәләтлелеген күтәреү буйынса конкурста 15 еңеүсенең береһе була. 2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы юғары уҡыу йортона сығарылыш уҡыусыларын әҙерләү кимәле ''иң юғары'' тигәнде аңлатҡан «В» рейтинг класын бирә; ул [[БДБ]] илдәрендә берҙән-бер юғары уҡыу йорто була, был рейтингта «А» класын («иҫ киткес ''юғары кимәл''»), [[МДУ]] ала<ref name="Викиновости 20142">[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#.D0.A0.D0.B5.D0.B9.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.B3_.D0.92.D0.A3.D0.97.D0.BE.D0.B2_.D0.A0.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B8.D0.B8_.D0.B8_.D0.A1.D0.9D.D0.93 Рейтинг высших учебных заведений стран СНГ]</ref>. 2016 йылдың июнендә МИФИ тәүге тапҡыр QS Британияның БРИКС рейтингы илдәренең иң яҡшы 50 университеты исемлегенә индерелә<ref>[http://gazeta-nashe-moskvoreche-saburovo.ru/2016/07/21/19476/ МИФИ ВОШЕЛ В ТОП-50 ЛУЧШИХ УНИВЕРСИТЕТОВ СТРАН БРИКС]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikitable" !РФ вуздары араһында рейтингта урыны (бөтә вуздар араһында) !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 |- |ARWU - Academic Ranking of World Universities | | | | | | |5 (601 - 700)[http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815195442/http://www.shanghairanking.com/ARWU2019.html |date=2019-08-15 }} | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic <br /><br />Subjects — Electrical & Electronic Engineering | | | |1 (301—400)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/Electrical-Electronic-Engineering-2016.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2016 - Electrical & Electronic Engineering &#124; Shanghai Ranking - 2016|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2016-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160704200604/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/Electrical-Electronic-Engineering-2016.html|archivedate=2016-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704200604/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/Electrical-Electronic-Engineering-2016.html |date=2016-07-04 }}</ref> | | | | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic Subjects — Physics | | | | |3 (201—300)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2017 - Physics &#124; Shanghai Ranking - 2017|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2017-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714094541/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html |date=2017-07-14 }}</ref> |3 (151—200)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2018 - Physics &#124; Shanghai Ranking - 2018|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719173708/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html |date=2018-07-19 }}</ref> |=2 (101—150)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Physics &#124; Shanghai Ranking - 2019|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2019-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810033910/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/physics.html |date=2019-08-10 }}</ref> | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic Subjects — Energy Science & Engineering | | | | | |401-500<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/energy-science-engineering.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2018 - Energy Science & Engineering &#124; Shanghai Ranking - 2018|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719174043/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/energy-science-engineering.html |date=2018-07-19 }}</ref> |2 (401—500)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/energy-science-engineering.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Energy Science & Engineering &#124; Shanghai Ranking - 2019|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2019-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810104151/http://www.shanghairanking.com/shanghairanking-subject-rankings/energy-science-engineering.html |date=2019-08-10 }}</ref> | |- |ARWU — ShanghaiRanking’s Global Ranking of Academic Subjects — Instruments Science & Technology | | | | | |201-300<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2018 - Instruments Science & Technology &#124; Shanghai Ranking - 2018|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2018-07-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311084816/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html |date=2019-03-11 }}</ref> |2 (151—200)<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html|title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 - Instruments Science & Technology &#124; Shanghai Ranking - 2019|publisher=www.shanghairanking.com|accessdate=2019-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311084816/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/instruments-science-technology.html |date=2019-03-11 }}</ref> | |- |THE — World University Rankings |2 (226—250)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2013/world-ranking#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> | | |=3 (251—300)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/world-ranking#!/page/0/length/-1/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |=4 (401—500)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/world-ranking#!/page/0/length/25/country/2628/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |=5 (401—500)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/world-ranking#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-10-10}}</ref> |4 (351—400)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/world-ranking#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-10-17}}</ref> |=3 (401- 500)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/world-ranking#survey-answer] |- |THE — Physical Sciences | |3 (74)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2013-14: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2014/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |3 (95)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2014-15: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2015/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |1 (36)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2015-2016: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/subject-ranking/physical-sciences-0#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |2 (84)<ref>{{Cite web|title=Subject Ranking 2016-2017: Physical Sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-05-20}}</ref> |2 (89)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2018 by subject: physical sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-12-12}}</ref> |2 (78)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2019 by subject: physical sciences|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/subject-ranking/physical-sciences#!/page/3/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-11-08}}</ref> |3 (101 - 125)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/subject-ranking/physical-sciences#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — Computer Science | | | | | |4 (201—250)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2018 by subject: computer science|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/subject-ranking/computer-science#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2017-12-13}}</ref> |=4 (201—250)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/subject-ranking/computer-science|title=World University Rankings 2019 by subject: computer science|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2019-08-15}}</ref> |=5 (301 - 400)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/subject-ranking/computer-science#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — Engineering and Technology | | | | | |6 (401—500)<ref>{{Cite web|title=World University Rankings 2018 by subject: engineering and technology|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/subject-ranking/engineering-and-IT#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=6 (401—500)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/subject-ranking/engineering-and-IT|title=World University Rankings 2019 by subject: engineering and technology|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2019-08-15}}</ref> |8 (401 - 500)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/subject-ranking/engineering-and-IT#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — BRICS & Emerging Economies Rankings | | |2 (13) |4 (26)<ref>{{Cite web|title=BRICS & Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2016/brics-and-emerging-economies-0#!/page/0/length/25/country/760/sort_by/rank_label/sort_order/asc/cols/rank_only|accessdate=2016-11-14}}</ref> |3 (19)<ref>{{Cite web|title=BRICS & Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/brics-and-emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2016-12-01}}</ref> |3 (19)<ref>{{Cite web|title=Emerging Economies|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|accessdate=2018-05-09}}</ref> |2 (16)<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-emerging-economies-top-100|title=Best universities in the emerging economies: top 100|publisher=Times Higher Education (THE)|accessdate=2019-08-15}}</ref> |4 (27)[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2020/emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats] |- |THE — Best universities in Europe | | | |5 (161—170)<ref>{{Cite web|title=Best universities in Europe|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/best-universities-in-europe-2016|accessdate=2016-11-14}}</ref> |5 (200)<ref>{{Cite web|title=Best universities in Europe|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/best-universities-europe|accessdate=2018-07-12}}</ref> | | | |- |THE — Most international universities in the world | | | | | |4 (159)<ref>{{Cite web|title=Most international universities in the world 2018: top 200|url=https://www.timeshighereducation.com/student/best-universities/most-international-universities-world-2018|accessdate=2018-07-12}}</ref> | | |- |THE - University Impact Rankings: industry, innovation and infrastructure | | | | | | |2 (48)[https://www.timeshighereducation.com/rankings/impact/2019/industry-innovation-and-infrastructure#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/undefined] | |- |QS — World University Rankings | | |(481—490) |[https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2015 10 (501—550)] |9 (401—410)<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|title=QS World University Rankings 2016|accessdate=2016-09-12}}</ref> |7 (373)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings 2018|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2018|accessdate=2017-06-08}}</ref> |8 (=329)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings 2019|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2019|accessdate=2018-06-13}}</ref> | |- |QS — Physics & Astronomy | |4 (251—300) |2 (51—100) |2 (51—100)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings by Subject 2016 - Physics & Astronomy|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2016/physics-astronomy#sorting=rank+region=+country=193+faculty=+stars=false+search=|accessdate=2016-11-14}}</ref> |4 (51—100) |2 (51-100)<ref>{{Cite web|title=Physics & Astronomy|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/physics-astronomy|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=2 (51-100)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/physics-astronomy|title=Physics & Astronomy|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |= 2 (51-100)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/physics-astronomy] |- |QS — Natural Science | | | | |5 (213)<ref>{{Cite web|title=Natural Sciences|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2017/natural-sciences|accessdate=2018-07-12}}</ref> |5 (146)<ref>{{Cite web|title=Natural Science|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/natural-sciences|accessdate=2018-07-12}}</ref> |5 (165)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/natural-sciences|title=Natural Science|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |5 (149) [https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/natural-sciences] |- |QS — Engineering — Electrical & Electronic | | | |4 (251—300)<ref>{{Cite web|title=QS World University Rankings by Subject 2016 - Engineering - Electrical & Electronic|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2016/engineering-electrical-electronic|accessdate=2018-07-12}}</ref> |4 (251—300)<ref>{{Cite web|title=Electrical & Electronic Engineering|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2017/engineering-electrical-electronic|accessdate=2018-07-12}}</ref> |5 (301—350)<ref>{{Cite web|title=Engineering - Electrical & Electronic|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/engineering-electrical-electronic|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=5 (301—350)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/engineering-electrical-electronic|title=Engineering - Electrical & Electronic|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |5 (301-350)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/engineering-electrical-electronic] |- |QS — Computer Science & Information Systems | | | | | |9 (451—500)<ref>{{Cite web|title=Computer Science & Information Systems|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/computer-science-information-systems|accessdate=2018-07-12}}</ref> |9 (401—450)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/computer-science-information-systems|title=Computer Science & Information Systems|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |9 (401-450)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/computer-science-information-systems] |- |QS — Engineering and Technology | | | | |8 (401—450) |9 (=396)<ref>{{Cite web|title=Engineering and Technology|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2018/engineering-technology|accessdate=2018-07-12}}</ref> |10 (290)<ref>{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2019/engineering-technology|title=Engineering and Technology|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |10 (285) [https://www.topuniversities.com/university-rankings/university-subject-rankings/2020/engineering-technology] |- |QS — BRICS | | |[https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2014 9 (57)] |8 (51)<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2016#sorting=rank+country=193+stars=false+search=|title=QS University Rankings: BRICS 2016|accessdate=2016-08-01}}</ref> |8 (50)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: BRICS 2016|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2016|accessdate=2018-07-12}}</ref> |7 (35)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: BRICS 2018|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2018|accessdate=2017-12-12}}</ref> |6 (30)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: BRICS 2019|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2019|accessdate=2018-10-17}}</ref> | |- |QS — Emerging Europe and Central Asia | | |[http://www.iu.qs.com/university-rankings/eeca/results/ 8 (34)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304071013/https://www.iu.qs.com/university-rankings/eeca/results/ |date=2021-03-04 }} |5 (22) |7 (25)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: EECA 2016|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2016|accessdate=2017-10-18}}</ref> |7 (23)<ref>{{Cite web|title=QS University Rankings: EECA 2018|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2018|accessdate=2017-10-18}}</ref> |7 (26)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2019|title=QS University Rankings: EECA 2019|publisher=Top Universities|accessdate=2019-08-15}}</ref> |7 (24)[https://www.topuniversities.com/university-rankings/eeca-rankings/2020] |- |Webometrics | |4 (641) |4 (859) |5 (860)<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.webometrics.info/en/europe/russian+federation|title=Russian Federation &#124; Ranking Web of Universities|publisher=www.webometrics.info|accessdate=2017-05-03}}</ref> |5 (802) |5 (779)<ref name=":4">{{Cite web|url=http://webometrics.info/en/Europe/Russian%20Federation|title=Russian Federation Ranking Web of Universities|publisher=webometrics.info|accessdate=2018-06-13}}</ref> |8 (764) | |- |U.S. News & World Report — Best Global Universities Rankings | | | |2 (465) |2 (411)<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/russia|title=U.S. News & World Report: Best Global Universities in Russia|publisher=}}</ref> |2 (438) |2 (419)<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?region=europe&country=russia&subject=&name=|title=Best Global Universities in Russia|publisher=}}</ref> |2 (388)[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?region=&country=russia&subject=&name=] |- |U.S. News & World Report — Best Global Universities for Physics | | | |127 |117 |3 (90)<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/russia/physics|title=Top Physics Universities in Russia &#124; US News Best Global Universities|accessdate=2017-10-26}}</ref> |3 (76) |2 (51)[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?country=russia&subject=physics&name=] |- |U-Multirank. Top 25 Performing Universities in Student Mobility | | | |1 (14) |[https://www.umultirank.org/export/sites/default/press-media/documents/UMR-Top-25-Performers-Lists_2016.pdf 1 (14)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021005815/https://www.umultirank.org/export/sites/default/press-media/documents/UMR-Top-25-Performers-Lists_2016.pdf |date=2021-10-21 }} |1 (3) |1 (5)<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.umultirank.org/university-rankings/top-performing-universities/2019/|title=2019|publisher=www.umultirank.org|accessdate=2019-08-05}}</ref> | |- |U-Multirank. Top 25 Performing Universities in International Orientation of Degree Programmes | | | | | | |2 (14) | |- |«Университеттың өс миссияһы» Мәскәү халыҡ-ара рейтингы | | | | |5 (131)<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/news/#28|title=Новости. Опубликован первый Московский международный рейтинг вузов «Три миссии университета»|publisher=mosiur.org|accessdate=2017-12-12}}</ref> | |5 (154)<ref>{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2018/|title=Три миссии университета|publisher=}}</ref> | |- |RUR (Round University Rankings) | | |2 (296)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking.html#t2015|title=RUR - RANKINGS|publisher=roundranking.com|accessdate=2016-11-14}}</ref> |[http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world 2 (271)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142006/http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world |date=2018-06-12 }} |[http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world 2 (231)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142006/http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world |date=2018-06-12 }} |[http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world 2 (224)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142006/http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world |date=2018-06-12 }} |2 (157)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking/world-university-rankings.html#world-2019|title=World University Rankings|publisher=roundranking.com|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |RUR (Natural Sciences) | | |1 (158) |1 (145)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking.html#t2016|title=RANKINGS|publisher=roundranking.com|accessdate=2016-11-14}}</ref> |1(115)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural|title=Subject Rankings|publisher=roundranking.com|accessdate=2017-12-12}}</ref> |1 (52)<ref>{{Cite web|url=http://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural-2018|title=Subject Rankings|publisher=roundranking.com|accessdate=2019-08-15}}</ref> |1 (46)[https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural-2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628102218/https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#world-natural-2019 |date=2021-06-28 }} | |- |RUR (Teaching Ranking, Natural Sciences) | | |1 (41) | | |1<ref>{{Cite web|url=https://vid1.ria.ru/ig/ratings/Engen-2018.htm|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2018. Инженерные вузы (технические университеты)|publisher=vid1.ria.ru|accessdate=2019-08-15}}</ref> |1 (18)[https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#teaching-natural-2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628102218/https://roundranking.com/ranking/subject-rankings.html#teaching-natural-2019 |date=2021-06-28 }} | |- |Рәсәйҙә юғары уҡыу йорттарына ихтыяж рейтингы - инженер юғары уҡыу йорттары (техник университеттар) ("Рәсәй бөгөн" халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының "Социаль навигаторы" проекты) | | |1<ref>{{Cite web|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2015|url=https://ria.ru/abitura_rus/20151215/1341953336.html|accessdate=2017-12-13}}</ref> |1<ref>{{Cite web|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2016|url=https://ria.ru/abitura_rus/20161215/1483607102.html|accessdate=2017-12-13}}</ref> |1<ref>{{Cite web|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2017|url=https://ria.ru/abitura_rus/20171212/1510667253.html|accessdate=2017-12-13}}</ref> | |1<ref>{{Cite web|url=https://na.ria.ru/20181212/1547815645.html|title=Рейтинг востребованности вузов в РФ - 2018|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |Рәсәй вуздары студенттар күҙлегенән («Социальный навигатор» МИА «Россия сегодня» һәм «Типичный абитуриент» проекты) | | | |3 |1 |1<ref>{{Cite web|title=Российские вузы глазами студентов - 2018|url=https://ria.ru/abitura_rus/20180219/1514698142.html|accessdate=2018-07-12}}</ref> |=1<ref>{{Cite web|url=https://na.ria.ru/20190123/1549715088.html|title=Российские вузы глазами студентов - 2019|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |«Интерфакс» университеттарының милли рейтингы |3 |3 |2<ref name=":2">{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=8|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134243/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=8 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=9|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134206/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=9 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=10|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134218/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=10 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=http://unirating.ru/rating_common.asp?per=11|title=Национальный рейтинг университетов - Национальный рейтинг университетов|publisher=unirating.ru|accessdate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134234/http://unirating.ru/rating_common.asp?per=11 |date=2018-06-13 }}</ref> |2<ref>{{Cite web|url=https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=1&year=2019&page=1|title=Рейтинги / Интерфакс - Высшее образование в России|publisher=Интерфакс — Высшее образование в России|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |- |«Эксперт РА» Рәсәй вуздары рейтинггы | | |3<ref>{{Cite web|url=http://www.raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2015|title=Expert RA Rankings|accessdate=2015-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150611011756/http://www.raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2015|archivedate=2015-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611011756/http://www.raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2015 |date=2015-06-11 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2016/|title=Рейтинги вузов 2016|publisher=raexpert.ru|accessdate=2017-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131030743/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2016/|archivedate=2017-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131030743/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2016/ |date=2017-01-31 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017/|title=Рейтинги вузов 2017|publisher=raexpert.ru|accessdate=2017-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170706184038/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017|archivedate=2017-07-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706184038/http://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2017 |date=2017-07-06 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2018/|title=Рейтинги вузов 2018|publisher=raexpert.ru|accessdate=2018-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613134021/https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2018/|archivedate=2018-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613134021/https://raexpert.ru/rankings/vuz/vuz_2018/ |date=2018-06-13 }}</ref> |3<ref>{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/top-100-univercities_of_russia|title=Рейтинг "ЭкспертРА"|publisher=}}</ref> | |- |ИТ-тармаҡта мәшғүл йәш белгестәрҙең эш хаҡы кимәле буйынса Рәсәйҙең техник юғары уҡыу йорттары рейтингы (Superjob) ( | | | |2 |2 |[https://students.superjob.ru/reiting-vuzov/it/ 3] |5<ref>{{Cite web|url=https://students.superjob.ru/reiting-vuzov/it/|title=Рейтинг вузов России по уровню зарплат выпускников, работающих в IT|publisher=Superjob.ru|accessdate=2019-08-15}}</ref> | |} === Башҡа рейтингтары === * Интерфакс Life Sciences 2014 рейтингының төрлө категорияларында 2-6-сы урынды биләй (тормош тураһындағы фән)<ref>{{Cite web|url=http://univer-rating.ru/FtpRoot/files/LifeSciRanking25042014.pdf|title=Национальный рейтинг университетов в области Life Sciences|accessdate=2014-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140502005133/http://univer-rating.ru/FtpRoot/files/LifeSciRanking25042014.pdf|archivedate=2014-05-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502005133/http://univer-rating.ru/FtpRoot/files/LifeSciRanking25042014.pdf |date=2014-05-02 }}</ref>. == Структураһы == Структура бүлектәре<ref>{{Cite web|url=https://admission.mephi.ru/about/excellence|title=Образовательная структура университета &#124; Приемная комиссия НИЯУ МИФИ|accessdate=2016-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609221823/https://admission.mephi.ru/about/excellence |date=2016-06-09 }}</ref> * Ядро физикаһы һәм технологиялар институты * Плазмалы һәм лазер технологиялары институты * Биомедицинаның нженер-физик институты * Электроника, нанотехнологиялар, спинтроника һәм фотоника институты * Кибернетик интеллектуаль системалары институты * Финанс иҡтисади хәүефһеҙлек һәм технологиялар институты * Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (ИМО) * Атом энергетикаһы институты (Обнинск) * Физика-техник интеллектуаль системаһы институты * Юғары инжиниринг мәктәбе * Бизнес-информатика һәм комплекслы системалар менән идара итеү факультеты (ФБИУКС) * Көндөҙ һәм ситтән тороп (киске) уҡыу (В) факультеты Башҡа белем биреү структуралары * Сит ил уҡыусылары факультеты * Кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияны күтәреү факультеты * Дөйөм профессиональ әҙерлек институты * Әҙерләү үҙәге. === Айырымланған структур бүлексәләре (филиалдары) === Балаково инженер-технологик институты Волгодон инженер-техник институт Димитровград инженер-технологик институты Яңы Урал технология институты Обнинск атом энергетикаһы институты Озёрск технология институты Саров физика-техник институты Төньяҡ технология институты ==== Филиалдары: техникум һәм колледждар ==== Красноярск сәнәғәт колледжы * Мәскәү өлкә политехник колледжы * Нововоронеж политехник колледжы * Себер политехник колледжы * Урал технология колледжы === Лицейҙары һәм мәктәптәре === * 1511-се лицей * 1523-сө лицей * 1547-се лицей * 978-се мәктәп * 985-се мәктәп (10-11 лицей класс) [[Файл:Москворечье урамында МИФИ ятаҡтары.jpg|справа|мини|МИФИ ятаҡтары]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мужской хор МИФИ * ЧВД НЕВОД НИЯУ МИФИ == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == === Рәсми ресурстары === {{Col-begin}} {{Col-3}} * [http://www.mephi.ru/ Официальный сайт НИЯУ МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308111529/http://rf.mephi.ru/ |date=2013-03-08 }} * {{Cite web|title=Телефонный справочник НИЯУ МИФИ|author=|url=http://voip.mephi.ru/book/search|date=}} * [http://school.mephi.ru/ Сетевая школа НИЯУ МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111111235/https://school.mephi.ru/ |date=2021-01-11 }} * [https://www.youtube.com/user/NRNUMEPhI Видео НИЯУ МИФИ на YouTube] * [http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/mephi/ Профиль НИЯУ МИФИ на портале StudyInRussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210111115400/https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/mephi/ |date=2021-01-11 }} {{Col-3}} * [https://www.coursera.org/mephi Открытые учебные курсы на портале Coursera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126162820/https://www.coursera.org/mephi |date=2021-01-26 }}, * [https://www.edx.org/school/mephix Открытые учебные курсы на портале edX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104103345/https://www.edx.org/school/mephix |date=2021-01-04 }} * [http://universarium.org/catalog?filter=open&institute=3 Открытые учебные курсы на портале Универсариум]» * [http://endowment.mephi.ru/ Эндаумент МИФИ] {{Col-3}} {{Навигация | Портал = | Викисловарь = | Тема = МИФИ | Викиучебник = | Викицитатник = | Викитека = | Викивиды = | Метавики = | Проект = }} {{Столбцы/конец}} === Рәсми булмаған ресурстары === * [http://wiki.mephist.ru/ Энциклопедия МИФИ]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Имеется устаревшая информация) * [https://web.archive.org/web/20201207024134/http://www.mephist.ru/ Студенческий портал МИФИ] {{ref-ru}} * [http://live.mephist.ru/show/mephi-map/ Интерактивная карта МИФИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129165703/http://live.mephist.ru/show/mephi-map/ |date=2020-11-29 }} {{ref-ru}} [[Категория:1942 йылда асылған уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] 4znj9jjoye1j87b4ni0pjkvagpgquqv Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы 0 169945 1308389 1281795 2026-11-05T14:52:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308389 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғиләжетдинов}} {{Ук}} '''Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы''' ({{lang-ru|Гилязетдинов Мухамет Миниярович}}) — хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — [[Башҡорттар|башҡорт]]. == Биографияһы == Мөхәмәт Миңнейәр улы Ғиләжетдинов 1949 йылдың 1 авгусында [[Бишбүләк районы]]ның [[Биҡҡол (Бишбүләк районы)|Бикҡол]] ауылында донъяға килгән. Махсус урта белемле — 1969 йылда Бәләбәй ауыл хужалығы механизацияһы һәм электрлаштырыу техникумын тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1969 йылда етештереүгә өйрәтеү мастеры булып башлаған. 1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан. 1971—1988 йылдарҙа Бишбүләк районының «Марс» колхозында эшләй — автомеханик, бригада технигы, комплекслы бригада бригадиры була. 1988—1993 йылдарҙа — Бишбүләк районының Салауат Юлаев исемендәге колхозының баш инженеры. 1990 йылда Бишбүләк районы, 179-сы Бишбүләк һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. 1993 йылдан ошо уҡ колхоздың газ хужалығы инженеры<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 70</ref>. 2007 йылдың 26 сентябрендә ҡатнаш ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе «Салауат» ЯСЙ-һы ойошторған. 2010 йылда ул ябылған<ref>[https://checko.ru/company/salavat-1070255000925 ООО «Салават»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хаҡлы ялда ла йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, Бикҡол ауыл биләмәһе советына депутат итеп һайлана<ref>[https://candidates.golosinfo.org/p/239173-gilyazetdinov-muhamet-miniyarovich Гилязетдинов Мухамет Миниярович]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 2, 3 дәрәжә «Хеҙмәт Даны» ордены һәм миҙал. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 70. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] lr9or90lvx6ym5t2uyqtlg0ljd8nwkc Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы 0 170868 1308506 1302257 2026-11-05T20:56:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308506 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы''' ([[1906 йыл]], [[БАССР]], [[Бөрйән районы]], Тарыуал ауылы — [[1965 йыл]], БАССР, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы) — сержант. 1-се Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны 5-се гвардия армияһының взвод командиры ярҙамсыһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры <ref name="кульсарин гибат-галеевич">[https://veteran1945g.jimdofree.com Кульсарин Гибат Галиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213051817/https://veteran1945g.jimdofree.com/ |date=2021-02-13 }}</ref> (1945). [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1375763267/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251211035006/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1375763267/ |date=2025-12-11 }}</ref> (1945). == Биографияһы == Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы [[1906 йыл]]да [[Бөрйән районы]]ның Яңы Тарыуал ауылында тыуа. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, [[1941 йыл]]дың 2 июлендә [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Башҡорт АССР-ының [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан саҡырыла. 1-се Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны 5-се гвардия армияһының ат тотоусыһы булып хеҙмәт итә башлай. [[Мәскәү]], [[Сталинград]], [[Курск]], [[Белгород]] һәм [[Полтава]] янында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алыштарында ҡатнашып, биш тапкыр яралана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, Бөрйән районына ҡайта. Иҫке Собханғол ауылында май һығыу цехы шофёры, эшселәрҙе тәьмин итеү бүлегендә йөк ташыусы булып эшләй. Өйләнә, алты балаһы була. 1965 йылда вафат була. == Батырлығы == [[1941 йыл]]дың декабренән батальонда хеҙмәт итә, намыҫлы, тырыш, хәрби заданиеларҙы теүәл үтәүсе яҡшы яугир була. [[1944 йыл]]дың ноябрендә яңғыҙы бер көн эсендә бер вагон металл һынығын тейәй. [[1945 йыл]]дың 27 мартында Яуер ҡалаһы янында немец разведкаһына юлыға, алышҡа инә һәм ике немец һалдатын юҡ итә. Апрель айында алғы һыҙыҡтан 200 метр алыҫлыҡта дошман уты аҫтында үҙенең йөк арбаһында Гучдорфҡа 27 тонна шәкәр сығара. "Өлгөлө эше һәм тәртибе өсөн иптәш Ҡолһарин ат тотоусынан взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. «2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ», — тип яҙа уның тураһында 10-сы Айырым Армия трофей батальонының 5-се гвардия армияһы майоры Лагутин. СССР Юғары Советы Президиумы исеменән фронтта командованиенең хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 10-сы айырым армия трофей батальонының взвод командиры ярҙамсыһы Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы [[1945 йыл]]дың июнендә [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1945) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) [[Категория:1906 йылда тыуғандар]] [[Категория:1965 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://veteran1945g.jimdofree.com/кульсарин-гибат-галеевич Кульсарин Гибат Галиевич ]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20251211035006/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1375763267/ Кульсарин Гибат Галиевич ] gvq5mnfc3ycm7pm25oaet56zpr2usrm Ҡала реформаһы (1870) 0 170927 1308445 1283878 2026-11-05T17:23:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308445 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1870 йылғы ҡала реформаһы''' (''ҡала үҙидараһы реформаһы'') — император [[Александр II]] үткәргән либераль реформаларҙың береһе, ҡала хужалығы хоҡуғына эйә булыу маҡсатынан үткәрелгән реформа. Реформаға әҙерлек [[1862 йыл]]да уҡ башлана, 20 мартта Батшаның Юғары әмере иғлан ителә, уға ярашлы империя эске эштәр министрына бөтә Рәсәй ҡалаларында, Санкт-Петербургта ҡабул ителгән сараларҙан өлгө алып, кисекмәҫтән йәмәғәт тәртибен яҡшыртыу буйынса саралар күреү хоҡуғы бирелә. Әммә император уны, ентекле эшкәрткәндән һуң, 8 йылдан ғына иғлан итә. == Реформа тарихы == 1862 йылда реформа буйынса әҙерлек эштәре башланғас, губерна һәм өйәҙ ҡалаларында тәҡдимдәрҙе эшкәртеү өсөн 509 комиссия булдырыла. Әммә бөтә [[Ҡатлам|ҡатламдарға]] ла һайлау хоҡуғын биреү [[Хөкүмәт|хөкүмәткә]] оҡшап етмәгәнлектән реформа тотҡарланып килә. 1864 йылда Валуев Петр Александрович етәкселеге аҫтында эске эштәр министрлығы тарафынан «Городовой положениеһы» булдырыла. Положение . Дәүләт советына йүнәлтелә, унда ул тағы ла ике йыл ҡаралмай ята. Башҡаса хәл итеп булмағанға күрә, Александр II «бөтә ҡатламлылыҡ» (всесословность) принцибын ҡабул итергә мәжбүр була һәм [[1870 йыл|1870 йылдың]] 16 ноябрендә закон үҙгәртелгән рәүештә ҡабул ителә. Әлеге закон нигеҙендә урындағы үҙидарала икенсе реформа башлана. == Реформа положениелары == === Ҡала йәмәғәт идаралығы === "Городовой Положениеһы"ның 2-се статьяһы менән ҡала йәмәғәт идаралыҡтары индерелә, уларҙың ҡарамағында хужалыҡ мәсьәләләре тора: ҡаланың тышҡы төҙөкләндереүе, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, янғын хәүефһеҙлеге, пристандәр, биржалар һәм кредит учреждениеларҙың ҡоролошо. 15-се статьяла ҡала үҙидаралығы учреждениелары иҫәбенә ҡала һайлау йыйылышы, дума һәм ҡала управаһы инеүе күҙ уңында тотола тип иғлан ителә. Һайлау йыйылышының төп функцияһы булып 4 йылға бер тапҡыр ҡала думаһына гласныйҙарҙы һайлау тора. Дума 4 йылға бер тапҡыр һайлана һәм уның 35-се статьяһына ярашлы һайлау хоҡуғы булған һәр кем Дума ағзаһы була ала, христиан динендә булмағандарҙың һаны гласныйҙарҙың дөйөм һанынан өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә ала. Думаға ҡала башлығы етәкселек итә һәм ул йәһүдтәрҙән була алмай. Дума губернатор ҡарамағында була. Дума ултырыштары ҡала башлығы ихтыяры, губернатор талабы йәки гласныйҙарҙың биштән бер өлөшө теләге менән тәғәйенләнә. Думаның төп функциялары<ref>[http://www.history.ru/content/view/1244/87/ HISTORY.ru: История России — Городовое положение (1870 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125190826/http://www.history.ru/content/view/1244/87/ |date=2020-11-25 }}</ref> * ҡала хужалығы һәм йәмәғәт идараһы эштәрен туранан-тура башҡарыу; * дума өсөн кәрәкле мәғлүмәт йыйыу; * ҡала сметаларын төҙөү; * ҡала йыйымдарын алыу һәм уларҙы тотоноу, дума алдында отчет эшмәкәрлеге тураһында отчет яһау Управа дума ҡарарын законһыҙ тип иҫәпләнгән осраҡта Дума эштәренә губернатор ҡыҫыла ала. === Думаға һайлауҙар === Рәсәйҙәң 509 ҡалаһында думалар — ҡатламһыҙ ҡала үҙидараһы органдары — индерелә. Уларҙы һалым түләүселәр 4 йылға бер тапҡыр һайлай. Һалымдар түләү күләме буйынса һайлаусылар өс һайлау йыйылышына бүленәләр. Һайлаусыға ҡарата талаптар: * Рәсәй империяһы подданыйы булырға тейеш; * 25 йәштән олораҡ булырға тейеш; * Уның милке булырға тейеш; * Һалым йыйымдары ваҡытында түләнгән булырға тейеш. Һайлаусы хөкөм ителгән, вазифанан бушатылған йәки тикшереү аҫтында булмаҫҡа тейеш. "Ҡала Положениеһы"ның 24-се статьяһына ярашлы һалым түләү буйынса сорттарға айырылған исемлек төҙөлә. Беренсе һәм икенсе һайлау төркөмдәренә (йыйылышына,ҡатламына) дөйөм һалым йыйылмаһының өстән бер өлөшөн түләүселәр ҡарай, ә өсөнсө төркөмгә башҡа һайлаусылар индерелә. Разрядтар буйынса төҙөлгән исемлек ҡала думаһына йүнәлтелә. Ҡала башлығы гласныйҙар иҫәбенән һайлана. Тауыш биреү йәшерен рәүештә үткәрелә. Ҡала башлығы кандидатураһы ҡала рангына ярашлы ҡала губернаторы (ҙур булмаған ҡалаларҙа) йәки эске эштәр министры тарафынан (ҙур ҡалаларҙа) раҫлана. Ғәҙәттә управа менән етәкселек иткән ҡала башлығы шулай уҡ ҡала думаһы рәйесе булып тора. == Реформа һөҙөмтәләре == 1870 йылғы реформа ҡала сауҙа-сәнәғәт үҫешенә сәбәпсе була ҡала, ул ҡала йәмәғәт идара итеү органдары системаһын нығыта. Александр II-нең реформалар һөҙөмтәләренең береһе булып йәмәғәтселекте граждан тормошона йәлеп итеү тора. Яңы урыҫ сәйәси мәҙәниәте өсөн нигеҙ һалына. Әммә ҡала үҙидараһы реформаһы бәләкәй ҡалаларҙа яңы проблема тыуҙыра — закон буйынса килемдең бер өлөшө хөкүмәт учреждениеларын, полиция һәм башҡа дәүләт структураларын тәьмин итеүгә йүнәлтелә. Шуның өсөн улар ҡала проблемаларын хәл итеүҙә ҡайһы бер ҡыйынлыҡтар кисерә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Город|[[Арсеньев, Константин Константинович|Арсеньев К. К.]], Латышев С. М.,}} * «Рус донъяһы тарихы» Франциевич Евгений Шмурло * {{Китап|автор=[[Писарькова, Любовь Фёдоровна|Писарькова Л. Ф.]]|заглавие=Городские реформы в России и Московская дума|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01004500482|ответственный=[[Институт российской истории РАН]]|издание=|место=М.|издательство=Новый хронограф; АИРО-XXI|год=2010|страницы=|страниц=736, [16]|серия=Российское общество. Современные исследования|isbn=978-5-91022-071-7|тираж=|ref=}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20201125190826/http://www.history.ru/content/view/1244/87/ «Городовое положение 1870 года»] * [http://bse.sci-lib.com/article011948.html Статья в БСЭ] * Городовое положение 1870 года (части [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=823&root=2/45/1/ 1], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=824&root=2/45/1/ 2], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=825&root=2/45/1/ 3], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=826&root=2/45/1/ 4], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=827&root=2/45/1/ 5], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=828&root=2/45/1/ 6], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=829&root=2/45/1/ 7], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=830&root=2/45/1/ 8], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=831&root=2/45/1/ 9], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=832&root=2/45/1/ 10], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=833&root=2/45/1/ 11], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=834&root=2/45/1/ 12], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=835&root=2/45/1/ 12], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=836&root=2/45/1/ 13], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=837&root=2/45/1/ 14], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=838&root=2/45/1/ 15], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=839&root=2/45/1/ 16]) и указ о его утверждении (части [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=821&root=2/45/1/ 1], [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=822&root=2/45/1/ 2] и [http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=823&root=2/45/1/ 3]) * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/19/imennoy-ukaz-dannyy-pravitelstvuyushchemu-senatu-1870-goda-iyunya-16-28/ Именной указ, данный Правительствующему сенату 1870 Года, Июня 16 (28)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160619152423/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/19/imennoy-ukaz-dannyy-pravitelstvuyushchemu-senatu-1870-goda-iyunya-16-28/ |date=2016-06-19 }}. 16(28).06.1870. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». [[Категория:Рәсәй империяһының урындағы үҙидараһы]] [[Категория:Александр II реформалары]] 46cy9v05s8991o1e28yqntj27c2yt2l Әмин Ибраев 0 171206 1308646 1194769 2026-11-06T04:46:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308646 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әмин Ибраев''' ([[18-се быуат]]тың сиреге — [[1780 йыл]]дарҙан һуң) — [[Емельян Пугачёв]] етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Теләү (башҡорт ырыуы )|Тиләү]] улусы старшинаһы<ref>[https://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf История Башкирских родов. Кубаляк, Кувакан, Теляу. Том 29, Уфа-2018, с.110] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716052223/https://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf |date=2021-07-16 }}</ref> Е. И. Пугачёв полковнигы. == Биографияһы == Әмир Ибраев [[Себер даруғаһы]] Тиләү улусы (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]) [[Әмин (Баймаҡ районы)|Әмин ауылы]]нда тыуған. [[Теләү (башҡорт ырыуы )|Тиләү]] улусының старшинаһы була. [[Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда [[Иҫәт провинцияһы]] отряды менән етәкселек итә. Отрядҡа урындағы халыҡты йәлеп итә, фураж, аҙыҡ-түлек йыйыуҙы, юлдарҙы, кисеүҙәрҙе һаҡлауҙы ойоштора. [[1774 йыл]]дың май — ноябрь айҙарында Әмин Ибраев отряды алты йөҙгә яҡын кеше менән [[Себер даруғаһы]]нда хәрәкәт итә. [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]]дар менән берлектә [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]] етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. [[Ҡытау-Ивановск]] заводын штурмлауҙа һәм [[Ҡытаутамаҡ]] заводын алыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың көҙөнә тиклем хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғышып йөрөүе билдәле. Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғандан һуң ғәйебен танып килә, хөкүмәт вәкилдәре алдында ант итә. 1777 йылдарға тиклем Тиләү улусы старшинаһы булғаны тураһында мәғлүмәттәр бар. == Легенда == Әмин батыр тураһында легенда телдән-телгә, быуындан-быуынға күсеп килә. Унда Әмин ауылына көтмәгәндә утыҙлап һалдаты менән кенәз Брагиндың килеп төшөүе һәм «Ташҡаҙған» тигән тауҙан аҡ кварц ташып сығартып, кирбес һуҡтыра башлауы, тимерлек төҙөтөп, балта, кәрәк-яраҡтар эшләтеүе тураһында һөйләнә. Егеттәр Брагиндың рөхсәтенән башҡа өйләнә алмағандар. Әмин был мыҫҡыллауға түҙә алмай, Брагинды [[Талҡаҫ]] күле буйында һағалап тороп, уҡ менән атып үлтерә. Батша кешеләре Брагинды кем үлтергәнлеген һорап йөрөһәләр ҙә халыҡ батырын һатмай. Батша кешеләре килеп ауылды яндырып китә. Легендала ауылдың 1790 йылдар аҙағында тергеҙелеүе һәм Ташауыл<ref>[http://hakmar.blogspot.com/2012/06/2012_08.html Әмин ауылы тарихы.]</ref> исеме менән йөрөтөлөүе тураһында телгә алына. XIX быуат аҙағында Әмин батыр хөрмәтенә ауылды Әмин тип йөрөтә башлайҙар<ref name=" Акмулинская олимпиада.Йосопова И.А.">[http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_28 Акмулинская олимпиада Йосопова И. А.] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Хәтер == * [[Әмин (Баймаҡ районы)|Әмин]] ауылы уртаһындағы түбәлә Әмин Ибраевҡа арнап һәйкәл асыла<ref name="Акмулинская олимпиада.Йосопова И.А." /> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|96088|автор=[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]}} * {{ВЭБ|51383|Амин Ибраев|автор=[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]}} * [http://orenkraeved.ru/biblioteka/istoriya-bashkirii-stati/1949 Кулбахтин Назир, тарих фәндәре докторы «Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов»] * [https://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf История Башкирских родов. Кубаляк, Кувакан, Теляу. Том 29, Уфа-2018, с.110] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716052223/https://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf |date=2021-07-16 }} * [https://www.istmira.ru/razlichnoe/vosstanie-1773/ Салауат Таймасов. Восстание 1773—1775 г.г.в Башкортостане. Уфа «Китап» 2000—376 стр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123184535/https://www.istmira.ru/razlichnoe/vosstanie-1773/ |date=2022-01-23 }} {{Портал|Шәхестәр|Башҡорттар}} [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]] 0qclilcdlg1oytnd49tvnnvkh6suotd Ҡарабәрҙе 0 172032 1308463 1287022 2026-11-05T18:12:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарабәрҙе''' (рус. Караберда<ref name="автоссылка">{{Китап|автор=Сост. [[Камалов, Азат Ахмадуллович|А. А. Камалов]], [[Шакуров, Рашит Закирович|Р. З. Шакуров]], [[Ураксин, Зиннур Газизович|З. Г. Ураксин]], [[Хисматов, Мухамедьян Фазылянович|М. Ф. Хисматов]]; Под ред. А. А. Камалова (отв. ред.) и др|заглавие=Словарь топонимов Башкирской АССР|место=Уфа|издательство=Башк. кн. изд-во|год=1980|страницы=87|страниц=199}}</ref>) — 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл. Башҡортостандың [[Ейәнсура районы]] [[Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Яңы Себенле ауыл Советы]]на ҡараған. == Географияһы == [[Йылайыр яйлаһы|Йылайыр платоһы көнбайышында]] ҙур булмаған Ҡарабәрҙе йылғаһы буйында урынлашҡан <ref>[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=56.372337&y=52.274024 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706121205/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=56.372337&y=52.274024 |date=2022-07-06 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта бында быуа бар. Ауылдан мөһим объекттарға тиклем ара<ref name="BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.164.</ref>: * район үҙәге ([[Иҫәнғол]]): 22 км * ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Себенле]]): 12 км * яҡындағы тимер юл станцияһы (Төйлөгән): 36 км == Тарихы == 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың булдырылыуы, берләшүе, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәр күсеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»" 211-з һанлы Башҡортостан Республикаһы законына ярашлы бөтөрөлә. Ләкин Хәйҙәр Миңшәриф улы Ғайсин кеүек бер нисә ир-егет ата-бабалар нигеҙен тергеҙеү теләге менән яна. Хәйҙәр Ғайсин ауылға электр сымдары һуҙҙырта, газ үткәртә, юл һалдырта. Үҙе атаһының нигеҙендә яңы йорт һалып инә. Бөгөн ауылда бер урам бар. Ул Хәбибйән урамы тип атала.<ref name=" Караберда деревня: кадастровая карта ">[https://egrp365.org/reestr?id=g0qYQY Караберда деревня: кадастровая карта ]</ref> [[2015 йыл]]да Ҡарабәрҙелә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоро балалары һәм тыл ветерандары иҫтәлегенә таҡтаташ асылды (101 исем). Ейәнсура районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Рәшит Ғәли улы Иҙрисов менән һәүәҫкәр шағир Шаһивилдан Иҙрисов ауыл, ғаиләләр тарихын ентекләп өйрәнгән. Улар ауылдағы ғаиләләр шәжәрәһен төҙөгән, ауылдаштарының данлы үткәне тураһында «Тамырҙарым һиндә, Ҡарабәрҙем» тигән китап баҫтырып сығарған. Ҡарабәрҙе — Башҡортостан Республикаһы гимны авторы, композитор [[Иҙрисов Фәрит Фәтих улы|Фәрит Фәтих улы Иҙрисов]]тың ата-бабалары йәшәгән ауыл.<ref name=" Халҡын ҙурлай ул һәм ҡыҙҙары ">[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/19168-halyn-urlay-ul-m-yary.html Халҡын ҙурлай ул һәм ҡыҙҙары ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222210118/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/19168-halyn-urlay-ul-m-yary.html |date=2025-02-22 }}</ref> Ҡарабәрҙелә тыуып үҫкән Рәшит Иҙрисов нахаҡҡа рәнйетелеп, Себергә һөрөлгән ауылдаштары, атаһы Ғәлиулла Хужахмәт улы иҫтәлегенә үҙенең «Йөрәк хәтере» китабын арнай. Бөгөн ауыл биләмәһендә йыл әйләнәһенә Ҡарабәрҙе туристик базаһы эшләй. Бында төрлө саралар, юбилейҙар үткәрергә, тәбиғәт ҡосағында бөтә уңайлыҡтары булған өйҙә ял итергә, балыҡ тоторға, сана, саңғы шыуырға була. == Халҡы == 1969 йылдың 1 ғинуарына ауылда 123 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар<ref name="BASSR1969"/>. [[2002 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. == Билдәле кешеләре == Иҙрисов Шаһивилдан Уйылдан улы— йәмәғәт эшмәкәре, шиғри йыйынтыҡтар авторы.<br /> Иҙрисов Рәшит Ғәлиулла улы— педагог, йәмәғәт эшмәкәре, Инәк мәктәбе директоры, «Йөрәк хәтере» китабы авторы.<br /> Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы— эшҡыуар, Ҡарабәрҙе ауылын тергеҙеүсе. == Тағы ҡарағыҙ == - [[Ейәнсура районы]] - [[Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башҡорт АССР-ы: административ-территориаль бүленеше 1 ғинуар 1969 йылда булды. — Изд. 5-е. — Өфө: башҡортостан китап нәшриәте, 1969. С. 164. {{Портал|Тарихи Башҡортостан топонимияһы}} {{Ейәнсура районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Ейәнсура районының бөткән ауылдары]] [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] svogaoqagei4lx6tclsrcxujcmpgx54 Ғәҙелша (Баймаҡ районы) 0 172215 1308435 1285274 2026-11-05T16:41:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308435 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәҙелша''' ({{lang-ru|Гадельша}}) — бөткән ауыл. 2005 йылға тиклем [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Моҡас ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Моҡас ауыл Советы]] составына ингән. 2005 йылдың 20 июлендәге Башҡортостан Республикаһы Законының 211-з, 1-се статьяһына ярашлы исемлектән алынған<ref name="Баймакский край">Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с. Ред.составитель А. Багуманов. 115-се бит</ref>. == Географик урыны == Ирәндек итәгендәге бик матур урында, [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһының үрге ағымында, туристик базаһы янында урынлашҡан була<ref>[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=58.465567&y=52.775464 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814183218/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=58.465567&y=52.775464 |date=2022-08-14 }}</ref>/. 1802 йылғы картала Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында, Әхмәр ауылынан өҫтәрәк — Илеш, ә йылғаның уң ярында Ғәҙелша ауылы күрһәтелгән<ref name="Генеалогия">[http://ufagen.ru/places/baymakskiy/gadelsha_baym.html Генеалогия и архивы. Гадельша]</ref>. == Тарихы == Ғәҙелша ауылы йорт старшинаһы Ғәҙелша Илишевтың исемен йөрөтә, уның 1757 йылғы булыуы билдәле. 1834 йылғы VIII ревизия уны оставкалағы 77-йәшлек старшина итеп күрһәткән. Өс ҡатынынан алты улы булған: Иманғол (1788 йылғы, уның улы Вәлиша), Мөхәмәтша, Исхаҡ, Теләүҡабул, Буранғол, Теләүсура. Бөтә улдары ла йорт һәм кантон идаралыҡтарҙа хеҙмәт итәләр<ref name="Генеалогия" />. Ғәҙелшаның атаһы Илеш Назаров, XVIII быуаттың 60-сы йылдарҙағы документтар күрһәтеүенсә, Бөрйән улусының старшинаһы була<ref name="Генеалогия" />. Уның ҡарамағында 5 — 6 ауыл булыуы билдәле. Илеш Назаров менән урыҫ сәйәхәтсеһе [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепехин]] 1770 йылдың йәйендә таныша һәм яҙмаларында уның тураһында йылы хәтирәләр ҡалдырған<ref name="Генеалогия" />. Ғәҙелша ауылы 1786 йылғы картала утар булараҡ күрһәтелгән, булһа кәрәк, сөнки 1795 йылғы V ревизияла ауыл тураһында мәғлүмәт юҡ. Ревизияла иҫәпкә тик ауылдарҙы алғандар. XIX быуат башында утар ауылға әүерелә<ref name="Генеалогия" />. Проф. [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] фаразлауынса<ref name="Баймакский край" />, ауылға нигеҙ һалыусылар [[2-се Этҡол]] ауылынан булырға тейеш. Архив мәғлүмәттәре буйынса, Ғәҙелша ауылында 2-се Этҡол ауылынан Этҡол Айытҡужиндың ике улы — Ишемғол һәм Ҡунаҡҡужа — теркәлгән. Әлеге факт этҡолдар Илеш һәм Ғәҙелша ауылдарына нигеҙ һалған, тип фаразларға мөмкинлек бирә<ref name="Генеалогия" />. Ҡайһы бер ғалимдар ([[Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы|М. Ғ. Усманова]], [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Ф. Ғ. Хисамитдинова]]), Ғәҙелша ауылы 1765 йылда уҡ барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар<ref name="Баймакский край" />. '''Ауыл хужалығы''' 1839 йылда ауылдың бөтә 50 йортынан йәйләүгә сығалар. 320 ауыл кешеһенә 553 йылҡы малы, 205 һыйыр, 50 һарыҡ, 12 кәзә малы тура килә. 22 дисәтинә баҫыуҙа 213 бот ярауай бойҙай сәселә. XIX быуат урталарында ауылда аҙна һайын баҙар ойошторолған<ref name="Генеалогия" />. '''Алтын приискалары''' XIX быуаттың 30-сы йылдарында был ерҙәрҙә [[алтын]] табыла. [[Солтан]] йылғаһы үҙәнендә алтын промыслаһын асалар. Башҡа ауылдар менән бер рәттән Ғәҙелша ауылы халҡы ла ла сәсмә алтын йыуыу менән шөғөлләнә башлай. Улар килешеү буйынса эшләй, үҙ көстәре менән алтын йыуа һәм алтын сәнәғәтселәренә тапшыра. Шул ваҡытта, 1861 йыл башына, өс алтын приискаһы эшләй (Солтан, Худолаз, Анненка). Тәүге ике промыслала 371 башҡорт эшләй<ref name="Генеалогия" />. 1870 йылдарҙың башында яңы приискалар асыла. Ғәҙелша ауылы тулыһынса тиерлек старателдәр ауылына әүерелә һәм ХХ быуаттың 30-40-сы йылдарныда үҫешкән инфракструктуралы эшселәр ҡаласығы булып һанала<ref name="Баймакский край" />. 1999 йылғы ауылдар исемлегендә Ғәҙелша ауылы күрһәтелмәгән<ref name="Баймакский край" />. 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарын булдырыу, ҡушыу, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәрҙе Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленешенә индереү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһының 211-з, 1-се статьяһына Законына ярашлы: {{Цитата башы}} 4. Киләһе тораҡ пункттарын бөтөрөргә: 5) Баймаҡ районында: а) Моҡас ауыл Советынан Ғәҙелша ауылын{{Цитата аҙағы}} == Халҡы == 1816 йылғы VII ревизия буйынса 27 йортта 150 кеше йәшәй. VIII ревизия буйынса — 258 кеше, X ревизия буйынса 63 йортта 400 кеше йәшәгән. 26 йылдан һуң 78 йортта 545 кеше иҫәпләнһә, 1920 йылда ауылда 139 йортта 734 кеше йәшәгән<ref name="Генеалогия" />. 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 179 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар (Башҡорт АССР-ы: 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата административ-территориаль бүленеше. — 5-се баҫмаһы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. 53 бит). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.48. * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/207/1846/ К вопросу о добыче золота на территории Башкирии в конце XIX – начале XX вв. ] == Һылтанмалар == * [http://ufagen.ru/places/baymakskiy/gadelsha_baym.html Генеалогия и архивы. Гадельша] {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] e9qwkv7yhz471vb9zp49awxbi2s2dgs Ярмуллина Альбина Зөфәр ҡыҙы 0 172270 1308378 1267223 2026-11-05T12:53:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308378 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ярмуллина Альбина Зөфәр ҡыҙы''' ([[28 июль]] [[1979 йыл]]) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, ғалим. Тарих фәндәре кандидаты. == Биография == Альбина Зөфәр ҡыҙы Ярмуллина 1979 йылдың 28 июлендә тыуа. 1994 йылда, Сибай ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен тамамлағас, Сибай педадогия колледжының «Башланғыс класс уҡытыусыһы» факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, 1999 йылда Сибай институтының тарих-филология факультетында уҡый, тарихсы һөнәрен ала. Эш юлын ҡаланың 6-сы урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай. 2004 йылдан — СИБДУ-ның тарих кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы, 2010—2014 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт университеты]] [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты|Сибай институты]]ның тарих кафедраһы мөдире, юридик факультеттың дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы доценты. 2015 йылдың ноябренән [[Сибай тарих-крайҙы өйрәнеү музейы|Сибай тарих-тирә-яҡты өйрәнеү музейы]] директоры булып эшләй. 2021 йылдың февраленән 2022 йылға тиклем [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] директоры<ref>https://www.bashinform.ru/news/1560176-natsionalnyy-muzey-respubliki-bashkortostan-vozglavila-albina-yarmullina</ref>. 80 ашыу фәнни мәҡәләләр авторы. 2018 йылдың февралендә проект эшмәкәрлеген һәм музей-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тарихи-мәҙәни мираҫты популярлаштырыуға индергән өлөшө өсөн [[Башҡортостан Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары [[Сәғитов Салауат Тәлғәт улы|С. Т. Сәғитов]]тың Рәхмәт хаты менән бүләкләнә. 2019 йылда Рәсәйҙең иң яҡшы 500 етәксеһе исемлегенә инә<ref>https://newsbash.ru/society/culture/9785-direktor-kraevedcheskogo-muzeja-sibaja-popala-v-spisok-500-luchshih-rukovoditelej-rossii.html {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://vatandash.rbsmi.ru/articles/kultura-i-iskusstvo-/sovremennyy-muzey-generator-idey/ СОВРЕМЕННЫЙ МУЗЕЙ — ГЕНЕРАТОР ИДЕЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630185516/http://vatandash.rbsmi.ru/articles/kultura-i-iskusstvo-/sovremennyy-muzey-generator-idey |date=2018-06-30 }} [[Категория:Сибайҙа тыуғандар]] ha3yf8qlqt0qqhtti9g13ihvovy1v7m Ҡалаҡтау (Медногорск ҡала округы) 0 172771 1308447 1181589 2026-11-05T17:29:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308447 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡалаҡтау''' ({{lang-ru|Ҡалак-Тау)}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге тау. == Географияһы == Ҡалаҡтау [[Ырымбур өлкәһе]] [[Медногорск ҡалаһы ҡала округы]]ндағы [[Рысай (Ырымбур өлкәһе)|Рысай ауылы]] янында урынлашҡан. Тимер юлынан төньяҡтараҡ ята. Рысай ауылы янында шулай уҡ [[Ҡороған (Һаҡмар ҡушылдығы)|Ҡороған]] йылғаһы аға<ref name="ГВР">{{ГВР|186610|Кураганка}}</ref>. == Климаты == Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0<sup>о</sup>С -тән +4,8<sup>о</sup>С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5<sup>о</sup>С — 35 <sup>о</sup>С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә<ref>{{Cite web|lang=|url=https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&doc_type=npa&uin=536240000201032013102450|title=Схема территориального планирования муниципального образования Кувандыкский район. Материалы по обоснованию|author=|date=2011|publisher=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Этимологияһы == Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә:Топоним башҡорт телендәге [[ҡалаҡ]] һәм [[тау]] һүҙҙәренән яһалған. Риүәйәтен һөйләгән З. Т. Ҡобағошев, тауҙа борон ҡорбанлыҡ һарыҡтар һуйғандар, ҡорбан ашы ашатҡандар, шуға күрә Ҡалаҡтау, тип аңлатҡан. Икенсе фараздар буйынса, тау үҙе һыҙатланышы менән ҡалаҡты хәтерләткәнгә шундай атама алған<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. Әйткәндәй, Ырымбур өлкәһендә йәнә бер Ҡалаҡтау бар — уныһы [[Ҡаҫмарт]] йылғаһы буйында урынлашҡан [[Буранғол (Ырымбур өлкәһе)|Буранғол ауылы]] янында<ref name="ReferenceA"/>.. Ҡалаҡтау тигән һырт та бар — ул [[Башҡортостан]] Республикаһы менән [[Силәбе өлкәһе]] араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ [[Урал]]ындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570 Калактау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140305210854/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570 |date=2014-03-05 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}} [[Категория:Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] rv307b75quy6nqif9ol64dmn21afa8o Һыуосҡан шарлауығы 0 172874 1308613 1277531 2026-11-06T03:07:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308613 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Һыуосҡан шарлауығы'''(рус. ручей Хуускан, Водопадное) — Бесәйүлгән йылғаһының башы булған шарлауыҡ. Һыуосҡан шарлауығы төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.[[Волга буйы федераль округы]] [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]]на ҡарай. [[Яҡтыкүл (Әбйәлил районы)|Яҡтыкүл]]дән төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. ==Һүрәтләмә == '''Статусы''': Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе '''Категория ООПТ''': Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]]. '''Геологик тиб'''ы: Геоморфологик '''Подтип''': [[Шарлауыҡ]] (В) '''Нигеҙ һалынған''': 12.02.1997 '''Административ-территориаль бүленеш структураһында урыны''': Волга буйы федераль округы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы '''Дөйөм майҙаны''': 2 041,0 га '''Һаҡланыу объекты''': ландшафт, флораһы, үҫемлектәр япмаһы. '''Һаҡланған тәбиғәт биләмәһен булдырыуҙы һәм уның әһәмиәтен нигеҙләү''': Биләмәгә туристәр һәм ял итеүселәр күп килә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм рекреацион әһәмиәткә эйә. '''Һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең норматив хоҡуҡи нигеҙе''':Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты ҡарары ( 12.02.1997 №124-р; 26.02.1999 №48; 07.12.2018 №597 ) ==Географик урыны == '''Географик урыны''': Яҡтыкүлдән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4,5 км '''Сиктәре''' : Күсем урман хужалығы участкаһының 74-сы, 75-се, 83-се, 84-се, 99-сы, 100-се квадраттары. '''Координаталары''':Киңлек: 53.634 Оҙонлоҡ: 58.552 (градусы). Һыуосҡан_шарлауығы [[Ҡырҡтытау (һырт)|Ҡырҡтытау һырты]]ның көнсығыш битләүендә, Күсем тауында (1080,6 м) Айыуталаған ҡыуышында урынлашҡан. Шарлауыҡ йырып сыҡҡан урын Һыуосҡан тарлауығы тип атала. Был тарлауыҡ [[Ҡырҡтытау (һырт)|Ҡырҡтытау]] һыртының көнсығыш битләүен 3 километрға тиклем араҡыҡта ярып, батып үтә. Бесәйүлгән йылғаһы 1041,4 м бейеклектәге түбәнән аҫтараҡ Һыуосҡан шишмәһе булып башланғыс ала ла, ҙур-ҙур ҡая-таштарҙан ағып төшөп, бейеклектәре 3-4 метрға еткән шарлауыҡтар шарлауыҡтар каскады ( иң бейеге 4 м тиклем) барлыҡҡа килтереп аҫҡа атыла. Шарлауыҡтың хәле йылдан-йыл миҙгеленә бәйле. Йәйгеһен сылтырап аға. Яҙғыһын һәм июнь айында ҡар ирегән мәлдә ҡеүәтле гөрләп, урғылып аға. Бында бик дымлы, урыны менән һаҙланған, йәйен үлән ныҡ бейек булып үҫә. Ҡаҙаяҡтар , шишмә ситендә ҡуйы [[муйыл]] әрәмәләре баҫҡан. Түбәнән уң ҡулауыҡ Күсем тауының яйлаһына (яҫы таулыҡ) — Һыуосҡан төбәгенә алып сыға. Һыуосҡан төбәге Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997). Яҡтыкүлдән төньяҡ‑көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 2041 га. Ҡырҡтытау һыртының көнсығыш битләүендәге участканан тора. ==Үҫемлектәр япмаһы== Ҡырҡтытауҙың Күсем түбәһен (1080,6 м) һәм 1041,4 метр бейеклектәге түбәне үҙ эсенә ала. Икеһе лә таулы урманлы дала ландшафтына ҡарайҙар. [[Флора Башкортостана|Флора]] бик бай һәм һирәк осрай торған үҫемлектәр күп. Ландшафт [[ҡайын]], [[уҫаҡ]], [[ҡарағай]] [[урман]]дарынан һәм органоген ҡырсынташлы һәм тау һоро урман [[Тупраҡ|тупрағ]]ындағы урманлы [[дала]]ларҙан тора. Битләүҙәрҙә йәшел [[Мүктәр|мүк]]ле, [[Ҡара көртмәле|кара]] һәм [[ҡыҙыл көртмәле]]ле ҡарағайлыҡтар урынлашҡан. һырт тубәләрендә — [[ҡарағас]] менән [[шыршы]], түбәндә [[ҡарама]] менән йыланың реликт ағаслығы урын алған. Биләмәлә биләмәһендә Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: күп һабаҡлы [[Кәрешкә (үҫемлек)|кәрешкә]], ебәк ҡаҙүлән, Гельма минуарцияһы, кавказ күрәне, шырт [[Еҙ үлән|еҙүлән]], Литвинов сырмалсығы һәм башҡалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[https://vk.com/wall-172660185_326?z=video-172660185_456239025%2F4f7ceafc2c897fd735%2Fpl_post_-172660185_326 Ҡырҡтытау. Айыуталаған (Һыуосҡан) ҡыуышы.mp4] == Сығанаҡтар == *Башҡортостан Республикаһының геологик тәбиғәт ҡомартҡылары, Гәрәев Э.З, Өфө «Тау» 2004 *Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары реестры == Һылтанмалар == *[https://web.archive.org/web/20210304035528/http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%89%D0%B5-%D0%A5%D1%83%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D1%80%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BA%D1%82%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83] *[http://www.geomem.ru/Urochishche-Huuskan-hrebta-Kryktytau]{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://ecology.bashkortostan.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929014640/https://ecology.bashkortostan.ru/ |date=2020-09-29 }}; *[https://ecology.bashkortostan.ru/documents/active/272702/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Башҡортостан шарлауыҡтары]] [[Категория:Әбйәлил районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Алфавит буйынса шарлауыҡтар]] ik5b954uefzyr3p2e7bpdh4n3rxle0x Үтәк мәсете (Ғафури районы) 0 173262 1308591 1295193 2026-11-06T01:29:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308591 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үтәк мәсете'''—[[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]]ндағы [[Үтәк]] ауылындағы мәсет. Ауылдағы тәүге мәсет [[1828 йыл]]да төҙөлгән. == Тарихы == [[Санкт-Петербург]] тарихсыһы В. В. Вельяминов-Зернов китабында Үтәк ауылы әлегә билдәле тарихи сығанаҡтарҙа [[1734 йыл]]да иҫкә алына тиелгән. 1734 йылда юрматы башҡорто Үтәк Назаровҡа ''тархан'' дәрәжәһе бирелә. Уға хәрби хеҙмәт үтәү йөкләтелә. Ул йәшәгән ауыл Үтәк тип атала. Уның улы-Ғәлиулла Үтәков, ейәндәре- Ғәлиәкбәр һәм Яҡуп Ғәлиуллиндар<ref>{{БЭ2013|77479}}</ref> XVIII быуат аҙағында ауыл күп милләтлегә әйләнә. Үтәктән [[Үрге Әрмет]] ауылы (Ишембай районы) айырылып сыҡҡан. 1907—1920 йылдарҙа ауыл ике төбәккә бүленә. Беренсе Үтәк тип аталған өлөшөндә аҫаба (ер хужаһы) башҡорттар (800), Икенсе Үтәктә- типтәрҙәр (1553) йәшәй. [[1828 йыл]]да Үтәктә тарихта билдәле тәүге мәсет төҙөлә. Халыҡ уны Аҡ мәсет тип йөрөтә. Имам хатип итеп табын башҡорто Ғәбделйәлил Үтәғолов билдәләнә. Әсәһе яғынан ул [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Зәки Вәлиди]]гә, атаһы яғынан [[Мәжит Ғафури]]ға туған тейеш кеше була. Дини белемде ул ул ваҡыттағы ғәҙәт буйынса [[Урта Азия]] яҡтарында ала. [[1862 йыл]]да мәхәлләлә 894 мосолман була. Мәсет янында мәҙрәсә эшләй. 1862 йылда мәсеттең имам хатибы итеп Мөхәмәтҡафи Һатлыҡов тәғәйенләнә. Ул Зәки Вәлидиҙең әсәһе [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы|Өммөлхаят Һатлыҡова]]ның атаһы. 1862—1898 йылдарҙа ул ауыл мәҙрәсәһендә тирә-яҡ кешеләрен уҡыта. [[1890 йыл]]да Үтәктә икенсе мәсет (Таш мәсет) төҙөлә. Мәсет, китапхана, ятаҡ һәм ашхана таштан төҙөлә. Таш мәсет имам хатибы һәм мөҙәрисе итеп Хәбибназар Мәхәмәтҡафи Һатлыҡов тәғәйенләнә. Хәбибназар Үтәки [[Ҡазан]]да билдәле мәғрифәтсе [[Шиһабетдин Мәржәни]]ҙә уҡый. Мәҙрәсәне тамамлағас, бер аҙ шунда уҡ уҡытыусы булып эшләй. «Мифтах ут тәуарих» (Тарихҡа асҡыс) тигән хеҙмәт яҙа. Ләкин атаһының сире һәм үлеме сәбәпле Хәбибназар Һатлыҡов ауылына кире ҡайта<ref name="Ҡоролтай.Хәбибназар Һатлыҡов">[https://kurultay-ufa.ru/ru/2017/09/09/7019/ Ҡоролтай. Хәбибназар Һатлыҡов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209165340/https://kurultay-ufa.ru/ru/2017/09/09/7019/ |date=2019-12-09 }}</ref>. Был мәсеттә мөәзин һәм мөғәллим итеп ишан Әбйәлил Ҡылысарыҫланов һәм Нәғимрахман Үтәғолов тәғәйенләнә. 1902 йылда 1700 мосолман йәшәгән ауылда өсөнсө мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Халыҡ уны Ҡыҙыл мәсет тип атай. Был мәсеттә имам хатип, мөәзин булып Мөхәмәттайып һәм Мөхмәттаһир Һатлыҡовтар, Мөхәмәтшафиҡ Рәхмәтуллин, Садиҡ Харисов- Вәлиев, Фәйзрахман Шәрипов-Рәхмәтуллин, Шәрип Ялиев хеҙмәт итә. Үтәк ауылы мәҙрәсәһендә бик күп буласаҡ дин әһелдәре генә түгел, дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре лә башланғыс белем алған (шул иҫәптән [[Әхмәтзәки Вәлиди]], [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]]тың атаһы Ғиниәт Кейекбаев<ref name="Йәшлек.Ҡыйылып та атыр таңдар бар">[https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/ht/print:page,1,3551-1184yjylyp-ta-atyr-ta1187dar-bar.html Йәшлек.Ҡыйылып та атыр таңдар бар ]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, СССР урман хужалығы министры урынбаҫары [[Уразбаев Насир Рафиҡ улы|Насир Рафиҡ улы Уразбаев]]<ref name="Уразбаев Насир Рафиҡ улы">[http://utjak-gaf.ru/nasyr-urazbaev/ Уразбаев Насир Рафиҡ улы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{БЭ2013|76777}}</ref> һ.б.) Мәҙрәсәлә ислам нигеҙҙәрен генә түгел, ҡайһы бер донъяуи фәндәр нигеҙҙәре дә уҡытылған. Хәбибназар Һатлыҡов астрономия һәм математика буйынса заманса белемгә эйә булған, шәкерттәргә лә уларҙы еткерергә тырышҡан.(З.Вәлиди. Хәтирәләр.27 б.) [[1922 йыл]]да мәҙәрсә ябыла. 1923 йылда Аҡ мәсеттең манараһын киҫеп төшөрәләр, 1929 йылда Таш мәсеттең манараһын һәм стеналарын һүтәләр. Ҡыҙыл мәсеттең манараһын киҫәләр, был бинала колхоз идараһы урынлаша. [[2004 йыл]]да халыҡ һорауы буйынса, Ҡыҙыл мәсет бинаһы яңынан мосолмандарға бирелде. Мәсеттең имам хатибы итеп Әнүәр Исмәғил улы Арыҫланов тәғәйенләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Үтәк]] [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы]] [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] [[Башҡортостанда ислам]] == Әҙәбиәт == Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Кн. 3. — Уфа: Китап, 1993. — 208 с. — На пер. авт. не указан. — ISBN 5-295-01143-7 Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I.— Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1994 — 400 с. ISBN 5-295-01269-7 Вельяминов-Зернов В.В. Источники для изучения тарханства, жалованного башкирам русскими государями.СПб.,1864. 100 лет Духовному управлению мусульман Республики Башкортостан: история и современность\\Гафурийский район.- Уфа:Китап, 2018.- 432с.илл. с.261-262, ISBN 978-5-295-07003-7 == Һылтанмалар == [https://dereksiz.org/bashort-enciklopediyai.html?page=2 Йола-Ғйбә- ҙәттәре, ислам тәғлимәте мулла ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215053356/http://www.dereksiz.org/bashort-enciklopediyai.html?page=2 |date=2020-02-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ғафури районы мәсеттәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Ғафури районы)]] f97zknlxclojsphzzrft3d2dlx5h2fw Ҡорманай мәмерйәһе 0 173295 1308513 1277528 2026-11-05T21:15:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308513 wikitext text/x-wiki {{Пещера |Название = Ҡорманай мәмерйәһе |Национальное название = ru/Кураманаевская пещера |Изображение = Аракаевская пещера.jpg |Подпись = Вход в пещеру |Координаты = 54.134/55.646 |CoordScale = |Глубина = 20 |Длина = 345 |Объём = |Год открытия = 1961 |Тип = карст |Вмещающие породы = эзбезташ |Число входов = 2 |Категория сложности = |Доступно для посетителей= |Освещение = юҡ |Сайт = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан |Категория на Викискладе = }} '''Ҡорманай мәмерйәһе''' (Оло Ҡорманай мәмерйәһе) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Ҡорманай]] ауылының көнсығыш ситендә [[Ауырғазы (йылға)|Ауырғазы]] йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы ([[1965]]). == Тасуирламаһы == [[Карст]] [[мәмерйә]]һе, көңгөр ярусы [[гипс]]тарында барлыҡҡа килгән. Көнсығыш һәм көньяҡ‑көнсығыш йүнәлештәге ауыш үткел һәм каналдарҙан торған лабиринттан тора. Оҙонлоғо 850 метр, киңлеге 1,5 метр, бейеклеге 1,5 метр, майҙаны 275 м², амплитудаһы 6 метр, күләме 1530³ метр.<br> Ауырғазы йылғаһынан 8 метр бейеклектәге соҡорҙа бер‑береһенән 4-5 метр аралыҡта ятҡан 2 инеү урыны бар. Киңлектәре 5 метр һәм 0,7 метр. бейеклектәре 2 метр һәм 0,8 метр. Диуарҙарында [[гипс]] кристалдары ҡатламдары һәм уға ҡушылған сит өлөшсәләр осрай. Мәмерйә ҡатламдарында Марьин быялаһы сағыла. Үтә күренмәле матур кристалдар барлыҡҡа килтергән гипсты шулай атайҙар. Киҫелгән гипста [[йәйғор]] төҫтәре хасил була<ref name="Отчёт о поездке в Курманаевскую пещеру">[http://go-hiking.ru/travel/speleo-cave-kyrmanaevskaya/{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Отчёт о поездке в Курманаевскую пещеру{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Иҙәне балсыҡ менән ҡапланған, таш киҫәк өйөмдәре бар. Мәмерйәлә температура + 5°С. Был тәбиғи ҡомартҡылар Ҡорманай мәмерйәләре тип күплектә йәрәтәләр, сөнки улар күп.<br> Мәмерйәлә 1 м тәрәнлектәге бәләкәй күлдәр бар. Күлдең һыуы таҙа,үтә күренмәле. Академик экспедицияларға был мәмерйәләр бынан 250 йылдар самаһы элек үк билдәле булған. Беренсе булып уны билдәле ғалим-энциклопедист, сәйәхәтсе [[Лепёхин Иван Иванович]] аса.Үҙенең хеҙмәттәрендә бик күп [[Урал]] мәмерйәләрен тасуирлай<ref name="Отчёт о поездке в Курманаевскую пещеру" />. Мәмерйә фән өсөн әһәмиәтле, туҡтауһыҙ тикшерелә.<br> [[1972 йыл]]да беренсе тапҡыр [[Пермь]] дәүләт университеты хеҙмәткәрҙәре В. П. Дорофеев һәм В. С. Лукин тарафынан мәмерйә ентекле һәм комплекслы тикшерелә. Мәмерйәләге күлдәрҙең һыуын урындағы халыҡ эсер өсөн ҡуллана<ref>И. Д. Бураҡаев,М. С. Бураҡаеа,М. Б. Юлмөхәмәтов. Тормош һабаҡтары. Тәбиғәт ҡомартҡылары 7-се синыф өсөн дәреслек.Өфө-2001 й.</ref><br> Ҡорманай мәмерйәһе — Көньяҡ Урал алды лабиринт рәүешендәге мәмерйәләр араһында иң ҙурыһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бишҡайын мәмерйәһе]] * Өсҡатлы соҡоро * [[Аҫҡын мәмерйәһе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87999}} * https://web.archive.org/web/20191213041919/http://go-hiking.ru/travel/speleo-cave-kyrmanaevskaya/ * [http://www.geomem.ru/Kurmanaevskie-peshchery Курманаевская пещера{{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Ауырғазы районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары]] 85ynxm8f31kheylupw7w5o2klng3rcp Ҡыйҙыш (Силәбе өлкәһе) 0 173332 1308540 1067614 2026-11-05T22:47:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308540 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ҡыйҙыш''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районындағы]] ауыл. Ҡыйҙыш ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Географияһы == Райондың көньяҡ өлөшөндә, [[Ҡыйҙыш (йылға)|Ҡыйҙыш]] йылғаһы буйында (ауыл исеме ошо йылға исеменән алынған), уның Уй йылғаһына ҡойған ерендә урынлашҡан. Яҡын тораҡ пункттар: [[Әмин (Уй районы)|Әмин]] ауылы һәм Бирюковский ҡасабаһы. [[Уй (Силәбе өлкәһе)|Уй]] район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 30 км. == Тарихы == Ҡыйҙыш ауылына [[1807 йыл]]да Ҡыйҙыш форты урынында нигеҙ һалына. Быға тиклем фортҡа (ул Петропавловск нығытмаһына буйһонған һәм ҡыҫҡа бағаналар һәм кәртә менән уратылған бер нисә ер өйҙән ғибәрәт булған) ғәҙәттә йәй 100-гә тиклем казак, башҡорт, татар кешеләрен һәм 45-кә тиклем һалдатты командировкаға ебәргән булғандар. Яңы ауылға Ырымбур батальонының һалдаттары һәм офицерҙары һәм Ырымбур казактары киләләр. Хеҙмәт итеүселәрҙең (557 кеше) 101 хужалығы, казактарҙың (407 кеше) — 74 хужалығы була. Ер дачалары 16986 дисәтинә тәшкил итә<ref name="Село Кидыш">[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kidysh&id=7885 Село Кидыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115192949/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kidysh&id=7885 |date=2020-01-15 }}</ref>. 1880-се йылдар аҙағында сиркәү төҙөлә, 2 һыу һәм 3 ел тирмәне эшләй. 1890—96 йылдарҙа тәүге ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асыла. 1900 йылда 284 хужалыҡ иҫәпләнә. Урындағы күп казактар казак полкы составында [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашалар, [[Георгий тәреһе]] менән бүләкләнәләр. Н. Г. Миронов ҙур батырлыҡ күрһәтә (1937 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә)<ref name="Село Кидыш" />. 1919 йылдың авгусында ауылды ҡыҙылдар утҡа тоталар һәм яндыралар. Халыҡ баҙҙарҙа һәм ашығыс ҡаҙылған ер өйҙәрҙә ҡыш сыға. Ошо ваҡиғаларҙан һуң күпселек ауыл ирҙәре аҡтарға ҡушыла, ауыл тирә-йүндә «аҡ гвардиясылар» булып һанала. 1921 йылғы йотлоҡта халыҡ ныҡ яфа сигә<ref name="Село Кидыш" />. 1919 йылдан Ҡыйҙыш ауылы [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй]], Бишкильское, Кочкарский, Колхоз, [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] райондарында Ҡыйҙыш ауыл Советы үҙәге, аҙаҡ Степной ауыл Советы үҙәге була. 1930 йылда ауылда «Победа» колхозы бүлексәһе урынлаша<ref name="Село Кидыш" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында 114 ауыл кешеһе һәләк була; А. Н. Миронов [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була, Т. Н. Николаев [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Совет осоронда ауылда «Көньяҡ Урал» совхозының үҙәк усадьбаһы урынлаша (хәҙер уның базаһында «Көньяҡ Урал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй)<ref name="Село Кидыш" />. Балалар баҡсаһы, урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт һарайы, балалар сәнғәт мәктәбе, дауахана (унда [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнгән табип Н. Л. Палагина эшләй) бар. Ҡыйҙыш [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы]] Н. Г. Каюкованың һәм Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы В. Н. Соловьёвтың тыуған ауылы. Шағир һәм композитор Н. И. Григорьев оҙаҡ йылдар тыуған ауылында йырҙар һәм шиғырҙар ижад итә<ref name="Село Кидыш" />. == Халҡы == {{Население|Кидыш (Челябинская область)}} Халҡы 1337 кеше (1873 йылда — 1340, 1889 йылда — 1740, 1900 йылда — 1960, 1926 йылда −1826, 1995 йылда — 1350 кеше). 2010 йылғы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, ауылда халыҡ һаны 1014 кеше тәшкил итә (453 ир-ат һәм 561 ҡатын-ҡыҙ). == Урамдары == Ауылдың урамдар селтәре 10 урамдан тора<ref>[http://okato-kod.ru/74041000024.html Регионы России → Челябинская обл. → Уйский р-н → Кидыш с.]</ref>. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200115192949/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kidysh&id=7885 Село Кидыш] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 29hj7glp3vuokjz3jxywa6g0y3bvf92 Ҡудашев Шамил Закир улы 0 173635 1308521 1300773 2026-11-05T21:47:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308521 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡудашев Шамил Закир улы''' ({{lang-ru|Кудашев ШамильЗакирович}}; [[26 май]] [[1952]]) — [[сәйәсәт|сәйәсмән]], [[мәғариф|уҡытыусы]], балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/105110/ Спортсмены подвели итоги -Наставник Кудашев Шамиль Закирович завоевал Кубок Республики по итогам сезона]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/221932/ Приглашаем на зарядку с Чемпионом!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917172359/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/221932/ |date=2019-09-17 }}</ref>. Милләте — башҡорт. == Биографияһы == Шамил Закир улы Ҡудашев 1952 йылдың 26 майында [[Ауырғазы районы]] [[Мораҙым (Ауырғазы районы)|Мораҙым]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1974 йылда [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1974 йылдан Ауырғазы районы Семёнкино урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүҙән башлай. Ауырғазы районы, 161-се Түрһәгәҙе һайлау округы буйынса ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы]] халыҡ депутаты итеп һайлана. [[БАССР Юғары Советы]]ның халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була.<ref>{{китап |автор= |заглавие= Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв.|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=1994 |том= |страниц= |страницы=14 |isbn= |ref= }}</ref> Тап ошо саҡырылыш депутаттары 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул итә. Хаҡлы ялға сыҡҡас та йәш быуын менән эшләүен дауам итә — Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре исеменә лайыҡ булған, шахмат буйынса спорт мастерлығына кандидат, шахмат һәм спорт ориентиры буйынса республика һәм бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе һәм призеры<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/221932/ Приглашаем на зарядку с Чемпионом!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917172359/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/221932/ |date=2019-09-17 }}</ref>. Ауырғазы районының Михайловка ауыл биләмәһе башлығы булараҡ «Мәргән уҡсы» хәрәкәтен башлап йөрөүселәрҙең береһе. Хәрәкәт ағзалары өсөн үткәрелгән семинарҙа башҡорттарҙың традицион кейемдәре, хәрби тарихы, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм «Мәргән уҡсы» хәрәкәте хаҡында һөйләй. Хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инструктаж үткәрә, уҡтан атыу ҡағиҙәләре һәм техникаһы менән таныштыра. Ауырғазы районы клубы «Мең-Меркет» тип атала<ref>[https://culture-aurgazy.ru/2020/07/8200/ 7 созвездий «Мэргэн уксы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210615035653/https://culture-aurgazy.ru/2020/07/8200/ |date=2021-06-15 }}</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы * Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре == Ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * {{китап |автор= |заглавие= Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв.|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=1994 |том= |страниц=104 |страницы=14 |isbn= |ref= }} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] 1iyvdd6btb1g78a2qr8e5l18qlb0hzh Әнисә мәсете (Мишкә районы) 0 173842 1308651 1296583 2026-11-06T05:03:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308651 wikitext text/x-wiki '''«Әнисә» мәсете '''— [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] үҙәге [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылында урынлашҡан. [[Файл:Әнисә мәсете.jpg|thumb|«Әнисә» мәсете|справа]] == Топонимикаһы == «Әнисә» мәсетенең исеме Мишкә ауылында йәшәүсе Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙы иҫтәлегенә аталған. == Тарихы == 2007 йылда Мишкә ауылы мосолмандарына Алла йортонда намаҙ, йолаларҙы башҡарыу, үтәү мөмкинселеге булдырыла — «Әнисә» мәсете асыла. Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙының улдары Ринат һәм Динар Ғәлиевтар мәрхүм әсәләре иҫтәлегенә район үҙәгендә мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Әнисә Ғәлиева 2004 йылда баҡый донъяға күсә. Фәүзи һәм Әнисә Ғәлиевтар 4 балаға, Рима, Ринат, Венера, Динарға ғүмер бирәләр.<ref>https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/pust-ne-merknet-svet-v-dome-allakha/?sphrase_id=67889{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> «Әнисә» мәсете имам-мөхтәсибе итеп Йосопов Рафаил хәҙрәт тәғәйенләнә. Ул 2007—2019 йылдарҙа эшләй. 2019 йылда Юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин Указы менән Мишкә ауылы «Әнисә» мәсетенә имам-мөхтәсиб вазифаһына Хәниф Фәйзелғаян улы Шайморатов тәғәйенләнә. Мәсеттә «Атна кис» төркөмө булдырыла. Улар һәр аҙна мәсетте йыйыштырыу, төҙөкләндереү, төрлө саралар үткәреү буйынса ойоштороу эштәре алып баралар. Бер арауыҡ мәсет үҙенең «Әс-Сәләм» газетаһын сығара, финанс һорауҙарына бәйле бөгөнгө көндә туҡталған. 2016 йылда халыҡ көсө менән мәсеткә косметик ремонт яһалған.<ref>https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/makhallya-as-salyam-sela-mishkino-otmetila-svoe-20-letie/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Мәсеттең бөгөнгөһө == Бөгөнгө көндә «Әнисә» мәсетенә Мишкә ауылы мосолмандары ғына түгел, райондың төрлө ауылдарынан йома намаҙына, байрамдарға йыйылалар. Мәктәп уҡыусылары ОРКСЭ фәненән мәсеткә киләләр. Имам-мөхтәсиб уҡыусыларҙы Ислам дине менән таныштыра. Халыҡ өсөн Ҡорбан, Ураҙа ғәйеттәре уҙғарыла.<ref>https://news.myseldon.com/ru/news/index/171056402 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126231722/https://news.myseldon.com/ru/news/index/171056402 |date=2025-01-26 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == 1. «Умырзая» район газетаһы, «Әнисә» мәсете, 2011 йыл, № 4<br> 2. Районная газета «Дружба»,"Пусть не меркнет свет в доме Аллаха" 29.06.2018, «Пусть Дом Аллаха не пустует никогда» 17.05.2019 [[Категория:Башҡортостан мәсеттәре]] [[Категория:Мишкә районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]] 4an5wti7fljwajfmsmseev1oy85fr3g Янбаев Марат Салауат улы 0 173873 1308375 1267221 2026-11-05T12:32:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308375 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Янбаев}} '''Янбаев Марат Салауат улы''' ({{lang-ru|Янбаев Марат Салаватович}}; [[10 апрель]] [[1947 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәт ветераны. 1984 йылдан [[Учалы районы]] «Поляковка» совхозы директоры, 1990—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы рәйесе — район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советының]] өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. == Биографияһы == [[1947 йыл]]дың [[10 апрель|10 апрелендә]] Башҡорт АССР-ының Учалы районы [[Туңғатар]] ауылында тыуған. Милләте — [[башҡорт]]<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. Юғары белемле — 1968 йылда Силәбе ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1968 йылда Учалы районы «Байрамғол» совхозында инженер-механик булып башлай. 1975—1984 йылдарҙа Учалы район «Сельхозтехника» берекмәһе директоры урынбаҫары, «Байрамғол» сохозының партия комитеты секретары булып эшләй. 1984 йылдан 1990 йылға тиклем — «Поляковка» совхозы директоры. 1990—1994 йылдарҙа — Халыҡ депутаттарының Учалы район Советы рәйесе — район хакимиәте башлығы. 1994 йылда Учалы район хакимиәте бөтөрөлә һәм шул сәбәпле Марат Салауат улы вазифаларынан китә<ref>[https://zakon-region3.ru/1/53342/ Указ Президента РБ от 08.04.1994 N УП-179 «О Янбаеве М. С.» — 8 апреля 1994 года N УП-179]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1990 йылда Марат Салауат улы Янбаев Учалы районы, 264-се Поляковка һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]] итеп һайлана. [[БАССР Юғары Советы]]ның экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы була<ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}</ref><ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30</ref>. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ғаиләлә ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] == Ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] 40b1no4uvk52dctfre8r01rn1vyt0cb Яппаров Рауил Вафа улы 0 173874 1308377 1152623 2026-11-05T12:46:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308377 wikitext text/x-wiki {{Фамилиялаш|Яппаров}} {{Ук}} '''Яппаров Рауил Вафа улы''' ({{lang-ru|Яппаров Равиль Вафиевич}}; [[1 сентябрь]] [[1952 йыл]] — эске эштәр органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. == Биографияһы == Рауил Вафа улы Яппаров [[1952 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябрендә]] Башҡорт АССР-ының [[Күгәрсен районы]] [[Хоҙайбирҙин]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1984 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. Хеҙмәт юлын тыуған ауылында Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда ябай колхозсы булып башлай. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң СПТУ тамамлай, СССР Эске эштәр министрлығының Һарытау махсус урта милиция мәктәбенә уҡырға инә. Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Краснокама районы]]нда ГАИ взводы командиры вазифаһында башлай, 1979 йылдан шул уҡ вазифала [[Нефтекама]] ҡалаһы эске эштәр бүлегендә эшләй. Хеҙмәт йылдарында ул ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында уҡый. 1985 йылда [[Күмертау]] ҡалаһында Дәүләт автоинспекцияһы бүлексәһе начальнигы итеп тәғәйенләнә. Милиция подполковнигы<ref>[http://sp-yalchino.ru/?page_id=1170 Яппаров Равиль Вафиевич]</ref>. 1990 йылда Күмертау ҡалаһы буйынса 91-се Урман һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының закондар сығарыу, законлылыҡ һәм тәртип һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була<ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}</ref><ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30</ref> Хаҡлы ялға сыҡҡас, 2002 йылдан Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге ауыл хужалығы тауарҙары етештереү кооперативына етәкселек итә<ref>[http://sp-yalchino.ru/?page_id=1170 Яппаров Равиль Вафиевич]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса яҡшы хеҙмәт өсөн» миҙалы * Өс дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы<ref>[http://sp-yalchino.ru/?page_id=1170 Яппаров Равиль Вафиевич]</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ үҫтергәндәр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] * [http://sp-yalchino.ru/?page_id=1170 Яппаров Равиль Вафиевич] {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 8wpiloue1cy0lsbrem4kczj0yrel0el Әбсәләмов Рафаил Риза улы 0 173875 1308625 1133260 2026-11-06T03:55:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308625 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әбсәләмов Рафаил Риза улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Рафаил Ризович}}) [[9 май]] [[1950 йыл]] — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, [[санитария|санитар]]-табиб. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. == Биографияһы == Рафаил Риза улы Әбсәләмов [[1950 йыл]]дың [[9 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1978 йылда [[ Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1968 йылда һөнәри-техник училище тамамлағандан һуң Магнитогорск ҡалаһында «Уралдомнаремонт» төҙөлөш идаралығында электрогазосварщик булып эшләп башлап ебәрә. 1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң ул тыуған районындағы «Һәүәнәк» совхозында электрогазосварщик булып эшләүен дауам итә. 1972—1978 йылдарҙа [[Өфө]]лә [[ Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда уҡый. 1978 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала санитария-эпидемия станцияһында коммуналь гигена бүлеге мөдире булып эшләй. 1990 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы 127-се Красногвардейский һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. [[БАССР Юғары Советы]]ның экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы була<ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}</ref><ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30</ref> Артабан Стәрлетамаҡтың тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәте етәксеһе булып эшләй<ref>[http://vkulakov.narod.ru/statji/ecologia.html Стерлитамак — самый чистый город]</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ғаиләлә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] * [http://vkulakov.narod.ru/statji/ecologia.html Стерлитамак — самый чистый город] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] 6an8eadu36hrm4sqknpw3hegcuxvsta Ҡаҙағстан энергетикаһы 0 174101 1308491 1284458 2026-11-05T19:56:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308491 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Ҡаҙағстан]] энергетика ресурстарының ([[нефть]], газ, күмер, [[Уран (элемент)|уран]]) ҙур запастарына эйә һәм энергетика державаһы булып тора. 2017 йыл йомғаҡтары буйынса Ҡаҙағстанда электр энергияһын етештереү күләме 103,14 млрд кВт·сәғ (2018 йыл йомғаҡтары буйынса 106,8 млрд кВт·сәғ<ref>[https://eabr.org/press/news/god-v-minus/ Год в минус — Евразийский Банк Развития] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030072551/https://eabr.org/press/news/god-v-minus/ |date=2020-10-30 }}</ref>) тәшкил итә. Ҡаҙағстан электр энергияһын нетто-экспортлаусы булып тора. 2017 йылда электр энергияһы артыҡ етештереү 4,53 млрд кВт⋅сәғ тәшкил итә. == Электр энергияһын етештереү == [[Файл:Kraftwerk_Ekibastus.jpg|мини|280x280пкс|Икебаштоҙ ТЭЦ-ы]] Ҡаҙағстандың бөтә электр станцияларының дөйөм ҡеүәте 18 992.7 [[Ватт|МВт]] электр энергияһы тәшкил итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күпселек электр станцияларының етештереүе ҡуйылған ҡеүәтенә өлгәшмәй. Электр станциялары тибы буйынса электр энергияһын етештереү түбәндәгесә: * ТЭС (йылылыҡ-электр станцияһы) — 87,7 %; ** КЭС (конденсацион электр станцияһы) — 48,9 %; ** ТЭЦ (йылылыҡ-электр үҙәге) — 36,6 %; ** ГТЭС (газ-турбиналы электр станцияһы) — 2,3 %; * ГЭС (гидроэлектростанция) — 12,3 %. Ҡаҙағстанда Электр энергияһының яҡынса 70 проценты, электр күмер ярҙамында, 14,6 проценты — гидроресурстарҙан, 10,6 проценты — газдан һәм 4,9 проценты — [[нефть]] ярҙамында алына. === Йылылыҡ энергетикаһы === Ҡаҙағстанда электр энергияһының төп күләме Икебаштоҙ, Майкубен, Турғай һәм Ҡарағанды бассейндары күмерендә эшләгән 37 йылылыҡ-электр станцияларында етештерелә. Ҡаҙағстандағы иң эре Икебаштоҙ 1-се газ-турбиналы электр станцияһында 8 энергоблок эшләй, уларҙың һәр береһенең ҡуйылған ҡеүәте 500 МВт-ға тигеҙ. 2015 йылдың 1 ғинуарына станцияның ҡуйылған ҡеүәте 4000 [[Ватт|МВт]] тәшкил итә<ref>[http://www.inform.kz/rus/article/2731998 После реконструкции энергоблока мощность Экибастузской ГРЭС-1 достигла 3500 МВт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221232442/http://www.inform.kz/rus/article/2731998 |date=2018-02-21 }}</ref>. Аҡһыу (Ермаковский) ГРЭС-ы — электр энергияһын иң күп күләмдә етештергән станция. 2006 йылда был станция Ҡаҙағстанда етештерелгән бөтә электр энергияһының 16 процентын эшләп сығара. === Атом энергияһы === Ҡаҙағстанда ҡеүәте 350 МВт булған һәм реакторы тиҙ нейтрондарҙа эшләгән берҙән-бер атом электр станцияһы [[Аҡтау (ҡала)|Аҡтау]] ҡалаһында урынлашҡан. Атом электр станцияһы 1973—1999 йылдарҙа эшләй. МАГАТЭ мәғлүмәттәре буйынса, илдәге [[Уран (элемент)|уран]] запастары 900 мең тонна тип баһалана, шуға ҡарамаҫтан әлеге ваҡытта Ҡаҙағстанда атом энергияһы ҡулланылмай. Төп ятҡылыҡтар Ҡаҙағстандың көньяғында (Төркөстан һәм Ҡыҙылурҙа өлкәһе), көнбайышта Манғыстауҙа, төньяҡта Семизбай ятҡылығында урынлашҡан. Хәҙер ҡеүәте 600 МВт булған яңы атом электр станцияһын Аҡтау ҡалаһында төҙөү тураһындағы мәсьәлә ҡарала. Илдә яҡынса 5 тикшеренеү ядро реакторы файҙаланыла. 2010 йылда, энергетика ҡеүәттәрен арттырыу маҡсатында, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан атом электр станцияһын төҙөү тураһындағы килешеүгә өлгәште, ләкин Невада-Семипалатинск антиядро хәрәкәте был килешеүгә ҡаршы сығыш яһай. 2018 йылда Ҡаҙаҡстанда 2 атом электр станцияһын төҙөү ҡаралған булған<ref>[http://www.interfax.kz/?lang=rus&int_id=quotings_of_the_day&news_id=8212 В Казахстане собираются строить две АЭС]</ref>: # Курчатов — Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге ҡала; # Өлкән — [[Алматы өлкәһе|Алматы өлкәһендәге ҡасаба,]] [[Балхаш]] күле буйында ята. === Гидроэлектр энергияһы === Ҡаҙағстанда гидроресурстар ҙа байтаҡ, теоретик яҡтан ҡарағанда илдәге гидроресурстарҙың ҡеүәте 170 млрд кВт·сәғ тәшкил итә. Төп йылғалар: [[Иртыш]], Или һәм [[Һырдаръя]]. Иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле гидроресурстар, нигеҙҙә, илдең көнсығышында (таулы Алтай) һәм көньяғында тупланған. Ҙур ГЭС-тар: Бухтарминск, Шульбинск, Усть-Каменогорск ([[Иртыш]] йылғаһында) һәм Капчагай (йылға Или йылғаһында) — Илдең Электер энергияһына ихтыяжын 10 проценҡа тәьмин итә. Яҡын киләсәктә Ҡаҙағстанда гидроресуртарҙы ҡулланыуҙы арттырыу планлаштырыла. 2011 йылдың декабрендә Муйнаҡ ГЭС-ы (300 МВт) сафҡа инеп эшләй башлай<ref>[http://inform.kz/rus/article/2425229 Глава государства дал старт работе Мойнакской ГЭС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523094100/http://inform.kz/rus/article/2425229 |date=2012-05-23 }}</ref>, Булаҡ (80 МВт) ГЭС-ын, Ҡырбүләк ГЭС-ын (50 МВт) һәм бер нисә бәләкәй ГЭС-ты төҙөү планлаштырыла. === Традицион булмаған сығанаҡтарҙы ҡайтанан ҡулланыу === Дөйөм электр энергияһы етештереҙә традицион булмаған энергоресурстарҙы яңынан ҡулланыуҙың удель ауырлығы 0,2 проценттан артыҡ түгел. 2018 йылдың беренсе яртыһында ҡайтанан ҡулланған сығанаҡтар объекттарының ҡуйылған ҡеүәте — 427,5 МВт булды. Кесе ГЭС-тарҙа —198,2 МВт; ел электр станцияларында — 121,45 МВт; ҡояш электр станцияларында — 107,56 МВт; биоэлектрстанцияларында 3 мең кВт-ҡа етте.<ref>[https://lsm.kz/v-kazahstane-vyrosla-vyrabotka-zelenoj-elektroenergii В Казахстане выросла выработка зелёной электроэнергии]</ref> 2020йылда ҡояш электр станцияларының ҡеүәте — 697 МВт, ел электр станцияларҙыҡы — 336 МВт, гидро — һәм биоэнергетикала эшләгәндәрендә — 224 МВт булды.<ref>[https://forbes.kz/process/energetics/tri_stihii_1608813668/ Более 70 % электричества в Казахстане по-прежнему производят угольные электростанции]</ref> ==== Ел энергетикаһы ==== [[Файл:Korday_wind_farm_in_the_south-_east_of_Kazakhstan.jpg|мини|400x400пкс| Ҡорҙай артылышндағы Ел электр станцияһы, 2015]] Тәбиғәт шарттары ҡулай булыуға ҡарамаҫтан, Ҡаҙағстанда ел энергетикаһын бик аҙ үҫешкән. Мәҫәлән, Джунғар ҡапҡаһы районында һәм Чилик коридорында елдең уртаса тиҙлеге секундына 5 метрҙан 9 метрға барып етә. 2011 йылдың декабрендә Жамбыл өлкәһендә Ҡаҙағстанда ҡеүәте 1 500 кВтҡа еткән тәүге ел электр станцияһы —Ҡорҙай ел электр станцияһы (беренсе сираты) файҙаланыуға тапшырыла<ref>[http://www.kt.kz/?lang=rus&uin=1253258661&chapter=1153548724 В Жамбылской области введена в эксплуатацию первая очередь Кордайской ветроэлектростанции]</ref><ref>[http://novostienergetiki.ru/?p=12873 В Казахстане запущена в работу Кордайская ветроэлектростанция]</ref>. 2014 йылдың 9 декабрендә 9 ел генераторҙарынан торған беренсе эта төҙөлә, ул станцияның ҡеүәте 9 МВт-ға арттыра<ref>[http://kapital.kz/economic/36224/na-kordae-zapucshena-vetroelektrostanciya.html Построен первый этап проекта из 9 ветрогенераторов]</ref>. Ҡоҙай районында шулай уҡ ҡеүәте 21 МВт-ға тигеҙ булған икенсе сиратын төҙөү тамамланыуға яҡынлай<ref name="autogenerated20131209-1">[http://strategy2050.kz/ru/news/3970/ В Жамбылской области завершается строительство ветроэлектростанции мощностью в 21 мегаватт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113121849/http://strategy2050.kz/ru/news/3970/ |date=2017-01-13 }}</ref>. 2013 йылдың октябрендә ел ҡеүәте 45 МВт булған Ереймәнтау ел электр станцияһы нигеҙенә капсула һалына<ref>{{Cite web|url=http://www.strategy2050.kz/ru/news/2283/|title=В РК состоялась церемония закладки капсулы первой крупной ветряной электростанции|accessdate=2013-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021174821/http://www.strategy2050.kz/ru/news/2283/|archivedate=2013-10-21}}</ref>. Ел ҡеүәте 400 МВт булған Жанатас ел электр станцияһының (Жамбыл өлкәһе): ел ҡеүәте 200 МВт булған Шокпар ел электр станцияһының (Жамбылский өлкәһе) проекттары эшләнә.<ref name="autogenerated20131209-1"/> ==== Ҡояш энергетикаһы ==== [[Файл:Kazakhstan_GHI_mid-size-map_lang-RU_220x161mm-300dpi_v20200529.png|мини|Ҡаҙағстанда ҡояш нурҙарының дөйөм радиацияһы]] Ҡаҙағстанда ҡояш энергияһы ла бик аҙ файҙаланыла, ә бит йылына ҡояш нурҙарының оҙайлығы 2200-3000 тәшкил итә, бер йылға баһаланған ҡеүәт бер кв. метрға 1300—1800 кВт-ға етә. 2010 йылда KazPV проектына старт бирелә, уның маҡсаты — Ҡаҙағстан кремнийы нигеҙендә фотоэлектрик модулдәрҙе тулыһынса вертикаль-интеграциялап етештереү. KazSilicon кремнийҙы Уштүбә ҡалаһында (Алматы өлкәһе) сығара. Kazakhstan Solar Silicon Усть-Каменогорскиҙа сеймалды эшкәртә һәм кремний күҙәүҙәрен етештереүҙе тормошҡа ашыра. Астаналағы Astana Solar предприятиеһв эшкәртеү циклының һуңғы дәрәжәһен тормоҡа ашыра — фотоэлектрик модулдәрҙе йыя. 2012 йыл аҙағына Жамбыл өлкәһенең Ҡорҙай районда ҡояш электр станцияһының беренсе сираты — «Отар» (беренсе сираты), ҡеүәте — 504 кВт, проект ҡеүәте 7 МВт сафҡа индерелә<ref>[http://www.zakon.kz/4557624-gidrojelektrostancija-postroennaja-na.html ТОО «КазЭкоВатт» запустило в Кордайском районе первую очередь единственной в республике солнечной электростанции «Отар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215200605/https://www.zakon.kz/4557624-gidrojelektrostancija-postroennaja-na.html |date=2017-02-15 }}</ref>. 2013 йылдың 20 декабрендә «Көслө Ҡаҙағстан — бергә төҙөйбөҙ!» дөйөм милли телемост барышында 2 мегаватт ҡеүәтендәге Ҡапшағай ҡояш электр станцияһына (Алматы өлкәһе, Ҡапшағай ҡалаһы) старт бирелә, бында ҡояшты күҙәтеү технологияһы ҡулланыла. Проектты «Samruk-Green Energy» ТОО-һының «Самрук-Энерго» Кесе компанияһы тормошҡа ашыра. 2020 йылдың 1 октябренә Ҡаҙағстанда ҡояш электр станцияларының дөйөм ҡеүәте 839 МВт тәшкил итә.<ref>[https://forbes.kz//process/energetics/kazahstan_voshel_v_chislo_liderov_po_perehodu_na_solnechnuyu_energetiku_v_sng/? Казахстан вошел в число лидеров по переходу на солнечную энергетику в СНГ]</ref> == Электр энергияһын ҡулланыу == Электр энергияһын ҡулланыусылар: * [[сәнәғәт]] — 59 % * йорт хужалығы — 9,3 % * хеҙмәт күрһәтеү секторы — 8 % * [[транспорт]] — 6 % * [[ауыл хужалығы]] — 2 процент. == Электр селтәрҙәре == [[Файл:Kar_obl2.jpg|мини|400x400пкс|Ҡарҡаралинск янындағы [[дала]]]] Ҡаҙағстан Республикаһында дөйөм ҡулланылыштағы электр селтәрҙәренең дөйөм оҙонлоғо түбәндәгесә тәшкил итә: * 1150 кВ көсөргәнешле селтәрҙә . — 1,4 мең км (әлеге ваҡытта 500 кВ көсөргәнеш менән ҡулланыла) * 500 кВ көсөргәнешле селтәрҙә — 7,4 мең км тирәһе * 330 кВ көсөргәнешле селтәрҙә — 1,8 мең км-нан ашыу * 220 кВ көсөргәнешле селтәрҙә — 20,2 мең км-нан ашыу * 110 кВ көсөргәнешле селтәрҙә — 44,5 мең км тирәһе * 35 кВ кВ көсөргәнешле селтәрҙә — 62 мең км-нан ашыу * 6-10 кВ көсөргәнешле селтәрҙәс — яҡынса мең 204 км тирәһе Электр энергияһын тапшырыу һәм бүлеү барышында юғалтыуҙар 21,5 процентҡа етә. Ҡаҙағстандың электр линиялары һәм бүлеү селтәрҙәре өс өлөшкә бүленә: икеһе төньяҡта һәм береһе көньяҡта, уларҙың һәр береһе ниндәй ҙә булһа тышҡы энергетика системаһы ([[төньяҡ]]та Рәсәй Берҙәм энергетика системаһы һәм [[көньяҡ]]та Урта Азия берләштерелгән энергетика системаһы) менән тоташтырылған. Был системалар үҙ-ара тик бер генә линия аша тоташа. Хәҙерге ваҡытта Төньяҡ һәм Көньяҡ энергосистемаларын берләштерә торған икенсе линия төҙөлә, Көнбайыш энергосистемаһын Төньяҡ энергосистемаһы менән тоташтырыусы линияны төҙөү мөмкинлеге лә ҡарала. == Газификация == Газификация — дәүләт сәйәсәтенең энергетика өлкәһендәге өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе. Был йүнәлеште үҫтереп, хөкүмәт бер ыңғайҙан халыҡты яғыулыҡ менән тәьмин итеү һәм тирә-йүндәге мөхитте һаҡлау проблемаларын хәл итергә тырыша. Ҡаҙағстан энергетика министрлығы мәғлүмәттәре буйынса , 2015 йылда газ үткәреү кимәле 42,98 процент булһа, 2019 йыл аҙағынаса 51 процентҡа етә. Бындай үҫеш яңы газ торбаларын һуҙыуҙы тәьмин итә, уларҙың иң ҙурһы — оҙонлоғо 1000 км-нан ашыу булған"Һарыарҡа" газ торбалары магистрале, ул газ яһау мөмкинлеге Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы — [[Астана]]ға газ үткәреү мөмкинлеген бирә<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/stati/glavnye-sobytiya-v-ekonomike-kazahstana-v-2019-godu-obzor-informburokz.html|title=Главные события в экономике Казахстана в 2019 году. Обзор Informburo.kz|date=2019-12-30|accessdate=2020-02-13}}</ref>. 2019 йылдың декабрендә газ үткәргес төҙөлөшөнөң беренсе этабы рәсми рәүештә файҙаланыуға тапшырыла. Милли энергетика доклады мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылда, «Һарыарҡа» газ үткәргесе төҙөлөшөн тулыһынса тамамлағандан һуң, 14 өлкә һәм республика әһәмиәтендәге бөтә ҡалалар ҙа селтәр газы менән тәьмин ителәсәк. Астана, [[Еҙҡаҙған|Жезказган]], [[Ҡарағанды]] ҡалаларында һәм газ үткәргес торбалары һалынған башҡа тораҡ пункттарында дөйөм алғанда 2,7 миллиондан ашыу кеше газ менән ҡулланасаҡ<ref name="natrep2019">{{Cite web|url=http://kazenergy.com/upload/document/energy-report/NationalReport19_ru.pdf|title=Национальный энергетический доклад Kazenergy за 2019 год|accessdate=2020-02-11}}</ref>. 2020 йылдың 1 ғинуарына илдә газ үткәреү 51,47 процент тәшкил итә, йәғни 9,5 млн кеше газды тотона ала. 2020 йыл аҙағына газификация кимәленең 53,07 процентҡа етеүе көтөлә.<ref name="автоссылка1">[https://forbes.kz//process/energetics/v_kazahstane_-_izbyitok_gaza_no_vostok_stranyi_gazifitsiruyut_za_schet_rossii/? В Казахстане — избыток газа. Но восток страны газифицируют за счёт России]</ref> 2020 йылға халҡы газды файҙаланған төбәктәрҙә газификация кимәле 90 проценттан ашыу тәшкил итә. Бына ул өлкәләр: Атырау өлкәһе (99,6 %), Манғыштау өлкәһе (99,0 %), Алматы (98,8 %), КөнбайышҠаҙағстан өлкәһе (96,2 %), Шымкент (92,1 процент) һәм Аҡтүбә өлкәһе (90,1 %). Илдең 6 162 тораҡ пунктының 1 468-ҙенә газ үткәрелгән йәғни 24 процентына<ref name="автоссылка1"/> Ҡаҙағстан газ үткәргестәренең милли операторы булған «КазТрансГаз» акционер йәмғиәте дәүләт компанияһы оҙонлоғо 19 мең километрҙан ашыу магистраль газ үткәргестәр һәм 48 мең километрҙан ашыу газ бүлеү селтәрҙәре менән идара итә<ref name="natrep2019"/>. == Шулай уҡ ҡара == * Чокин, Шафик Чокинович — Ҡаҙағстандың эре ғалим-энергетигы. * Ҡаҙағстан электр станцияһы исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://eenergy.media EEnergy.Media] — информационно-отраслевой ресурс * [https://web.archive.org/web/20160816130715/http://eurasenergy.media/ Энергетика Евразии — информационно-аналитический, отраслевой журнал] * [http://www.korem.kz сайт продажи электроэнергии «Казахстанский Оператор Рынка Электроэнергии и Мощности»]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.powerexpo.kz сайт проекта «Power Kazakhstan»]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://articlekz.com/taxonomy/term/244 Энергетика Казахстана(обзор различных аспектов)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703123108/http://articlekz.com/taxonomy/term/244 |date=2014-07-03 }} * [https://web.archive.org/web/20210419082612/https://maek.kz/ сайт ТОО «Мангистауский Атомно-Энергетический Комбинат — Казатомпром»]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120414090647/http://www.ekx.kz/ сайт Журнала «Энергетика и коммунальное хозяйство РК»]{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://articlekz.com/node/1160 Топливно-энергетический комплекс Республики Казахстан и его экспортный потенциал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028070755/http://articlekz.com/node/1160 |date=2014-10-28 }} {{Казахстан в темах}} {{Европа по темам|Энергетика|цвет=Казахстан}} {{Азия по темам|Энергетика|цвет=Казахстан}} [[Категория:Ҡаҙағстан энергетикаһы]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 6u9bik8giyk707typu58pt10vxwc4kx Абовян урамы (Ереван) 0 174371 1308733 1276702 2026-11-06T11:55:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308733 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абовян урамы''' ({{Lang-hy|Աբովյան փողոց}}) — [[Ереван]]дың Кентрон районында үҙәк урам, баш [[Республика майҙаны (Ереван)|Республика Майҙанынан]] алып Александр Мясникян проспектына тиклем. Ҡаланың иҫтәлекле урыны<ref>[http://hayastannews.com/news/80253.html Фанни Ардан: Мой дедушка — армянин]</ref>. == Тарихы == 1920 йылда күренекле әрмән шағиры Хачатур Абовян хөрмәтенә атала. Бынан алда (1868—1920 йылдарҙа) булған исеме — Астафьевский — Эриван губернаторы Михаил Астафьев (1860—1920) хөрмәтенә бирелә. 1868 йылға тиклем Крепостной тип атала. Еревандың иң боронғо урамдарының береһе, [[Таманян Александр Оганесович|Александр Таманяндың]] (1924) генераль планы буйынса ҡала төҙөкләндерелгән ваҡытта һаҡлана, урам киңәйтелә, турылана. Г.Амирян йортонда (№ 10) 1928 йылдың 26 июлендә Максим Горький төн үткәрә (мемориаль таҡтаташ ҡуйылған)<ref name="след">[https://dommoskvy.am/news/01.02.2020_russkij-sled-istoricheskie-zdaniya-ul-abovyana/ Русский след: исторические здания ул. Абовяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413123915/https://dommoskvy.am/news/01.02.2020_russkij-sled-istoricheskie-zdaniya-ul-abovyana/ |date=2021-04-13 }}</ref><ref>[https://ru.armeniasputnik.am/society/20191121/21178008/Zdanie-na-Abovyana-10--v-spiske-pamyatnikov-chto-izvestno-o-sgorevshey-istorii-Erevane.html Здание на Абовяна 10 — в списке памятников: что известно о «сгоревшей истории» Ереване]</ref> 1933 йылда был урам йүнәлеше буйынса Еревандың беренсе трамвай линияһы үтә<ref>[http://nv.am/glavniy-urolog-abraamyan/ Главный уролог Абрамян, ереванский трамвай, Коба — человек года, «Оскопление Самсона», Калигула и многое другое]</ref>. Был урамдағы биналарҙы төҙөкләндереүҙә танылған Әрмән эшҡыуары һәм билдәле йәмәғәт эшмәкәре Хачатур Сукиасян ҡатнаша. == Төҙөлөшө == Изге Анна сиркәүе (Саят-Нова проспекты, 15) Ереван медицина университеты (Корюн урамы, 2) Урындағы ҡара туфтан (тау тоҡомо) эшләнгән «ҡара йорттар» урамға билдәлелек өҫтәй. == Иҫтәлекле урындар == Хачаторы Абовян һәйкәле (1950, скульпторы Сурен Степанян)<br> Аветика Исаакян һәйкәле<br> Ҡарабале һәйкәле (1991) скульпторы Левон Токмаджян)<ref>[http://newsarmenia.am/news/society/society-20120611-42677992/ Знаменитый памятник дедушки-цветочника Карабалы в Ереване вернется на прежнее место]</ref><ref>[http://www.armenianheritage.org/ru/monument/Karabala/1173 Статуя Карабалы: (скульптор [[Токмаджян, Левон Грачевич|Левон Токмаджян]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125101111/http://www.armenianheritage.org/ru/monument/Karabala/1173 |date=2019-01-25 }}</ref><br> 19-сы быуаттағы бинала ишектәр<ref>[https://de.fotolia.com/id/71719369 Дверь в здании 19 века на улице Абовяна в Ереване] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002052644/https://de.fotolia.com/id/71719369 |date=2016-10-02 }}</ref><br> 14-се йорт - Николай Буниатянға мемориаль таҡтаташ <br> == Карабала тураһында легенда == 1930 йылдарҙа Калабаның билдәле эксцентригы, ошо урамда ҡыҙҙарға тере сәскәләр бүләк итеп ваҡыт үткәрә<ref>[https://www.panorama.am/am/news/2012/06/14/kara-bala-yerevan/733863 «Ծաղիկ նվիրող Կարա-Բալա»-ի Աբովյան փողոցում «հայտնվելը»` այնքան էլ երևանցիների սրտով չէ (լուսանկարներ)]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bkzgiLcQlaw Լևոն Թոքմաջյան, Կարաբալայի արձանը 2006թ.]</ref>. == Билдәле кешеләре == 1-се йорт - Туманян (мемориаль таҡта)<ref name="armenianheritage">[http://www.armenianheritage.org/ru/monument/Abovianstreet/1180 Пеший тур по Еревану: Улица Абовяна: от Площади Республики до улицы Арами.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303010557/http://www.armenianheritage.org/ru/monument/Abovianstreet/1180 |date=2019-03-03 }}</ref><br> 3 / 1 йорт - Каро Алабян<ref>[http://www.armenianheritage.org/ru/monument/Abovianstreetpushkintumanistreet/1178 Пеший тур по Еревану: Улица Абовяна от улицы Пушкина до улицы Туманяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321181634/http://www.armenianheritage.org/ru/monument/Abovianstreetpushkintumanistreet/1178 |date=2019-03-21 }}</ref><br> Д д д 8 - Әрмәнстандың КП (б) үҙәге беренсе секретары А Ханджян (мемориаль таҡтаташ)<br> 13-сө йорт - СССР-ҙың һәм армдың атҡаҙанған тренеры. ССР А. Мнацаканян (мемориаль таҡтаташ)<br> 20-се йорт - СССР-ҙың халыҡ артисы М. Симонян (мемориаль таҡтаташ)<br> 21-се йорт — Әрмән ССР-ының халыҡ артисы [[Арев Григоровна Багдасарян|А. Багдасарян]] (мемориаль таҡтаташ)<br> 22-се йорт - А. Мартиросов (мемориаль таҡтаташ)<br> 31-се йорт - кинорежиссер һәм актер А. Мартиросян (мемориаль таҡтаташ)<br> 32-се йорт - тарихсы һәм лингвист Г. Капанцян (мемориаль таҡтаташ), биолог В. Казарян, Рәсәй табип-тикшеренеүсеһе Ә.Кечек (мемориаль таҡта), рәссам Габриэль Гюрджян (мемориаль таҡтаташ)<br> 39-сы пункт - академик Мхитар Джрбашян, Эдуард Агаян <br> 42-се йорт - рәссам С. Агаджанян (мемориаль таҡта)<br> 48-се йорт - СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры Р. Манукян (мемориаль таҡтаташ)<br> == Галерея == <gallery heights=140px widths=140px class="center"> Plaque in Yerevan - Maxim Gorky has stayed in this home in 1928.jpg|Горькийға мемориал таҡта. 10-сы йорт 8 Abovyan str. Yerevan 08.jpg|Ишектәр, 8-се йорт Plaque on Abovyan Street.jpg||МО. Туманянға мемориаль таҡта Image from Armenia - July 2017 - 22.JPG|[[Гюрджян Габриель Микаэлович|Г. Гюрджян]], [[Аракелян Седрак Аракелович|С. Аракеляну]] һәм [[Капанцян Григорий Айвазович|Г. Капанцян]] месориаль таҡта Abovyan street, Yerevan 30.jpg|3-сө йорт </gallery> == Шулай уҡ ҡара == * Ереван урамдары исемлеге == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] [[Категория:Ереван урамдары]] 2zvmm3rk31or7bljozhaxwt9e101ur3 Әхмәтшина Айгөл Ғайса ҡыҙы 0 174788 1308665 1268182 2026-11-06T06:15:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308665 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әхмәтшина}} '''Әхмәтшина Айгөл Ғайса ҡыҙы''' ([[1 май]] [[1996 йыл]]) — опера йырсыһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2021)<ref>[https://oktjabr.rbsmi.ru/news/Gordost-miyakinskoy-zemli-735773/ О награждении Айгуль Ахметшиной 26.03.2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422183014/https://oktjabr.rbsmi.ru/news/Gordost-miyakinskoy-zemli-735773/ |date=2021-04-22 }}</ref>. == Биографияһы == Айгөл Әхмәтшина Ғайса ҡыҙы [[1996 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] [[Ҡырғыҙ-Миәкә]] ауылында тыуған. Милләте — башҡорт<ref>{{Cite web |url=https://smotrim.ru/video/2725999|title=«Энигма», Айгөл Әхмәтшина (07.12.2023) — Смотрим|access-date=2024-02-10|quote=|archive-date=2024-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210003422/https://smotrim.ru/video/2725999|deadlink=no}}</ref>. Алты йәшенән академик вокал менән һөнәри шөғөлләнә башлай. Уларҙың ғаиләһендә ата-әсәһе лә, олатай-өләсәһе лә йырға ғашиҡ кешеләр. Ҡырғыҙ-Миәкәлә баян буйынса ауыл музыка мәктәбен тамамлай. 12 йәшенән концерттар менән [[Италия]]ға сыға, [[башҡорт халыҡ йырҙары]]н һәм классик ариялар башҡара. Чайковскийҙың «Я ли в поле да не травушка была…» һәм Делибаның «Испан йырын» башҡара. Ҡазан дебютанты [[Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы|Аида Ғарифуллина]] менән атаҡлы Зальцбург фестивалендә лә ҡатнаша. [[2015]] йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлағандан һуң, консерваторияға уҡырға бармай, ә үҙенең педагогы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Наилә Йосопова менән шөғөлләнеүен дауам итә. Джузеппе Верди исемендәге Милан театры профессоры маэстро Дельфо Меникуччи уға педагогын алмаштырмаҫҡа кәңәш бирә. Наилә Йосопова һәр ваҡыт йырларға тейешлеген хәтеренә төшөрөп тора<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1565135-solistka-kovent-garden-aygul-akhmetshina-vystupila-v-svoey-ufimskoy-alma-mater/?clear_cache=Y Башинформ]</ref>. Һәләтле йәш йырсы бер нисә халыҡ-ара конкурстарҙа еңә. 2016 йылда Өфөлә үткән Шаляпин исемендәге I Халыҡ-ара конкурсында Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусы Айгөл Әхмәтшина «Тамашасы һөйөүе»нә лайыҡ була. Шунан башлана уның артылыштары. Бер нисә ай үтеүгә [[Мәскәү]]ҙә үткән New Opera World вокалистарҙың IV асыҡ халыҡ-ара конкурсында беренсе урын яулай. Һәм шунда йырсыны «Ковент-Гарден» Король театры кастинг-директоры Дэвид Гоуланд баһалай һәм тыңлауҙарҙың икенсе турына саҡыра. [[2017 йыл]]дың йәйендә 36 йыл йәшәп килгән һәм тәүге тапҡыр Рәсәйҙә үткән Һанс Габер исемендәге өҫтөнлөклө Belveder халыҡ-ара опера конкурсында еңгәндән һуң, Айгөл Әхмәтшинаны иң яҡшы рәсәй театрҙарының береһе — Мәскәүҙәге «Геликон-опера» театры эшкә саҡыра. Belveder конкурсын, жюриҙа гел директорҙар һәм продюсерҙар ултырғанлыҡтан, «халыҡ-ара таланттар биржаһы», тип атайҙар. Еңеүсегә приз сифатында мәскәү театрында ангажемент тәҡдим ителә, ләкин Айгөл, ҡасандыр Дмитрий Хворостовский кеүек, [[Лондон]]ды һайлай<ref>[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C+%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&path=wizard&parent-reqid=1614827897021998-1129193569096083431500180-production-app-host-man-web-yp-171&wiz_type=vital&filmId=11337334483979334155&url=http%3A%2F%2Ffrontend.vh.yandex.ru%2Fplayer%2F15968443813014743109 Видео 31 октября 2020 г.]</ref>. == Ижади ҡаҙаныштары == Айгөл Әхмәтшинаның европа сәхнәһендә танылыуы [[2019 йыл]]да француз провинцияһы Анжуҙа үткән «Opera de Bauge» халыҡ-ара фестивалендә Джоаккино Россиниҙың «Золушка» комик операһында төп партияны башҡарыуҙан башланған. 25 йәшлек Айгөл Әхмәтшинаны йыш ҡына «башҡорт Золушкаһы» тиҙәр<ref>[https://www.ufa.kp.ru/daily/26981.7/4039796/ КП Айгуль Ахметшина: «Меня не приняли в Гнесинку, а через год я уже пела в Лондоне» 24 мая 2019 г.]</ref>. {{Цитата башы}}Минең ғаиләм бай түгел, бағымсылар ярҙамында, сит тел белмәһәм дә, конкурста ҡатнашырға ҡарар иттем. Унда осҡанда, бик ҡурҡтым: бер үҙем, мине бер кем дә ҡаршыламай. Театр йырсылары менән танышҡандан һуң, шиктәрем таралды. Бөтәһе 365 кеше ине. Шулар араһынан биш йырсы ғына һайлап алынырға тейеш ине. Хатта уйламаған аҙым эшләнем, тип үкенә лә башлағайным. Әммә үттем. Мине иң йәш йырсы, «baby», тип атанылар. Һәм алдағы көндәрҙә был театр минең йортом буласағын аңланым{{Цитатаның аҙағы}} 2017 йылда Башҡортостандан тәүге йырсы Лондон Ковент-Гарден Король театрының йәштәр программаһы стажёры булып алына. Бөгөн башҡорт йырсыһы «Ковент-Гарден» Король операһы яңғыҙ башҡарыусыһы (солисы). Уның сығыштар графигы бер нисә йылға алдан төҙөлгән: [[2019]]—[[2020]] йылдарҙа ул Неаполь ҡалаһының Сан-Карло опера театрыда, Мадрид Король театрында, Һолланд милли опера һәм балет театрында, «Deutsch Oper Berlin» Берлин милли театрының Немец операһында, Рим ҡалаһында «Akademia di Santa Cecilia» театрында, Тель-Авивта Израиль операһында йырланы. Йырсы ике европа фестивалендә — Австрия Каринтияһының иҫ киткес матур урынында үткән танылған «Carinthischer Sommer» һәм Ирландияла, Уэксфорд «Wexford opera festival» опера фестивалендә ҡатнашты. «Яңы Анна Нетребко» тип йөрөтәләр Айгөл Әхмәтшинаны. 2019 йылда тыуған [[Башҡорт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә Жорж Бизеның «Кармен» операһындағы Кармен партияһын башҡарҙы һәм тәүге соло концертын бирҙе<ref>[https://ru.rbth.com/zhizn/278-russian-singer-london Как девочка из башкирской деревни покорила сцену Королевского театра Лондона 13 мая 2019 г.]</ref>.<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1565135-solistka-kovent-garden-aygul-akhmetshina-vystupila-v-svoey-ufimskoy-alma-mater/?clear_cache=Y Башинформ]</ref> [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на ҡунаҡҡа саҡырылғанда, Айгөл Әхмәтшина <!-- үҙенең аҫыл колоратур меццо-сопрано тауышы менән концертмейстер Виктория Смоленкова менән Гендель, Вивальди, Доницетти, Гардель һәм башҡа авторҙарҙың арияларын һәм йырҙарын башҡарҙы. Ул атаҡлы бас Илдар Абдразаҡов менән данлыҡлы урыҫ баритонының тыуған ҡалаһы Красноярскиҙа «Дмитрий Хворостовский һәм дуҫтары — балаларға» хәйриә концертында, сит илдәрҙә Пласидо Доминго менән дә йырланы. Йырсыны тыуған Өфө сәнғәт училищеһында ҡабул иткәндә, Айгөл Әхмәтшинаның үҫеш баҫҡыстары менән уҡытыусы Эльвира Рәхимҡолова таныштырҙы. Айгөл тамашасыны ҡыҙыҡһындырған бөтә һорауҙарға ла асыҡ һәм ентекле яуап бирҙе, һөнәри лайфхактар һәм кәңәштәр менән бүлеште, йәш коллегаларына сит ил телдәрен өйрәнергә һәм конкурстарҙа ҡатнашырға кәрәклекте әйтте, көтөлмәгән хәлдәрҙә үҙеңде тотоу буйынса ла сер менән бүлеште. Айгөл -->уҡыу йортона видеокамера һәм ике фортепиано бүләк итте. Уҡытыусы Римма Рушановна Айгөл Әхмәтшинаның сығарылышын «алтын тамамлаусылар» тип атаны. 2015 йылда — 10 ҡыҙыл диплом тапшырылған. Курсташтар барыһы ла һөнәре буйынса төрлө театрҙарҙа, концерт учреждениеларында һәм музыка мәктәптәрендә эшләй. Йырсы Мәскәүҙә Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге Музыкаль театр сәхнәһендә Бизеның «Кармен» операһында төп партияны башҡарҙы. Артабан Пермдә шул уҡ операла уйнаны. Мәскәү консерваторияһының Ҙур залында «Виртуозы Москвы» дәүләт камера оркестры оҙатыуында Айгөл Әхмәтшинаның соло концерты үтте. Концерт дирижёры Рәсәйҙә һәм донъяла танылған музыканттарҙың береһе Фабио Мастранджело булды. <ref>[https://newsbash.ru/society/culture/5768-bashkirskuyu-pevicu-aygul-ahmetshinu-provozglasili-novoy-netrebko.html 18 сентября 2019 г. ] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. "Сит илдәрҙә башҡорт халҡының «оҙон көй»өнә һоҡланалар һәм Башҡортостан тураһында [[Рудольф Нуриев]] менән [[Илдар Абдразаҡов|Илдар]] һәм [[Асҡар Абдразаҡов]] исемдәре аша беләләр. "Ковент-Гарден"да һаманға саҡлы Нуриев культы йәшәй" тип һөйләй йырсы осрашыуҙарында. Сит илдәрҙә ихлас күңелле яҡташтары Айгөлгә терәк булып тора. Билдәле Өфө бизнесмены һәм меценат Василий Пеганов һәм уның ҡатыны Татьяна, Дмитрий Хворостовский ғаиләһенең дуҫтары, Айгөлдө Хворостовскийҙың ҡатыны (элек опера йырсыһы булған) Флоранс менән таныштыра. Красноярск ҡалаһындағы хәйриә концертында Флоранс Айгөл менән бергә Жак Оффенбахтың «Сказки Гофмана» операһынан "Баркарола"ны башҡарҙы. Яңы балҡыған йондоҙҙоң иҫәбендә лондон сәхнәһендә башҡарған ролдәре: легендар режиссёр Питер Брук проектында «Кармен» операһында төп партия, шул уҡ операла Барри Коски ҡуйған Мерседес партияһы, Тонни Паппано һәм Ричард Джонс ҡуйған «Леди Макбет Мценского уезда» операһында Сонетка партияһы<ref>[https://proufu.ru/news/culture/42319-aygul_akhmetshina_ya_pervaya_v_mire_kogo_vzyali_v_korolevskiy_teatr_anglii_v_20_let/ ПроУфу. Я первая в мире, кого в Королевский театр взяли в 20 лет 19 января 2017 г.]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2021 йылдың 26 марты — [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]<ref>[https://oktjabr.rbsmi.ru/news/Gordost-miyakinskoy-zemli-735773/ О награждении Айгуль Ахметшиной 26.03.2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422183014/https://oktjabr.rbsmi.ru/news/Gordost-miyakinskoy-zemli-735773/ |date=2021-04-22 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&path=wizard&parent-reqid=1614827897021998-1129193569096083431500180-production-app-host-man-web-yp-171&wiz_type=vital&filmId=8698520467247276599 30 апреля 2019 г. «Вся Уфа» 10 мая будет выступать в Башкирском театре оперы и балета] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C+%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&path=wizard&parent-reqid=1614827897021998-1129193569096083431500180-production-app-host-man-web-yp-171&wiz_type=vital&filmId=10366622057412105179&url=http%3A%2F%2Ffrontend.vh.yandex.ru%2Fplayer%2F11515455274830414066 Видео] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%20%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&path=wizard&parent-reqid=1614827897021998-1129193569096083431500180-production-app-host-man-web-yp-171&wiz_type=vital&filmId=7076891974102306627 Сольный концерт А. Ахметшиной] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F+%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C+%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F&path=wizard&parent-reqid=1614827897021998-1129193569096083431500180-production-app-host-man-web-yp-171&wiz_type=vital&filmId=11337334483979334155&url=http%3A%2F%2Ffrontend.vh.yandex.ru%2Fplayer%2F15968443813014743109 Видео 31 октября 2020 г.] * [https://proufu.ru/news/culture/42319-aygul_akhmetshina_ya_pervaya_v_mire_kogo_vzyali_v_korolevskiy_teatr_anglii_v_20_let/ ПроУфу. Я первая в мире, кого в Королевский театр взяли в 20 лет 19 января 2017 г.] * [https://www.bashinform.ru/news/1565135-solistka-kovent-garden-aygul-akhmetshina-vystupila-v-svoey-ufimskoy-alma-mater/?clear_cache=Y Башинформ] * [https://vk.com/aigulya1may Айгуль Ахметшина ВК] * [https://newsbash.ru/society/culture/5768-bashkirskuyu-pevicu-aygul-ahmetshinu-provozglasili-novoy-netrebko.html 18 сентября 2019 г.] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.ufa.kp.ru/daily/26981.7/4039796/ КП Айгуль Ахметшина: «Меня не приняли в Гнесинку, а через год я уже пела в Лондоне» 24 мая 2019 г.] * [https://oktjabr.rbsmi.ru/news/Gordost-miyakinskoy-zemli-735773/ О награждении Айгуль Ахметшиной званием «Заслуженный артист Республики Башкортостан» 26.03.2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422183014/https://oktjabr.rbsmi.ru/news/Gordost-miyakinskoy-zemli-735773/ |date=2021-04-22 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Рәсәй опера йырсылары]] [[Категория:Башҡорт опера йырсылары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡорт опера һәм балет театры йырсылары]] [[Категория:1996 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 майҙа тыуғандар]] cco4aevoue7guxen70f0e50paolq71l Ҡурыуҙы 0 175039 1308531 1033217 2026-11-05T22:16:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308531 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡурыуҙы—''' [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] ауылындағы тау. ==Ҡурыуҙы тауы== Байназар ауылы ҡаршыһындағы был тау башында элемтә вышкаһы урынлашҡан, битләүендә Ғәтифә паркы тип исемләнгән ағаслыҡ үҫеп килә. Ә аҫтараҡ халыҡ яңы өйҙәр төҙөгән. Ҡурыуҙы тауының итәгендә ауылға терәлеп тигәндәй зыярат, Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә бағышланған обелиск урынлашҡан. ==Этимологияһы== Ҡурыуҙы тауының атамаһы Бөрйән районы ерлегендә яҙып алынған Бабсаҡ бей һәм Күҫәк бей эпосынан алынған. Борон замандарҙа Бөрйән һәм Ҡыпсаҡ ырыуҙары араһында низағ килеп сыҡҡан. Бөрйән батыры Ҡарағөләмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә. Бабсаҡ бейҙең улы Күҫәк бей атаһының ҡонон ҡайтарып, Ҡарағөләмбәтте Байназарға алып килеп, ауыл ҡаршыһындағы тауҙа ҡаҙанға һалып ҡура. Шунан бирле был тауҙың исеме Ҡурыуҙы булып ҡалған. ==Географик һүрәтләнеше== Ҡурыуҙы тауының көньяҡ-көнсығыш битләуе Байназар ауылына ҡарай. Тауҙы көнсығыш яҡлап Тәрәнуя, көнбайыштан Келәтбар уяһы сикләп тора. Ҡурыуҙы тауы төньяҡтан Арҡа яланына барып тоташа. ==Үҫемлектәр донъяһы== Ҡурыуҙы тауының башында имәнлек урынлашҡан. Тау артынан был имәнлек ҡатнаш урманға әйләнеп, яланға барып тоташа. Тауҙың ауылға ҡарап торған битләүендә элек ҡайынлыҡ булған, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ул аяуһыҙ утынға ҡырҡылған. Әлеге мәлдә тау битләүендә берәм-һәрәм генә ҡайындар үҫеп ултыра. == Һылтанмалар == *[https://nazir1965.com/tarix/babsaҡ-menәn-kүҫәk.html Бабсаҡ менән Күҫәк] *[https://web.archive.org/web/20210504155142/http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_22 Ҡурыуҙы тауы] *[https://ba.wikipedia.org/wiki/ Байназар Байназар] '''Ҡурыуҙы—''' [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] ауылындағы тау. <gallery> Ҡурыуҙы тауы.jpg Ҡурыуҙы тауының битләүе.jpg Ғәтифә паркы.jpg Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты.jpg </gallery> [[Категория:Бөрйән районы географияһы]] 0l5m5t9lylgzteyby3epgn56tkvwl3b Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы 0 175702 1308730 1300186 2026-11-06T11:46:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308730 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы''' ({{lang-ru|Абдулгалимов Давлет Мажитович}}) ([[1907]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссыһы, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/306-abdulgalimov-davlet-mazhitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдулгалимов Давлет Мажитович]</ref> == Биографияһы == Дәүләт Мәжит улы Абдулғәлимов [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]]ндә (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балаҡатай районы]]) тыуған. == Хәрби хеҙмәте == Балаҡатай район хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734727// Память народа. Абдулгалимов Давлят Мажитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721160430/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734727// |date=2021-07-21 }}</ref><ref name="1418museum.ru">[https://1418museum.ru/heroes/1914968/ Хәтер юлы. Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604144906/https://1418museum.ru/heroes/1914968/ |date=2021-06-04 }}</ref>. == Наградалары == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)<ref name="1418museum.ru"/> == Хәтер == Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белокатайский район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X</ref> һәм БР-ҙың [[Балаҡатай районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/306-abdulgalimov-davlet-mazhitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдулгалимов Давлет Мажитович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://web.archive.org/web/20210724100809/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734727/0/ Память народа. Абдулгалимов Давлят Мажитович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белокатайский район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X * [https://1418museum.ru/heroes/1914968/ Дорога памяти. Абдулгалимов Давлет Мажитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604144906/https://1418museum.ru/heroes/1914968/ |date=2021-06-04 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] e3d9lgkie7r7j2ol2x73ypce458b6u2 Абдуллин Әхәт Абдулла улы 0 175725 1308726 1283033 2026-11-06T11:38:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308726 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Абдуллин Әхәт Абдулла улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Ахат Абдуллович}}) ([[1919]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составында һуғышҡан. Лейтенант, взвод командиры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/371-abdullin-akhat-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Ахат Абдуллович]</ref>. == Биографияһы == Әхәт Абдулла улы Абдуллин [[1919 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]) [[Яңы Бишенде]] ауылында тыуған. [[1941 йыл]]да Туймазы район хәрби комиссариаты [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡыра. Яңы ойошторолған [[112-се Башҡорт атлы дивизияһы]]на билдәләнә. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составындағы 275-се кавалерия полкының 2-се эскадроны БТ<!-- По принятому в 1935 штату мехполк кавдивизии включал в себя четыре эскадрона легких танков БТ, два эскадрона плавающих танков Т-38, эскадрон танков резерва. К июню 1941 года организационно в состав каждой кавалерийской дивизии входил танковый полк, имевший четыре танковых и один броневой эскадроны — всего 64 танка БТ и 18 бронеавтомобилей. --><ref>[https://arsenal-info.ru/b/book/3485638671/44 Танковые части в кавалерии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605093056/https://arsenal-info.ru/b/book/3485638671/44 |date=2021-06-05 }}</ref> взвод командиры, лейтенант. [[1942 йыл]]дың 10 июлендә Курск өлкәһенең Тербуны ауылы эргәһендә хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://1418museum.ru/heroes/8868204/ Дорога памяти. Абдуллин Ахат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605093055/https://1418museum.ru/heroes/8868204/ |date=2021-06-05 }}</ref><ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&id=52 Братская могила в с. Тербуны]</ref>. == Хәтер == Абдуллин Әхәт Абдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0</ref> һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] [[Яңы Бишенде]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. Оҙаҡ йылдар дауамында Әхәт Абдулла улы хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен тапты. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә лейтенант Абдуллин Әхәт Абдулла улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде{{ЫС юҡ|21|07|2021}}<!-- Шайморатовсылар электрон ресурсында был хаҡта мәғлүмәт юҡ -->. Әхәт Абдуллиндың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған{{ЫС юҡ|21|07|2021}} <!-- Шайморатовсылар электрон ресурсында был хаҡта мәғлүмәт юҡ -->. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/371-abdullin-akhat-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Ахат Абдуллович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108247673/ Память народа. АБДУЛЛИН Ахат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721160847/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108247673/ |date=2021-07-21 }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/8868204/ Дорога памяти. Абдуллин Ахат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605093055/https://1418museum.ru/heroes/8868204/ |date=2021-06-05 }} * [https://arsenal-info.ru/b/book/3485638671/44 Танковые части в кавалерии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605093056/https://arsenal-info.ru/b/book/3485638671/44 |date=2021-06-05 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0 * [http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&id=52 Братская могила в с. Тербуны] * [https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&center=52.094028,38.63427&zoom=13 Мемориал] * [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] q68gr3xo4a487dg03d5j3ns26btbhdu Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы 0 175845 1308663 1301772 2026-11-06T06:12:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308663 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әхмәтшин}} '''Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы''' ([[3 июль]] [[1908 йыл]] — [[21 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия кесе лейтенанты, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ҡылыссылар взводы командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры (икеһе лә [[1943]])<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle_ Память Народа. Ахмедшина Сиразетдин Гизетдинович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607192952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle_ |date=2021-06-07 }}</ref> == Биографияһы == Сиражетдин Ғизетдин улы Әхмәтшин [[1908 йыл]]дың 3 июлендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы ауыл Советы (Дәүләкән районы)|Суйынсы ауылы]]нда тыуған.<br> [[1937 йыл]]да [[Өфө]] урман техникумын тамамлай. [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] урман хужалығында эшләй.<br> [[1942 йыл]]да Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Брянск фронты ҡаршыһындағы кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 58-се гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының ҡылыссылар взводы командиры булып хеҙмәт итә. <br> 1943 йылдың 21 ноябрендә яуҙа һәләк була (икенсе сығанаҡтар буйынса алған йәрәхәттәренән вафат була).<br> [[Белоруссия]] ССР-ы [[Гомель өлкәһе]] Бабичи ауылында ерләнә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/417-akhmedshin-sirazetdin-gizetdinovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович]</ref> == Батырлығы == Немец илбаҫарҙарына ҡаршы алып барылған һуғыш фронтында хәрби заданиеларҙы өлгөлө үтәгәне, шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle_ Приказ войскам Белорусского фронта от 31 октября 1943 г. Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607192952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle_ |date=2021-06-07 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1943]]) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) == Ғаиләһе == * Өйләнгән була.1939 йылда тыуған улы Фәрит ҡала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie84405676/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович Военный билет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608060715/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie84405676/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle |date=2021-06-08 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/417-akhmedshin-sirazetdin-gizetdinovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Ахмедшин Сиразезетдин Гизетдинович{{ref-ru}} ]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle_ Память Народа Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович. Наградной лист{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607192952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_ |date=2021-06-07 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} [[Категория:3 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:21 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] o9j951mwih0x5bzd8pdb9hqdhjfri6d Абзалов Фәтих Р. 0 175979 1308731 1303239 2026-11-06T11:48:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308731 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Абзалов Фәтих Р.''' ({{lang-ru|Абзалов Фатих Р.}}) ([[1912]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадронында отделение командиры. Сержант<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/902-abzalov-fatikh-r?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абзалов Фатих]</ref>. == Биографияһы == Фәтих Абзалов [[1912 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] Төмәнәк ауыл Советы) Райман ауылында тыуған. БАССР-ҙың Ҡандра район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Абзалов Фәтих яңы ойошторолған [[112-се Башҡорт атлы дивизияһы]] составындағы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадроны отделение командиры була. [[1942 йыл]]дың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/& Память народа. Абзалов Фатих Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723223350/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/%26/ |date=2021-07-23 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == == Хәтер == Яугир Абзалов Фәтих Р. исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0</ref> һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] Райман ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында Фәтих Абзалов хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнде. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар араһында сержант Абзалов Фәтихтең һөйәктәре лә [[Липецк өлкәһе]] Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде. Абзалов Фәтихтең исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&id=52 Братская могила в с. Тербуны]</ref><ref>[https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&center=52.094028,38.63427&zoom=13 Мемориал] </ref>. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/902-abzalov-fatikh-r?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абзалов Фатих]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/ Память народа. Абзалов Фатих Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722171002/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163294/ |date=2021-07-22 }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0 * [https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&center=52.094028,38.63427&zoom=13 Мемориал] * [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] n6yx7v19kuadqxme03xk1fn8zxwguie Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы 0 176288 1308664 1301776 2026-11-06T06:12:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308664 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы''' ([[1907 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1102-akhmetshin-akhmadulla-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Ахмадулла Ахметшинович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы [[1907 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Ишморат]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 4 декабрендә саҡырыла<ref name="Ахмадулла Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero5801052/ Ахмадулла Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201238/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero5801052/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689835/ Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202208/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689835/ |date=2021-06-24 }}</ref>. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-сы Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының 4-се эскадронында миномётсы булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 28.06.1942-11.07.1942; подразделениның 1942 йылдың 31 июлендәге 68/н номерлы приказы) менән бүләкләнә<ref name="Ахмадулла Ахметшинович" /><ref name="Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович" />. Икенсе [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] 1945 йылда бирелә<ref name="АХМЕТШИН" />. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улының батырлығы тураһында ошондай юлдар бар: {{цитата|1942 йылдың 28 июненән 11 июлгә тиклем һуғыштарҙа батырлыҡ һәм геройлыҡ күрһәтә. Ҡул гранаталары менән 17 гитлерсыны юҡ итә<ref name="Ахмадулла Ахметшинович" />.|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1942]], [[1944]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20210624202208/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689835/ Память народа. Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1102-akhmetshin-akhmadulla-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Ахмадулла Ахметшинович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/1879475/ Ахметшин Ахмадулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201829/https://1418museum.ru/heroes/1879475/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 6nfpoxp11tfdage2mhcz7k3xpzomjb7 Әмиров Ғабдулла Әмир улы 0 176822 1308649 1302311 2026-11-06T05:01:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308649 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әмиров Ғабдулла Әмир улы''' ([[1915]]—[[1945]]?) — рәссам, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы составында ҡатнаша. Сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref>[http://artsalonufa.ru/65-letiyu-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-posvyashhaetsya/ 65-летию Победы в Великой Отечественной Войне посвящается. О художниках участниках ВОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184435/http://artsalonufa.ru/65-letiyu-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-posvyashhaetsya/ |date=2021-07-09 }}</ref>. == Биографияһы == Ғабдулла Әмир улы Әмиров [[1915 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]) Аҙнағол ауылында тыуған<ref>[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]</ref>. [[1938 йыл]]да Өфө сәнғәт техникумының художество бүлеген тамамлай һәм тыуған уҡыу йортонда живопись уҡытыусыһы булып эшләй. БАССР-ҙың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә аяуһыҙ һуғыш алдынан хеҙмәт юлын башлай һәләтле рәссам. [[1939 йыл]]дан Башҡоpтостан Рәссамдар Союзы ағзаһы була. Республика һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнашҡан. [[1940 йыл]]да, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, Башҡортостан Яҙыусылар Союзы рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улына яҙыусының портретын төшөрөргә заказ бирә. Ярҙамға студент рәссам Әхмәтовты ла йәлеп итә. Һөҙөмтәлә хәҙерге көндә Мәжит Ғафури мемориаль йорт-музейында һаҡланған портрет яҙыла. == Хәрби хеҙмәте == [[1941 йыл]]дың 30 декабрендә Әмиров Ғабдулла Өфө ҡалаһы Жданов (хәҙер — Киров) районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһында хеҙмәт иткән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ Память народа. Амиров Габдулла Амирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ |date=2021-10-27 }}</ref>. Художество музейы архивында һаҡланған шәхси папкала ҡатыны Фәттәхова Әминәгә килгән ҡара хатта ошондай һүҙҙәр яҙылған була: «…һеҙҙең ирегеҙ, һалдат Әмиров Ғ. Ә., Социалистик Тыуған ил өсөн барған һуғышта [[1942 йыл]]дың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды». Хәтер китабында ла уны [[1942 йыл]]дың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды тип яҙып ҡуйғандар<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 Донесения о потерях. Печатная книга памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213142/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 |date=2021-07-09 }}</ref>. Яугир был юлы мөғжизәле рәүештә тере ҡалған тип фаразларға була. Шул уҡ папкала [[1943 йыл]] менән билдәләнгән бер нисә документ бар: сержант Ғ. Ә. Әмировҡа Белгород, Харьков, Полтава, Кременчуг ҡалаларын азат итеү алыштарында ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталин бойороғо буйынса Рәхмәт иғлан ителә. Сержант һуғыштың һуңғы йылында, [[1945 йыл]]дың 20 февралендә ҡатынына телеграмма һуға: «Тбилиси госпиталендәмен. Чебадзе, б. Сәләм. Әмир». Ошонда Ғабдулла Әмировтың тормош юлы өҙөлә. Һуғыштың ахырында һәләк булғанмы, әллә ҡаты яранан төҙәлә алмай үлгәнме — асыҡ түгел. == Ижады == [[1940 йыл]]да, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улы үҙенең студенты Әхмәтов менән хәҙерге көндә Өфө мемориаль йорт-музейында һаҡланған Мәжит Ғафури портретын яҙа. Әмиров — талант эйәһе, намыҫлы, тыйнаҡ ир-егет ине. Был турала М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан художество музейында һаҡланған ике эшенең береһе — "Автопортрет"ы һөйләй<ref>[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1944]], 10 февраль)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ |date=2021-10-27 }}</ref> * Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталиндың Рәхмәт хаты<ref>[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]</ref>. == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ Память народа. Амиров Габдулла Амирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ |date=2021-10-27 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 Донесения о потерях. Печатная книга памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213142/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 |date=2021-07-09 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ |date=2021-10-27 }} * [https://web.archive.org/web/20210709184435/http://artsalonufa.ru/65-letiyu-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-posvyashhaetsya/ 65-летию Победы в Великой Отечественной Войне посвящается. О художниках участниках ВОВ] * [https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович] * [https://1418museum.ru/heroes/31649078/ Дорога памяти. Амиров Габдулла Амирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190520/https://1418museum.ru/heroes/31649078/ |date=2021-07-09 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] rhccxanglwsjcq09f33oqiu94xcqxi3 Әлиә 0 177542 1308641 1283944 2026-11-06T04:38:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308641 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әлиә''' — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа: [[үзбәк]], [[ҡырғыҙ]], [[ҡаҙаҡ]] халыҡтары араһында киң таралыш тапҡан ҡатын-ҡыҙ исеме. == Этимологияһы == Әлиә — [[ғәрәп теле]]нән таралған ҡатын-ҡыҙ исеме. «Бөйөк» мәғәнәһен аңлата<ref>[https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 149-сы б ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }}</ref>. XI—XII быуаттарҙан башлап [[башҡорт]]тар араһында [[мосолман]] дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай<ref>{{китап |автор= З.Ғ.Ураҡсин, Э.Ф.Ишбирҙин |заглавие=«Туған тел серҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1983 й |страницы=60-сы }}</ref>. == Башҡа телдәрҙә == Алия — рус телендә ҡулланылған исем. == Билдәле шәхестәр == * [[Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы]] — (ҡаҙаҡ ҡыҙы, шулай уҡ Лиә Курумгамб Молдағулова булараҡ билдәле 25 октябрь 1925 йыл — 14 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет снайперы, 2-се Балтик буйы фронты 22-се армияһының 54-се айырым уҡсылар бригадаһы ефрейторы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң). * [[Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы]]— (25 март 1932 йыл) — СССР һәм Ҡаҙағстан ғалимы. Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы, география фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1987), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013), Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре (2014). * [[Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы]] — башҡорт шашкасыһы, Рәсәйҙең спорт мастеры.һәм илдең төп йыйылма командаһы ағзаһы. 2016 йылда Рәсәй чемпионы, 2012 йылда бронза призеры (блиц). Ҡыҙҙар араһында Европа (2002, 2007) һәм Рәсәй (2002—2010) чемпионы. Ҡыҙҙар араһында Европа беренселегенең көмөш призеры (2005, 2011, 2014)[1], күп тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. «Башнефть» клубы өсөн сығыш яһай. * [[Исҡужина Әлиә Әхтәм ҡыҙы]] — Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы<ref>[https://bashkizi.ru/articles/be-e-tyshly-ta/2018-08-10/s-n-t-k-mb-end-ya-y-yondo-778261 «Башҡортостан ҡыҙы» Сәнғәт көмбәҙендә — яңы йондоҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908164827/https://bashkizi.ru/articles/be-e-tyshly-ta/2018-08-10/s-n-t-k-mb-end-ya-y-yondo-778261 |date=2021-09-08 }}</ref> * [[Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы]] — ғалим-химик<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/88430/ Башҡорт энциклопедияһы. Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы]</ref> * [[Саматова Әлиә Марс ҡыҙы]] — [[Белорет районы]]ның 2-се [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] башҡорт мәктәбе уҡытыусыһы, яҙыусы, [[Яныбай Хамматов]] исемендәге премия лауреаты<ref>[https://ural-rb.ru/articles/m-ni-t/2019-07-12/tyu-an-ild-izge-ber-t-y-k-226853 Урал «Тыуған илдә изге бер төйәк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908162229/https://ural-rb.ru/articles/m-ni-t/2019-07-12/tyu-an-ild-izge-ber-t-y-k-226853 |date=2021-09-08 }}</ref> == Сәнғәттә == [[Әлиә (йыр)|«Әлиә» йыры]] (Б.Гәжбаев һүҙҙәре, С.Байтереков көйө). Йырҙың һүҙҙәрен [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡсанан]] [[Башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[Гүзәл Ситдиҡова]] тәржемә иткән. [[1977 йыл]]да «Алтын Орфей» фестиваленең иң яҡшы йыры тип таныла. Йырҙы башҡарыусы [[Роза Рымбаева]] гран-приға лайыҡ була. Йырсы бөтә [[СССР]]-ҙа танылыу яулай, шул уҡ йылда «Әлиә» — «Йылдың иң яҡшы йыры» тип иғлан ителә<ref>[http://old.kp.kz/populyarnye-novosti/157-culture/13590-pesne-aliya-40-let Песне «АЛИЯ» — 40 лет!]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} == Һылтанмалар == * [https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 149-сы б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }} * {{китап |автор= З.Ғ.Ураҡсин, Э.Ф.Ишбирҙин |заглавие=«Туған тел серҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1983 й |страницы=60-сы }} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре]] 9zworwh9q7qta6crsc384a4h9n27iif Әғзәм 0 177870 1308675 1253978 2026-11-06T06:38:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308675 wikitext text/x-wiki '''Әғзәм''' (Ағзам) — [[төрки телле халыҡтар]]ға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме. == Этимологияһы == Әғзәм — «бөйөк», «дәрәжәле» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref>. Был исемдең икенсе варианты — Ағзам. == Билдәле кешеләр == [[Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы]] ({{lang-ru|Сулейманов Агзам Сибагатович}}) ([[1917 йыл]] — [[18 февраль]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия рядовойы, 17-се гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, ҡылыссы. Яуҙа һәләк була. [[Гомель өлкәһе|Полесье өлкәһе]] [[Передрейка]] ауылында ([[Белоруссия]]) ерләнгән. [[Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы]] ([[19 март]] [[1909 йыл]] — [[17 февраль]] [[1995 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ике тапҡыр II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры . Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. [[Вәлиханов Әғзәм Вәлихан улы]] ([[27 февраль]] [[1927 йыл]] — [[5 октябрь]] [[2006 йыл]]) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1965—1977 йылдарҙа «[[Татнефть]]» берекмәһе начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Татар АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, Академик И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. [[Фәйзуллин Әғзәм Шакир улы]] ([[1921 йыл]] — [[19 март]] [[1984 йыл]]) — комсомол органдары эшмәкәре, [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1946 йылдан ВЛКСМ‑дың [[Өфө]] ҡала комитеты, 1947 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1953 йылдан Өфөләге 2‑се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1955 йылдан 39‑сы урта мәктәп директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1948) ордендары кавалеры. [[Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы]] (1. 01. [[1955 йыл|1955]]) — уҡытыусы, Илсекәй төп мәктәбе директоры. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның роман-герман филологияһы факультетын тамамлаған (1982). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы<ref>[http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html Мой брат Агзям Файзрахманович Фассахов — единственный сын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408093953/http://900igr.net/kartinka/pedagogika/70-letie-pobedy-na-donbasse-194943/moj-brat-agzjam-fajzrakhmanovich-fassakhov-edinstvennyj-syn-11.html |date=2023-04-08 }}</ref>. == Фамилиялар == [[Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы]] ({{lang-ru|Агзамов Гильмутдин Агзамович}}; [[1903 йыл]] — [[30 ғинуар]] [[1991 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]] (псевдоимы '''Эдуард Әғзәми'''; [[5 ноябрь]] [[1937 йыл]]) — журналистика ветераны, яҙыусы, 1961 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы, 1993 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы (1993). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|}} == Һылтанмалар == * [https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }} * {{китап |автор= З.Ғ.Ураҡсин, Э.Ф.Ишбирҙин |заглавие=«Туған тел серҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1983 й |страницы=61-се }} * [https://bashkizi.bashkortostan102.ru/archives/376-iseme-matur-kemdr-ushan.html «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909122248/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/archives/376-iseme-matur-kemdr-ushan.html |date=2021-09-09 }} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] jghql5x3sbd78hbfb7omro5u32rpcgz Абдулла (исем) 0 178163 1308725 1302333 2026-11-06T11:21:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308725 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абдулла''' — [[башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла ҡулланыла. == Этимологияһы == Абдулла исеме ғәрәп сығышына эйә һәм ул планетаның [[мосолмандар|мосолман халҡы]] араһында киң таралған. Был исем ике тамырҙан булған: «Абд» — «ҡол» һәм Алла «Алла, ул» «Алла хеҙмәтсеһе» йә «Аллаһы Тәғәлә ҡоло» тип тәржемә ителә<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref>. Мосолмандар ҡарашы буйынса был исем [[Малай (ир-бала)|малай]]ҙарға иң уңышлыларҙың береһе булып тора.<ref>[https://znachenieimeny.ru/imena/abdulla/ Абдулла]</ref> == Билдәле кешеләр == [[Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы]] ([[23 февраль]] [[1922 йыл]] — [[24 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1943]]).<br> [[Ваһапов Абдулла Ноғоман улы]]<ref>[http://veteran.burzyan.ru/wp-content/uploads/2022/05/IMG-20220321-WA00221-767x1024.jpg Последний ветеран ВОВ Вагапов Абдулла Нугуманович]</ref>''' ([[2 ғинуар]] [[1926 йыл]] — [[21 март]] [[2022 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында ҡатнашыусы (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. [[Бөрйән районы Почетлы гражданины|Бөрйән районы Почетлы гражданы]]<br> [[Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы]] ([[16 ғинуар]] [[1931 йыл]] — [[20 апрель]] [[2019 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1965—1980 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Таң (гәзит)|«Таң»]] гәзите мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитеты инструкторы, кабинет мөдире<br> [[Абдулла Әхмәт]] (тулы исеме Абдулла Сафиулла улы Әхмәтов; [[25 март]] [[1905 йыл]] — [[28 октябрь]] [[1976 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан татар яҙыусыһы, драматург һәм публицист. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.<br> [[Солтанов Абдулла Афзал улы]] ([[25 сентябрь]] [[1928 йыл]]) — үҙешмәкәр [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1996).<br> [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]] ([[10 март]] [[1896 йыл]] — [[3 декабрь]] [[1968 йыл]]) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]], партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1918—1923 йылдарҙа [[Башҡорт Хөкүмәте]] һәм [[БАССР|Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы]] хөкүмәте ағзаһы.<br> [[Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы]]; '''Ғабдулла Дәүләт''' ([[20 декабрь]] [[1894 йыл]] — [[12 декабрь]] [[1963 йыл]]) — [[Башҡорт милли хəрəкəте|башҡорт милли]] һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.<br> [[Абдулла Сурағолов]] (''Ғабдулла Сурағол улы Яугилдин''; [[1773]]—[[1845]]) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында]] 14-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик. <br> [[Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы]] ([[14 март]] [[1883 йыл]] — [[10 июнь]] [[1938 йыл]]) — ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифы комиссары, [[Башҡорт АССР-ы]]ның Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.<br> [[Кейекбирҙин Абдулла Ғәлләм улы]] ({{lang-ru|Каикбердин Абдулла Галлямович}}) ([[1914 йыл]] — [[?]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, артиллерист.<br> == Атаһының исеме == [[Вәлиев Фәрит Абдулла улы]] ([[21 июнь]] [[1952 йыл]]) — ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).<br> [[Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы]] ([[20 март]] [[1958 йыл]] — [[1 декабрь]] [[2008 йыл]]) — [[Мәскәү өлкәһе]] Эске эштәр баш идаралығы тиҙ хәрәкәт итеүсе махсус отрядының (СОБР) мөһим эштәр буйынса өлкән оперуполномоченныйы, отставкалағы милиция подполковнигы, Рәсәй Федерацияһы Геройы ([[1995]]).<br> [[Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы]] ([[27 декабрь]] [[1900 йыл]] — [[2 апрель]] [[1972 йыл]]) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949). <br> [[Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы]] ([[22 декабрь]] [[1924 йыл]] — [[6 июнь]] [[2017 йыл]]) — халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара һәм төрлө республика конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). <br> [[Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы]] ([[15 июль]] [[1916 йыл]] — [[10 декабрь]] [[1944 йыл]]) — совет-фин һуғышында 1939—1940) ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танкист, үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң).<br> [[Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы]] ([[29 декабрь]] [[1901 йыл]] — [[3 июль]] [[1996 йыл]]) — ғалим-селекционер, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|БССР Фәндәр академияһының]] почётлы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1950). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1987). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963).<br> [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] ([[2 ноябрь]] [[1895 йыл]] — [[8 декабрь]] [[1937 йыл]]) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.<br> == Фамилиялар == * [[Абдуллин Сөләймән Әйүп улы]] ([[15 август]] [[1928 йыл]] — [[11 март]] [[2002 йыл]]) — [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, [[1948]]—[[1974]] йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1986). * [[Абдуллин Риф Мөҙәрис улы]] ([[1 ғинуар]] [[1948 йыл]]) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1999—2002 йылдарҙа [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2016) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) атҡаҙанған рәссамы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1994). * [[Абдуллин Азат Хаммат улы]] ([[26 июнь]] [[1931 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2014), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1975 йылдан — КПСС ағзаһы. [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (1983), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). * [[Абдуллин Тимерйән Ғабдрахман улы]] ([[16 декабрь]] [[1926 йыл]] — [[12 август]] [[2022 йыл]]) — [[микробиология]] һәм эпидемиология өлкәһендә СССР хәрби медигы һәм ғалимы, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]], профессор, медицина хеҙмәтенең генерал-майоры. СССР Оборона министрлығының микробиология ғилми-тикшеренеү институты начальнигы (1984—1991). [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1982). * [[Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы]] ([[20 сентябрь]] [[1920 йыл]] — [[9 июль]] [[2005 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, драматург. 1947 йылдан — КПСС, 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1980) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы]] ([[29 декабрь]] [[1912 йыл]] — [[25 август]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған [[башҡорт]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. * [[Абдуллин Миннивасиҡ Ғатаулла улы]] ([[14 февраль]] [[1946 йыл]]) — ветеран-[[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]], [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1991 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, 2001 йылдан — физик культура кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент. СССР-ҙың спорт мастеры (1977). Ике тапҡыр [[СССР]], алты тапҡыр [[РСФСР]] чемпионы. * [[Абдуллин Байрас Фоат улы]] ([[1 март]] [[1951 йыл]] — [[8 май]] [[2004 йыл]]) — хәрби дирижёр, тромбонсы, композитор, педагог. Эске хеҙмәт подполковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Абдуллин Мөхәмәтғәли Усман улы]] ({{lang-ru|Абдуллин Мухаметгали Усманович}}) ([[1922]]—[[1987]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкы разведчигы<ref name="АМУ">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49859147/ Память народа. Абдуллин Мухаметгали Усманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230823035225/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49859147/ |date=2023-08-23 }}</ref>, полк батареяһының ат йөрөтөүсеһе, 1-се эскадрондың посыльныйы. Гвардия кесе сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref name="112bkd.ru">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/314-abdullin-mukhametgali-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Мухаметгали Усманович]</ref>. * [[Насир Абдуллин]] — хәрби эшмәкәр. Есаул. 14-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында]] ҡатнашыусы. * [[Абдуллин Илгиз Ғәли улы]] ([[14 июль]] [[1940 йыл]] — [[18 июль]] [[2008 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәй ғалимы һәм инженеры, [[Фән докторы|техник фәндәре докторы]] (1989), профессор (1990). Металл конструкцияларҙың коррозия-механик ныҡлығы буйынса 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары<ref>[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%B7_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Абдуллин Ильгиз Галеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128114225/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%B7_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-28 }}</ref>, 14 уйлап табыу патенты бар<ref>[https://patentdb.ru/author/1749904 Изобретатель Абдуллин Ильгиз Галеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205102328/https://patentdb.ru/author/1749904 |date=2019-12-05 }}</ref>. * [[Абдуллин Миңне]] ({{lang-ru|Абдуллин Минни}}) ([[1905]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө кавалерия полкы ҡыҙылармеецы, кавалерисы<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/898-abdullin-minni?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Минни]</ref>. * [[Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улы]]' ([[1906]] —) — 348-се Ҡыҙыл Байраҡ һәм 2-се дәрәжә Кутузов орденлы Бобруйск уҡсылар дивизияһының 1174-се уҡсылар полкы яугиры<ref>[https://1418museum.ru/heroes/1432715/ Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607111412/https://1418museum.ru/heroes/1432715/ |date=2021-06-07 }}</ref>. Ефрейтор. * [[Абдуллин Миңлеғәле Мөхәмәтғәле улы]] (23.6.1955) — спортсы. Саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000). Гастелло Н. Ф. исемендәге спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Һаңғырауҙар араһында Бөтә донъя ҡышҡы уйындарының (1983) 2 тапҡыр чемпионы (30 км ярышта һәм эстафетала) һәм бронза призёры (15 км). Европа чемпионаты (2000) чемпионы (эстафетала), көмөш призёры (15 км)<ref> {{БЭ2013|73259}}</ref>. * [[Һары Абдуллин]] ({{lang-ru|Сара Абдуллин}}; тыуған һәм үлгән йылдары билдәһеҙ) — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында]] ҡатнашыусы, [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачевты]]ң полковнигы<ref>{{ЭБЭ|77759}}</ref>. * [[Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы]] ([[24 февраль]] [[1961 йыл]]) — уҡытыусы, шағир. 2017 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы]]ның ҡыҙы. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы]] ([[28 июль]] [[1975 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[журналистика|журналисы]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. [[2020 йыл]]дың [[Июнь|июненән]] [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналының]] баш мөхәррире. [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар (2007) һәм Журналистар (2002) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref name="ЗРК" />, [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2019)<ref name="пШХ">[https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=21796 В Правительстве Башкортостана отметили лауреатов премий имени Шагита Худайбердина за лучшие произведения в области журналистики за 2019 год. 11 октября 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917064733/https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=21796 |date=2021-09-17 }}{{ref-ru}}{{V|12|01|2020}}</ref>, [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2008), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы (2018)<ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/1119197/ Башҡортостан журналисы һәм шағир ТӨРКСОЙ премияһына лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 19 февраль]{{V|19|02|2018}}</ref> һәм [[Дәүләкән районы]]ның Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019) лауреаты.[[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2023). * [[Абдуллина Лира Солтан ҡыҙы]] ([[26 ғинуар]] [[1936 йыл]] — [[15 июнь]] [[1987 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да тыуып, [[СССР]]-ҙың төрлө ҡалаларында йәшәгән һәм [[рус теле]]ндә ижад иткән [[Журналистика|журналист]] һәм [[шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. * [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] ([[5 июль]] [[1952 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1997), тыуған яҡты өйрәнеүсе, [[Башҡорт Википедияһы]] ирекмәне ([[2016 йыл]]дан)<ref>[http://www.licey123.ru/info_edu/staff/abdullina-minsulu-fayzrakhmanovna.php МБОУ СОШ «Лицей № 123». Абдуллина Минсулу Файзрахмановна]</ref>. * [[Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы]] ([[4 ғинуар]] [[1975 йыл]]) — тел белгесе, профессор (2016), филология фәндәре докторы (2010)<ref>{{БЭ2013|80173}}</ref>. * [[Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы]] ([[15 март]] [[1957 йыл]]) — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Абдуллина Олеся Вәли ҡыҙы]] (1.10.1989, {{ТыуыуУрыны|Ишембай}}) — латыш, бығаса Рәсәй спортсыһы (урыҫ һәм халыҡ-ара шашка). Блиц буйынса донъя чемпионатының бронза призеры ([[Берлин]], [[декабрь]], [[2009]]), ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса блиц буйынса Европа чемпионатының бронза призеры ([[Стокгольм]], [[Швеция]], 28-29.08.2009). Йәштәр араһында донъя чемпионы ([[2008]], [[Пекин]]), ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы ([[2007]], [[Франция]]), ҡыҙҙар араһында Беренсе Бөтә донъя интеллектуаль спорт уйындары еңеүсеһе, ҡыҙҙар араһында 4 тапҡыр Европа чемпионы. * [[Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] ([[19 февраль]] [[1930 йыл]] — [[27 февраль]] [[2002 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим- фармакологы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). * [[Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы]] ([[6 декабрь]] [[1926 йыл]]) — педагог‑методист, мәктәп дәреслектәре авторы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1977), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). == Ауылдар, ҡалалар == [[Абдулла (Ғафури районы)]] ({{lang-ru|Абдуллино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]]ндағы ауыл. <br> [[Абдулла (ҡала)]] ({{Lang-ru|Абдулино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]]ндә урынлашҡан ҡалаһы. [[Абдулла ҡала округы]]ның [[Административ үҙәк|административ үҙәге]]. <br> [[Абдулла (Ауырғазы районы)]] ({{lang-ru|Абдуллино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. <br> [[Абдулла (Мәсетле районы)]] ({{lang-ru|Абдуллино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]]ндағы ауыл. Абдулла ауыл Советы үҙәге. == Топонимикала == [[Абдулла тауы]] — [[Рәсәй]]ҙең [[Көньяҡ Урал]]дағы тау. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] q66uq8glwmj0d3sc6t802ppl0ruvpk6 TurkLang 0 178249 1308710 1253484 2026-11-06T09:51:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308710 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''TurkLang''' (Төрктел, Төркләнг) — [[Төрки телдәр]]ендә компьютер эшкәртеүе буйынса йыл һайын үткерелгән халыҡ-ара конференция. [[2013 йыл]]дан башлап үткәрелә. TurkLang конференцияның ойоштороусылары булып [[Татарстан Республикаһының фәндәр академияһы]], [[Ҡазан федераль университеты]], [[Л.Н. Гумилев исемендәге Евразия милли университеты]], [[Истамбул техник университеты]], [[Рәсәй яһалма интеллект ассоциацияһы]] тора<ref>[https://www.rfbr.ru/rffi/pdf_read/?objectId=2081613#page=19 Д.Ш. Сулейманов, О.А. Невзорова, А.Р. Гатиатуллин. Международная конференция TurkLang:становление и развитие компьютерных технологий для тюркских языков.ВЕСТНИК РФФИ. № 4 (100) октябрь–декабрь 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926164236/https://www.rfbr.ru/rffi/pdf_read/?objectId=2081613#page=19 |date=2021-09-26 }}</ref>. [[2021 йыл]]да беренсе тапҡыр Төрки Википедиялар секцияһы ойошторола. == Программа комитеты == Рәйестәштәр: Рәйес урынбаҫары: Комитет ағзалары: == Төп темалар == # Төрки телдәр өсөн формаль моделдәр # Компьютер системаларының милли локализацияһы һәм терминология # Төрки телдәрҙең электрон корпустары # Текстарҙы морфологик һәм синтаксик йәһәттән эшкәртеү системалары # Текстарҙы эшкәртеү өсөн семантик технологиялар # Машина тәржемәһе системалары һәм технологиялары # Телмәр технологиялары һәм системалары # Төрки һәм сит телдә уҡытыу өсөн интеллектуаль системалар һәм технологиялар # Төрки телдәрҙең лингвистик онтологиялары # Төрки телдәрен яңы интеллектуаль технологиялар һәм белемде эшкәртеү системаларын булдырыу өсөн нигеҙ булараҡ ҡулланыу == TurkLang 2013 == * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/TurkLang-2013-Proceedings.pdf КОМПЬЮТЕРНАЯ ОБРАБОТКА ТЮРКСКИХ ЯЗЫКОВ. Первая международная конференция: Труды. – Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2013. – 340 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926184242/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/TurkLang-2013-Proceedings.pdf |date=2021-09-26 }} ISBN 978-601-7454-85-2 == TurkLang 2014 == * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/TURKLANG14-1.pdf Proceedings of the International Conference on Turkic Language Processing (TURKLANG-2014) (Turkey, Istanbul, 6–7 November, 2014), Turkey, Istanbul, Özkaracan Matbaacılık-Bağcılarr, 2014, 135 pp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926184546/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/TURKLANG14-1.pdf |date=2021-09-26 }} == TurkLang 2015 == * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/proceedings.pdf Proc. Int. Conf. «Turkic Languages Processing: TurkLang-2015» (RF, Tatarstan, Kazan, 17-19 September, 2015), RF, Tatarstan, Kazan, Academy of Sciences of the Republic of Tatarstan Press, 2015, 488 pp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926184758/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/proceedings.pdf |date=2021-09-26 }} == TurkLang 2016 == * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/Turklang2016fin.pdf Материалы 4-ой Международной конференции по компьютерной обработке тюркских языков «TurkLang-2016», В Изв. КГТУ им. И. Раззакова, 2016, № 2(38), с. 9-130.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926184857/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/Turklang2016fin.pdf |date=2021-09-26 }} == TurkLang 2017 == * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/%D0%A2.1.pdf Пятая Международная конференция по компьютерной обработке тюркских языков «TurkLang 2017»: Труды конференции, в 2-х тт. (РФ, Татарстан, Казань, 8–21 октября, 2017), Т. 1, РФ, Татарстан, Казань, Изд. Академии наук Республики Татарстан, 2017, 300 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926185243/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/%D0%A2.1.pdf |date=2021-09-26 }} ISBN 978-5-9690-0406-1 * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/T.-2.pdf Пятая Международная конференция по компьютерной обработке тюркских языков «TurkLang 2017»: Труды конференции, в 2-х тт. (РФ, Татарстан, Казань, 8–21 октября, 2017), Т. 2, РФ, Татарстан, Казань, Изд. Академии наук Республики Татарстан, 2017, 327 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926185247/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2017/05/T.-2.pdf |date=2021-09-26 }} ISBN 978-5-9690-0407-8 == TurkLang 2018 == * [http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2019/03/Turklang-2018.pdf Шестая Международная конференция по компьютерной обработке тюркских языков «TurkLang-2018». (Труды конференции) -Ташкент: Издательско-полиграфический дом «NAVOIY UNIVERSITETI», 2018. — 390 с] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926183956/http://www.turklang.net/wp-content/uploads/2019/03/Turklang-2018.pdf |date=2021-09-26 }} == TurkLang 2019 == == TurkLang 2020 == == TurkLang 2021 == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ; Ғилми баҫмалар теҙмәһе * 2018. [https://www.rfbr.ru/rffi/pdf_read/?objectId=2081613#page=19 Д.Ш. Сулейманов, О.А. Невзорова, А.Р. Гатиатуллин. Международная конференция TurkLang:становление и развитие компьютерных технологий для тюркских языков.ВЕСТНИК РФФИ. № 4 (100) октябрь–декабрь 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926164236/https://www.rfbr.ru/rffi/pdf_read/?objectId=2081613#page=19 |date=2021-09-26 }} * 2018. [https://web.archive.org/web/20210926164949/http://ft.antat.ru/uploads/659325c628ed37a0f9-%D0%A4%D0%A2-2018-3(3).pdf Ж.Ш. Сөләйманов, О.А. Невзорова, А.Р. Гатиатуллин. «TURKLANG» ХАЛЫКАРА КОНФЕРЕНЦИЯСЕ – ТӨРКИ ТЕЛЛӘРНЕ ЭШКӘРТҮЧЕ КОМПЬЮТЕР ТЕХНОЛОГИЯЛӘРЕН ҮСТЕРҮ ДАИРӘСЕ. Фәнни Татарстан. № 3, 2018] ; Яңылыҡтар теҙмәһе * 23.09.2021 [http://tuvsu.ru/news/6928/ В ТувГУ продолжаются научные дискуссии по проблемам компьютерной обработки тюркских языков. ТувГУ. 23 сентября 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203183402/http://tuvsu.ru/news/6928/ |date=2021-12-03 }} [[Категория:Төрки телдәр]] * 20.10.2020 [http://rihll.com/news/231-18-19-oktyabrya-2020-g-v-ufe-proshla-viii-mezhdunarodnaya-konferenciya-po-komp-yuternoj-obrabotke-tyurkskih-yazykov-turklang-2020.html 18-19 октября 2020 г. в Уфе прошла VIII Международная конференция по компьютерной обработке тюркских языков TurkLang’2020.] * 19.10.2020 [http://rihll.com/news/230-18-20-oktyabrya-2020-g-v-g-ufe-prohodit-mezhdunarodnaya-konferenciya-po-komp-yuternoj-obrabotke-tyurkskih-yazykov-turklang-2020.html 18-20 октября 2020 г. в г. Уфе проходит международная конференция по компьютерной обработке тюркских языков TurkLang’2020 (программа)] [[Категория:TurkLang]] 6290t82i4cilrrgkx9mj7pb2rc85v6j Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы 0 179752 1308672 1283951 2026-11-06T06:37:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308672 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы''' ({{lang-ru|Ахатов Шаукат Нурлигаянович;}}[[14 ноябрь]] [[1922 йыл]] — [[7 декабрь]] [[2020 йыл]]) — нефть сәнәғәте эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1952—1983 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының яуаплы хеҙмәткәре: бүлек етәксеһе, идаралыҡ начальнигының етештереү буйынса урынбаҫары, баш инженер, 1970 йылдан — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған (1972), [[СССР]]‑ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977), [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Шәүкәт Нурлығаян улы Әхәтов — 1922 йылдың 14 ноябрендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Баҙытамаҡ]] ауылында тыуған. 1947 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң, Өфө нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү институтының инженеры, өлкән инженеры булып эшләй.<br> [[1952 йыл|1952]]— [[1983 йыл]]дарҙа [[Урал]]-[[Себер]] магистраль нефть үткәргестәре идаралығында: бүлек начальнигы, етештереү буйынса начальник урынбаҫары, баш инженер вазифаларын башҡара<ref name="Б.Э.">[http://bashenc.online/ba/articles/83500/ Башҡорт энциклопедияһы / Әхтов Шәүкәт Нурлығаян улы]</ref>.<br> [[1970 йыл]]дан алып идаралыҡты етәкләй, бер үк ваҡытта [[1975 йыл|1975]]—[[1995 йыл]]дарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]нда уҡыта. Әхәтов Шәүкәт ҡатнашлығында Туймазы—Өфө, Туймазы—Омск, Шкапов—Ишембай нефть үткәргестәре, Өфө—Омск, Өфө—Петропавловск нефть продукт үткәргестәр төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла<ref name="Б.Э." />.<br> [[1970 йыл|1970]]—[[1983 йыл]]дарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында Шәүҡәт Нурлығаян улы нефть һәм газ транспорты һәм һаҡлау буйынса инженер-механиктар сығарылышының дәүләт комиссияһы рәйесе була<ref>[https://resbash.ru/articles/cotsium/2020-12-18/urok-chelovecheskoy-mudrosti-1252491/ Республика Башкортостан /Урок человеческой мудрости ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019132756/https://resbash.ru/articles/cotsium/2020-12-18/urok-chelovecheskoy-mudrosti-1252491 |date=2021-10-19 }}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре == * 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.<br> * Шулай уҡ « Эксплуатация магистральных трубопроводов по транспорту нефти и газа» дәреслек һәм башҡа уҡыу ҡулланмалары төҙөүҙә ҡатнаша. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == — [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1972);<br> — [[СССР]]‑ҙың почётлы нефтсеһе (1977);<br> — СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983);<br> — [[Ленин ордены]] (1973);<br> — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1977);<br> — [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1966);<br> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83500}} * [https://ural.transneft.ru/press/articles/?id=17411/ «АО Транснефть — Урал» /Трудное счастье Шауката Ахатова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017144808/https://ural.transneft.ru/press/articles/?id=17411%2F |date=2021-10-17 }} [[Категория:14 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] h5zr8uhu3zud5lo78pe3j2xe9a9d59e Ғәлиев Сабир Ғәле улы 0 179952 1308411 1283854 2026-11-05T16:00:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308411 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәлиев Сабир Ғәле улы''' ([[15 май]] [[1931 йыл]] — [[30 ноябрь]] [[2004 йыл]]) — сайырсы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1986 йыл|1986]]) кавалеры == Биографияһы == Ғәлиев Сабир Ғәле улы [[1931 йыл]] [[15 май]]ында [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Үрге Нөгөш]] [[ауыл]]ында тыуа. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлай. [[1945 йыл]]дан алып «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле эшсеһе. [[1951 йыл|1951]] — [[1954 йыл]]дарҙа [[Совет Армияһы]]нда разведка ротаһы өлкән [[сержант]]ы. [[1955 йыл]]да [[Архангельск өлкәһе]]нең [[Архангельск]] ҡалаһында сайыр һыҙыу мастеры һәм бухгалтер һөнәренә уҡый. [[1960 йыл|1960]] — [[1963 йыл]]дарҙа сайыр һыҙыу мастеры, сайырсы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|ауыл Советы]] депутаты итеп һайлана. Тырыш хеҙмәте хөкүмәт тарафынан юғары баһалана. Күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары бар, маҡтаулы исемдәргә эйә. == Ғаиләһе == [[1955 йыл]]да Ҡүҫәпова [[Рәшиҙә (исем)|Рәшиҙә]] [[Абдрахман]] ҡыҙы менән [[ғаилә]] ҡороп, 8 [[бала]] тәрбиәләп үҫтерә. Балалары юғары һәм махсус урта белемгә эйә. Боронғо ата-бабаларының солоҡсолоҡ шөғөлөн дауам итә һәм улы Нәҙиргә тапшыра<ref>[[Таң (гәзит)|Таң гәзите]].17 ноябрь 2021 [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-17/y-sh-n-y-m-taba-bel-l-r-2586072 Йәшәүҙән йәм таба беләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212035225/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-11-17/y-sh-n-y-m-taba-bel-l-r-2586072 |date=2021-12-12 }}</ref>. == Наградалары == [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|Хеҙмәт ветераны]] (1985)<br> [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1986 йыл|1986]]),<br> «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» ([[1975 йыл|1975]])<br> «10-сы биш йыллыҡ ударнигы» ([[1980 йыл|1980]])<br> «11-се биш йыллыҡ ударнигы» ([[1986 йыл|1986]]) == Сығанаҡтар == {{Бурзянская энциклопедия|страницы =173}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Үрге Нөгөш]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Сайырсылар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] e887j3hv1di1dluwoqajwu657tf6107 Ҡонафин Шәмсетдин Сиражетдин улы 0 180040 1308508 1302258 2026-11-05T20:58:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308508 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы''' ([[1918 йыл]] — [[май]], [[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77989525/ Кунафин Шамсутдин Серажетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024143738/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77989525/ |date=2021-10-24 }}</ref> == Биографияһы == Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы Бөрйән районының Монасип ауылында 1918 йылда донъяға килә. [[1935 йыл]]да [[Байназар]] ШКМ-ның (колхозсы йәштәр мәктәбе) 5-се синыфын тамамлағас, [[колхоз]]ға статистик секретарь булып эшкә төшә. [[1937 йыл|1937]] — [[1938 йыл]]дарҙа [[ауыл хужалығы]] бүлегендә сәркәтип вазифаһын башҡара, район һаҡлыҡ кассаһында кассир була.<br> == Һуғыш юлы == Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы [[1940 йыл]]дың [[май]] айында [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына, [[Әрмәнстан]]дағы 733-сө һанлы уҡсылар полкында хеҙмәте башлана. Ошо уҡ йылдың 6 ноябрендә 733-сө уҡсылар полкын фронтҡа оҙаталар. [[8 ноябрь]] көнө фашист ғәскәрҙәре Дьяково ауылында көслө һөжүм башлай. Был һуғышта ул, ҡулбашынан ҡаты яраланыуына ҡарамаҫтан, ҡоралын ташламай, һуғышыуын дауам итә. Бер нисә тапҡыр дошман ғәскәре 733-сө уҡсылар полкын ҡамауға ала. Көнәфин Ш. С., пулеметтан фашистарҙың ҡырҡтан ашыу һалдатын һәм [[офицер]]ын юҡ итә, ҡан юғалтыуға ҡарамаҫтан, үҙенең отделениеһын ҡамауҙан ҡотҡарып алып ҡала.<br> Был хаҡта {{Цитата|1941 йылдың 8 ноябрь көнө Дьяково ауылындағые ҡаты бәрелештә иптәш Көнәфин Ш.С. ҡырҡтан ашыу һалдат һәм офицерын юҡ итә... Ике тапҡыр яраланһа ла, ул һуғышыуын дауам итә һәм уның отделениеһы ҡамауҙан сыға. Күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн иптәш Көнәфин орденға тәҡдим ителә. Полкы командиры полковник Таванцев. Өлкән политрук, комиссар Шемякин. 1941 йыл, 24 ноябрь.|}} — тип яҙылған 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш тураһындағы сайтта.<ref name="КШС">[https://veteran1945g.jimdofree.com/кунафин-шамсетдин-сиражетдинович/#:~:text=КУНАФИН%20Шамсетдин%20Сиражетдинович%2C%20год%20рождения,в%20РККА%20с%2020.05.1940%20года Кунафин Шамсетдин Сиражетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024084134/https://veteran1945g.jimdofree.com/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/#:~:text=КУНАФИН%20Шамсетдин%20Сиражетдинович%2C%20год%20рождения,в%20РККА%20с%2020.05.1940%20года |date=2021-10-24 }}</ref>.<br> 733-сө полк һалдаттары ҙур юғалтыуҙар кисерә. Немец илбаҫарҙары менән ҡаты ҡан ҡойошта Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы, контузия алып иҫһеҙ ятҡан ваҡытта, дошман ҡулына эләгә һәм лагерҙа төрлө язаларға тарттырыла.<br> Дошман лагерынан ҡотолоу өсөн ул иптәштәре менән ҡасыу планы ҡора, әммә килеп сыҡмай. Ниһайәт, үҙ аллы ҡасыу планын бойомға ашыра һәм совет ғәскәрҙәренә килеп ҡушыла. Әсирлектән ҡотолған Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы армияның махсус тикшереү үҙәгендә тикшереү үтеп, уның ил алдында намыҫы таҙа икәнлеген асыҡлана.<br> [[1944 йыл]]дың [[декабрь]] айында 733-сө уҡсылар полкы күп ҡыйратылыу арҡаһында, был полк 262-се уҡсылар полкы тип үҙгәртелә. 1943—1944 йылдарҙа Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы ошо уҡ полкта дошманға ҡаршы һуғышыуын дауам итә.<br> Немец ғәскәрҙәрен ҡыуа барып, улар [[1944 йыл]]дарҙа [[Ҡырым ярымутрауы]]н [[Германия]] армияһынан һаҡлап алып ҡалалар. [[1944 йыл]]да, [[5 май]] көнө [[Севастополь]] ҡалаһын штурмлай һәм ул хеҙмәт иткән полк фашистарҙы ҡамай. Ошо һуғышта улар дошмандың 14 контратакаһын кире ҡаға. Ҡырым өсөн барған был яуҙа Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы ҡул һуғышында немец траншеяһына барып инә һәм 5 гитлерсыны юҡ итә. Был бәрелештә күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн уға [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] бирелә.<br> Гвардия [[ефрейтор]]ы Көнәфин Шәмсетдинды миҙал менән наградлау бойороғонда ошолай юлдар бар: «[[Ҡырым]]дағы һуғышта батырлыҡ күрһәтә һәм дошман траншеяһына барып инде һәм немецтарҙы ҡыйрата. Улар тарафынан Ҡырымды азат иткәндә 5 гитлерсы үлтерелде»<ref name="КШС" />.<br> Был һуғыштарҙан һуң Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы, ҡаты яраланып, госпиталдә дауаланып сыға. Алған яраларҙан һуң хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табылғас, [[1944 йыл]]дың авгусынан санитар поезының келәт мөдире итеп тәғәйенләнә. [[1946 йыл]]дың февраленә тиклем хеҙмәтен дауам итә.<br> [[9 май]]ҙы [[Польша]]ла ҡаршылай. Немец илбаҫарҙарын тар-мар итеүҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградлана.<br> Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы [[1946 йыл]]дың февраль айында демобилизациялана. == Һуғыштан һуң == Һуғыштан һуң [[Яңы Собханғол]]да бер йыл хәрби белем дәресе уҡытҡас, Иҫке Монасипҡа ҡайта, [[колхоз]]дың бухгалтерияһында иҫәп-хисапсы була. [[Бөрйән]] [[МТС]]-ы [[1954 йыл]]да ойошторола, Ҡонафин Шәмсетдин механизаторҙар курсында уҡый. 1960 йылдарға тиклем баҫыуҙа иген ура, ә [[ҡыш]] көндәре ремонт эштәре башҡара. Тик [[һуғыш]]та алған ауыр яра тынғылыҡ бирмәгәс Ҡунафин бухгалтерлыҡ эшен тағы башҡара. Һуңынын колхоздың ревизия комиссияһына ағза итеп һайлана.<br> 1974 йылдың майында Ҡунафин Шәмсетдин Сиражетдин улы, һуғышта алған яраларҙан ауырып, 56 йәшендә вафат була. Улдары механизатор һөнәрен һайлай. Улы, Ҡунафин Хәлил, хәрби училищела уҡып, [[Тверь]] [[ҡала]]һында хеҙмәт итә, подполковник дәрәжәһенә үрләтелә .<ref>[https://ye102.ru/articles/ht/2012-06-29/batyr-iseme-onotolma-520410 Батыр исеме онотолмай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024092742/https://ye102.ru/articles/ht/2012-06-29/batyr-iseme-onotolma-520410 |date=2021-10-24 }}</ref> == Хәрби наградалары == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] * «Германияны еңгән өсөн» миҙалы == Сығанаҡтар == {{Бурзянская энциклопедия|страницы =306}} [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:Иҫке Монасип]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]][[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 1wldhbz6s0vn69cv0l2a2oanhk8a4q8 Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы 0 180622 1308727 1283968 2026-11-06T11:39:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308727 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы''' ([[4 ғинуар]] [[1975 йыл]]) — тел белгесе, профессор (2016), филология фәндәре докторы (2010)<ref>{{БЭ2013|80173}}</ref>. == Биографияһы == Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы [[Ишембай районы]]ның [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылында тыуған. 1995 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н ҡыҙыл дипломға тамамлай, хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡ ҡалаһының 21-се мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 1996» конкурсы лауреаты. 1998—2001 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында аспирантураның көндөҙгө бүлегендә белем ала, Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты. Профессор К.Ғ. Ишбаев етәкселегендә 2001 йылда «Башҡорт теленең морфонологияһы» тигән темаға кандидатлыҡ, 2009 йылда «Башҡорт телендә форма яһалыш һәм һүҙ үҙгәреш: функциональ-семантик аспект» темаһына докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлай. 1996 йылдан алып 2017 йылға тиклем Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында) ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, 2010 йылдан профессор вазифаларын башҡара, башҡорт филологияһы факультетының фән буйынса декан урынбаҫары булып эшләй. 2017 йылдан әлегәсә Башҡорт дәүләт университетының шәрҡиәт һәм башҡорт тел ғилеме кафедраһы мөдире, 2019 йылдан — башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультеты деканы<ref>[https://bashedu.ru/fakultet-bashkirskoy-filologii-vostokovedeniya-i-zhurnalistiki Факультет башкирской филологии, востоковедения и журналистики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109123743/https://bashedu.ru/fakultet-bashkirskoy-filologii-vostokovedeniya-i-zhurnalistiki |date=2021-11-09 }}</ref>. Гөлфирә Риф ҡыҙы — Башҡорт дәүләт университетындағы филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертациялар яҡлау буйынса совет (Д. 212.013.14) рәйесе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы фәнни-техник өлкә эксперты. Рәсәй Федерацияһы фән һәм юғары белем биреү министрлығының Юғары аттестация комиссияһы эксперты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында Тел ғилеме, ғәмәли лингвистика һәм мәғлүмәти технологиялар буйынса фәнни советтың ғилми сәркәтибе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры. Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығының Уҡыу-методик советы ағзаһы. Исеме «Юғары мәктәптең алтын исемдәре» китабына (2021) индерелгән. == Төп хеҙмәттәре == Фәнни тикшеренеүҙәре төрки, сағыштырма-оҡшаштырма тел ғилеме проблемаларына арналған. Г. Р. Абдуллина — 500-ҙән артыҡ ғилми-методик хеҙмәт, шул иҫәптән, 14 монография, 2 һүҙлек, 10 уҡыу ҡулланмаһы һәм дәреслек, 20 артыҡ уҡытыу-методик баҫма һәм программалар авторы. 25 мәҡәләһе инглиз телле Scopus, Web of Science журналдарында, 50-нән артыҡ мәҡәләһе Рәсәй Федерацияһы фән һәм юғары белем биреү министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тарафынан раҫланған баҫмаларҙа донъя күргән. Башҡорт телен популярлаштырыу йәһәтенән ҡулланылыусы «Сәләм», «Самоучитель по башкирскому языку», «Башҡорт теленең дактиль алфавиты», «Башҡорт теленең ым-ишара теле» мобиль ҡушымталары уның ҡатнашлығында эшләнгән. == Төп ғилми-методик баҫмалары == 1. Башҡорт теленең морфонологияһы: монография. — Өфө: Ғилем, 2000. — 84 б. (авторҙаш). 2. Башкирский язык. Морфонология: монография. — Уфа: Гилем, 2004. — 128 с. 3. Башҡорт теленең морфемикаһы, һүҙьяһалышы һәм морфонологияһы: Уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: Ғилем, 2006. — 178 с. (авторҙаш). 4. Формообразование башкирского языка: монография. — Уфа: Гилем, 2008. — 236 с. 5. Словоизменение башкирского языка: монография. — Уфа: Гилем, 2008. — 124 с. 6. Башҡорт теленең морфологияһы: уҡыу ҡулланмаһы. — Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2009. — 132 б. 7. Башҡорт теленең грамматик системаһы: форма яһалыш һәм һүҙ үҙгәреш: уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: Ғилем, 2011. — 294 б. 8. Башҡорт телендә юҡлыҡ категорияһы (функциональ-семантик анализ): монография. — Өфө: БДУ, 2012. — 106 б. (авторҙаш). 9. Вопросы формообразования и словоизменения в башкирском языке. Сб.научных статей Г. Р. Абдуллиной. — Уфа: БашГУ, 2012. — 216 с. 10. Башҡорт теле. Юғары уҡыу йорттарының филология факультеты студенттары өсөн дәреслек. — Өфө: Китап, 2012. — 616 б. (авторҙаш). 11. Башкирский язык: для русскоязычной аудитории: Учебное пособие. — Уфа: БашГУ, 2012. — 78 с. (в соавторстве). 12. Формообразовательные и словоизменительные категории в современном башкирском языке (функционально-семантический аспект): монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2013. — 332 с. 13. Морфонологические явления в словообразовательной системе современного башкирского языка // Современное состояние и перспективные векторы развития филологии, лингвистики, языкознания и коммуникативистики: Коллективная монография в 3-х томах. Т. 3 / Под науч. ред. О. П. Чигишевой. — Ростов-на-Дону: Научное сотрудничество, 2015. — С. 5-29. 14. Башкирско-русский словарь лексики одежды и украшений. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — 204 с. (в соавторстве). 15. Морфемное строение слова в башкирском и английском языках: монография. — Стерлитамак, 2016. — 168 с. (в соавторстве). 16. Отрицание и средства его выражения в башкирском языке: монография. — Стерлитамак, 2016. — 124 с. (в соавторстве). 17. Хәҙерге башҡорт теленең морфологияһы: уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: БДУ, 2016. — 108 б. 18. Прозвища в башкирском языке: монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. — 164 с.(в соавторстве). 19. Башҡорт теле грамматикаһы. I том. Фонетика, графика, алфавит, орфография, морфемика, морфонология, һүҙьяһалыш. — Өфө: Китап, 2018. — 340 бит (авторҙашлыҡта). 20. Башҡорт теле грамматикаһы. II том. Морфология. — Өфө: Китап, 2018. — 312 бит (авторҙашлыҡта). 21. Бөрйән районында солоҡсолоҡ лексикаһы (Үҫеше, хәҙерге торошо): уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: БДУ, 2018. — 80 б. (авторҙашлыҡта). 22. Сопоставительное исследование терминологического поля и профессионального дискурса в разноструктурных языках: монография . — Уфа, РИЦ БашГУ, 2019. — 120 с. (в соавторстве). 23. Эшлекле башҡорт теле: уҡыу ҡулланмаһы. Өфө: Мир печати, 2020. — 200 б. (авторҙашлыҡта). 24. Башҡорт телен уҡытыуҙа заманса мультимедиа технологиялары һәм методтары: уҡыу ҡулланмаһы. — Өфө: Самрау, 2020. — 85 б. (авторҙашлыҡта). 25. Башҡорт телендә кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы: монография. Өфө: Самрау, 2020. — 248 б.(авторҙашлыҡта). 26. Русско-башкирский словарь лексики одежды и украшений. — Уфа: Самрау, 2021. — 245 с.(в соавторстве). 27. Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса диалектологик экспедиция материалдары: ғилми-популяр баҫма. — Өфө: Самрау, 2021. — 415 бит.(авторҙашлыҡта). 28. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының фольклор текстары: ғилми-популяр баҫма. — Өфө: Самрау, 2021. — 180 бит.(авторҙашлыҡта). Ағаһы Рәфис — Стәрлетамаҡта БДУ-ның филиалында, һеңлеһе Гөлназ Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм профессиональ технологиялар колледжында белем бирә. Атаһының бер туған ағаһы, Абдулла Абдуллин — Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты — оҙаҡ йылдар тарихты уҡытҡан, мәктәп директоры булған. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү фондының попечителдәр советы рәйесе (2021)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-01-19/popechitelskiy-sovet-fonda-po-sohraneniyu-bashkirskogo-yazyka-vozglavila-gulfira-abdullina-2019775 Попечительский совет Фонда по сохранению башкирского языка возглавила Гульфира Абдуллина]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы почетлы мәғариф хеҙмәткәре (2020). * Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының «Студенттарҙың фәнни-тикшеренеү эштәрен үҫтереү өсөн» билдәһе (2012). * Рәсәй Федерацияһы Фән һәм юғары белем биреү министрлығының «Юғары мәктәптең алтын исемдәре» билдәһе (2021). * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2020). * Башҡортостан Башлығының Рәхмәте (2020). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2020), * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы (2019, 2020), * Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2021)<ref>[https://resbash.ru/news/nauka/2021-10-16/v-bashkirii-nazvali-imena-laureatov-gosudarstvennoy-premii-v-oblasti-nauki-i-tehniki-2549325 В Башкирии назвали имена лауреатов Государственной премии в области науки и техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109123743/https://resbash.ru/news/nauka/2021-10-16/v-bashkirii-nazvali-imena-laureatov-gosudarstvennoy-premii-v-oblasti-nauki-i-tehniki-2549325 |date=2021-11-09 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.anrb.ru/blog/article/4226 Абдуллина Гульфира Рифовна] * {{БЭ2013|80173}} * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-01-19/popechitelskiy-sovet-fonda-po-sohraneniyu-bashkirskogo-yazyka-vozglavila-gulfira-abdullina-2019775 Попечительский совет Фонда по сохранению башкирского языка возглавила Гульфира Абдуллина] * [https://resbash.ru/news/nauka/2021-10-16/v-bashkirii-nazvali-imena-laureatov-gosudarstvennoy-premii-v-oblasti-nauki-i-tehniki-2549325 В Башкирии назвали имена лауреатов Государственной премии в области науки и техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109123743/https://resbash.ru/news/nauka/2021-10-16/v-bashkirii-nazvali-imena-laureatov-gosudarstvennoy-premii-v-oblasti-nauki-i-tehniki-2549325 |date=2021-11-09 }} * Abdullina Gulfira Rifovna. Avrasya turkologlari sozlugu. — Ankara, 2012. — 2-ce b. [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты уҡытыусылары]] c5996uggjyqzcb6ue1ftyo8jafb8o8n Ғәлиәкбәр мәктәбе 0 181465 1308423 1283858 2026-11-05T16:12:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308423 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Ғәлиәкбәр мәктәбе |Сокращение = Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Ғәлиәкбәр филиалы |Изображение = Ғәлиәкбәр мәктәбе.jpg |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = 1917 |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 53/16/6/N/57/3/36/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 6 |lon_deg = 57 | lon_min = 3 | lon_sec = 36 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} [[Файл:1962 йылда төҙөлә.jpg|мини|1962 йылда төҙөлә]] '''Ғәлиәкбәр мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. [[Ғәлиәкбәр]] ауылында урынлашҡан. [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең филиалы == Тарихы == Ғәлиәкбәр ауылы<ref name=" Галиакберово. Башкирская энциклопедия">[http://bashenc.online/ba/articles/90200/ Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлиәкбәр.]</ref> [[Өфө губернаһы]]ның иң төпкөл ауылдарының береһе була: оло ауыл, ҡасабаларҙан 45—50, ә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан 100, [[Белорет]]тан 200 саҡырым алыҫлыҡта урынлашҡан. Революцияға тиклем ауылда 20-ләп кенә өй була. 1917 йылдың сентябрь айында Өфө мәҙрәсәһендә уҡыған мулла Хәлитов Хәмит Әнеүәр улы үҙ өйөндө балаларҙы уҡыта башлай, ә ҡыҙҙарҙы ҡатыны Сәжидә уҡыта. [[Граждандар һуғышы]] башланып, дүрт ай ғына үткәс, 1918 йылдың февраль айында уҡыу туҡтатыла. Артабан уҡыу эшен ойоштора алмайҙар. Һуғыш туҡтағас, уҡытыу-тәрбиә эшенә иғтибар итеү көсәйә. Ҡаһарманов Абдрахман Рауил улы, [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылында [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы|Әхмәтша]] хәҙрәттә уҡып белем алғандан һуң, 1923—1924 уҡыу йылы Ғәлиәкбәр ауылында уҡыта. 1929—1930 йылдарҙа [[Байғаҙы]]нан (Үҙән) ауылынан Мөхәмәтҡолов Сабирйән<ref>[https://bash.news/yuldash/yazmyshtarza-il-tarihy/25484-sabirjen-sesen-4739 Сабирйән сәсән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115185255/https://bash.news/yuldash/yazmyshtarza-il-tarihy/25484-sabirjen-sesen-4739 |date=2022-01-15 }}</ref> уҡытырға килгәс, мәсетте һорап ала. Сәғитов Хаммат һәм [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы|Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] ололарҙы уҡыта. 1938 йылда башланғыс мәктәп 7 йыллыҡ, ә 1962 йылда һигеҙ йыллыҡ итеп үҙгәртелә. Сәғитов Зәки Хаммат улы мәктәп директоры булып эш башлағас, иң беренсе мәктәп төҙөтөүҙе маҡсат итеп ҡуя, сөнки уҡыусылар мәсеттә һәм бер нисә өйҙә бүленеп уҡыйҙар. Ул ауылдың абруйлы ирҙәрен һәм уҡытыусыларҙы йыйып, Мәскәүгә хат яҙа. Шул осорҙа уҡытыусы булып эш башлаған, артабан Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы булып киткән Марат Ғизетдин улы Муллағоловтың һүҙҙәре менән әйткәндә, ете ырыу башлығы йыйылып, аҡ батшаға хат яҙған кеүек, улар ҙа Мәскәүгә хат яҙалар. Хат иғтибарһыҙ ҡалмай, РСФСР мәғариф Министрлығы мәктәп төҙөүгә туранан-тура аҡса бүлә. Бүленгән аҡсаға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, 1961-1962 йылдарҙа, бөтә ауыл кешеләрен йәлеп итеп, заманына күрә ҙур ағас мәктәп төҙөтә. Экономияланған аҡсаға мәктәпкә өр-яңы «Беларусь» тракторы һәм пилорама һатып алалар. Зәки Хаммат улының оҫта етәкселеге һәм энтузиазмы арҡаһында Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе, яҡшы үҫешкән мәктәп яны хужалығы булған, алдынғы уҡытыу-тәрбиә үҙәгенә әйләнә. Мәктәптең материаль базаһын нығытыу өсөн өҫтән бүленгәнде көтөп ултырмайҙар, пилорама һәм трактор мәктәпкә ҙур табыш сығанағы була. Ауылда берҙән-бер пилорама бөтә ауыл халҡын төҙөлөш материалы — таҡта менән тәьмин итә. Ауыл халҡының да көнкүреше яҡшыра. Мәктәптә 50-ләгән даданы булған ҡортсолоҡ эшен йәйелдерә. Мәктәптә бөтә ауылды тәьмин итерлек һуған, кәбеҫтә үҫтерелә. Йәйге хеҙмәт практикаһын малайҙар ҡортсолоҡта, ҡыҙҙар йәшелсә баҡсаһында үтә. 1982 йылда урта мәктәп асыла. 2005 йылда яңы типтағы мәктәп һалына. 2014 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы итеп үҙгәртелә. == Етәкселәре == * Солтанбаев Мирза (1936—1939) * [[Сәғитов Зәки Хаммат улы]] (1961—1965, 1971—1978, 1989-?) * [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] (1965) * Байғусҡаров Садиҡ Сәйфетдин улы (1978—1982) * Ҡаһарманов Кәрим Абдулхаҡ улы (1982—1994) * Ғәбитова (Хөснөтдинова) Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы * [[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]] (1994—2004) * Ишмөхәмәтова Сания Сабир ҡыҙы (2004 йылдан) == Уҡытыусылары, мәғариф өлкәһендә эшләүсе уҡыусылары == * Һылтанма буйынса уҡығыҙ: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]] == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = # [[Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы]] (26.05.1956), урмансы, солоҡсо, инспектор. Башҡортостан Республикаһы хайуандар донъяһын һаҡлау фондының «Урман рыцары» исемен йөрөтөүсе. # [[Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы]] (25.11.1939) — уҡытыусы, комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе. 2002—2010 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының [[Башҡортостан]] бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың 11-се һәм 12-се саҡырылыш, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш Юғары Советтары һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2009) ордендары кавалеры. Бөрйән районының почётлы гражданы. # [[Сәғитов Зәки Хаммат улы]] ([[1929]] — [[19 май]] [[1995]]) — [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы мәктәбе директоры, уҡытыусы-новатор, РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы # [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] ([[24 апрель]] [[1927 йыл]] — [[21 май]] [[2007 йыл]]) — [[уҡытыусы]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәғариф отличнигы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. # [[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]] — уҡытыусы-новатор, уҡытыусы-методист (1992), Марат Минһажетдинов исемендәге премия лауреаты (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996). # [[Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы|Хәтмуллина (Ишмөхәмәтова) Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы]] — ғалим, химия фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһы Химия-физика проблемалары институтының ғилми хеҙмәткәр. # [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы]] — [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы биология уҡытыусыһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2011). 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире, 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе, «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы кавалеры. # [[Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған малсыһы # [[Әминева Резида Рәүф ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы # [[Әминев Ағзам Яхъя улы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы # [[Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы]] — ? атҡаҙанған нефтсеһе # [[Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы]] ([[27 сентябрь]] [[1960 йыл]] — ???) — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе # [[Сәғитов Ирек Хаммат улы]] — уҡытыусы. РСФСР-ҙың Халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы # [[Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы]] ([[2 апрель]] [[1936 йыл]]—[[29 декабрь]] [[1999 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы». 1972—1977, 1980—1997 йылдарҙа район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире # [[Биккинина Заһира Ғилман ҡыҙы]] — # [[Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы|Ғәҙелшина Мөнирә Закир ҡыҙы]] — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы # [[Ҡаһарманов Рәшит Рәжәп улы]] — ? атҡаҙанған нефтсеһе # [[Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы]] (2 ғинуар 1953 йыл — ???) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001) # [[Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]] — һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» һәм II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордендары кавалеры # [[Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы һәм хәрби хеҙмәт ветераны. Отставкалағы I ранг капитаны; Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры # [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы]] (4 май 1952 йыл) — юғары квалификациялы уҡытыусы. СССР халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), «Уҡытыусы-методист» (1991), Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының 9 съезы делегаты (2001), Рәсәй Президенты гранты эйәһе (2006). # [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] ([[17 декабрь]] [[1946 йыл]]) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы. # [[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]] ([[3 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[1996 йыл|1996]]) — юғары квалификациялы математика [[уҡытыусы]]һы. РФ халыҡ мәғарифы отличнигы (1972), «Өлкән уҡытыусы» (1977), «Башҡортостан мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» # [[Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы]] ([[22 февраль]] [[1924 йыл]] — [[28 октябрь]] [[2002 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, Ӏ дәрәжә [[Дан ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы менән бүләкләнеүсе # [[Байморатов Фаяз Гәрәй улы]] ([[16 декабрь]] [[1967 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе }} == Фән өлкәһендә эшләүселәр == * [[Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы|Хәтмуллина (Ишмөхәмәтова) Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы]] * [[Шәмиғолова Алһыу Самат ҡыҙы|Шәмиғолова (Сабитова) Алһыу Самат ҡыҙы]] == Уҡыусыларҙың ҡаҙаныштары == * Аҫылғужина Гөлназ Минияр ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимиадаһында 3-сө урын (1991 йыл). Етәксе — Мөхәмәтов Ә.Ғ. * Башҡортостан уҡыусыларының бәләкәй фәндәр академияһы конкурсында 3-сө урын. 2011 йыл. Аҫылғужина Рүзилә [[Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы|Рамаҙан]] ҡыҙы. Етәксе — Мөхәмәтов Ә.Ғ.[https://nsportal.ru/vahit-muhametov Портфолио (Маҡтау ҡағыҙы)] * Башҡортостан уҡыусыларының бәләкәй фәндәр академияһы конкурсында 3-сө урын. 2012 йыл. Әминева Азалия Ғәлим ҡыҙы. Етәксе — Мөхәмәтов Ә.Ғ.<ref>[https://nsportal.ru/vahit-muhametov Портфолио (Маҡтау ҡағыҙы)]</ref> * «XIII Кейекбаев уҡыуҙары» Республика ғилми-ғәмәли конференцияһы. 2015 йыл. 1 -се урын. Мөхәмәтова Айгүзәл Әбделвәхит ҡыҙы. Етәксе — Мөхәмәтов Ә.Ғ.<ref name="Портфолио 1-се дәрәжә дипломы">[https://nsportal.ru/vahit-muhametov Портфолио (1-се дәрәжә дипломы)]</ref> * «XIII Кейекбаев уҡыуҙары» Республика ғилми-ғәмәли конференцияһы. 2015 йыл. 1 -се урын. Ғәбитова Зиләрә Хәйҙәр ҡыҙы. Етәксе — Мөхәмәтов Ә.Ғ.<ref name="Портфолио 1-се дәрәжә дипломы"/> * Әминева Наҙгөл Илфат ҡыҙы (4-се класс уҡыусыһы) (2015 йыл) — Башҡортостан уҡыусыларының бәләкәй фәндәр академияһы конкурсында 3-сө урын. Етәксеһе — Ҡаһарманова Х. А. == Видеояҙмалар == # Открытие школы в Галиакберово [https://vk.com/video25403200_170825231 Открытие школы в Галиакберово] == Традициялар == * Ғәлиәкбәр мәктәбендә йыл һайын Илдар Ғәбитов (һуғыш хәрәкәттәрендә һәләк була, Ҡаһарманлыҡ ордены менән бүләкләнә (үлгәндән һуң)) исемендәге кубок өсөн волейбол ярышы үтә. * Уҡыу йылы аҙағында алдынғыларына Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы, Сәғитов Зәки Хаммат улы исемендәге премиялар тапшырыла. == Хәтер == * Үҙе оҙаҡ йылдар эшләгән Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылындағы мәктәп стенаһына [[2018 йыл]]да [[Сәғитов Зәки Хаммат улы]] иҫтәлегенә таҡтаташ асыла<ref>[https://vk.com/album-71860880_244347300 Сәғитов Зәки Хаммат улы иҫтәлегенә таҡтаташ асыу]</ref>. * [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]]на ….йылда таҡтаташ асыла. * Хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған Илдар Зөфәр улы Ғәбитовҡа таҡтаташ ҡуйылды[[Файл:Почетлы ҡарауыл.jpg|thumb|Почетлы ҡарауыл]] == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]]. 18 октябрь 2021 [https://web.archive.org/web/20220115173124/https://bashgazet.ru/articles/ba-sa/2021-10-18/li-kb-r-r-mul-u-ysh-yyy-an-2551631 Ғәлиәкбәрҙәр мул уңыш йыйған] == Фотогалерея == <gallery perrow="12" widths="150px" heights="100px"> Файл:1980_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.png|мини|Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары, 1980 йыл Файл:1995_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.jpg|мини|1995 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары Файл:2020_йыл.jpg|мини|2020 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары 2020 йыл Файл:Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл.jpg|thumb|Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023 йыл. </gallery> == Фотогалерея. Сығарылыш уҡыусылары == <gallery> Файл:Ғәлиәкбәр мәктәбен 1988 йылда тамамлаусылар.jpg|thumb|Ғәлиәкбәр мәктәбен 1988 йылда тамамлаусылар 35 йылдан һуң осрашыуҙа. 17 июнь 2023 йыл </gallery> == Сығанаҡтар == * {{Бурзянская энциклопедия|Галиакберовская школа|страница =169}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]] f1i8xrwwxj8v56a3k0vtghq82xry9rx Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы 0 181816 1308436 1283877 2026-11-05T16:47:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308436 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы''' ([[1 декабрь]] [[1981 йыл]] — [[2015 йыл]]) — ике «Ҡаһарманлыҡ» ордены кавалеры. == Биографияһы == Данис Тимерйән улы Ғөбәйҙуллин 1981 йылдың 1 декабрендә [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1988 йылда [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер урта мәктәбе]]нең беренсе синыфына бара, уҡыуҙы уңышлы тамамлағас, Күмертау физкультура техникумында уҡып, [[Яңы Монасип мәктәбе]]ндә бер йыл эшләй. 2001 йылдың 26 майында Хәрби көстәр сафына саҡырылып, Данис Баш разведка идаралығының Махсус тәғәйенләнештәге отрядында хеҙмәт итә башлай. Ә 2002 йылдың апрелендә Төньяҡ Кавказ төбәгенә командировкаға ебәрелә. Ул Генераль штабтың төп разведка идаралығына эләгә. [[Терроризм|Террор]]ға ҡаршы күп операцияларҙа ҡатнаша. Ҡаты яраланып, госпиталдә дауалана. Чечен республикаһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн Данис Тимерйән улы ике тапҡыр «Ҡаһарманлыҡ» ордены менән бүләкләнә. Был хаҡта {{Цитата|24.05.2002 года во время выполнения разведывательно-поисковых мероприятий по обнаружению перевалочной базы боевиков группа попала в засадуВо время выполнения специальных задач по проведению контртеррористических операций был дважды ранен. Если после первого сравнительного легкого ранения, полученного в мае 2002 года, Данис достаточно быстро встал в строй, второе ранение, полученное ещё через три месяца службы, когда во время поисково-разведывательных мероприятий по обнаружению схронов и мелких разрозненных групп боевиков разведгруппа попала в засаду, оказалось слишком серьёзным – последующие четыре месяца пришлось пролежать в 3 Центральном военном клиническом госпитале им. Вишневского в г. Москве. За плечами двадцатипятилетнего Даниса Губайдуллина, судебного пристава по ОУПДС УФCСП по Республике Башкортостан уже имеются совершенные героические поступки. И две правительственные награды - два ордена Мужества. Демобилизовавшись в апреле 2003 года из армии, Данис год проработал в Ново-Мунасипской общеобразовательной школе Бурзянского района в качестве военрука. А потом решил кардинально поменять профессию. Сегодня Губайдуллин Данис Тимерьянович работает судебным приставом по ОУПДС УФCСП по РБ. И, по-прежнему, считает самыми важными такие человеческие качества, как честность, порядочность, надёжность. А в профессиональной сфере трудолюбие, исполнительность, выдержанность, и, конечно же, в первую очередь человеколюбие, на его взгляд просто необходимое для профессии судебного пристава.|}} — тип яҙылған Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль идаралыҡ суд приставтары хеҙмәте сайтында<ref>[https://r02.fssp.gov.ru/news/document20020187/?print=1 Два ордена Мужества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207135216/https://r02.fssp.gov.ru/news/document20020187/?print=1 |date=2022-02-07 }}</ref>. Әрме хеҙмәтенән һуң [[Яңы Монасип]] мәктәбендә хәрби етәксе булып эш башлай, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай. Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы 2011 йылдан Федераль суд приставтары хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы Өфө район суд приставтары бүлеге суд эшмәкәрлегенең билдәләнгән тәртибен тәьмин итеү буйынса суд приставы булып эшләй. Ике улы бар. 2015 йылда фажиғәле үлеп ҡала. == Исемен мәңгеләштереү == * Данис Тимерйән улы Ғөбәйҙуллин уҡыған Тимер мәктәбендә уның иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйылған (2017)<ref>[https://tanburz.ru/articles/kh-ter/2017-09-12/danis-b-y-ullin-iseme-m-gel-shterelde-198108 Данис Ғөбәйҙуллин исеме мәңгеләштерелде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207131813/https://tanburz.ru/articles/kh-ter/2017-09-12/danis-b-y-ullin-iseme-m-gel-shterelde-198108 |date=2022-02-07 }}</ref> * Данис Ғөбәйҙуллин исемендәге стипендия булдырыла. * Футбол буйынса Данис Ғөбәйҙуллин исҽмҽндәгҽ күсмә кубок булдырыла<ref>[http://timir.burzyan.ru/2019/05/08/ғөбәйҙуллин-данис-тимҽрйән-улы-исҽмҽ/ Ғөбәйҙуллин Данис Тимҽрйән улы исҽмҽндәгҽ күсмә кубокка дүрт ауыл командалары араһында футбол буйынса ярыш үткәрҽлдҽ]</ref>. == Сығанаҡтар == {{Бурзянская энциклопедия|Губайдуллин Данис Тимерьянович|страница=186}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [https://web.archive.org/web/20220207193017/https://tanburz.ru/articles/antiterror/2021-12-10/batyr-aryn-i-k-al-anda-onotma-yn-mine-l-tyu-an-il-2614697 Батырҙарын иҫкә алғанда онотмаһын мине лә Тыуған ил…] c3pp94896chv7zaizikagm3lp4v91v7 Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы 0 181826 1308669 1287163 2026-11-06T06:20:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308669 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Әхмәҙиева}} '''Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы''' ([[16 ғинуар]] [[1952 йыл]]) — уҡытыусы-новатор, уҡытыусы-методист (1992), Марат Минһажетдинов исемендәге премия лауреаты (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996). Учалы яҙыусылар ойошмаһы (2015), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союздары ағзаһы (2017). == Биографияһы == Әхмәҙиева (Ишмөхәмәтова) Шәһүрә Шәкир ҡыҙы 1952 йылдың 16 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. Ауылда [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|8 йыллыҡ мәктәпте]] тамамлағас, [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия училищеһы]]на уҡырға инә. Хеҙмәт юлын 1971 йылда Бөрйән районының [[Үрге Нөгөш мәктәбе]]ндә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып башлай. Артабан тормошон үҙе менән бергә Белорет педагогия училищеһын тамамлаған Учалы егете Кәтип Насип улы Әхмәҙиев менән бәйләп, Учалы районы [[Ҡәйепҡол]] башланғыс мәктәбендә эш башлай. Бер аҙҙан [[Ҡотой (Учалы районы)|Ҡотой]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп күсерәләр. Унда эшләгән дәүерҙә [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның филология факультетын ситтән тороп тамамлай. 1981—1984 йылдарҙа [[Өргөн (Учалы районы)|Өргөн]] 8 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. Башта тәрбиәсе, унан башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. 1984 йылда тормош иптәше Кәтип Насип улы [[Рысай (Учалы районы)|Рысай]] 8 йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. Йәш ғәиләгә унда бер йыл ғына эшләп өлгөрә. 1985 йылдың авгусына тиклем йәш ғаиләгә Учалы ҡалаһына күсеп килергә тура килә. Ғаилә башлығын, йәш коммунисты, [[Учалы]] ҡала партия комитетына эшкә саҡырып алалар. Шәһүрә Шәкир ҡыҙы Учалы ҡалаһының унынсы мәктәбенә башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшкә килә. 1986 йылдан башланғыс кластарҙа уҡытыусы, 1990 йылдан башланғыс кластарҙа уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1996 йылда Шәһүрә Шәкир ҡыҙын Учалы ҡалаһының 12-се мәктәбенә башланғыс кластарҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары итеп күсерәләр. 1999 йылдан ун икенсе мәктәптең уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы вазифаһын башҡара. 1996—2009 йылдарҙа 12-се лицейҙа директорҙың уҡытыу һәм тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй. == Хеҙмәт ҡаҙаныштары == Оҙаҡ йылдар башланғыс кластарҙа уҡытыу тәжрибәһе нигеҙендә Н. А. Зайцев технологияһы буйынса «Кубиктар, таблицалар ярҙамында башҡорт телендә тиҙ ваҡыт эсендә уҡырға һәм яҙырға өйрәтеү» алымдарын уйлап таба. 1993 йылдың 4 апрелендә Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты ғалимдары Шәһүрә Әхмәҙиеваның «Башҡорт телендә балаларҙы тиҙ ваҡыт эсендә уҡырға һәм яҙырға өйрәтеү» авторлыҡ программаһын хуплай. 10-сы урта мәктәп базаһында уҡытыусыларға семинарҙар үткәреү өсөн Мәғариф министрлығы тарафынан лаборатория ойошторола. Ҡаланың 10-сы балалар баҡсаһында тәжрибә майҙансығы асыла. Республика күләмендә [[Өфө]]лә, [[Сибай]]ҙа, [[Белорет]]та, [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]] һәм башҡа райондарҙа семинарҙар ойошторола. Тәҡдим иткән методик алымдары, кубик-таблицалары Мәғариф министрлығы тарафынан үҙ ваҡытында республика мәктәптәренә таратыла. Шәһүрә Әхмәҙиева асыҡ дәрестәр, оҫталыҡ дәрестәре, кластан тыш саралар, конференциялар уҙғара, педагогик эш тәжрибәһе менән бүлешә. Ул 1992 йылдан юғары категориялы уҡытыусы. 1992 йылда уҡытыусы-методист дәрәжәһенә лайыҡ була. Тынғыһыҙ, һәр саҡ алға ынтылыусан уҡытыусы «Йыл уҡытыусыһы», «Эврика» конкурстарында әүҙем ҡатнаша. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Хеҙмәт юлының башынан уҡ Шәһүрә Шәкир ҡыҙының һәр өлкәлә лә әүҙем эшләй. Ҡәйепҡол, Ҡотой һәм Өргөн мәктәптәрендә эшләгәндә мәктәптәге һәм ауылдағы барлыҡ сараларҙың да уртаһында була. Ауыл клубтарындағы, Учалы ҡалаһының мәҙәниәт йортонда, дөйөм алғанда райондың үҙ майҙанында үткәргән йәки республика кимәлендә ҡатнашҡан барлыҡ байрамдар, мәҙәни саралар уның ҡатнашлығынан башҡа үтмәй. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Беренсе]] (1995) һәм [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына]] (2002) делегат итеп һайлана. == Китаптары == * «Бөрйәнемдең тамғалы ҡарағайҙары» * «Үрге Нөгөш әүлиәһе» <!-- '''Шәһүрә Шәкир ҡыҙының иҫтәлектәренән:''' ''«…1996 йылда Яҙыусылар ойошмаһы, ҡаланың башҡорт теле уҡытыусылары, ата-әсәләр тырышлығы менән бөтөн ҡаршылыҡтарҙы еңеп, Учалы ҡалаһында башҡорт мәктәбе астыҡ. „Һеҙҙең башҡорт мәктәбенә ни бары ун ете генә бала яҙылған, ата-әсәләр балаларын һеҙгә уҡытырға бирергә теләмәй“, — тип ҡаршы төшөүселәр булһа ла, шул йылда һигеҙ беренсе класҡа балалар йыйҙыҡ. Ҙур рух күтәренкелеге, дәрт менән эш башлап ебәрҙек. Мәктәбебеҙ — гимназияға, аҙаҡ лицейға әйләнде. 12-се Башҡорт лицейы һәр саҡ алдынғылар рәтендә булды. 2013—2014 уҡыу йылында оптимизация һылтауы менән 1-се дөйөм урта белем биреү мәктәбе менән бергә ҡушып, 12-се Башҡорт лицейын бер һелтәгәндә „ерләп тә“ ҡуйҙылар. Хәҙер ул 1-се лицей тип кенә йөрөтөлә…»'' '''Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙының''' (ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, балалар яҙыусыһы, телевизион тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 1996 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] Яҙыусылар союзы ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре) '''Шәһүрә Шәкир ҡыҙына биргән ҡылыҡһырламаһы''' ''"…Һәр кешене, дөрөҫ, тыуғандан алып баҡыйлыҡҡа күскәнгә тиклем кендек ҡаны тамған, тәпәй баҫҡан йәнтөйәге, ата-әсәһе, туғандары, бергә уйнаған иптәштәре, ундағы көнитмеше — барыһы ла татлы иҫтәлектәр булып ғүмере буйы оҙатып бара. Күңел йылылығына төрөп, үҙ хәтирәләрен башҡалар менән бүлешергә ниәтләп, ҡәләмгә тотонған уҡытыусыға ни әйтәһең! «Бөрйәнемдең тамғалы ҡарағайҙары» (Учалы, 2015) баҫмаһында тауҙар ҡуйынына һыйынып ятҡан Ғәлиәкбәр ауылы та-рихында эҙ ҡалдырған абруйлы яҡташтарының — Сәғитов Әбделҡәйүм, Ғәбитов Хажимөхәмәт, Яубаҫаров Ғәни, Ишмөхәмәтов Шакир, Ҡолбаев Мөхәммәт һәм ауыл ағинәйҙәренең, өләсәйҙәрҙең тормош юлын барлау ыңғайында солоҡсолоҡ һәм бүтән кәсептәр, һынамыштар, халыҡса дауалау ысулдары, им-том, әйтем-бәйеттәр хаҡында, йәнә этнографик йәһәттән ҡыҙыҡлы ғына мәғлүмәттәр ҙә бирә.'' ''Бына шуларҙың баһаһын аңлап, ваҡытында башҡаларҙың да иҫендәгеләрен ҡағыҙға төшөрөү, китап итеп халыҡҡа еткереү — быуындарҙы быуынға ялғауҙың уңышлы бер сараһы бит. Әйтергә кәрәк, халҡыбыҙҙың киләсәге өсөн етди борсолоп, туристик маршруттар, карталар төҙөгәндә бик борондан нығынған ер-һыу атама-ларын башҡортсаға ярашлы рәсмиләштереү мәсьәләләрен дә бик ваҡытлы күтәрә Шәһүрә үҙенең публицистик яҙмаларында. «Ауылдарҙың исемдәрен боҙоп үҙгәрттереп, өнһөҙ-тынһыҙ ғына ерҙәребеҙҙе, халҡыбыҙҙың үткәнен, тарихын, рухи байлығыбыҙҙы һатабыҙ түгелме? Ғәмһеҙлектән сыға алмаһаҡ, легендаларға бай, данлыҡлы Мәсем тауыбыҙ ҙа, Шүлгәнташ мәмерйәһе „Капауай“ға әйләнгән кеүек, Максим тауы булып китеүе ихтимал», тигәндәре айырыуса киҫәтеүле яңғырай.'' ''Алдымда ятҡан йыйынтыҡта ла уның уҡытыусылыҡ булмышы ярылып ята. Киләсәктә тәртипле, изгелекле, илгә һәм кешеләргә файҙалы булып үҫерҙәр тигән өмөт менән, барыһынан да бигерәк, үҫеп килгән йәш быуында тыуған ергә, ата- бабаларыбыҙға хөрмәт һәм һөйөү тәрбиәләү маҡсатын ҡуя ул. Хәйер, «хәҙерге быуын йәштәре Уйылдан әүлиәбеҙ тураһындағы хәтирәләрҙе уҡып, оло шәхесебеҙ менән ғорурланһындар, фәһем алһындар, иманлы кешеләр булып үҫһендәр тигән ниәттә барлыҡ иҫтәлектәрҙе тупланым» тип, үҙе лә шуны раҫлай…" '''(« Ағиҙел» ИЗГЕ ҒӘМӘЛДӘРЕ — ХАЛЫҠ ХӘТЕРЕНДӘ.Рухи хазиналар. 16 НОЯБРЬ 2017)''''' --> == Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы тураһында публикациялар == * [https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,23358-shrne-haly-sn-yanany.html Шәһүрәнең халҡы өсөн янғаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220209061727/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,23358-shrne-haly-sn-yanany.html |date=2022-02-09 }} * [https://web.archive.org/web/20220208164259/https://agideljurn.ru/articles/rukhi-khazinalar/2017-11-16/izge-m-ld-re-haly-h-terend-21148 Изге ғәмәлдәре — халыҡ хәтерендә] == Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙының публикациялары == * [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=5114 ЙЫЛАН ИТЕ АШАҒАН...] == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == # Уҡытыусы-методист (1992). # Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996)<ref>[https://docs.cntd.ru/document/935101807/titles/3BQOOKD О присвоении почетного звания «Заслуженный учитель Республики Башкортостан»]</ref>. # М. X. Минһажетдинов исемендәге премия лауреаты (октябрь, 2000 йыл). # «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығы» юбилей миҙалы (24.12.2018) [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://bash.news/ru/ashkadar/halyk-pedagogikahy/57217-halyk-medicinakhy-4208 Ашҡаҙар Радиоһы. Әүлиәләр шифаһы «Халыҡ медицинаһы» 27 апрель 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208173114/https://bash.news/ru/ashkadar/halyk-pedagogikahy/57217-halyk-medicinakhy-4208 |date=2022-02-08 }} * [https://vk.com/id161599656?z=video161599656_456239049%2F31dc516e9545196140%2Fpl_wall_161599656 Нәсихәттәр] *[https://vk.com/id161599656?z=video-157530310_456239059 Нәсихәттәр] 8r0zukp2n2t9gjzrrg9r90ia2r3ep0p Ҡырым походы (1675-1676) 0 182012 1308547 1112238 2026-11-05T23:08:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308547 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡырым походы (1675—1676)''' — Рус армияһының [[Ҡырым ханлығы]]на ҡаршы походы. Походта Дон, Запорожье казактары, [[ҡалмыҡтар]] һәм стрелецтар менән бер рәттән [[Себер даруғаһы]] [[башҡорттар]]ы ҡатнаша<ref name="ВИБ">[Военная история башкир: энцикл./ [Науч.-ред. коллегия: А. З. Асфандияров (гл. ред.) и др.]. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 431 с.: ил., карты, ноты; 27 см. — Библиогр.: С. 419-423. — Указ. имен. и ст.: С. 389-418, 424-428. — 2000 экз. — ISBN 978-5-88185-076-0 (в пер.).]</ref>. == Ваҡиғалар барышы == 1675 йылдың июлендә Иван Сирко<ref name="О русском воинском искусстве">[http://xn--80aiopndlck0f.xn--p1ai/ivan-sirko-koshevoj-ataman-zaporozhskoj-sechi/ Иван Сирко — кошевой атаман Запорожской сечи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220225164557/http://xn--80aiopndlck0f.xn--p1ai/ivan-sirko-koshevoj-ataman-zaporozhskoj-sechi/ |date=2022-02-25 }}</ref>, Уң яҡ яр гетманы Дмитрий Дорошенконан Запорожье Сечеһына әйләнеп ҡайтҡас, ҡырым татарҙарының бөтә эштәре өсөн үс алыу хаҡына Ҡырым ханлығына ҡаршы поход ойоштороу эштәрен башлай. Ошо уҡ йылда воевода П. Т. Кондыревтың наказы буйынса дүрт даругаға ла [[Өфө]] ҡәлғәһенән А. М. Аничков, Д. В. Артемьев, И. В. Дерюшкин һәм М. И. Черкашенин башҡорттарға Ҡырым походында ҡатнашыуға өндәү менән йүнәлтелә. Себер даруғаһынан 57 башҡорт походҡа ҡушылырға теләк белдерә<ref name="ВИБ"></ref>. [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан даруғалары]] башҡорттары төрлө сәбәптәр арҡаһында (ҡорамалдар һатып алыу өсөн аҡса етмәүе; ҡалмыҡтарҙың һөжүм итеү хәүефе) походтан баш тарталар. Ҡырым походында ҡатнашҡан өсөн башҡорт тархандарына һәм служилый кешеләргә эш хаҡы вәғәҙә ителә<ref name="ВИБ"></ref>. Башҡорттар походҡа [[Царицын]] аша сығалар, унда фураж һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителгәс, башҡа ҡатнашыусылар (Дон казактары, 200 кеше, командующийы — ғәскәри атаман Ф. Минаев; ҡалмыҡтар, башлығы ҡалмыҡ мырҙаһы Мазан; стрелецтар, 2000 кеше, башлығы И. Ю. Леонтьев, артабан — Черкасский) менән осрашалар. Ошо уҡ йылдың көҙөндә егерме меңлек ғәскәр йыйып, Запорожье гетманы Иван Сирко өс аҙна матди һәм хәрби әҙерлектән һуң походҡа сыға<ref name="ВИБ"></ref>. Перекоп ҡәлғәһе тирәһендә ғәскәр икегә бүленә: бер өлөшө Ҡырымды баҫып ала, икенсе ҡәлғә эргәһендә ҡала<ref name="ВИБ"></ref>. Ҡырым ханлығы территорияһына [[Сиваш]] аша сығып, Иван Сирко 3-4 меңлек казак корпусы менән ярымутрау уртаһына Серегән диңгеҙе территорияһы аша бер ниндәй хәрби хәрәкәттәр башламайынса үтеп инә, сөнки уның маҡсаты Ҡырым татар дәүләтенең баш ҡалаһы — [[Баҡсаһарай]], шулай уҡ әлеге ҡала илдең сәнәғәт үҙәге лә була. Иван Сирко үҙенең ғәскәрен бер нисә корпусҡа бүлә, һәр береһендә командирҙар беркетә һәм Ҡырым ханлығын ҡыйратҡандан һуң Сиваш боғаҙына әйләнеп ҡайтырға ҡуша<ref name="О русском воинском искусстве"></ref>. Казак отрядтары Күҙле (хәҙер Евпатория) ҡәлғәһен, Ҡараһыубаҙар һәм Баҡсаһарай ҡалаларын ҡыйраталар, әммә Перекоп ҡәлғәһенә ҡайтыу юлында Ҡырым ханы Сәлим I Гирәй һөжүменә дусар булалар. Казактар дошманды ике яҡтан ҡамауға алалар һәм юҡ итәләр. Казактар барлығын белгәс, Ҡырым ханы үҙенең ярандары менән тауҙарға ҡаса. татарҙарҙың ҡайһы берҙәре уның артынан эйәрә, ҡайһы берҙәре нығытылған ҡәлғәләрҙә тороп ҡала. Самойл Величка йылъяҙмаһы буйынса, ҡалған татарҙарҙың күпселеге үлтерелә. Казактарҙың бер өлөшө татар әләмдәре аҫтында хан башы артынан юлға сыға. Иҫән ҡалған татарҙарҙан ғәскәр йыйып, хан казактарға ҡаршы һуғышҡа ынтыла. әммә казактарҙың артында татар әләмдәрен күреп, алдана, уларҙың ярҙамына өмөтләнеп, ҡаты алышҡа барып инә. Һөҙөмтәлә алданған хан әсирлектән көскә ҡотола, ә бер нисә мең татар юҡ ителә йәки әсирлеккә төшә<ref name="О русском воинском искусстве"></ref>. Еңгәндән һуң казактар бер төркөмгә берләшә һәм ял иткәндән һуң Каланчак, Ҡара үҙән, Качкари аша үтә һәм Ҡырымды ташлап сыға<ref name="ВИБ"></ref>. == Поход һөҙөмтәләре == Поход барышында ете мең христиан азат ителә. Иван Сирко [[христиандар]]ға [[Рәсәй империяһы|Рәсәйгә]] һәм [[Ҡырым]]ға барыу араһында һайлау мөмкинлеге бирә: дүрт мең кеше беренсеһен һайлай, өс меңе икенсеһен һайлай. Ҡырым походында батырлыҡ күрһәткән өсөн 52 башҡорт [[Тархан (титул)|тархан]] титулдарына эйә була<ref name="ВИБ"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [[Летопись Самойла Величка]] * [https://web.archive.org/web/20220225164557/http://xn--80aiopndlck0f.xn--p1ai/ivan-sirko-koshevoj-ataman-zaporozhskoj-sechi/ Иван Сирко — кошевой атаман Запорожской сечи] == Һылтанмалар == * Военная история башкир: энцикл./ [Науч.-ред. коллегия: А. З. Асфандияров (гл. ред.) и др.]. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 431 с.: ил., карты, ноты; 27 см. — Библиогр.: С. 419-423. — Указ. имен. и ст.: С. 389-418, 424-428. — 2000 экз. — ISBN 978-5-88185-076-0 (в пер.). [[Категория:1675 йыл]] [[Категория:Ҡырым ханлығы]] [[Категория:XVII быуат һуғыштары]] [[Категория:Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте]] a2genefooc3jg1hpdqtw3pyverct42f Ғәлекәй 0 182313 1308408 1285602 2026-11-05T15:54:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308408 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Ауыл | русское название = Ғәлекәй | оригинальное название = {{lang-ru|Галикеево}} | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordScale = | размер карты региона = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Хәйбулла районы{{!}}Хәйбулла | район в таблице = | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = снизу | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ғәлекәй''' — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]нда юҡҡа сыҡҡан ауыл. == Географик урыны == [[Аҡъюл]] ауылынан үрҙәрәк [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Урман Йылайыры йылғаһы]] үҙәнендә. == Ауыл тарихы == 1795 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә [[Аҡъюл]] 4 йортло утар булараҡ күрһәтелгән. 1816 йылда ауылда 133 кеше йәшәгән. Аҡъюл ауылы Сабаҡлы, Ғүмәр, Телеғол, Аҡбулат, ҡайып, Ирсай, Ибраһим, Бикбирҙе, Ишморат, Һарыбай, Көйөргәҙе, Наҙарғол, Йомағужа, Арыҫланғол, Ҡырғыҙ, Арыҫланғол ауылдары менән бергә Буранғолов командаһына ингән. Ауыл халҡы 18 быуат аҙағында [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Йылайыр йылғаһы]] үҙәнендә нигеҙләнгәнгә тиклем Һаҡмар йылғыһының һул ярында Һунарсы тауы итәгендә йәшәгән, унда әле лә ауыл зыяраты бар. Ишбирҙе Ишкинин (Ишемғолов), хорунжий, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, 1-се Башҡорт полкы составында һуғышып, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән наградланған. Һуғыштан һуң Ырымбур сик һыҙығын һаҡлау буйынса хеҙмәт үтә. Һуңыраҡ ул үҙенең туғандары менән Гөбөрлө йылғаһы буйында яңы [[Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Ишбирҙе]] ауылына нигеҙ һала. Был Ырымбур губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|В. А. Перовскийҙың]] 1854 йылғы 5864-се бойороғо нигеҙендә башҡарыла.<ref name="Ватандаш">[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}</ref> Бер нисә йылдан губернаторҙың 5964-се бойороғо буйынса 1857 йылдың майында Аҡъюл ауылынан Ғәлекәй Тимербай улы Яратҡолов етәкселегендә 237 кешенән торған 21 ихата күсерелә. Улар Аҡъюл ауылынан өҫтәрәк [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Урман Йылайыры йылғаһы]] үҙәнендә [[Ғәлекәй]] ауылына нигеҙ һалған. Бөгөн был ауыл юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районының бөткән ауылдары]] bptyetd3w4b03lq5iprw727mrd8p96p Ҡуйсан (Сафакүл районы) 0 182608 1308523 1283906 2026-11-05T21:58:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308523 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡуйсан''' ({{lang-ru|Куйсан}}) — [[Ҡурған өлкәһе]] [[Сафакүл районы]]ндағы юҡҡа сыҡҡан башҡорт ауылы. == Тарихы == Ҡуйсан ауылы [[1794 йыл]]да түңәрәк күл буйында барлыҡҡа килгән, уға [[Табын|Барын-Табын]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һалған була. Ҡуйсанда төпәй, өрөк, ҡалмаҡ, туҡтағол, бүтис аймаҡтары булған. Мәсет эшләгән, уны совет осоронда клуб итеп файҙаланғандар<ref>История башкирских родов. Сарт и Калмак. Том 27. — Уфа, 2017. — 456 с. — с. 435</ref>. Был ауылдан ирле-ҡатынлы Сауытовтарҙың милли кейемле фотолары С.Н. Шитованың китабында урын алған <ref>Башкирская народная одежда / С. Н. Шитова; Отв. ред. Н. В. Бикбулатов. - Уфа : Башк. изд-во "Китап", 1995. - 237,[2] с. : ил.; 27 см.; ISBN 5-295-01204-2 (В пер.) : Б. ц.</ref> Киләсәкһеҙ ауылдар тигән күренеш — [[1960]]-[[1970 йыл]]дарҙа [[СССР]]-ҙа дәүләт сәйәсәте йүнәлеше. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл тораҡ пункттары селтәре үҙгәртеп ҡорола: киләсәкһеҙ тип танылған ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «агроҡалалар» булдырыу күҙҙә тотола. Сәйәсәт халыҡты бәләкәй ауылдарҙан ҙур ауылдарға күсереүҙе һәм уларҙа ауыл халҡының төп өлөшөн, ауыл производствоһы һәм социаль-көнкүреш объекттарын туплауҙы үҙ эсенә ала<ref name=autogenerated2>''Карпунина И. Б.'' Ликвидация «Неперспективных» деревень // Историческая энциклопедия Сибири: [в 3 т.] / [[Институт истории СО РАН]]. Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009.</ref>. Ҡуйсан ауылы ла ошондай ауылдар исемлегенә индерелә, [[1963 йыл]]да уға «киләсәкһеҙ» тигән мөһөр һуғылып, халҡы башҡа ауылдарға күсерелә<ref>[https://haibh.ru/news/y-m-i-t/2021-08-07/ur-an-lk-e-bash-orttary-tamyr-aryna-to-ro-ala-2453547 Ҡурған өлкәһе башҡорттары тамырҙарына тоғро ҡала — «Хәйбулла хәбәрҙәре», 7 август, 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260109183727/https://haibh.ru/news/y-m-i-t/2021-08-07/ur-an-lk-e-bash-orttary-tamyr-aryna-to-ro-ala-2453547 |date=2026-01-09 }}</ref>. Ауыл халҡын күрше Надеждино, Субботино, Бугуй, Сөләймән ау­ылдарына тараталар<ref>История башкирских родов. Сарт и Калмак. Том 27. — Уфа, 2017. — 456 с. — с. 435</ref>. == Хәтер == Ярты быуат тиерлек ваҡыт уҙғас, Ҡуйсан халҡының вариҫтары ауылдың юҡҡа сыҡҡан нигеҙенә бергә йыйылып, шул урында иҫтәлекле билдә урынлаштыра<ref>[https://haibh.ru/news/y-m-i-t/2021-08-07/ur-an-lk-e-bash-orttary-tamyr-aryna-to-ro-ala-2453547 Ҡурған өлкәһе башҡорттары тамырҙарына тоғро ҡала — «Хәйбулла хәбәрҙәре», 7 август, 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260109183727/https://haibh.ru/news/y-m-i-t/2021-08-07/ur-an-lk-e-bash-orttary-tamyr-aryna-to-ro-ala-2453547 |date=2026-01-09 }}</ref><ref>[http://trudsaf.ru/news/novosti/pamyatnyy-znak-na-meste-ushedshey-v-nebytie-derevni-kuysanovo Памятный знак на месте ушедшей в небытие деревни Куйсаново]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * История башкирских родов. Сарт и Калмак. Том 27. — Уфа, 2017. — 456 с. �*Карпунина И. Б. Ликвидация «Неперспективных» деревень // Историческая энциклопедия Сибири: [в 3 т.] — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009. *Башкирская народная одежда / С. Н. Шитова; Отв. ред. Н. В. Бикбулатов. - Уфа : Башк. изд-во "Китап", 1995. - 237,[2] с. : ил.; 27 см.; ISBN 5-295-01204-2 (В пер.) : Б. ц. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20260109183727/https://haibh.ru/news/y-m-i-t/2021-08-07/ur-an-lk-e-bash-orttary-tamyr-aryna-to-ro-ala-2453547 Ҡурған өлкәһе башҡорттары тамырҙарына тоғро ҡала — «Хәйбулла хәбәрҙәре», 7 август, 2021] * [http://trudsaf.ru/news/novosti/pamyatnyy-znak-na-meste-ushedshey-v-nebytie-derevni-kuysanovo Памятный знак на месте ушедшей в небытие деревни Куйсаново]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ҡурған өлкәһе]] [[Категория:Сафакүл районы]] [[Категория:Юҡҡа сыҡҡан торама пункттар]] 5pd3hjiwrm3sgpbg7xkbwfplqj63jml Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы 0 182727 1308395 1217335 2026-11-05T15:05:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308395 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы''' ([[10 февраль]] [[1936 йыл]]), инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ғалим<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Гумеров_Хайдар_Сагитович Гумеров Хайдар Сагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120162722/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2025-01-20 }}</ref>. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һәм техника эшмәкәре<ref name="БЭ">{{БЭ2013|83242}}</ref>. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1984) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Хәйҙәр Сәғит улы Ғүмәров 1936 йылдың 10 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] Күгәрсен ауылында тыуа<ref name="БЭ" />. 1958 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң 1995 йылға тиклем «Мотор» ғилми производство предприятиеһында эшләй, бер үк ваҡытта 1982 йылдан алып Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. 1995 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында «Авиация двигателдәре» кафедраһы профессоры. Фәнни эшмәкәрлеге двигателдәрҙе һәм осоу аппараттарын интеграциялау проблемаларына арналған. Ғүмәров ҡатнашлығында авиация (Р13-300, Р25-300, Р95Ш, АЛ-31Ф һ.б.) һәм ракета двигателдәре, ГТЭ-10/95 энергетика ҡулайламаһы уйлап табыла, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең авиация сәнәғәте предприятиеларында етештерелә. Асыштары Башҡортостан Республикаһының осоу аппараттары двигателдәрен етештереүсе сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. Ғүмәров Х.С. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы<ref name="Гумеров">[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Гумеров_Хайдар_Сагитович Гумеров Х.С.]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1980) [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1984) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], миҙалдар менән бүләкләнгән. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының техник фәндәр өлкәһендәге С.А. Гаврилов исемендәге премия лауреаты (2014)<ref name="Гумеров" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|83242}} [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] dg7i480pb9fi3d5bx6d25debz9t4b71 Әмирханова Лилия Риф ҡыҙы 0 182807 1308650 1221950 2026-11-06T05:01:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308650 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әмирханова Лилия Риф ҡыҙы''' (18 июнь 1960 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер-системотехник, ғалим, педагог. Иҡтисад фәндәре докторы (2007), профессор (2007). == Биографияһы == Лилия Риф ҡыҙы Әмирханова 1960 йылдың 18 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1982 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө дәүләт авиация институтын]] тамамлай. Шул уҡ йылдан Өфө авиация институтында эшләй: автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы инженеры, техник кибернетика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре, аспирант, өлкән уҡытыусы, иҡтисад һәм производство менән идара итеү кафедраһы доценты, доцент, социаль-иҡтисади системаларҙа идара итеү кафедраһы профессоры<ref name="УГАТУ">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Амирханова_Лилия_Рифовна УГАТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208091257/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2024-12-08 }}</ref>. 2006 йылда «Экономико-математические методы исследования устойчивости и экономичности производства» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының менеджмент кафедраһы профессоры<ref>[https://sibac.info/author/amirhanova-liliya-rifovna Амирханова Лилия Рифовна]</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Идаралыҡтың ойоштороу структураһын камиллаштырыу өлкәһендә белгес. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — предприятиелар менән идара итеү системаһының ойоштороу структураһын проектлау алымдарын эшләү, прогнозлау ысулдарын эшләү. 180-дән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған. Ғилми хеҙмәттәре предприятиелар эшмәкәрлегенең иҡтисади күрһәткестәрен прогнозлау ысулдарын, ресурстарҙы һөҙөмтәле файҙаланыу моделдәрен эшләүгә арналған. 2 иҡтисад фәндәре кандидаты әҙерләгән<ref name="УГАТУ" />. == Хеҙмәттәре == — Активные формы обучения : Учебно-методич. пособие : Для студентов всех спец. ун-та, преподавателей, науч. сотрудников, аспирантов. Өфө, 1997 (авторҙаш) — Обеспечение устойчивости и экономичности производственной деятельности предприятия. М., 2005; — Современный инструментарий оценки конкурентоспособности вуза на основе процессно-ориентированного подхода: Монография. Өфө, 2015 (авторҙаш)<ref>{{БЭ2013|82677}}</ref>. — Об одном подходе к оптимизации количества предприятий в составе холдинга // Вестник Уфимского государственного авиационного технического университета. — 2005. — Т. 6, № 2. Амирханова Лилия Рифовна. — Оптимизация структуры капитала компании. Амирханова Лилия Рифовна. Өфө, 2017<ref>[https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009504345/ НЭБ] </ref> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241208091257/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 УГАТУ] * {{БЭ2013|82677}} * [https://sibac.info/author/amirhanova-liliya-rifovna Амирханова Лилия Рифовна] * [https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009504345/ НЭБ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] p8wlnfrbckumjp9qntk7hld67bjbicp Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы 0 182835 1308657 1210767 2026-11-06T05:52:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308657 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы''' (18 февраль 1941 йыл, Өфө – 22 февраль 2001 йыл, Өфө) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Башҡортостан Республиканың Дәүләт премия лауреаты (1999)<ref name="УГАТУ Ахмедзянов">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Ахмедзянов_Альберт_Мухаметович УГАТУ Ахмедзянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429080340/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-04-29 }}</ref><ref>{{БЭ2013|82628}}</ref>. == Биографияһы == Альберт Мөхәмәт улы Әхмәтйәнов 1941 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1963 йылда Өфө авиация институтын (Өфө дәүләт авиация техник университетын) тамамлай. 1968 йылда - кандидатлыҡ, 1978 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. Институтты тамамлағас, унда эшләргә ҡала: 1976-1979 йылдарҙа - авиация двигателдәре факультеты деканы, 1980 йылдан - авиация двигателдәрен проектлау һәм һынау кафедраһы мөдире, 1983-2001 йылдарҙа - авиация двигателдәре кафедраһы мөдире<ref name="Ахмедзянов А. М.">[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Ахмедзянов_Альберт_Мухаметович Ахмедзянов А. М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105044053/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-05 }}</ref>. 2001 йылдың 22 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Капиталь техник системаларҙың термогазодинамик процестарының математик моделен әҙерләү өлкәһендә ғилми мәктәп ойоштороуға етәкселек итә. Мәғлүмәт технологиялары уйлап табыу, индереү; традицион булмаған энергия үҙгәрткестәрен ҡулланыу базаһында яңы энергия һәм ресурстарҙы һаҡлаусы, экологик яҡтан таҙа технологиялар әҙерләү һәм производствоға индереү мәсьәләләрен комплекслы хәл итеү менән шөғөлләнә. Ил предприятиеларында һәм конструкторҙар бюроларында индерелгән двигателдәрҙе автоматлаштырылған проектлау системаһын эшләгән. Альберт Мөхәмәт улы ҡатнашлығында газ турбиналы ҡоролма уйлап табылған. Уйлап табыуҙарға 2 авторлыҡ таныҡлығы бар. 180 баҫма ғилми хеҙмәт авторы<ref name="Ахмедзянов А. М." />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре<ref name="Ахмедзянов А. М." /> == — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994) — Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). — Башҡортостан Республиканың Дәүләт премия лауреаты (1999). == Хеҙмәттәре<ref>{{БЭ2013|82628}}</ref> == * Диагностика состояния ВРД по термогазодинамическим параметрам. М., 1983 (авторҙаш); * Принципы эквивалентности в технике и жизни. М., 1996 (авторҙаш); * Проектирование авиационных газотурбинных двигателей. М., 2000 (авторҙаш). == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200105044053/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ахмедзянов А. М.] * {{БЭ2013|82628}} * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Ахмедзянов_Альберт_Мухаметович УГАТУ Ахмедзянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429080340/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-04-29 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] bdw00fbevkraua5u9m50ecp1nxp7wqf Ғәзизов Таһир Хәсән улы 0 182976 1308404 1270013 2026-11-05T15:37:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308404 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәзизов Таһир Хәсән улы''' ([[12 сентябрь]] [[1935 йыл]]—[[28 ноябрь]] [[2010 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]]. Химия фәндәре докторы (1986). Акробат Юнир Хәсән улы Ғәзизовтың ағаһы<ref name="БЭ">{{БЭ|84139}}</ref>. == Биографияһы == Таһир Хәсән улы Ғәзизов 1935 йылдың 12 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуа. [[1962 йыл]]да [[Ҡазан университеты]]н тамамлағандан һуң<ref>[https://burzyanmuseum.jimdofree.com/история-района/история-школы-с-старосубхангулово/история-школы-с-старосубхангулово/ История школы с.Старосубхангулово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226032759/https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D1%81-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D1%81-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE/ |date=2022-12-26 }}</ref> Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан ғилми үҙәгенең А.Е.Арбузов исемендәге Органик һәм физик химия институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан фәнни үҙәгенең Органик һәм физик химия институты) эшләй: 1973 йылдан алып — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр, 1992—2002 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек начальнигы<ref name="БЭ" />. Таһир Ғәзизов Арбузовтың донъяла билдәле булған ҡатмарлы реакцияһының механизмын асыҡлау һәм уның йүнәлеш сиктәрен билдәләү мәсьәләләре буйынса фосфорорганик берләшмәләр химияһы проблемаһын хәл итә<ref name="Общественно-политическая газета «Республика Татарстан»">[https://rt-online.ru/p-rubr-nau-31902/ Вариации на арбузовскую тему] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250612194318/https://rt-online.ru/p-rubr-nau-31902/ |date=2025-06-12 }}</ref>. Арбузов реакцияһы өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең, [[Украина]]ның, [[Англия]]ның, [[Германия]]ның, [[Польша]]ның, [[АҠШ]]-тың, [[Франция]]ның, [[Япония]]ның байтаҡ күренекле ғалимдары эшләй. Ләкин бер кемгә лә реакция механизмдары серҙәрен асыу һәм тулы күләмдә аңлатыу мөмкин булмай. Донъялағы был проблеманы хәл итеү өҫтөндә 25 йылдан ашыу дауамында Ғәзизов бәләкәй генә хеҙмәткәрҙәр төркөмө менән эшләй<ref name="Общественно-политическая газета «Республика Татарстан»" />. == Фәнни тикшеренеүҙәре == Фәнни хеҙмәттәре фосфорорганик берләшмәләр химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә арналған. Үҙенең тикшеренеүҙәре һәм күп һанлы әҙәбиәтте тәнҡит күҙлегенән анализлау һөҙөмтәләре нигеҙендә ул Арбузовтың әлеге ваҡытта билдәле булған классик һәм классик булмаған реакция төрҙәрен берләштереүсе һәм тасуирлаусы дөйөм схема тәҡдим итә, уның йүнәлеш сиктәрен билдәләй. Схемаға ярашлы яңы реакцияларҙы анализлау һуңғы продукттарҙы фаразларға һәм уларҙы үткәреү өсөн оптималь шарттар һайларға мөмкинлек бирә<ref name="Общественно-политическая газета «Республика Татарстан»" />. Ғәзизов тарафынан 3 валентлы фосфор кислоталарының эфирлы һәм ангидридлы сығарылмаларының төрлө электрофил берләшмәләр менән реакцияларының дөйөм законлыҡтары асыҡлана һәм Арбузов реакцияһының билдәле төрҙәре системаға һалына. Ғәзизов спирттарҙы, фенолдарҙы, меркаптандарҙы һәм аминдарҙы һайлап фосфорлаштырыуҙың яңы ысулын эшләй, фосфорит кислотаһының элек мөмкин булмаған трет-бутил эфирҙарын синтезлай, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшерә, яңы юғары һөҙөмтәле биологик актив фосфорорганик берләшмәләр ала. Ғәзизов тарафынан таж һымаҡ зарядһыҙланыуҙың химик реакциялар тиҙлегенә һәм уларҙың йүнәлешенә тәьҫире өйрәнелә, уны химия сәнәғәте предприятиелары ағынты һыуҙарын таҙартыу процесында файҙаланыу мөмкинлеге күрһәтелә<ref name="БЭ" />. 170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 19 уйлап табыу авторы. 2010 йылдың 28 ноябрендә [[Ҡазан]]да вафат була. == Төп хеҙмәттәре == * Проблемы научного обеспечения агропромышленного комплекса. Казань, 1994; * Реакция Арбузова. Казань, 2003. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|84139}}{{V|9|09|2022}} [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Химиктар]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] aqvf8sckfuw2hmoir0zaaprp4s8pqk3 Ҡалашты (Белорет районы) 0 183979 1308446 1284450 2026-11-05T17:29:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308446 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Ҡалашты | оригинальное название = {{lang-ru|Калышта, Калашлино}} | герб = |lat_deg = |lon_deg = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Белорет районы | район в таблице = Белорет районы | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Ноҡат ауыл Советы (Белорет районы) | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = XIX башында | первое упоминание = 1795<ref name="Х.">{{китап |автор= Ф.Хисаметдинова |заглавие=«Башкирская ойкономия XVI—XIX вв.» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1991 й |страницы=325-се б. }}</ref> | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | милли состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = }} '''Ҡалашты''' ({{lang-ru|Калышта, Калашлино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы бөткән ауыл. [[Ноҡат]] ауыл Советына ҡараған. [[1969 йыл]]дан һуң Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу материалдарына инмәй<ref name="К.">[http://bashenc.online/ru/articles/107948 Башкирская энциклопедия / д. Калашта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Географик урыны == [[Ҡалашты]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәгенән ([[Белорет]]) — 166 км. == Тарихы == [[XVIII быуат]] аҙағында [[Нуғай даруғаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Ҡатай улусы башҡорттары [[Ҡалашты]] йылғаһы буйында шул исемдәге ауылға үҙ ерҙәрендә нигеҙ Һала. Рәсми документтарҙа (V рәүиз)) [[1795 йыл]]да теркәлгән<ref name="Х." />. Артабан [[Рәүәт (Кесе Инйәр ҡушылдығы)|Рәүәт йылғаһы]] буйына бүленеп сыҡҡаны ла Ҡалашты (Ҡалашлы) тип аталған<ref name="Л.С.">[https://inzer-belor.ucoz.ru/index/shel_strane_inzerskij_les/0-5 Инйәр ауыл советы. Л. Сударчикова «Илгә — Инйәр урманы»{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926175225/https://inzer-belor.ucoz.ru/index/shel_strane_inzerskij_les/0-5 |date=2020-09-26 }}</ref>. Тарихсы ғалим [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әнүәр Әсфәндиәров]] мәлүмәттәре буйынса, XIX быуат башына ошондай уҡ исемле ике ауыл булған, уларҙа 21 йорт булып, 158 кеше көн иткән. Һуңғылары [[Айыс]] ауылы халҡы менән туған булған. Өс ғаилә Айысҡа күскән. Халыҡ ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Йәйгеһен Ҡыҙмалбаш, Әүкә буйҙарындағы йәйләүҙәрҙә күсенеп йөрөйҙәр. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында ике ауылда йәшәүселәр — 152 кеше. Улар 90 ат, 60 һыйыр, 220 һарыҡ, 140 кәзә, 50 солоҡ тура тотҡан. Игенселек менән шөғөлләнмәгәндәр — тәбиғәт һәм климат шарттары тап килмәгән<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.109</ref>. Ауыл 1922 йылда ойошторолған [[Инйәр урман сәнәғәте хужалығы]]на<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/85095/ Башҡорт энциклопедияһы/ Инйәр урман сәнәғәте хужалығы]</ref> ҡараған. 1954 йылға тиклем 14 ауыл — [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]], [[Ҡаҙмаш]], [[Рәмәште (ауыл)|Рәмәште]], [[Түбәнге Мәнәү|Мәнәү]], [[Рәүәт (Белорет районы)|Рәүәт]], [[Түбәнге Төлмәй]], [[Ноҡат]], Бәләғош, [[Берештамаҡ]], [[Асы (Белорет районы)|Асы]], [[Соран]], Ҡалашты, [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]], Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә. Ҡалашты, Белорет районының байтаҡ урмансылар ауылы кеүек үк, юҡҡа сыҡҡан<ref name="Л.С." />. Башҡорттар йәшәгән. Халҡы: 1939 йылда 92 кеше , 1959 йылда — 70 кеше, 1961 йылда — 72 кеше, 1969 йылда — 7 кеше йәшәй<ref name="К." />. == Билдәле шәхестәре == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|107948|Калышта}}{{V|13|06|2022}} * {{ИСДБ|страница=109}} * [https://web.archive.org/web/20200926175225/https://inzer-belor.ucoz.ru/index/shel_strane_inzerskij_les/0-5 Инйәр ауыл советы. Илгә — Инйәр урманы{{ref-ru}}] * {{китап |автор= Ф.Хисаметдинова |заглавие=«Башкирская ойкономия XVI—XIX вв.» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1991 й |страницы=325-се б. }} {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районының бөткән ауылдары]] s92flq44eqnbrxyeubty6fms899rkh1 Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы 0 184051 1308624 1187500 2026-11-06T03:43:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308624 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы''' ([[20 июнь]] [[1947 йыл]]) — [[сәнәғәт]] хеҙмәте ветераны. [[1970 йыл]]дан [[Бәләбәй]] [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль» заводының]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән генераль директорҙың беренсе урынбаҫары; [[2000]]—[[2008 йыл]]дарҙа — Бәләбәй спирт-араҡы заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» орден]]дары кавалеры. == Биографияһы == Эльверт Рөстәмхан улы Әбдрәзәҡов 1947 йылдың 20 июнендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылында тыуған. 1969 йылда [[Өфө авиация институты]]н<ref>хәҙер [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]</ref> тамамлай. 1969—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бәләбәй [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|Автонормаль заводы]]нда диплом алды практикаһын үтә, тимерсе булып эшләй. Артабан Бәләбәй [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|Автонормаль заводы]]нда эшләүен дауам итә: [[1970]]-[[1973 йыл]]дарҙа — мастер,һалҡын килеш ултыртыу цехының өлкән мастеры вазифаһын башҡарыусы; [[1973]]-[[1974 йыл]]дарҙа — һалҡын килеш ултыртыу һәм эре беркетеү цехының участка мастеры; [[1974]]-[[1977 йыл]]дарҙа — гайка цехы начальнигы; [[1977]]-[[1993 йыл]]дарҙа — директорҙың производство буйынса урынбаҫары; [[1993]]-[[1997 йыл]]дарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — производство буйынса директор; [[1997]]-[[2000 йыл]]дарҙа — генераль директор урынбаҫары — төп производство буйынса директор. [[2000 йыл]]дың ғинуарынан — «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы филиалының Бәләбәй спирт-араҡы комбинаты директоры<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Абдразяков_Эльверт_Рустамханович УГТУ. Абдразяков Эльверт Рустамханович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241209031723/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-09 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Почет Билдәһе» ордены (?); * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (?); * Ххалыҡтар дуҫлығы ордены (); * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983); * Автосәнәғәт министрлығының һәм Профсоюздар Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241209031723/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 УГТУ. Абдразяков Эльверт Рустамханович ] [[Категория:20 июндә тыуғандар]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] em9rm548lvts4cklr83b9buf93sljah Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы 0 186464 1308458 1202973 2026-11-05T18:03:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308458 wikitext text/x-wiki {{Организация |название = Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы |альтернативное = Organization of the Black Sea Economic Cooperation Οργάνωση της οικονομικής συνεργασίας της Μαύρης Θάλασσας Organizatio Oeconomicarum metus Mare Nigrum |background_color= |подпись = Эмблемаһы |карта1 = |ширина_карты1 = 250 |легенда1 = |карта2 = |ширина_карты2 = |легенда2 = |членство = 12 дәүләт-ағза |тип_центра = Штаб-квартира |центр = |{{Флаг|Турция}} [[Стамбул]] |тип = |языки = |должность_руководителя1 = |имя_руководителя1 = |должность_руководителя2 = |имя_руководителя2 = |основатель1 = |событие_основания1 = |дата_основания1 = |основатель2 = |событие_основания2 = |дата_основания2 = |событие_ликвидации = |дата_ликвидации = |сайт = http://www.bsec-organization.org/ |lat_dir =N |lat_deg =41.1227 |lon_dir =E |lon_deg =29.0405 |CoordScale = 2000 |region = }} [[Файл:BSEC_members.png|мини|550x550пкс|ИЛДӘР-МАХСУС ИҠТИСАДИ ФОРУМДА Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһыКҮҘӘТЕҮСЕЛӘР {{Легенда|#ff7f40|Ҡатнашыусы илдәр}} {{Легенда|#73d75a|Күҙәтеүсе илдәр}}]] [[Файл:BSEC_20_почтовый_конверт_Россия.jpg|справа|мини|350x350пкс|Рәсәйҙең почта конверты, 2012 йыл]] [[Файл:BSEC_25_почтовый_конверт_Россия.jpg|справа|мини|350x350пкс|Рәсәйҙең почта конверты, 2017 йыл]] [[Файл:BSEC_2017_stamp_of_Serbia.jpg|справа|мини|300x300пкс|Почта маркаһы. Сербия, 2017]] '''Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы''' — [[Халыҡ-ара ойошма|хөкүмәт-ара ойошма]]. Ҡара диңгеҙ буйының 12 дәүләтен һәм Көньяҡ Балҡанды берләштерә. [[Ҡара диңгеҙ]] бассейнында хеҙмәттәшлекте, тыныслыҡты, тотороҡлоҡто һәм именлекте үҫтереү маҡсатында булдырыла. == Тарихы == 1992 йылдың 25 июнендә ун бер ил Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ә ойошма 1999 йылдың 1 майында, яҡтар [[Истанбул]]да Босфор декларацияһына ҡул ҡуйғандан һуң, барлыҡҡа килә. Секретариат (BSEC PERMIS) 1994 йылдың мартында ойошторола һәм [[Истанбул]]да ([[Төркиә]]) урынлаша.2013 йылда Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы Генераль секретары Виктор Цвиркун билдәләп үтә<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/interview/20131107/975036114.html |title=Генсек ОЧЭС: нужно забыть о политике и заниматься экономикой {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-08-24 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918213605/https://ria.ru/interview/20131107/975036114.html |deadlink=no }}</ref>: {{Цитата башы}} Үҙебеҙҙең 21 йыл эшләү дәүерендә беҙ Ҡара диңгеҙ төбәге илдәренә йоғонтоһон ғына түгел, уға ҙур ихтыяж булыуын да күрһәттек. Был бигерәк тә составҡа ингән бер нисә илдең сәйәси генә түгел, дипломатик мөнәсәбәттәре лә өҙөлгән ауыр ваҡыттарҙа ла асыҡ күренде. Беҙ улар араһында диалог өсөн берҙән-бер майҙансыҡ булдыҡ. Иҡтисади мәсьәләләргә генә иғтибар итеп, һәр төрлө сәйәси моменттарҙы ситкә ҡуябыҙ. Әгәр эшебеҙҙә [[сәйәсәт]] булһа, ошо үҙенсәлекле платформа эшләүҙән туҡтаясаҡ. Барыһы ла консенсусҡа нигеҙләнгән. {{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> </blockquote>1999 йылда ойошма күбеһенсә иҡтисади хеҙмәттәшлек менән шөғөлләнеүсе төбәк халыҡ-ара ойошма статусы ала. 2004 йылдың апрелендә Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһына [[Сербия]] (Сербия һәм [[Черногория]]) ҡабул ителә, шунан һуң ағза-дәүләттәр һаны 12-гә етә<ref name="joinSCG2">{{cite web|author=Permanent International Secretariat|title=About BSEC|publisher=Black Sea Economic Cooperation (BSEC)|url=http://www.bsec-organization.org/main.aspx?ID=About_BSEC|accessdate=2009-05-29|quote=With the accession of Serbia and Montenegro in April 2004, the Organization’s Member States increased to twelve.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928091304/http://www.bsec-organization.org/main.aspx?ID=About_BSEC|archivedate=2007-09-28}}</ref>. Сарала ҡатнашыусы илдәрҙә [[Бизнес|бәләкәй һәм урта бизнесты]], шулай уҡ эшҡыуарлыҡты үҫтереү хеҙмәттәшлектең мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. Ошо маҡсатта 2012 йылда Конрад Аденауэр исемендәге фонд һәм ERENET ярҙамында уҡытыу программалары ойошторола<ref>Antal Szabó (ed.), ''Emerging entrepreneurship and the policy development in the BSEC after the economic crises'', Konrad-Adenauer-Stiftung, Ankara 2012, ISBN 978-975-7968-99-3</ref>. 2017 йылдың ноябрендә Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы Парламент ассамблеяһының Генераль ассамблеяһы Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ойошторолоуға 25 йыл тулыуға арналған декларацияны раҫлай<ref>Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 68/262</ref>. Декларация ҡабул итеү буйынса тауыш биреү барышында «[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]], [[ЕИХО]], Европа Советының Парламент ассамблеяһы һәм Европа парламенты кеүек халыҡ-ара ойошмалар тарафынан законһыҙ рәүештә аннексацияланғандар сифатында танылған» ойошма дәүләттәренең территориаль бөтөнлөгөн тергеҙеүгә ҡағылышлы Украина төҙәтмәһе иҫәпкә алына<ref>{{cite web|url=http://gordonua.com/news/politics/genassambleya-parlamentskoy-assamblei-chernomorskogo-ekonomicheskogo-sotrudnichestva-prinyala-deklaraciyu-s-ukrainskoy-popravkoy-219681.html|title=Генассамблея Парламентской ассамблеи черноморского экономического сотрудничества приняла декларацию с украинской поправкой|language=|publisher=gordonua.com|author=|date=2017-11-29|accessdate=2017-11-30|archive-date=2017-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129235629/http://gordonua.com/news/politics/genassambleya-parlamentskoy-assamblei-chernomorskogo-ekonomicheskogo-sotrudnichestva-prinyala-deklaraciyu-s-ukrainskoy-popravkoy-219681.html|deadlink=no}}</ref>. == Составы == '''Ҡатнашыусылар''' * {{Флагификация|Азербайджан}} (Азербайджан Республикаһы) * {{Флагификация|Албания}} (Албания Республикаһы) * {{Флагификация|Армения}} (Әрмәнстан Республикаһы) — 2016 йылдың 1 ғинуарынан рәйес * {{Флагификация|Болгария}} (Болгария Республикаһы) * {{Флагификация|Греция}} (Грек Республикаһы) * {{Флагификация|Грузия}} * {{Флагификация|Молдавия}} (Молдова Республикаһы) * {{Флагификация|Россия}} (Рәсәй Федерацияһы) * {{Флагификация|Румыния}} * {{Флагификация|Сербия}} (Сербия Республикаһы) * {{Флагификация|Турция}} (Төрөк Республикаһы) * {{Флагификация|Украина}} Тәҡдим ителгән таблицанан күренеүенсә, Ҡара диңгеҙгә сығыу мөмкинлеге булмаған илдәр ҙә ойошма эшендә ҡатнаша: Албания, Әрмәнстан, Әзербайжан, Греция, Молдавия һәм Сербия (Дунай коридоры менән тоташҡан). Кипр Республикаһының ғаризаһын Төркиә кире ҡаҡҡандан һуң, Греция Македония Республикаһының ғаризаһын кире ҡаға. Был ойошма эшендә ҡатнашыу һәм вето хоҡуғын файҙаланыу буйынса прецедент булдыра<ref name="Zaman">{{cite news | first=Suleyman | last=Kurt | title=Montenegro Denied BSEC Membership Because of Turkish-Greek Rift | publisher=Zaman | date=2006-06-11 | url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=37983 | format= | language= | accessdate=2008-02-23 | quote=In retaliation to Turkey’s move to veto the application filed by the Greek Cypriot Administration, Greece opposed all BSEC membership applications in protest, including Montenegro’s. | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930204157/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=37983 | archivedate=2007-09-30 }}</ref>. '''Күҙәтеүселәр''' * {{Флагификация|Австрия}} ([[Австрия Республикаһы]]) * {{Флагификация|Белоруссия}} ([[Беларусь Республикаһы]]) * {{Флагификация|Германия}} ([[Германия Федератив Республикаһы]]) * {{Флагификация|Египет}} (Мысыр Ғәрәп Республикаһы) * {{Флагификация|Израиль}} (Израиль дәүләте) * {{Флагификация|Италия}} (Италия Республикаһы) * {{Флагификация|Польша}} (Польша Республикаһы) * {{Флагификация|Словакия}} ([[Словакия Республикаһы]]) * {{Флагификация|США}} ([[Америка Ҡушма Штаттары]]) * {{Флагификация|Тунис}} ([[Тунис Республикаһы]]) * {{Флагификация|Франция}} (Француз Республикаһы) * {{Флагификация|Хорватия}} (Хорватия Республикаһы) * {{Флагификация|Чехия}} ([[Чех Республикаһы]]) '''Партнёрҙар''' * {{Флагификация|Великобритания}} (Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландияның берләшкән короллеге) * {{Флагификация|Венгрия}} * {{Флагификация|Иордания}} (Иордан Хашимит короллеге) * {{Флагификация|Иран}} ([[Иран Ислам Республикаһы]]) * {{Флагификация|Кипр}} ([[Кипр Республикаһы]]) * {{Флагификация|[[Корея Республикаһы]]}} * {{Флагификация|Словения}} (Словения Республикаһы) * {{Флагификация|Черногория}} * {{Флагификация|Япония}}<ref name="mid.rf" /> == Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһы банкы == Ҡара диңгеҙ сауҙа-үҫеш банкы ойошманың финанс учреждениеһы булараҡ 1997 йылдың 24 ғинуарында ойошторола.[1]<ref name="bstdb.gr">{{Cite web |url=http://www.bstdb.gr/keyfacts.htm |title=Архивированная копия |access-date=2016-07-01 |archive-date=2007-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070813011845/http://www.bstdb.gr/keyfacts.htm |deadlink=no }}</ref>. Ул иҡтисади үҫеш һәм төбәк хеҙмәттәшлегенә, сауҙаға булышлыҡ итеү менән шөғөлләнә, финанс гарантиялары бирә, ағза илдәр өсөн шәхси, шулай уҡ дәүләт компанияларының проекттарына ярҙам итеү менән шөғөлләнә. == Филателияла == Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһының 20 һәм 25 йыллығына Рәсәй Почтаһы почта конверттарын ә уның 25 йыллығына Сербия Почтаһы почта маркаһы сығара. == Иҫкәрмәләр == 2004 йылдың апрелендә ойошма составына Сербия һәм Черногория индерелә, әммә бындай дәүләт 2006 йылда ғәмәлдән сыҡҡас, ойошмалағы урын Сербияға күсә. 2022 йылдың мартында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы Япония хөкүмәте ҡарарҙарына яуап иғлан итә. Рәсәй, Украиналағы хәл менән бәйле, Японияның Рәсәйгә ҡаршы бер яҡлы сикләүҙәр индереүенең асыҡтан-асыҡ дошмандарса характерын иҫәпкә алып, Ҡара диңгеҙ иҡтисади хеҙмәттәшлеге ойошмаһының сектор диалогы партнеры статусын оҙайтыуҙы сикләй.<ref name="mid.rf">{{Cite web|author=МИД России|url=https://ria.ru/20220321/chernomorskiy-1779328762.html?in=t|title=МИД заблокирует продление статуса Японии в качестве партнера в ОЧЭС.{{!}} РИА Новости|language=ru|date=2022-03-21|access-date=2022-3-22|archive-date=2022-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322061207/https://ria.ru/20220321/chernomorskiy-1779328762.html?in=t|deadlink=no}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.bsec-organization.org Сайт ОЧЭС]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110220530/http://www.bsec-organization.org/ |date=2006-01-10 }} * [http://www.pabsec.org/?hl=ru Парламентская ассамблея ОЧЭС]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701005017/http://www.pabsec.org/?hl=ru |date=2017-07-01 }} {{ОЧЭС}} {{вс}} [[Категория:Европа халыҡ-ара ойошмалары]] kwmie5k0v32tkskrhfdakanan95e5lj Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы) 0 187252 1308622 1283942 2026-11-06T03:41:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308622 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|Ҡ.Нәркәс|2 апрель 2023}} {{Школа |Название = Әбделмәмбәт мәктәбе |Сокращение = Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе |Изображение = Әбделмәмбәт дөйөм урта белем биреү мәктәбе.jpg |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = |Закрыта = |Директор = [[Үтәбаев Инсур Рәмил улы|Үтәбаев И.Р.]] |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 53/16/6/N/57/3/36/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Бөрйән районы, [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 6 |lon_deg = 57 | lon_min = 3 | lon_sec = 36 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} '''Әбделмәмбәт мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ҡыпсаҡ ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡыпсаҡ ауыл советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/Әбделмәмбәт_мәктәбе_(Бөрйән_районы)#/media/Файл:Әбделмәмбәт_дөйөм_урта_белем_биреү_мәктәбе.jpg Әбделмәмбәт дөйөм урта белем биреү мәктәбе.jpg]</ref>. Бөрйән районы [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылында урынлашҡан. == Тарихы == 1930 йылда [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылында башланғыс мәктәп булараҡ асыла. Беренсе уҡытыусы — [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы|Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] балаларҙы үҙ өйөндә уҡыта. 1931 йылдан уҡыу элекке [[мәсет]] бинаһында алып барыла башлай. 1938—1956 йылдарҙа һәм 1965 йылдан (уҡытыу 5-се кластан алып барыла) тулы булмаған урта мәктәп. 1956 йылдан 1965 йылға тиклем башланғыс мәктәп. 1978 йылдан алып урта мәктәп. Тәүге уҡытыусылар: Н. Бикмәтов, Н. Ғәббәсова, Ишмәтов, С. Зарипов, К.Хөснитдинов, В. Ямғурсина һ.б. 1935 йылдан алып мәктәп элек мулла С. Сөләймәновтың өйө булған ағас бинала урынлаша. 1937 йылда мәктәптең 3 бүлмәле бинаһы төҙөлә, унда 1960—1970 йылдарҙа мәктәп яны интернаты урынлаша. 1997 йылда яңы типтағы мәктәп төҙөлә. Мәктәптә [[китапхана]], [[музей]], компьютер класы, спорт залы, мәктәп яны интернаты бар. Хәҙерге көндә 2 филиалы бар: * [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол төп мәктәбе]] * [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана төп мәктәбе]] == Етәкселәре == == Уҡытыусылары == * Ҡарамышева(Мөхәмәтғәлина) Нәркәс Миңнеғәле ҡыҙы 1985 йылдың 21 майында [[Бөрйән районы]] [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылында тыуған. * Ғәликәев Шәфҡәт Юлай улы 1985 йылда Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылында тыуған. 2003 йылда Әбделмәмбәт урта мәктәбен тамамлағас, 2008 йылда Сибай институтының "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте" бүлеген тамамлай. Шул йылда уҡ тыуған ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай. 2009-2010 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Артабан әлеге көнгә тиклем Әбделмәмбәт урта мәктәбендә эшләүен дауам итә. * Ғәликәева Зифа Ғәбдулхай ҡыҙы * Маликов Рәил Фәрүҡ улы 1954 йылдың 6 майында Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1961 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә беренсе класҡа уҡырға бара һәм 1971 йылда тамамлай. 1972-1974 йылдарҙа армия сафында Чехословакияла взвод командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә. 1975 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының география һәм биология факультетына уҡырға инә. Уны 1980 йылда тамамлап хеҙмәт юлын Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше урынбаҫары һәм география уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1981-1986 йылдарҙа Тимер һигеҙ йылыҡ мәктәбендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә  эше урынбаҫары, 1986 йылдан Әбделмәмбәт урта мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. Мәктәптә география, биология, химия уҡытыусыһы булып эшләй. 2014 йылдан хаҡлы ялда. 2017 йылдың ғинуар айынан район мәғариф бүлеге саҡырыуы буйынса Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбендә география һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй, “Хеҙмәт ветераны”. 1996, 1998 йылдарҙа Башҡортостандың Маҡтау ҡағыҙҙарына, 2001 йылда Рәсәй Федерацияһы Маҡтау ҡағыҙына, 2017 йылда «Мәғариф өлкәһендәге хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Бер ҡыҙ һәм ул үҫтерә. Ҡыҙы Гөлсинә Өфө ҡалаһында балалар баҡсаһында, улы Азамат Белорет ҡалаһында эшләй. * Ғөбәйҙуллина(Ишимова) Земфира Ғәлимйән ҡыҙы 1981 йылдың 23 ғинуарында [[Бөрйән районы]] [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Мәһәҙи]] ауылында тыуған. Мәһәҙи тулы булмаған,Әбделмәмбәт урта мәктәптәрендә уҡый.1998-2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының  Сибай институтында башланғыс кластар факультетында белем ала. Хеҙмәт юлын  Ҡолғана   тулы булмаған мәктәбендә башлай  һәм 2003 йылдан Әбделмәмбәт урта мәктәбендә дауам итә. Башланғыс кластар уҡытыусыһы. == Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары == == Ҡаҙаныштары == * Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Бөтә Рәсәй «Һаулыҡ һаҡлау технологияларын индереү» конкурсы еңеүсеһе (2008) * Физик культураны һәм спортты үҫтереү буйынса Бөтә Рәсәй конкурсының «Иң яҡшы ауыл дөйөм белем биреү мәктәбе» номинацияһында еңеүсеһе (2014) * Республика форумында «Электрон мәктәп» номинацияһында еңеүсе (2015) * Таң гәзите, 15 июнь 2023 йыл Әбделмәмбәт мәктәбе - [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-06-15/bdelm-mb-t-m-kt-be-r-s-y-prezidenty-granttary-fondy-konkursy-e-e-sel-re-ara-ynda-3300991?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Рәсәй Президенты гранттары фонды конкурсы еңеүселәре араһында!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225165722/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-06-15/bdelm-mb-t-m-kt-be-r-s-y-prezidenty-granttary-fondy-konkursy-e-e-sel-re-ara-ynda-3300991?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2024-12-25 }} == Әбделмәмбәт мәктәбе матбуғатта == * [[Аманат (журнал)|Аманат журналы]]. 5 март 2002. "Аманат"тар Бөрйән районының Әбделмәмбәт мәктәбендә<ref>[https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2022-03-05/amanat-tar-b-ry-n-rayonyny-bdelm-mb-t-m-kt-bend-2716710 "Аманат"тар Бөрйән районының Әбделмәмбәт мәктәбендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217091835/https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2022-03-05/amanat-tar-b-ry-n-rayonyny-bdelm-mb-t-m-kt-bend-2716710 |date=2022-12-17 }}</ref> * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек гәзите]] 17 февраль 2022. Камила, беҙ һинең менән!<ref>[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-02-17/kamila-be-ine-men-n-2697362 Камила, беҙ һинең менән!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221217091835/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-02-17/kamila-be-ine-men-n-2697362 |date=2022-12-17 }}</ref> * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 9 декабрь 2022 [https://web.archive.org/web/20230218134939/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2022-12-09/be-internatskiy-buldy-3064239 Беҙ ҙә «интернатский» булдыҡ] * Таң гәзите [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-22/e-e-men-n-ayt-andar-3187372?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Еңеү менән ҡайтҡандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230322142236/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-22/e-e-men-n-ayt-andar-3187372?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-03-22 }} * Таң гәзите. 27 апрель 2023 йыл. [https://tanburz.ru/articles/milli-proekttar/2023-04-27/bdelm-mb-t-u-yusylary-proekttar-y-finanslau-programma-ynda-atnasha-3236120?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Әбделмәмбәт уҡыусылары проекттарҙы финанслау программаһында ҡатнаша!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230427084024/https://tanburz.ru/articles/milli-proekttar/2023-04-27/bdelm-mb-t-u-yusylary-proekttar-y-finanslau-programma-ynda-atnasha-3236120?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-04-27 }} * Таң гәзите.5 июнь 2023 йыл[https://tanburz.ru/articles/sport/2023-06-05/azanda-la-bireshm-g-nd-r-3287571?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Ҡазанда ла бирешмәгәндәр!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605140953/https://tanburz.ru/articles/sport/2023-06-05/azanda-la-bireshm-g-nd-r-3287571?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-06-05 }} * Таң гәзите, 2024 йыл 10 октябрь [https://tanburz.ru/articles/sport/2024-10-10/ypsa-y-ary-a-a-standa-ur-e-e-yaulany-3962497 Ҡыпсаҡ ҡыҙҙары Ҡаҙағстанда ҙур еңеү яуланы!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202231901/https://tanburz.ru/articles/sport/2024-10-10/ypsa-y-ary-a-a-standa-ur-e-e-yaulany-3962497 |date=2024-12-02 }} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * [[Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы]] ([[14 ғинуар]] [[1972 йыл]]) — педагог. Рәсәй Федерацияһының Почетлы тәрбиә һәм мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. * Заһитов Йәүҙәт Ғаяз улы (10.08.1978), отставкалағы эске хеҙмәт капитаны, «Рәсәй Федерацияһы Яза башҡарыу хеҙмәтенең иң яҡшы хеҙмәткәре» почётлы билдә эйәһе. Рәсәй ДОСААФ-ының Белорет өлгөлө автомәктәбе начальнигы урынбаҫары.<br> * [[Үтәбаев Инсур Рәмил улы]] (23.08.1979) — «Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән (2011). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2019). 2001—2011 йылдан алып [[Килдеғол]] урта мәктәбе уҡытыусыһы һәм директоры. 2011 йылдан алып [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры. * [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы]] (1890—1934) — сәсән, ҡобайырсы, шағир, композитор, оҫта ҡурайсы һәм ҡумыҙсы, мөғәллим, мәғрифәтсе. * [[Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы]] ([[11 апрель]] [[1957 йыл]]) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012). * [[Тимашева Гөлшат Фаат ҡыҙы]] (1960), дәүләт хеҙмәткәре. 1988 йылдан Ғаиләгә һәм балаларға социаль ярҙам күрһәтеү үҙәге һәм Төньяҡ-көнбайыш район-ара «Ғаилә» үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. == Фотогалерея == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Тимербатыр студияһы]] * Мәктәп сайты. [https://abdulmambet18.02edu.ru/parents/news/316096/ Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Абдулмамбетово муниципального района Бурзянский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите. 9 октябрь 2015 йыл. Спорт — ул сәнғәт, оло мәҙәниәт (Гөлнур Ҡыуатова)<ref>[https://ye102.ru/articles/sport/2015-10-09/sport-ul-s-n-t-olo-m-ni-t-536252 Спорт — ул сәнғәт, оло мәҙәниәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209130153/https://ye102.ru/articles/sport/2015-10-09/sport-ul-s-n-t-olo-m-ni-t-536252 |date=2022-12-09 }}</ref> * [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 18 февраль 2023 йыл. [https://tanburz.ru/articles/sport/2023-02-18/sa-y-a-y-t-rbi-l-y-r-3147547 Саңғыға һөйөү тәрбиәләйҙәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218134031/https://tanburz.ru/articles/sport/2023-02-18/sa-y-a-y-t-rbi-l-y-r-3147547 |date=2023-02-18 }} * Таң гәзите [https://web.archive.org/web/20230306142129/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-06/bayram-a-bar-anday-k-t-m-3167198?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Бурзянская энциклопедия|страницы =34}} == Һылтанмалар == [[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]] 0yct41r1kazqd0wtw8q477gefed4dsc Өйҙә көс ҡулланыу 0 187389 1308678 1276157 2026-11-06T06:51:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308678 wikitext text/x-wiki {{әҙерләмә}} [[Файл:Purple_ribbon.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Purple_ribbon.svg/250px-Purple_ribbon.svg.png|мини|392x392пкс|Ғаиләләге көс ҡулланыуға ҡаршы кампанияны хуплаусы алһыу таҫма ҡулланыла.<ref>{{Cite web|url=http://www.peoplesworld.org/article/october-is-national-domestic-violence-awareness-month/|title=October is National Domestic Violence Awareness Month|date=2016-10-17|publisher=PEOPLESWORLD.ORG|accessdate=2018-10-06|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107113026/http://www.peoplesworld.org/article/october-is-national-domestic-violence-awareness-month/|deadlink=no}}</ref>]] '''Ғаиләлә көс ҡулланыу''', шулай уҡ '''өйҙә-көндәлек тормошта көс ҡулланыу''' — бер кешенең икенсеһенә ҡарата көс ҡулланыуы йәки насар мөғәмәлә булыуы, мәҫәлән, өй шарттарында, никахта йәки бергә йәшәүҙә. Ул шулай уҡ балаларға, ата-әсәләргә йәки оло йәштәгеләргә ҡарата көс ҡулланыуҙы ла үҙ эсенә алырға мөмкин. Ғаиләләге көс ҡулланыу, әгәр тормош иптәше йәки яҡын партнеры тарафынан икенсе тормош иптәшенә йәки партнерына ҡарата ҡылынһа, яҡын партнерҙы көсләү тип аталырға мөмкин. Ғаиләлә көс ҡулланыу гетеросексуаль һәм гомосексуаль мөнәсәбәттәрҙә лә, шулай уҡ элекке ирле-ҡатынлыларға йәки парҙарға ҡарата ла булырға мөмкин. Йыш ҡына ғаиләләге көс ҡулланыу зыян күреүсе өҫтөнән власты һәм контролде яулау өсөн тәғәйенләнгән тип билдәләнә<ref name="annacenter">{{Мәҡәлә|ссылка=http://womenation.org/anna-report-intro/|заглавие=Ни закона, ни справедливости: Насилие в отношении женщин в России|год=2010|ответственный=Под ред. Марины Писклаковой-Паркер и Андрея Синельникова|место=М.|тип=Доклад|издание=|archivedate=2018-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920235146/http://womenation.org/anna-report-intro/}}</ref><ref name="salamova_russia">{{Мәҡәлә|ссылка=https://lexrussica.msal.ru/jour/article/view/600|автор=С. Я. Саламова|заглавие=Домашнее насилие в современной России: общая характеристика|год=2018|издание=Lex Russica|номер=9|страницы=129—138|doi=10.17803/1729-5920.2018.142.9.129-138|archivedate=2021-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123043428/https://lexrussica.msal.ru/jour/article/view/600}}</ref>. Ул физик, һүҙмә-һүҙ, дини, репродуктив, психологик, иҡтисади, енси көсләү формаларынан алып тын алыуҙы быуыу, туҡмау, ҡатын-ҡыҙҙарҙың енес ағзаларын зарарлау, биткә кислота һибеү кеүек физик көсләүҙәргә тиклем булырға мөмкин, һөҙөмтәлә биттең йәмһеҙләнеүенә йәки үлемгә килтерә. Дөйөм алғанда, донъяла күпселек осраҡта ҡатын-ҡыҙҙар өйҙәге көс ҡулланыу ҡорбандары булып тора, һәм тап ҡатын-ҡыҙ, ҡағиҙә булараҡ, үҙ өҫтөнә етди көс ҡулланыу формаларын кисерә. Әммә көнкүрештә көс ҡулланыуҙың [[Енсиәт|гендер]] характеры [[Симметрия|симметриялы]] йәки симметрияға яҡын, әммә килтерелгән зыяндың әһәмиәте буйынса һаман да айырыла тигән фекер бар.<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.academia.edu/33839193/Thirty_Years_of_Denying_the_Evidence_on_Gender_Symmetry_in_Partner_Violence_Implications_for_Prevention_and_Treatment|автор=Murray A. Straus, PhD|заглавие=Thirty Years of Denying Evidence on Gender Symmetry in Partner Violence: Implications for Prevention and Treatment|год=2010|язык=en|издание=Partner Abuse, Volume 1|номер=3|страницы=332—362|doi=10.1891/1946-6560.1.3.332|archivedate=2019-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509103152/https://www.academia.edu/33839193/Thirty_Years_of_Denying_the_Evidence_on_Gender_Symmetry_in_Partner_Violence_Implications_for_Prevention_and_Treatment}}</ref> Ҡатын-ҡыҙҙар шулай уҡ ир-егеттәргә ҡарағанда енси партнерға ҡарата көс ҡулланыуҙы үҙ-үҙеңде яҡлау маҡсатында ҡуллана<ref name="Swan">{{Мәҡәлә|автор=Swan, Suzanne C.; Gambone, Laura J.; Caldwell, Jennifer E.; Sullivan, Tami P.; Snow, David L.|заглавие=A Review of Research on Women's Use of Violence With Male Intimate Partners|год=2008|язык=en|издание={{iw|Violence & Victims|Violence and Victims||Violence & Victims}}|тип=journal|том=23|номер=3|страницы=301—314|doi=10.1891/0886-6708.23.3.301|pmid=18624096}}</ref>, ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бер генә партнёр көс ҡулланған мөнәсәбәттәрҙә ҡатын-ҡыҙҙар йышыраҡ партнерын физик яҡтан йәберләй<ref name="10.2105/AJPH.2005.079020">{{Cite journal|last3=Haileyesus|first1=Linda S.|journal=5}}</ref>. Ҡайһы бер илдәрҙә ғаиләләге көс ҡулланыу йыш ҡына аҡланған тип ҡарала, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ яғынан ғәмәлдә йәки фаразланған хыянат осраҡтарында, һәм закон менән рөхсәт ителә. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, илдең гендер тигеҙлеге кимәле менән көнкүрештә көс ҡулланыу кимәле араһында тура бәйләнеш бар, унда гендер тигеҙлеге түбән булған илдәр ғаиләлә көс ҡулланыуҙың юғары кимәлен кисерә<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.domesticviolenceresearch.org/pdf/PASK.Tables14.Revised.pdf|автор=Esquivel-Santoveña, Esteban Eugenio; Lambert, Teri L.; Hamel, John|заглавие=Partner abuse worldwide|год=2013|язык=en|издание=Partner Abuse|том=4|номер=1|страницы=6—75|doi=10.1891/1946-6560.4.1.6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205034215/http://www.domesticviolenceresearch.org/pdf/PASK.Tables14.Revised.pdf|archivedate=2016-02-05}}</ref>. Өйҙәге көс ҡулланыу йышлығы гомосексуаллеккә бәйле түгел: ир-егеттәрҙә лә, ҡатын-ҡыҙҙарҙа ла ул төрлө енесле мөнәсәбәттәрҙәге кеүек йыш осрай, әммә бер енесле мөнәсәбәткә ҡарата сағылыш кимәле көсһөҙөрәк<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/marriage/pages/187/attachments/original/1469650874/Joanna_Bunker_Rohrbaugh.pdf?1469650874|автор=Joanna Bunker Rohrbaugh|заглавие=Domestic Violence in Same-Gender Relationships|год=2006|язык=en|издание=Family Court Review|том=44|номер=2|страницы=287−299|doi=10.1111/j.1744-1617.2006.00086.x|archivedate=2018-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921034232/https://d3n8a8pro7vhmx.cloudfront.net/marriage/pages/187/attachments/original/1469650874/Joanna_Bunker_Rohrbaugh.pdf?1469650874}}</ref>. Ғаиләлә көс ҡулланыу бик йәшерен ваҡытҡа тура килә, сөнки уның ҡорбандары (ир-егеттәрме, ҡатын-ҡыҙҙармы) йыш ҡына хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итмәй. Ир-егеттәрҙе ҡорбан итеүгә ҡағылышлы социаль стигмалар арҡаһында {{Тәржемәһеҙ 5|Ир-егеттәргә ҡарата көнкүрештә көс ҡулланыу|ғаиләлә көс ҡулланыу ҡорбаны булған ир-егеттәргә|en|Domestic violence against men}} медицина хеҙмәткәрҙәренең енәйәт факттарын иғтибарһыҙ ҡалдырыу ихтималлығы арта.<ref name="Cengage Learning">{{Китап|ссылка=https://web.archive.org/web/20170110213408/https://books.google.com/books?id=qjvoSOMB5JMC&pg=PA447|автор=Strong, Bryan; DeVault, Christine; Cohen, Theodore|заглавие=The Marriage and Family Experience: Intimate Relationships in a Changing Society|год=2010|издательство={{iw|Cengage|Cengage Learning|en|Cengage}}|страницы=447|isbn=978-1133597469}}</ref><ref name="concannon">{{Китап|ref=Concannon|ссылка=https://web.archive.org/web/20170110194423/https://books.google.com/books?id=-KdueQed_sgC&pg=PA30#v=onepage&q&f=false|автор=Concannon, Diana|заглавие=Kidnapping: An Investigator's Guide|год=2013|издательство=Newnes|страницы=30|isbn=978-0123740311}}</ref><ref name="Riviello 129">{{Китап|ref=Riviello|ссылка=https://web.archive.org/web/20170110202829/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA129#v=onepage&q&f=false|автор=Riviello, Ralph|заглавие=Manual of Forensic Emergency Medicine|год=2009|издательство={{iw|Jones & Bartlett Learning}}|страницы=129|isbn=978-0763744625}}</ref><ref name="Finley 163">{{Китап|ref=Finley|ссылка=https://web.archive.org/web/20170110205148/https://books.google.com/books?id=AW-jAQAAQBAJ&pg=PA163M|автор=Finley, Laura|заглавие=Encyclopedia of Domestic Violence and Abuse|год=2013|издательство=[[ABC-CLIO]]|страницы=163|isbn=978-1610690010}}</ref><ref name="Criminal Investigation">{{Китап|ссылка=https://web.archive.org/web/20170110164312/https://books.google.com/books?id=QbYaCgAAQBAJ&pg=PA323|автор=Hess, Kären; Orthmann, Christine; Cho, Henry|заглавие=Criminal Investigation|год=2016|издательство={{iw|Cengage|Cengage Learning|en|Cengage}}|страницы=323|isbn=978-1435469938}}</ref> Өйҙәге көс ҡулланыу йыш ҡына рәнйетеүсе көс ҡулланыу рөхсәт ителгән һәм аҡланған хоҡуҡ тип иҫәпләй, йәки көс ҡулланыу тураһында сит кешеләр хәбәр итмәйәсәк, тип иҫәпләй. Был балалар һәм ғаиләнең башҡа ағзалары араһында {{Тәржемәһеҙ 5|Көс ҡулланыу циклы|көс ҡулланыу циклына|en|Cycle of violence#Intergenerational}} килтереүе мөмкин, улар бындай көс ҡулланыуҙы яраҡлы йәки аҡланған тип уйларға мөмкин. Күптәр үҙҙәрен көсләүсе йәки ҡорбан тип иҫәпләмәй, сөнки улар үҙҙәренең тәжрибәһен үҙ контроле аҫтынан сыҡҡан ғаилә конфликттары тип ҡарай.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Halket, Megan Mcpherson; Gormley, Katelyn; Mello, Nicole; Rosenthal, Lori; Mirkin, Marsha Pravder|заглавие=Stay with or Leave the Abuser? The Effects of Domestic Violence Victim's Decision on Attributions Made by Young Adults|год=2013|язык=en|издание={{iw|Journal of Family Violence}}|тип=journal|том=29|страницы=35—49|doi=10.1007/s10896-013-9555-4}}</ref> Ғаиләлә көс ҡулланыу йыш ҡына мәжбүри йәки балалар никахы шарттарында була<ref name="Child marriages: 39 000 every day">{{Cite web|subtitle=2013-03-07}}</ref>. Көс ҡулланыу мөнәсәбәттәрендә көс ҡулланыу циклы булыуы мөмкин, уның барышында көсөргәнешлек арта һәм көс ҡулланыу акты башҡарыла, шунан һуң татыулыҡ һәм тыныслыҡ осоро башлана. Шулай уҡ травматик посттравматик стресс тайпылышы кеүек етди психик тайпылыштар булыуы ихтимал. Көс ҡулланылған ғаиләлә йәшәгән балалар йыш ҡына бала саҡтан психологик проблемаларға дусар була: ҡасыу, хәүефкә ҡарата уяулыҡ, контролдә тотолмаған агрессия, был хәүефле травматизмдың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә ала.<ref name="care">{{Мәҡәлә|автор=Schechter, Daniel S.; Zygmunt, Annette; Coates, Susan W.; Davies, Mark; Trabka, Kimberly A.; McCaw, Jamie; Kolodji, Ann; Robinson, Joann L.|заглавие=Caregiver traumatization adversely impacts young children’s mental representations on the MacArthur Story Stem Battery|год=2007|язык=en|издание=Attachment & Human Development|тип=journal|том=9|номер=3|страницы=187—205|doi=10.1080/14616730701453762|pmid=18007959}}</ref>. == Билдәләмәһе == Традиция буйынса өйҙәге көс ҡулланыу физик көс ҡулланыу менән билдәләнә. Хәҙерге ваҡытта өйҙәге көс ҡулланыу, ғәҙәттә, ғаилә ағзаһы йәки интим партнер тарафынан башҡарылған физик, енси, психологик йәки иҡтисади көс ҡулланыу акттары тип билдәләнә<ref name="COE directive" /><ref name="COE directive">{{Cite web|url=https://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|title=Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210)|website=conventions.coe.int|publisher=[[Council of Europe]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906075205/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm|archivedate=2013-09-06|accessdate=2013-09-08}}</ref><ref name="europa1">{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32012L0029&from=EN|title=Establishing minimum standards on the rights, support and protection of victims of crime, and replacing Council Framework Decision 2001/220/JHA|subtitle=2012-10-25|publisher=[[EUR-Lex]]|accessdate=2015-12-07|archivedate=2017-08-17|archiveurl=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ramoscriminallawyer.com/domesticviolence-restrainingorders.html|title=San Diego Domestic Violence Attorney|first=George H.|website=ramoscriminallawyer.com|publisher=George H. Ramos Jr.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140613053510/http://www.ramoscriminallawyer.com/domesticviolence-restrainingorders.html|archivedate=2014-06-13|accessdate=2014-01-24}}</ref>. «Интим партнерлыҡ яғынан көс ҡулланыу» термины йыш ҡына ғаиләләге көс ҡулланыу синонимы булараҡ ҡулланыла, әммә ул ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәрҙә (йәғни никахта, бергә йәшәүҙә йәки бергә йәшәмәгән яҡын партнерҙарҙа) булған көс ҡулланыуҙы махсус күҙҙә тота). Улар өсөн [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] көс ҡулланыуҙың бер төрө булараҡ тәртип контролен өҫтәй. Интим партнёрлыҡ көсләүе ҡапма-ҡаршы һәм бер енесле мөнәсәбәттәрҙә, ә беренсе осраҡта ирҙәр тарафынан да, ҡатын-ҡыҙҙарҙа ла күҙәтелә.Ғаиләлә көс ҡулланыу — йыш ҡына балаларҙы көсләү, өлкәндәрҙе көсләү һәм ғаилә ағзалары араһында башҡа көс ҡулланыуҙы күҙҙә тотҡан киңерәк термин<ref name="who.intA">{{Китап|ссылка=https://web.archive.org/web/20150501075026/http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/full_en.pdf|автор=Krug, Etienne G.; Dahlberg, Linda L.; Mercy, James A.; Zwi, Anthony B.; Lozano, Rafael|заглавие=World report on violence and health|год=2002|место=Geneva, Switzerland|издательство=World Health Organization|isbn=9789240681804}}</ref><ref name="apps.who.int">{{Китап|ref=WHO|ссылка=https://web.archive.org/web/20160307192918/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/77432/1/WHO_RHR_12.36_eng.pdf|автор=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]|заглавие=Understanding and addressing intimate partner violence|место=Geneva, Switzerland|издательство=World Health Organization}}</ref><ref>{{Китап|заглавие=Violence in gay and lesbian domestic partnerships|ответственный=Renzetti, Claire M.; Miley, Charles Harvey|год=1996|место=New York|издательство={{iw|Harrington Park Press}}|isbn=9781560230748}}</ref><ref name="johnson2000c">{{Мәҡәлә|автор=Johnson, Michael P.; Ferraro, Kathleen J.|заглавие=Research on domestic violence in the 1990s: making distinctions|год=2000|язык=en|издание={{iw|Journal of Marriage and Family}}|тип=journal|том=62|номер=4|страницы=948—963|doi=10.1111/j.1741-3737.2000.00948.x}}</ref><ref name="Wallace p. 2" /><ref>{{Cite web|subtitle=2015}}</ref><ref>{{Cite web|subtitle=2015}}</ref>. 1993 йылда {{Тәржемәһеҙ 5|Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы бөтөрөү тураһында декларация|1993 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы бөтөрөү тураһындағы декларацияһында|en|Declaration on the Elimination of Violence Against Women}} ғаиләләге көс ҡулланыу түбәндәгесә билдәләнә:<blockquote>Ғаиләлә барлыҡҡа килгән физик, енси һәм психологик көс ҡулланыу, шул иҫәптән туҡмау, ҡыҙҙарҙы ғаиләлә енси яҡтан мәжбүр итеү, бирнә менән бәйле көс ҡулланыу, иренең ҡатынын көсләү, ҡатын-ҡыҙҙың енси ағзаларына зыян килтереү һәм ҡатын-ҡыҙҙарға зыян килтереүсе башҡа традицион ғәмәлдәр, никахтан тыш көс ҡулланыу һәм эксплуатация менән бәйле көс ҡулланыу.</blockquote> == Тарихы == [[Файл:A_Husband_Beating_his_Wife_with_a_Stick_-_Google_Art_Project.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/A_Husband_Beating_his_Wife_with_a_Stick_-_Google_Art_Project.png/250px-A_Husband_Beating_his_Wife_with_a_Stick_-_Google_Art_Project.png|мини|278x278пкс|Ир ҡатынын таяҡ менән туҡмай. Яҡынса 1360 йыл.]] 1800 йылдар уртаһына тиклем күпселек хоҡуҡ системалары ҡатынды туҡмау ирҙең ҡатыны өҫтөнән хакимлығын тормошҡа ашырыу мөмкинлеге тип ҡарай<ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia|last=The Editors of Encyclopædia Britannica|title=Domestic violence|url=http://www.britannica.com/topic/domestic-violence}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221223162727/https://www.britannica.com/topic/domestic-violence |date=2022-12-23 }}</ref><ref name="Daniels1997">{{Citation|last=Felter|first=Elizabeth|series=A history of the state's response to domestic violence|newspaper=Daniels|editor2-last=Cynthia R.|title=Feminists negotiate the state: the politics of domestic violence|pages=5—10|publisher=[[University Press of America]]}}</ref>. Сәйәси агитация һәм XIX быуатта феминизмдың беренсе тулҡыны хәрәкәте [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та һәм башҡа илдәрҙә йәмәғәтселек фекерен дә, көнкүрештә көс ҡулланыу ҡануниәтен дә үҙгәртеүгә килтерә<ref name="Gordon2002">{{Citation|first1=Linda|series="The powers of the weak": wife-beating and battered women's resistance|newspaper=Gordon|editor2-last=Linda|pages=253—255}}</ref>.1845 йылда Рәсәйҙә енәйәт һәм холоҡ төҙәтеү язаһы тураһындағы Положениела билдәләнгән ир менән ҡатын араһындағы көс ҡулланыуға ҡағылышлы айырым статья сыға<ref>{{Cite web|author=Артем Солодков|subtitle=2017-01-25|access-date=2019-06-13|accessdate=2019-10-19|archiveurl=no}}</ref>. 1850 йылда Теннесси АҠШ-та ҡатынын туҡмауҙы тыйған беренсе штат була<ref>{{Citation|first1=S. J.|series=The industrial era|newspaper=Kleinberg|editor2-last=S. J.|page=143}}</ref><ref name="Pleck1989">{{Мәҡәлә|автор=Pleck, Elizabeth|заглавие=Criminal approaches to family violence, 1640-1980|год=1989|язык=en|издание={{iw|Crime and Justice}}|тип=journal|том=11|страницы=19—57|doi=10.1086/449151}}</ref>. Тиҙҙән башҡа штаттар ҙа артынан эйәрә<ref name="Daniels1997"/><ref name="Pleck1979">{{Мәҡәлә|автор=Pleck, Elizabeth|заглавие=Wife beating in nineteenth-century America|год=1979|язык=en|издание=Victimology|том=4|номер=1|страницы=64—65}}</ref>. 1878 йылда Бөйөк Британияның айырылышыу тураһындағы законы Бөйөк Британияла ҡатын-ҡыҙҙарға көс ҡулланған тормош иптәшенән айырым йәшәргә рөхсәт итә<ref name="Arnot2003">{{Китап|ref=Abrams|автор=Abrams, Lynn|заглавие=Gender and crime in modern Europe|ответственный=Arnot, Margaret L.; Usborne, Cornelie|год=1999|часть=Crime against marriage? Wife-beating, the law and divorce in nineteenth-century Hamburg|ссылка часть=https://www.taylorfrancis.com/books/e/9781135361082/chapters/10.4324/9780203016992-9|место=London|издательство=[[Routledge]]|страницы=123|isbn=9781857287455}}</ref>.1870 йылдар аҙағына АҠШ-тың күпселек судтары ирҙәрҙең ҡатындарын физик язаға тарттырыу хоҡуғын кире ҡаға<ref>{{Citation|first1=Nicholas|series=''Commonwealth v. Certain Intoxicating Liquors'', Boston Beer Company, claimant|newspaper=St. John Green|editor2-last=Nicholas}} [https://books.google.com/?id=GRBFAAAAIAAJ#v=onepage Details.]</ref>. ХХ быуат башына АҠШ полицияһы, ҡулға алыуҙар һирәк булһа ла, көнкүрештә көс ҡулланыу осраҡтарына ҡыҫылыу ғәҙәте булған<ref name="Feder1999">{{Мәҡәлә|автор=Lentz, Susan A.|заглавие=Revisiting the rule of thumb: an overview of the history of wife abuse|год=1999|язык=en|издание=Women & Criminal Justice|тип=journal|том=10|номер=2|страницы=9—27|doi=10.1300/J012v10n02_02}}</ref>. Донъяның күпселек хоҡуҡи системаларында көнкүрештә көс ҡулланыу 1990-се йылдарҙан ғына хәл ителәр; ысынлап та, ХХ быуат аҙағына тиклем күпселек илдәрҙә, хоҡуҡта йәки ғәмәлдә көнкүрештә көс ҡулланыуҙы яҡлау бик аҙ булған<ref>{{Citation|first1=Bonnie G.|series=Domestic violence: overview|newspaper=Smith|editor2-last=Bonnie G.|page=94}}</ref>. [[Файл:Grandville_Cent_Proverbes_page69.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Grandville_Cent_Proverbes_page69.png/250px-Grandville_Cent_Proverbes_page69.png|мини|306x306пкс|Жан Гранвиллдың Les cent proverbes карикатураһына ҡул ҡуйылған: «Qui aime bien châtie bien» (Туҡмай икән - тимәк, ярата.) алғы планда — баланы язалаусы ир, артҡы планда — ир ҡатынын туҡмай, 1845 йыл.]] Һуңғы тиҫтә йылдарҙа көнкүрештә көс ҡулланыу өсөн хоҡуҡи язаһыҙлыҡты туҡтатырға саҡыралар, йыш ҡына бындай ғәмәлдәр хосусилыҡ сиктәрендә тигән фекергә нигеҙләнәләр<ref name="who.intB" /><ref name="ohchr.org" />. Истанбул конвенцияһы — Европала ғаиләләге көс ҡулланыу һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу менән көрәшкән беренсе закон менән нығытылған юридик мотлаҡ документ.<ref name="oas.org">{{Книга |ссылка=https://web.archive.org/web/20160304093634/https://www.oas.org/es/mesecvi/docs/CSW-SideEvent2014-Flyer-EN.pdf |заглавие=The Convention of Belém do Pará and the Istanbul convention: a response to violence against women worldwide |язык=en |дата ссылки=2016-03-04}} (Flyer for side-event at the 58th session of the Commission on the Status of Women.)</ref>. Конвенция ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуға һәм көнкүрештә көс ҡулланыуға түҙемлекте бөтөрөүҙе маҡсат итеп ҡуя. Ул үҙенең аңлатма яҙмаһында Европа илдәренең күптәнге йолаһын инҡар итеүҙе йәки көс ҡулланыуҙың был формаларын кире ҡағыуҙы дәлилләй<ref name="CofE_CETS210">{{Cite web |url=http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/210.htm |title=Explanatory Report to the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (CETS No. 210) |last=Council of Europe |website=conventions.coe.int |publisher=[[Council of Europe]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150720234156/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/210.htm |archivedate=2015-07-20 |accessdate=2015-08-22}}</ref>. 219-се параграфта былай тип яҙылған: {{Цитата башы}} Европа Советы ағзаһы булған дәүләттәрҙә үткән практиканан миҫалдар күп, улар күрһәтеүенсә, әгәр зыян күреүсе һәм енәйәтсе, мәҫәлән, никахта йәки мөнәсәбәттә булһа, бындай эштәр буйынса суд эҙәрләүҙәренең туҡтатылыуын күрһәтә. Ғаиләлә көсләү иң сағыу миҫал булып тора, ул оҙаҡ ваҡыт зыян күреүсе менән енәйәтсе араһындағы мөнәсәбәттәр арҡаһында көсләү тип танылмаған.<ref name=CofE_CETS210 />. {{Oq|en|There are many examples from past practice in Council of Europe member states that show that exceptions to the prosecution of such cases were made, either in law or in practice, if victim and perpetrator were, for example, married to each other or had been in a relationship. The most prominent example is rape within marriage, which for a long time had not been recognised as rape because of the relationship between victim and perpetrator.}} {{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="mw-collapsible mw-collapsed ts-Скрытый_блок ts-Скрытый_блок-gray ts-Скрытый_блок-rightHideLink ts-oq" style="border:none;"><div class="mw-collapsible-content ts-oq-content" style=""> <div dir="auto" lang="en"></div> </div></div> </blockquote>Ғаиләлә көс ҡулланыуҙың намыҫлы үлтереүҙәр, кәләште яндырыу йәки мәжбүри никахтар кеүек аныҡ формаларына ҙур иғтибар бүленә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Һиндостан бирнә менән бәйле көс ҡулланыуҙы кәметергә тырыша: ҡатын-ҡыҙҙарҙы ғаиләлә көс ҡулланыуҙан һаҡлау тураһындағы закон (PWDVA) 2005 йылда, ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаларының күп йыллыҡ пропагадаһынан һәм эшмәкәрлегенән һуң ҡабул ителә.<ref>{{Cite web|subtitle=2012-12-24}}</ref><ref>{{Cite news|last=Staff writer|title=Thousands of women killed for family "honor"|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/02/0212_020212_honorkilling_2.html|work=[[National Geographic News]]|publisher=[[National Geographic Society]]|date=2010-10-28|accessdate=2015-08-22|quote=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019011522/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/02/0212_020212_honorkilling_2.html|archivedate=2015-10-19}}</ref> Тарихи яҡтан балалар ата-әсәләре яғынан көс ҡулланыуҙан һаҡланмаған тиерлек, һәм донъяның күп өлөштәрендә был әлегә тиклем шулай. Мәҫәлән, [[Боронғо Рим|Боронғо]] Римдә атаһы законлы рәүештә балаларын үлтерә алған. Күп мәҙәниәттәр аталарына балаларын [[Ҡоллоҡ|ҡоллоҡҡа]] һатырға рөхсәт иткән. {{Тәржемәһеҙ 5|Балаларҙы ҡорбанға килтереү|Балаларҙы ҡорбанға килтереү|en|Child sacrifice}} ҙә ғәҙәти булған. Балалар менән ҡаты мөғәмәлә булыу балалар психиатры С. Генри Кемпеның «Туҡмалған бала синдромы» мәҡәләһе менән барыһының да иғтибарын йәлеп итә башлай<ref>{{Китап|ref=Szasz|ссылка=https://web.archive.org/web/20151018130406/https://books.google.com/books?id=2pduB22E43oC|автор=Szasz, Thomas|заглавие=Cruel compassion: psychiatric control of society's unwanted|год=1998|место=Syracuse, New York|издательство=[[Издательство Сиракузского университета|Syracuse University Press]]|isbn=9780815605102}}</ref>.Быға тиклем бала саҡтағы йәрәхәттәр, хатта һөйәктәрҙең ҡабат-ҡабат һыныуы, ғәҙәттә, көс ҡулланып йәрәхәтләнеү һөҙөмтәһе тип танылманы. Бының урынына табиптар йыш ҡына диагноз ҡуйылмаған һөйәк ауырыуҙарын эҙләгән йәки ата-әсәләрҙән, күрше хулигандар тарафынан ҡолап төшөү йәки һөжүм итеү кеүек, осраҡлы уңышһыҙлыҡтар тураһында аңлатмалар ҡабул иткән<ref name="Childism">{{Китап|автор=Young-Bruehl, Elisabeth|заглавие=Childism: Confronting Prejudice Against Children|год=2012|место=New Haven, Connecticut|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|isbn=978-0-300-17311-6}}</ref>. == Өйҙәге көс ҡулланыу төрҙәре == Көс ҡулланыуҙың төрлө сағылышы булыуын аңлау мөһим. Йышлығы, етдилеге, маҡсаты һәм һөҙөмтәләре буйынса байтаҡ айырмалар бар. Ғаиләлә көс ҡулланыу күп формаларға, шул иҫәптән физик агрессияға, һөжүм итеүгә (һуғыу, тешләү, этәреү, әйберҙәр ырғытыу һ.б.) йә һөжүм итеү ҡурҡынысы менән янай; енси көс ҡулланыу; идара итеү йәки хакимлыҡ итеү; ҡурҡытыу; сталләштереү; пассив/йәшерен көс ҡулланыу (йәғни иғтибарһыҙлыҡ)<ref name="Shipway">{{Китап|ref=Shipway|ссылка=https://books.google.com/?id=jMV89zMsHwMC|автор=Shipway, Lyn|заглавие=Domestic violence: a handbook for health professionals|год=2004|место=London New York|издательство=[[Routledge]]|isbn=9780415282208}}</ref><ref name="Siemieniuk 2010 763—770">{{Мәҡәлә|автор=Siemieniuk, Reed A.C.; Krentz, Hartmut B.; Gish, Jessica A.; Gill, M. John|заглавие=Domestic violence screening: prevalence and outcomes in a Canadian HIV population|год=2010|язык=en|издание=AIDS Patient Care and STDS|тип=journal|том=24|номер=12|страницы=763—770|doi=10.1089/apc.2010.0235|pmid=21138382}}</ref>. Көс ҡулланыу кеүек үк, енәйәт эҙәрлекләүен, урлауҙы, законһыҙ төрмәгә ултыртыуҙы, һөжүм итеүҙе һәм мыҫҡыллауҙы ҡарарға мөмкин. Әммә өйҙәге көс ҡулланыуҙың бер нисә төп төрө айырыла: физик, енси, психологик һәм иҡтисади.<ref name="wonderzine">{{Cite web|author=Мария Серветник, Ольга Страховская|subtitle=2015-04-15|accessdate=2018-09-21|archiveurl=no}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2018-09-20|archiveurl=no}}</ref> === Физик === ''Физик көс ҡулланыу'' — зыян күреүсегә физик зыян килтереү, ҡурҡытыу, ауыртыу, травматизм, башҡа физик ғазаптар йәки тән зыяны килтереү маҡсатында туранан-тура йә ситләтелгән йоғонто яһау. Мәжбүри контроль шарттарында физик көс ҡулланыу — зыян күреүсене контролдә тотоу.<ref>{{Китап|ref=Stark|ссылка=https://books.google.com/?id=rm8CPqTiDWMC&dq=lundy+bancroft+scholarly|автор=Stark, Evan|заглавие=Coercive Control:How Men Entrap Women in Personal Life|год=2007|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=9780195348330}}</ref> Физик көс ҡулланыу динамикаһы мөнәсәбәттәрҙә йыш ҡына ҡатмарлы була. Физик көс ҡулланыу башҡа тупаҫ йәки көс ҡулланыуҙың кульминацияһы булырға мөмкин, мәҫәлән, янау, ҡурҡытыу, изоляция, манипуляциялар һәм шәхси азатлыҡты сикләү юлы менән зыян күреүсенең үҙ-үҙен танып белеүен сикләү. Физик көс ҡулланыуға беренсе медицина ярҙамы күрһәтеүҙән баш тартыу, йоҡонан мәхрүм итеү, наркотиктарҙы йәки спиртлы эсемлектәрҙе мәжбүри ҡулланыу инә.<ref name="DOJ physical" /> Башҡа маҡсаттарға, мәҫәлән, балалар йәки йорт хайуандарына, тән йәрәхәттәре килтереү, ҡорбанға эмоциональ зыян килтереү маҡсатында физик көс ҡулланыу формаһы булыуы мөмкин.<ref name="azcadv.org">{{Cite web|subtitle=2010|archiveurl=yes}}</ref> Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Наркотиктар һәм енәйәтселек буйынса идаралығы үткәргән Глобаль үлтереү тикшеренеүҙәренә ярашлы, яҡын партнер йәки ғаилә мөнәсәбәттәре менән бәйле кеше үлтереү ҡорбандарының 64 процентын ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәрҙең 36 проценты тәшкил итә. Әгәр интим партнерҙың яҡынса гомицидын ғына ҡараһаҡ, уның ҡорбандары 82% һаулыҡ һаҡлау ҡатын-ҡыҙҙары һәм тик 18% ғына. Австралияның 50 проценттан ашыуы, АҠШ-ҡыҙҙарҙы үлтереүҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың берләшкән өлөшөндә, интимдар менән, [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|бөтә]] ҡатын-ҡыҙҙарҙы, интим партнерлыҡ менән бергәләп үлтереүҙәрҙә, интимдәр менән, интим донъяға тиклем, интим рәүештә үлтереләшетьеләрҙең 37 процент, енәйәтселәрҙең енәйәтселәр тарафынан үлтереләшеүе, енәйәтселәре тарафынан үлтерелә, енәйәт ҡыла, енәйәттәре менән ҡатын-ҡыҙҙарға тиңләштерелгән ҡатын-ҡыҙҙы үлтереләше, енәйәтселектең енәйәтселәр араһында үлтереләшеүсе ҡатын-ҡыҙҙың енәйәтселәр менән ҡатын-ҡыҙы үлтереләшеүселәрҙең енси мөнәсәбәткә килтереләшеүе менән ҡатын-е менән ҡатын-һалар менән ҡатын-ара килешеүҙәрҙең енәйәтселеге менән ҡатын-ҡа тиңләштерелә.<ref name=":7">{{Мәҡәлә|автор=Petrosky, Emiko; Blair, Janet M.; Betz, Carter J.; Fowler, Katherine A.; Jack, Shane P.D.; Lyons, Bridget H.|заглавие=Racial and Ethnic Differences in Homicides of Adult Women and the Role of Intimate Partner Violence — United States, 2003—2014|год=2017|язык=en|издание=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|тип=journal|том=66|номер=28|страницы=741—746|doi=10.15585/mmwr.mm6628a1|pmid=28727682}}</ref><ref name="WormerRoberts2009">{{Публикация|книга|allpages=103—104}}</ref><ref>{{Китап|ref=WHO|ссылка=https://web.archive.org/web/20140414100345/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs239/en/|автор=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]|заглавие=Violence against women: fact sheet no. 239|год=2013|издательство=World Health Organization}}</ref> [[Файл:Acid_attack_victim.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Acid_attack_victim.jpg/250px-Acid_attack_victim.jpg|мини|250x250пкс|Кислота һибеүҙән зыян күргән ҡатын, [[Камбоджа]].]] ''Кислота һибеү'' — көс ҡулланыуҙың экстремаль төрө, унда кислота зыян күреүселәргә, ғәҙәттә, уларҙың йөҙөнә эләгә, һөҙөмтәлә ҙур зыян килтерелә, шул иҫәптән оҙаҡ һуҡырлыҡ һәм яраланыу эҙҙәренә килтерә<ref>{{Китап|ref=Herring|автор=Herring, Jonathan|заглавие=Family law: a very short introduction|ответственный=Herring, Jonathan|год=2014|место=Oxford, United Kingdom|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|страницы=5|isbn=9780199668526}}</ref><ref name="Swanson">{{Мәҡәлә|ссылка=https://hhpronline.org/publication/previous-issues/spring-2002/|автор=Swanson, Jordan|заглавие=Acid attacks: Bangladesh's efforts to stop the violence|язык=en|издание=Harvard Health Policy Review|тип=journal|том=3|номер=1|страницы=82—88|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208152718/http://hhpronline.org/publication/previous-issues/spring-2002/|archivedate=2015-12-08}}</ref><ref name="Bandyopadhyay_Khan">{{Citation|doi=Khan|series=Loss of face: violence against women in South Asia}}</ref><ref name="CNN">{{Cite news|last=Associated Press|title=Bangladesh combats an acid onslaught against women|work=[[CNN]]|url=https://archives.cnn.com/2000/ASIANOW/south/11/11/bangladesh.acid.ap/index.html|date=2000-11-11|accessdate=2008-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070922210725/https://archives.cnn.com/2000/ASIANOW/south/11/11/bangladesh.acid.ap/index.html|archivedate=2007-09-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922210725/https://archives.cnn.com/2000/ASIANOW/south/11/11/bangladesh.acid.ap/index.html |date=2007-09-22 }}</ref><ref name="Bahl_Syed">{{Китап|автор=Bahl, Taru; Syed, M.H.|заглавие=Encyclopaedia of Muslim world|год=2003|место=New Delhi|издательство=Anmol Publications|isbn=9788126114191}}</ref> . Ғәҙәттә был ҡатын-ҡыҙға никах йәки енси мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү тураһындағы тәҡдимде кире ҡаҡҡаны өсөн үс алыу формаһы.<ref name="6a">{{Мәҡәлә|автор=Mannan, A.; S. Ghani; A. Clarke; P. White; S. Salmanta; P.E.M. Butler|заглавие=Psychosocial outcomes derived from an acid burned population in Bangladesh, and comparison with Western norms|год=2005|язык=en|издание=Burns|тип=journal|том=32|номер=2|страницы=235—241|doi=10.1016/j.burns.2005.08.027|pmid=16448773}}</ref> Тәрбиә ваҡытында ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар булған бала психологик һәм үҫеш боҙолоуҙарынан яфаланасаҡ тигән аңлау арта бара. 1990-сы йылдар уртаһында «Насар бала саҡ тәжрибәһе» тикшеренеүе (ACE) ғаиләлә көс ҡулланыуға һәм башҡа көс ҡулланыуға дусар булған балаларҙың психик һәм физик сәләмәтлеге ҡаҡшау хәүефе юғарыраҡ булыуын асыҡлай.<ref name="Dodd2009">{{Cite journal|last=Dodd|first=Lynda Warren|title=Therapeutic groupwork with young children and mothers who have experienced domestic abuse|journal=1|date=March 2009}}</ref><ref>{{Cite web|last=Innovations Exchange Team|title=Preventing and mitigating the effects of childhood violence and trauma (based on an interview with Carl C. Bell, MD)|url=https://innovations.ahrq.gov/perspectives/preventing-and-mitigating-effects-childhood-violence-and-trauma|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality, [[United States Department of Health and Human Services|U.S. Department of Health & Human Services]]|date=17 April 2013|accessdate=27 August 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006123927/https://innovations.ahrq.gov/perspectives/preventing-and-mitigating-effects-childhood-violence-and-trauma|archivedate=6 October 2014}}</ref> Ҡайһы бер балаларҙың өйҙәге көс ҡулланыуҙы аңлау арҡаһында, ул, ғәҙәттә, баланың эмоциональ, социаль, тәртип һәм когнитив үҫешенә лә йоғонто яһай.<ref>{{Cite journal|author=Fantuzzo JW, Mohr WK|title=Prevalence and Effects of Child Exposure to Domestic Violence|date=10 May 2020|journal=3|url=https://repository.upenn.edu/gse_pubs/419|accessdate=2021-02-07|issn=2021-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417171922/https://repository.upenn.edu/gse_pubs/419/ |date=2021-04-17 }}</ref> === Енси мөнәсәбәттәр === {| class="wikitable" style="float:right;" |+Интим ир-ат яғынан енси көсләү факттары йәки маташыуы тураһында хәбәр иткән ҡатын-ҡыҙҙарҙың проценты (1990-сы йылдар аҙағы)<ref name="Seager">{{Китап|ref=Seager|автор=Seager, Joni|заглавие=The Penguin atlas of women in the world|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780143114512|год=2009|издание=4th|место=New York|издательство=[[Penguin Books]]|isbn=9780143114512}}</ref> !Ил !Процент |- |Швейцария |12 % |- |Германия |15 % |- |АҠШ |15 % |- |Канада |15 % |- |Никарагуа |22 % |- |Бөйөк Британия |23 % |- |Зимбабве |25 % |- |Һиндостан |28% |} [[Файл:FGM_prevalence_UNICEF_2013.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/FGM_prevalence_UNICEF_2013.svg/250px-FGM_prevalence_UNICEF_2013.svg.png|справа|мини|250x250пкс|Ҡатын-ҡыҙҙарҙың енси ағзаларына йәрәхәт биреү операциялары (Ҡатын-ҡыҙҙар сөннәте) 29 илдә киң таралыу менән тупланған.<ref name="childinfo">{{Cite web|subtitle=2014-07-22|accessdate=2015-07-15}}</ref> Ҡатын-ҡыҙҙарҙы сөннәткә ултыртыу Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының енси көс ҡулланыу тураһындағы билдәләмәһенә индерелгән]] ''Енси көс ҡулланыу'' [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] тарафынан теләһә ниндәй енси акт, енси актҡа ынтылыш, енси йәшерен мәғәнәләге аңлатмалар йәки алға китештәр, йәки енси-сауҙаға мәжбүр итеүгә йүнәлтелгән ғәмәлдәр йәки кешене мәжбүри көс ярҙамында үҙенең енсилегенә ҡаршы йүнәлтергә тырышыуҙар булараҡ билдәләнә. Шулай уҡ ҡыҙҙарҙың енси ағзаларына мотлаҡ тикшереү (сибәрлеккә тест, ҡыҙлыҡ, сафлыҡ) һәм йәрәхәт биреү операциялары индерелә.<ref name="World Health Organization 2002. pp. 17">{{Citation|series=The forms and contexts of violence|pages=17—18}} {{Wayback}}</ref> Физик көс менән енси мөнәсәбәттәрҙе башлап ебәреүҙән тыш, әгәр кеше ризалыҡ алыу өсөн һүҙмә-һүҙ баҫым яһалһа, кеше акттың характерын йәки шарттарын аңлай алмаһа, ҡатнашыуҙан баш тартмаһа йәки енси мөнәсәбәткә инергә теләмәүе тураһында хәбәр итә алмаһа, енси көс ҡулланыу барлыҡҡа килә.<ref name="автоссылка1">{{Citation|first1=Karolin Eva|contribution=Theoreteical framework: sexual violence in the frame of everyday life|newspaper=Kappler|editor2-last=Karolin Eva|title=Living with paradoxes victims of sexual violence and their conduct of everyday life|pages=37—38|publisher=VS Verlag für Sozialwissenschaften / Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH|location=Wiesbaden|url=https://books.google.com/books?id=9OceTzJIjjAC&pg=PA38}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801025715/https://books.google.com/books?id=9OceTzJIjjAC&pg=PA38 |date=2020-08-01 }}</ref> Был бәлиғ булмағандарҙың өлгөрөп етмәүе, ауырыуы, инвалидлығы йәки психоактив матдәләрҙең тәьҫир итеүе йәки ҡурҡытыу һәм баҫым менән бәйле булыуы мөмкин.<ref name="автоссылка1" /> Күп мәҙәниәттәрҙә көсләү ҡорбандары ғаиләләренә «оят» йәки «хурлыҡ» килтергән һәм ғаиләлә көс ҡулланыуға, шул иҫәптән намыҫлы үлтереүҙәргә дусар булған тип иҫәпләнә.<ref>{{Cite news|title=Ethics guide: honour crimes|url=http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/crimesofhonour_1.shtml|work=BBC Religion and ethics|publisher=BBC|accessdate=2013-09-08|quote=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053506/http://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/crimesofhonour_1.shtml|archivedate=2013-09-21}}</ref> Был бигерәк тә зыян күреүсе ауырға ҡалһа, бик актуаль.<ref>{{Cite news|last=Harter|first=Pascale|title=Libya rape victims 'face honour killings'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13760895|work=[[BBC News]]|publisher=BBC|date=2011-06-14|accessdate=2013-09-08|quote=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921101600/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13760895|archivedate=2013-09-21}}</ref> ''Балаларға ҡарата сексуаль көс ҡулланыу'' — ғаиләлә енси көс ҡулланыуҙың бер төрө. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә балаларға ҡарата енси көс ҡулланыуҙың ритуаль формалары бар, улар ғаиләнең ризалығы менән тормошҡа ашырыла, унда бала өлкәндәр менән енси мөнәсәбәткә инергә мәжбүр була, бәлки, аҡсаға йәки тауарға алмашҡа. Мәҫәлән, [[Малави|Малавиҙа]] ҡайһы бер ата - әсәләр, ҡыҙҙарын енси мөнәсәбәткә инергә ярҙам итер өсөн, йыш ҡына «гиена» тип йөрөтөлгән оло йәштәге бер иргә алып баралар.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Fridell, Lorie A.|заглавие=Decision-making of the District Attorney: diverting or prosecuting intrafamilial child sexual abuse offenders|год=1990|язык=en|издание={{iw|Criminal Justice Policy Review}}|тип=journal|том=4|номер=3|страницы=249—267|doi=10.1177/088740349000400304}}</ref><ref>{{Cite news|title=Malawians take steps to end sexual initiation of girls|url=https://www.thestar.com/news/world/2014/01/20/malawians_take_steps_to_end_sexual_initiation_of_girls.html|date=2014-01-20|work=[[Toronto Star]]|publisher=[[Star Media Group]]|accessdate=2015-08-22|quote=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711080751/http://www.thestar.com/news/world/2014/01/20/malawians_take_steps_to_end_sexual_initiation_of_girls.html|archivedate=2015-07-11}}</ref><ref>{{Китап|ссылка=https://web.archive.org/web/20160205035501/http://www.ecpat.net/sites/default/files/confronting_csec_eng_0.pdf|заглавие=ECPAT International: Confronting the commercial sexual exploitation of children in Africa|год=2007|издательство=End child prostitution, child pornography & trafficking of children for sexual purposes (ECPAT)}}</ref> ''Европа Советы балаларҙы енси эксплуатациянан һәм сексуаль көс ҡулланыуҙан һаҡлау конвенцияһы'' өйҙә йәки ғаиләлә булған балаларға ҡарата сексуаль көс ҡулланыу менән шөғөлләнгән беренсе халыҡ-ара договор була.<ref>{{Cite web|subtitle=2014-07-17}}</ref> Репродуктив мәжбүр итеү (шулай уҡ «мәжбүри үрсеү») — партнёрҙың репродуктив хоҡуҡтарына, һаулығына, ҡарарҙар ҡабул итеүенә янауҙар йәки көс ҡулланыу акттары. Ул партнёрға баҫым яһарға йәки йөклө булырға йәки йөклөлөктө туҡтатырға мәжбүр итеү өсөн тәғәйенләнгән көйләүҙәр йыйылмаһын үҙ эсенә ала<ref name="Hotline">{{Cite news|last=HotlineAdvocate_SA|title=1 in 4 callers to the National Domestic Violence Hotline report birth control sabotage and pregnancy coercion|url=https://www.thehotline.org/2011/02/1-in-4-callers-to-the-national-domestic-violence-hotline-report-birth-control-sabotage-and-pregnancy-coercion/|publisher=National Domestic Violence Hotline|date=2011-02-15|quote=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208160347/http://www.thehotline.org/2011/02/1-in-4-callers-to-the-national-domestic-violence-hotline-report-birth-control-sabotage-and-pregnancy-coercion/|archivedate=2015-12-08}}</ref>. Репродуктив мәжбүр итеү мәжбүри секс, ҡурҡыу йәки контрацептив ҡарарҙар ҡабул итә алмау, енси мөнәсәбәттәрҙән баш тартҡандан һуң көс ҡулланыуҙан ҡурҡыу, һаулыҡ һаҡлауға инеүсе партнерҙың мәжбүри контролдә тотоуы менән бәйле<ref>{{Мәҡәлә|автор=Miller, Elizabeth; Jordan, Beth; Levenson, Rebecca; Silverman, Jay G.|заглавие=Reproductive coercion: connecting the dots between partner violence and unintended pregnancy|год=2010|язык=en|издание={{iw|Contraception (journal)|Contraception||Contraception (journal)}}|тип=journal|том=81|номер=6|страницы=457—459|doi=10.1016/j.contraception.2010.02.023|pmid=20472110}}</ref>. Көнкүрештә көс ҡулланыу закон сиктәренә етһен өсөн законды реформалау мөһим. Был ҡатын-ҡыҙҙарҙы дискриминациялаусы ғәмәлдәге закондарҙы ғәмәлдән сығарыуҙы аңлата ала: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, «закон ирҙәргә ҡатындарҙы физик яҡтан тәртипкә килтерергә рөхсәт итһә, яҡын партнерҙарҙың көс ҡулланыуын булдырмау программаһын тормошҡа ашырыу бер аҙ йоғонто яһарға мөмкин». Никах тураһындағы закондар ҙа мөһим: «улар [ҡатын-ҡыҙҙар] шулай уҡ никахҡа ирекле инеү йәки унан сығыу, финанс кредиты алыу, мөлкәткә эйә булыу һәм уға идара итеү мөмкинлегенә эйә булырға тейеш».<ref name="who.int1">{{Cite book|last=WHO|quote=World Health Organization|title=Preventing intimate partner and sexual violence against women: taking action and generating evidence|publisher=World Health Organization|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/44350/1/9789241564007_eng.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209115537/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/44350/1/9789241564007_eng.pdf |date=2017-12-09 }}</ref><ref name="who.int1" /> ''Никахта көсләү'' — ир менән ҡатындың ризалығынан тыш енси мөнәсәбәт. Күп илдәрҙә был законлы, был хаҡта һирәк хәбәр итәләр һәм суд тәртибендә эҙәрлекләйҙәр. Күп илдәрҙә был законлы, был турала һирәк хәбәр итәләр һәм бик һирәк эҙәрлекләйҙәр, сөнки, никахта ҡатын-ҡыҙ иренең уның менән енси мөнәсәбәттәргә инеүенә бер һүҙһеҙ ризалыҡ бирә, тиҙәр<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.bioline.org.br/abstract?rh04047|автор=Rani, Manju; Bonu, Sekhar; Diop-Sidibé, Nafissatou|заглавие=An Empirical Investigation of Attitudes towards Wife-Beating among Men and Women in Seven Sub-Saharan African Countries|год=2004|язык=en|издание={{iw|African Journal of Reproductive Health}}|тип=journal|том=8|номер=3|страницы=116—136|doi=10.2307/3583398|pmid=17348330|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613081653/http://www.bioline.org.br/abstract?rh04047}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.popcouncil.org/pdfs/popsyn/PopulationSynthesis1.pdf|title=Forced sexual relations among married young women in developing countries|date=2004-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718111324/http://www.popcouncil.org/pdfs/popsyn/PopulationSynthesis1.pdf|archive-date=2013-07-18|access-date=2014-04-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718111324/http://www.popcouncil.org/pdfs/popsyn/PopulationSynthesis1.pdf |date=2013-07-18 }}</ref><ref>{{Citation|first1=Jonathan|series=Domestic violence|newspaper=Herring|editor2-last=Jonathan|page=35}}</ref><ref>{{Cite news|title=Lebanese women take on Muslim judges who call rape a 'marital right'|url=https://edition.cnn.com/2013/02/17/world/meast/lebanon-womens-rights-law|work=CNN.com|publisher=Edition.cnn.com|accessdate=2013-09-08|date=2014-02-18|quote=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130717140637/http://edition.cnn.com/2013/02/17/world/meast/lebanon-womens-rights-law|archivedate=2013-07-17}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://chicagounbound.uchicago.edu/occasional_papers/9|автор=Hasday, Jill Elaine|заглавие=Contest and consent: a legal history of marital rape|год=2000|язык=en|издание={{iw|California Law Review}}|тип=journal|том=88|номер=5|страницы=1482—1505|doi=10.2307/3481263|archivedate=2021-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210712120253/https://chicagounbound.uchicago.edu/occasional_papers/9/}}</ref>. Әлеге ваҡытта енси көс ҡулланыу халыҡ-ара конвенциялар тарафынан тыйыла һәм енәйәткә тарттырыла бара. ''Европа Советының ҡатын-ҡыҙҙарға һәм ғаиләләге көс ҡулланыуға ҡаршы көс ҡулланыуҙы иҫкәртеү һәм уларға ҡаршы көрәш конвенцияһы''<ref>{{Cite web|url=https://www.conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=210&CM=&DF=&CL=ENG|title=Chart of signatures and ratifications of Treaty 210|publisher=Council of Europe|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210427/http://www.conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=210&CM=&DF=&CL=ENG|archivedate=2015-09-23|accessdate=2015-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923210427/http://www.conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=210&CM=&DF=&CL=ENG |date=2015-09-23 }}</ref>— Европала 2014 йылдың авгусында көсөнә ингән ғаиләләге көс ҡулланыу һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу буйынса закон менән нығытылған беренсе ҡорал. Уны ратификациялаған илдәр тормош иптәшенә йәки партнерына ҡарата ҡылынған ризалыҡһыҙ енси мөнәсәбәттәрҙең законһыҙ булыуын тәьмин итергә бурыслы.<ref>See [https://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm ''Article 36 — Sexual violence, including rape'' para 3; and ''Article 43 — Application of criminal offences''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906075205/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/210.htm}} Also see the [https://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/210.htm Explanatory Report, para 194, para 219 and para 220.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720234156/http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Reports/Html/210.htm}}</ref> === Психологик === ''Психологик көс ҡулланыу'' (йәки эмоциональ көс ҡулланыу) — кеше үҙ-үҙен тотошона янаған, ҡурҡытҡан, кешелекһеҙләндергән йәки системалы рәүештә ҡаҡшатҡан тәртип өлгөһө.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Follingstad, Diane R.; DeHart, Dana D.|заглавие=Defining psychological abuse of husbands toward wives: contexts, behaviors, and typologies|год=2000|язык=en|издание={{iw|Journal of Interpersonal Violence}}|тип=journal|том=15|номер=9|страницы=891—920|doi=10.1177/088626000015009001}}</ref> Истанбул конвенцияһына ярашлы, психологик көс ҡулланыу — «мәжбүр итеү йәки янау һөҙөмтәһендә кешенең психологик бөтөнлөгөнә етди зыян килтереүсе аңлы тәртип»<ref name="conventions.coe.int2">{{Cite web|url=https://www.coe.int/ru/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/09000016806b0687|title=Конвенция Совета Европы о предотвращении и борьбе с насилием в отношении женщин и домашним насилием|website=conventions.coe.int|publisher=Совет Европы|accessdate=2015-08-22|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052743/http://www.coe.int/ru/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/09000016806b0687|deadlink=no}}</ref>. Эмоциональ көс ҡулланыуға янауҙар, изоляция, асыҡ кәмһетеү, даими тәнҡитләү, даими шәхси туҙҙырыу, күп тапҡыр стоунволлингты һәм газлайтингты үҙ эсенә ала<ref name="apps.who.int"/><ref name="azcadv.org"/>. Сталкинг психологик ҡурҡытыуҙың киң таралған формаһы булып тора һәм йыш ҡына элекке йәки хәҙерге интим партнерҙар тарафынан башҡарыла. Зыян күреүселәр, ғәҙәттә, партнеры тулыһынса тиерлек уларҙы контролдә тота, был мөнәсәбәттәрҙә власть динамикаһына ҙур йоғонто яһай, енәйәтсене ҡеүәтләй, ҡорбанын мәхрүм итә, тип уйлай.<ref name="Inverhills">{{Cite web|first=Vicki W. (biology instructor)|archiveurl=yes|accessdate=2006-09-07|access-date=2012-06-25}}<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:САМ-ИСТОЧНИК|<span style="" title="ВП:САМ-ИСТОЧНИК">self-published source?</span>]]''&#x5D;</sup></ref> Ҡорбандар йыш ҡына депрессиянан яфалана, был коморбид тайпылыштар, атап әйткәндә, ашау тәртибенең тайпылыштарына, шулай уҡ [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу|үҙ-үҙенә ҡул һалыуға]] йәки психоактив матдәләр ҡулланыуға хәүеф тыуҙыра<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://vawnet.org/domestic-violence/summary.php?doc_id=1485&find_type=web_desc_GC|автор=Chamberlain, Linda|заглавие=Domestic violence: a primary care issue for rural women|язык=en|издание={{iw|National Women's Health Network|The Network News||National Women's Health Network}}|тип=journal|том=27|номер=1|страницы=1—4|archiveurl=yes|archivedate=2015-09-21}}</ref><ref>{{Китап|ref=Jones|автор=Jones, Ann|заглавие=Next time, she'll be dead: battering & how to stop it|ссылка=https://archive.org/details/nexttimeshellbed00annj_0|год=2000|место=Boston, Massachusetts|издательство={{iw|Beacon Press}}|isbn=9780807067895}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Hilberman, Elaine|заглавие=Overview: the "wife-beater's wife" reconsidered|год=1980|язык=en|издание=[[American Journal of Psychiatry]]|издательство=[[Американская психиатрическая ассоциация|American Psychiatric Association]]|тип=journal|том=137|номер=11|страницы=1336—1347|doi=10.1176/ajp.137.11.1336|pmid=7435666}}</ref><ref>{{Citation|first1=Elaine|series=Overview: the "wife-beater's wife" reconsidered|pages=213—236}}</ref>. === Иҡтисади === ''Иҡтисади көс ҡулланыу'' (йәки финанс көс ҡулланыу) көс ҡулланыу формаһы булып тора, унда бер интим партнер икенсе партнерҙың иҡтисади ресурстарға инеүен контролдә тота.<ref name="Adams (2008)">{{Мәҡәлә|автор=Adams, Adrienne E.; Sullivan, Cris M.; Bybee, Deborah; Greeson, Megan R.|заглавие=Development of the scale of economic abuse|год=2008|язык=en|издание={{iw|Violence Against Women (journal)|Violence Against Women||Violence Against Women (journal)}}|тип=journal|том=14|номер=5|страницы=563—588|doi=10.1177/1077801208315529|pmid=18408173}}</ref> Ир менән ҡатындың йәки яҡын партнерҙарҙың мөлкәт мөнәсәбәттәре режимы контроль сараһы булараҡ ҡулланыла. Иҡтисади көс ҡулланыу ир менән ҡатындың табыш ресурстарына ҡаршылыҡты, зыян күреүсенең ресурстарҙы файҙаланыуын сикләүҙе йәки зыян күреүсенең иҡтисади ресурстарын үҙ файҙаһына файҙаланыуҙы үҙ эсенә алырға мөмкин.<ref name="Adams (2008)" /> Иҡтисади көс ҡулланыу ҡорбандың үҙен тәьмин итеү һәләтен кәметә, енәйәтсегә бәйлелеген арттыра, шул иҫәптән ул белем алыуға, мәшғүллеккә, карьера үҫешенә һәм активтар һатып алыуға мөмкинлекте кәметә.<ref name="Adams (2008)" /><ref name="Sanders (2004)">{{Мәҡәлә|автор=Sanders, Cynthia K.; Schnabel, Meg|заглавие=Organizing for economic empowerment of battered women: women's savings accounts|год=2006|язык=en|издание=Journal of Community Practice|тип=journal|том=14|номер=3|страницы=47—68|doi=10.1023/A:1024064214054}}</ref><ref name="Brewster (2003)" /> Ғаилә ағзаһын документтарға ҡул ҡуйырға, әйберҙәрҙе һатыуға йәки васыятты үҙгәртеүгә мәжбүр итеү иҡтисади көс ҡулланыу формаһы булып тора. Кеҫә аҡсаһы зыян күреүсегә бирелеүе мөмкин, был сығымдарҙы ентекле күҙәтергә мөмкинлек бирә, шулай уҡ енәйәтсенең ризалығынан тыш сығымдарҙы тыя, был бурыстарҙың йыйылыуына йәки зыян күреүсенең йыйған аҡсаһының туҙыуына килтереүе мөмкин.<ref name="Adams (2008)"/><ref name="Sanders (2004)"/> Ҡулланылған аҡсалар буйынса килешмәү өҫтәмә физик, енси йәки эмоциональ көс ҡулланыу менән үс алыуға килтереүе ихтимал.<ref>{{Cite web|url=http://www.ncadv.org/files/EconomicAbuse.pdf|title=Economic abuse|last=National Coalition Against Domestic Violence|website=ncadv.org|publisher=[[National Coalition Against Domestic Violence]]|accessdate=2014-11-24|deadlink=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228065620/http://www.ncadv.org/files/EconomicAbuse.pdf|archive-date=2013-02-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228065620/http://www.ncadv.org/files/EconomicAbuse.pdf |date=2013-02-28 }}</ref> Донъяның ҡатын-ҡыҙҙар иренең килеменә бәйле булған өлөштәрендә (ҡатын-ҡыҙҙарҙың эшкә урынлашыуы һәм дәүләт именлеге булмау сәбәпле), иҡтисади көс ҡулланыу бик етди эҙемтәләргә килтереүе ихтимал. Көсөргәнешле ғәмәлдәр шулай уҡ әсәләр һәм балалар араһындағы [[Ашау етмәү|ашауҙан мәхрүм булыу]] менән бәйле. Мәҫәлән, [[Һиндостан|Һиндостанда]] аҙыҡты тотоу ғаиләләге көс ҡулланыуҙың документаль формаһы булып тора.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Ackerson, Leland K.; Subramanian, S.V.|заглавие=Domestic violence and chronic malnutrition among women and children in India|год=2008|язык=en|издание={{iw|American Journal of Epidemiology}}|тип=journal|том=167|номер=10|страницы=1188—1196|doi=10.1093/aje/kwn049|pmid=18367471}}</ref> == Демография == [[Файл:DV-SCALE-5-2017.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/DV-SCALE-5-2017.jpg/250px-DV-SCALE-5-2017.jpg|мини|250x250пкс|2017 йылда көнкүрештә көс ҡулланыуға ҡаршы закондарҙың һәм уларҙың был проблема менән көрәшеү мөмкинлектәренең донъя картаһы.]] Көнкүрештә көс ҡулланыу бөтә донъяла, төрлө мәҙәниәттәрҙә һәм төрлө иҡтисади статуслы кешеләргә ҡағыла; әммә бер нисә тикшеренеүҙә түбән социаль-сәйәси статус күрһәткестәре (мәҫәлән, [[эшһеҙлек]] һәм түбән килем) ғаиләләге көс ҡулланыуҙың юғары күрһәткестәре өсөн хәүеф факторҙары булып тора.<ref name="watts2002">{{Мәҡәлә|автор=Watts, Charlotte; Zimmerman, Cathy|заглавие=Violence against women: global scope and magnitude|год=2002|язык=en|издание=[[The Lancet]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=359|номер=9313|страницы=1232—1237|doi=10.1016/S0140-6736(02)08221-1|pmid=11955557}}</ref><ref name="capaldi2012">{{Мәҡәлә|автор=Capaldi, Deborah et al.|заглавие=A Systematic Review of Risk Factors for Intimate Partner Violence|год=2012|язык=en|издание=Partner Abuse|тип=journal|том=3|номер=2|страницы=231—280|doi=10.1891/1946-6560.3.2.231|pmid=22754606}}</ref> === Гендер айырмалары === Ғаиләләге көс ҡулланыуға ҡарата гендер айырмалыҡтары буйынса бәхәстәр дауам итә. Методологияның сикләнгәнлеге, мәҫәлән, йәрәхәт алыу, кеше үлтереү һәм енси көс ҡулланыу күрһәткестәрен иҫәпкә алмаған конфликт тәртибе шкалаһы, контекст (мәҫәлән, мотивация, ҡурҡыу), өлгөләрҙең бөтөнләй икенсе төрлө формалашыуы, респонденттың көс ҡулланыу акты тураһында үҙ аллы хәбәр итергә теләмәүе, оперативлаштырыуҙағы айырмалар — быларҙың барыһы ла булған тикшеренеүҙәр өсөн проблемалар тыуҙыра..<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/268125313|автор=Hamby, Sherry|заглавие=Measuring Intimate Partner Violence: A Multi-Study Investigation of Gender Patterns|год=2014|язык=en|тип=journal}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Bjørnholt, M.; Hjemdal, O.K.|заглавие=Measuring violence, mainstreaming gender; does adding harm make a difference?|год=2018|язык=en|издание=Journal of Gender-Based Violence|тип=journal|том=2|номер=3|страницы=465—479|doi=10.1332/239868018X15366982109807|bibcode=1}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/315967513|автор=Hamby, Sherry|заглавие=On defining violence, and why it matters|год=2017|язык=en|издание={{iw|Psychology of Violence}}|тип=journal|том=7|номер=2|страницы=167—180|doi=10.1037/vio0000117}}</ref><ref name="chan2011">{{Мәҡәлә|ссылка=http://hub.hku.hk/bitstream/10722/134467/1/Content.pdf|автор=Chan, Ko Ling|заглавие=Gender differences in self-reports of intimate partner violence: a review|язык=en|издание={{iw|Aggression and Violent Behavior}}|тип=journal|том=16|номер=2|страницы=167—175|doi=10.1016/j.avb.2011.02.008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208161311/http://hub.hku.hk/bitstream/10722/134467/1/Content.pdf|archivedate=2015-12-08}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Мәҡәлә|ссылка=http://hub.hku.hk/bitstream/10722/134462/1/Content.pdf|автор=Chan, Ko Ling|заглавие=Gender symmetry in the self-reporting of intimate partner violence|год=2012|язык=en|издание={{iw|Journal of Interpersonal Violence}}|тип=journal|том=27|номер=2|страницы=263—286|doi=10.1177/0886260511416463|pmid=21920874|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208152121/http://hub.hku.hk/bitstream/10722/134462/1/Content.pdf|archivedate=2015-12-08}}</ref> Ғаиләлә йәшерен көс ҡулланыу формаларына дусар булғандарҙа көс ҡулланыуҙы нормалләштереү йәки оҙайлы ваҡыт дауамында бер нисә партнер яғынан көс ҡулланыуға дусар булғандарҙың ғаиләлә көс ҡулланыуҙы таныу һәм, тимәк, өйҙәге көс ҡулланыу тураһында хәбәр итеү мөмкинлеген кәметә. Күп кенә ойошмалар енәйәттәр һәм виктимизация яһауға ҡарата гендер йәһәтенән нейтраль терминдарҙы ҡулланыу өсөн күп көс һала. Мәҫәлән, «ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу» урынына «көнкүрештә көс ҡулланыу» кеүек киңерәк терминдар ҡулланыу. Һөҙөмтәләр күрһәтеүенсә, ҡатын-ҡыҙҙың, интим партнер булараҡ, көс ҡулланыуҙың төп йәки төп мотивы булып ир-ат өҫтөнән үҙ-үҙеңде һаҡлау йәки башҡа үҙ-үҙеңде яҡлау (мәҫәлән, эмоциональ һаулыҡ һаҡлауҙы һаҡлау) тора. 2010 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың яҡын партнер булараҡ көс ҡулланыуы тураһындағы әҙәбиәтте системалы тикшереү һөҙөмтәһендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың яҡын партнерҙарына ҡарата көс ҡулланыуҙың дөйөм мотивтары — асыуланыу, иғтибар кәрәклеге йәки партнерының көс ҡулланыуға реакцияһы булыуы асыҡлана. Шулай уҡ, үҙ-үҙеңде яҡлау ҙа, үс алыу ҙа дөйөм мотивтар булһа ла, уларҙы айырыу ауыр булған, тип яҙылған..<ref name="Swan"/><ref>{{Мәҡәлә|автор=Bair-Merritt, Megan H; Crowne, Sarah Shea; Thompson, Darcy A; Sibinga, Erica; Trent, Maria; Campbell, Jacquelyn|заглавие=Why Do Women Use Intimate Partner Violence? A Systematic Review of Women's Motivations|год=2010|язык=en|издание={{iw|Trauma, Violence, & Abuse|Trauma, Violence & Abuse||Trauma, Violence, & Abuse}}|тип=journal|том=11|номер=4|страницы=178—189|doi=10.1177/1524838010379003|pmid=20823071}}</ref><ref name=":8">{{Китап|ref=Loseke|ссылка=https://books.google.com/?id=YBVGswoPYqMC&pg=PA79&dq=related:PTrUoeplCIkKdM:scholar.google.com/|автор=Loseke, Donileen R.; Gelles, Richard J.; Cavanaugh, Mary M.|заглавие=Current Controversies on Family Violence|год=2005|издательство=SAGE|isbn=9780761921066}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Dasgupta, Shamita|заглавие=A Framework for Understanding Women's Use of Nonlethal Violence in Intimate Heterosexual Relationships|год=2002|язык=en|издание={{iw|Violence Against Women (journal)|Violence Against Women||Violence Against Women (journal)}}|тип=journal|том=8|номер=11|страницы=1364—1389|doi=10.1177/107780102237408}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Bair-Merritt, Megan H; Crowne, Sarah Shea; Thompson, Darcy A; Sibinga, Erica; Trent, Maria; Campbell, Jacquelyn|заглавие=Why Do Women Use Intimate Partner Violence? A Systematic Review of Women's Motivations|год=2010|язык=en|издание={{iw|Trauma, Violence, & Abuse|Trauma, Violence & Abuse||Trauma, Violence, & Abuse}}|тип=journal|том=11|номер=4|страницы=178—189|doi=10.1177/1524838010379003|pmid=20823071}}</ref><ref name=":8" /><ref>{{Мәҡәлә|автор=Straus, Murray A.|заглавие=Gender symmetry and mutuality in perpetration of clinical-level partner violence: Empirical evidence and implications for prevention and treatment|год=2011|язык=en|издание={{iw|Aggression and Violent Behavior}}|тип=journal|том=16|номер=4|страницы=279—288|doi=10.1016/j.avb.2011.04.010}}</ref><ref>{{Cite journal|journal=1|accessdate=2019-06-17|issn=2017-08-28}}</ref> Шул уҡ ваҡытта Страустың тикшеренеүҙәре үҙ-үҙеңде яҡлауҙың бик тар билдәләмәләрен ҡулланған өсөн тәнҡитләнә.<ref>Loseke, Donileen R.; Gelles, Richard J.; Cavanaugh, Mary M. (2005). Current Controversies on Family Violence. SAGE. {{ISBN|9780761921066}}.</ref> ==== Ҡатын-ҡыҙҙар ==== [[Файл:True_Manhood_-_Anti-Domestic_Violence_Sign_-_Outside_Entebbe_-_Uganda.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/True_Manhood_-_Anti-Domestic_Violence_Sign_-_Outside_Entebbe_-_Uganda.jpg/250px-True_Manhood_-_Anti-Domestic_Violence_Sign_-_Outside_Entebbe_-_Uganda.jpg|мини|250x250пкс|[[Уганда|Угандала]] өйҙәге көс ҡулланыуға ҡаршы кампания]] Халыҡ һаны өлкәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы фонды ҡатын-ҡыҙҙарға һәм ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы бөтә донъяла [[Кеше хоҡуҡтары|кеше хоҡуҡтарын]] боҙоуҙарҙың иң киң таралғандарының береһе тип иҫәпләй. Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыу Көнбайыштың үҫешкән илдәрендә һирәгерәк тарала һәм үҫешкән илдәрҙә яйға һалына. 1993 йылғы Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы бөтөрөү тураһында декларацияһында, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡағылышлы көс ҡулланыу ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы көс ҡулланыуҙың тарихи барлыҡҡа килгән тигеҙһеҙ нисбәтенең сағылышы булып тора, ул ҡатын-ҡыҙҙарҙы өҫтөнлөк итеүгә һәм ҡатын-е менән ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡатын-ҡыҙға ҡарата дискриминацияһына килтерә, шулай уҡ ир-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыуға ҡамасаулай, ҡатын-егеттәргә ҡарата көс ҡулланыу ҡатын-ҡыҙҙың социаль ярҙам итеү механизмдарын сағыштырыуҙың нигеҙләүҙең береһе булып тора.<ref>{{Китап|ref=UNFPA|ссылка=https://perma-archives.org/warc/20160112155127/http://www.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2009_add_gen_vio.pdf|автор={{iw|United Nations Population Fund|UNFPA|en|United Nations Population Fund}}|заглавие=UNFPA strategy and framework for action to addressing gender-based violence 2008—2011|год=2008|место=New York|издательство=United Nations Population Fund|isbn=9780897149518}}{{Недоступная ссылка|accessdate=июня 2020|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref> Декларация көс ҡулланыуҙың өс категорияһын классификациялай: ғаиләлә, дөйөм алғанда йәмғиәттә булған көс ҡулланыу һәм дәүләттең яҡлылығы йәки яҡлылығындағы көс ҡулланыу.<ref name="UN GA Res" /> [[Файл:Physical_Security_of_Women_2014.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Physical_Security_of_Women_2014.jpg/250px-Physical_Security_of_Women_2014.jpg|мини|250x250пкс|Ҡатын-ҡыҙҙарҙың физик хәүефһеҙлек кимәле буйынса илдәр күрһәтелгән донъя картаһы, 2015 йыл]] {{Тәржемәһеҙ 5|Мапут протоколе|Мапут|en|Maputo Protocol}} протоколында ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы түбәндәгесә билдәләүсе киң билдәләмә ҡабул ителә: ҡатын-ҡыҙға ҡарата физик, енси, психологик һәм иҡтисади зыян килтереүсе йәки килтерергә мөмкин булған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн башҡарылған ғәмәлдәр, шул иҫәптән бындай ғәмәлдәр яһау ҡурҡынысы; тыныс ваҡытта шәхси йәки йәмәғәт тормошонда төп азатлыҡтарҙы ирекле сикләүҙәр йәки мәхрүм итеү, шулай уҡ ҡораллы бәрелештәр йәки һуғыш ваҡытында.<ref>{{Cite web|url=http://www.achpr.org/instruments/women-protocol/|title=Protocol to the African charter on human and peoples' rights on the rights of women in Africa|last=ACHPR|date=2003-07-11|publisher=[[African Commission on Human and Peoples' Rights]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151202092756/http://www.achpr.org/instruments/women-protocol|archivedate=2015-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151202092756/http://www.achpr.org/instruments/women-protocol |date=2015-12-02 }}</ref> ==== Ир-егеттәр ==== Тәрбиә ваҡытында ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар булған бала психологик һәм үҫеш боҙолоуҙарынан яфаланасаҡ тигән аңлау арта бара. 1990-сы йылдар уртаһында «Насар бала саҡ тәжрибәһе» тикшеренеүе (ACE) ғаиләлә көс ҡулланыуға һәм башҡа көс ҡулланыуға дусар булған балаларҙың психик һәм физик сәләмәтлеге ҡаҡшау хәүефе юғарыраҡ булыуын асыҡлай.<ref name="Dodd2009"/><ref>{{Cite web|last=Innovations Exchange Team|title=Preventing and mitigating the effects of childhood violence and trauma (based on an interview with Carl C. Bell, MD)|url=https://innovations.ahrq.gov/perspectives/preventing-and-mitigating-effects-childhood-violence-and-trauma|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality, [[United States Department of Health and Human Services|U.S. Department of Health & Human Services]]|date=17 April 2013|accessdate=27 August 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006123927/https://innovations.ahrq.gov/perspectives/preventing-and-mitigating-effects-childhood-violence-and-trauma|archivedate=6 October 2014}}</ref> Ҡайһы бер балаларҙың өйҙәге көс ҡулланыуҙы аңлау арҡаһында, ул, ғәҙәттә, баланың эмоциональ, социаль, тәртип һәм когнитив үҫешенә лә йоғонто яһай.<ref>{{Cite journal|author=Fantuzzo JW, Mohr WK|title=Prevalence and Effects of Child Exposure to Domestic Violence|date=10 May 2020|journal=3|url=https://repository.upenn.edu/gse_pubs/419|accessdate=2021-02-07|issn=2021-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417171922/https://repository.upenn.edu/gse_pubs/419/ |date=2021-04-17 }}</ref> [[Файл:Femme_battant_mari_Durer_XVII_e_siecle.jpg|справа|мини|«Ҡатыны ирен туҡмай», Альбрехт Дюрер.]] [[Файл:Kalighat_Painting_Calcutta_19th_Century_-_Woman_Striking_Man_With_Broom.jpg|мини|Калигхат картинаһы, «Ҡатын-ҡыҙ ир-егетте һепертке менән туҡмай», [[Калькутта]], [[Һиндостан]], 1875.]] Ир-егеттәргә ҡарата өйҙәге көс ҡулланыу физик, эмоциональ һәм енси көс ҡулланыу формаларын, шул иҫәптән үҙ-ара көс ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала.<ref>{{Cite web|subtitle=2014-04-13}}</ref><ref name="dap">{{Cite news|last=Sullivan|first=Vince|title=Help domestic abuse victims for 35 years|url=http://www.delcotimes.com/general-news/20131007/help-domestic-abuse-victims-for-35-years|work=[[Delaware County Daily Times|The Delco Times]]|publisher=[[21st Century Media]]|accessdate=2014-04-11|quote=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102225543/http://www.delcotimes.com/general-news/20131007/help-domestic-abuse-victims-for-35-years|archivedate=2013-11-02}}</ref> Өйҙәге көс ҡулланыу ҡорбандары булған ир-егеттәр төрлө сәбәптәр буйынса ярҙам ала.<ref name="kumar">{{Мәҡәлә|автор=Kumar, Anant|заглавие=Domestic violence against men in India: a perspective|год=2012|язык=en|издание=Journal of Human Behavior in the Social Environment|тип=journal|том=22|номер=3|страницы=290—296|doi=10.1080/10911359.2012.655988}}</ref> Тикшеренеүҙәрҙең береһендә асыҡланыуынса, ир-егеттәргә һөжүм иткән ҡатын-ҡыҙҙар, хатта ир-егет полицияға мөрәжәғәт иткәндә лә, ҡулға алыуҙан ҡотолоп ҡала, һәм «полиция ир-ат партнерҙарына һөжүм иткән ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡулға алыу мөмкинлеге аҙыраҡ» булыуын асыҡлаған. Сәбәбе шунда: «полиция хеҙмәткәрҙәре, ир-ат үҙен үҙенең ҡатынынан һаҡлай ала, һәм ҡатын-ҡыҙ яғынан көс ҡулланыу хәүефле түгел, әгәр ул үҙенең ҡатыны менән башҡа бер кемгә лә һөжүм итмәй икән, тип фаразлана».<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://richardfelson.files.wordpress.com/2013/06/does-cj-treat-leniently.pdf|автор=Felson, Richard B.; Pare, Paul Philippe|заглавие=Does the criminal justice system treat domestic violence and sexual assault offenders leniently?|год=2007|язык=en|издание={{iw|Justice Quarterly}}|тип=journal|том=24|номер=3|страницы=455|doi=10.1080/07418820701485601|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205040704/https://richardfelson.files.wordpress.com/2013/06/does-cj-treat-leniently.pdf|archivedate=2016-02-05|bibcode=1}}</ref> Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре енси өлкәлә көс ҡулланыусы ҡатын-ҡыҙҙарҙы енәйәтселәр тип түгел, ә ҡорбандар тип ҡарай ала.<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://cj-resources.com/CJ_Female%20Offenders_pdfs/intimate%20partner%20violence%20the%20role%20of%20suspect%20gender%20-%20Kingsnorth%20et%20al%202007.pdf|автор=Kingsnorth, Rodney F.; MacIntosh, Randall C.|заглавие=Intimate partner violence: the role of suspect gender in prosecutorial decision‐making|год=2007|язык=en|издание={{iw|Justice Quarterly}}|тип=journal|том=24|номер=3|страницы=460—495|doi=10.1080/07418820701485395|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205035028/http://cj-resources.com/CJ_Female%20Offenders_pdfs/intimate%20partner%20violence%20the%20role%20of%20suspect%20gender%20-%20Kingsnorth%20et%20al%202007.pdf|archivedate=2016-02-05}}</ref> === Йәш төркөмдәре === ==== Үҫмерҙәр һәм йәштәр ==== ==== Балалар ==== [[Файл:Map_of_domestic_corporal_punishment_abolition.svg|мини|250x250пкс|{{Легенда|#c83737|2021 йылда ғаиләлә тән язаһы тыйылған илдәр.<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=https://endcorporalpunishment.org/countdown/ |title=Global Initiative to End All Corporal Punishment of Children |access-date=2021-10-01 |archive-date=2021-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211002195320/https://endcorporalpunishment.org/countdown/ |deadlink=no }}</ref>}}]] {{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=2020 йылда балаларҙың тән язаһының законлылығы|зона_заголовка=|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=lefth|фон_подписи=|ширина=250|изобр1=Corporal punishment in Europe.svg|ширина1=|время1=|подпись1=Европала балаларҙың тән язаһының законлылығы {{legend|#09c70d|Мәктәптәрҙә һәм өйҙә тән язаһы тыйыла}} {{legend|#0000d8|Мәктәптәрҙә тән язаһы тыйыла}} {{legend|#c70909|Тән язаһы тыйылмай}}<br>|изобр2=Corporal punishment in the United States.svg|ширина2=|время2=|подпись2=АҠШ-та балаларҙың тән язаһының законлылығы {{Легенда|#0000d8|{{нп5|Мәктәптәрҙә тән язаһы тыйыла||en|School corporal punishment in the United States}}}} {{Легенда|#c70909|{{нп5|Тән язаһы тыйылмай||en|Corporal punishment of minors in the United States}}}}}}Өйҙәге көс ҡулланыу һәм балалар менән аяуһыҙ мөғәмәлә араһында тығыҙ бәйләнеш бар. Өйҙәге мәшәҡәттәр тәртиптең бер төрө булып тора, шуға күрә бындай инциденттар ауырлыҡ һәм йышлыҡ дәрәжәһендә көсәйә, был балаларҙың ҡорбан булыу ихтималлығын арттыра. Өйҙәғы көс ҡулланыу менән балалар менән аяныслы мөғәмәлә итеү араһындағы яҡынса корреляция 30 проценттан 50 процентҡа тиклем тирбәлә.<ref>{{Cite web|subtitle=1996-09}}</ref> Бөгөнгө көндә күпселек илдәрҙә балаларҙың ата-әсәләре яғынан тән язаһы законлы булып ҡала, әммә әлегә тиклем практикаға юл ҡуйған көнбайыш илдәрендә рөхсәт ителгән көс ҡулланыуға ҡәтғи сикләүҙәр бар. Ата-әсәләрҙе тән язаһына тарттырыуҙы тыйған беренсе ил Швеция була: ата-әсәләрҙең балаларын туҡмау хоҡуғы беренсе тапҡыр 1966 йылда бөтөрөлә һәм 1979 йылдың июленән закон менән асыҡтан-асыҡ тыйыла. 1979 йылдан 2021 йылға тиклем 63 илдә (шул иҫәптән 35 Европала) ата-әсәләр тарафынан тән язаһы тыйыла. <ref name="Durrant 1996">{{Китап|ref=Durrant|автор=Durrant, Joan E.|заглавие=Family Violence Against Children: A Challenge for Society|ответственный=Frehsee, Detlev et al.|год=1996|часть=The Swedish Ban on Corporal Punishment: Its History and Effects|ссылка часть=https://books.google.com/books/about/Family_Violence_Against_Children.html?id=8IyJkWAAXjkC&q=%22swedish+ban+on+corporal+punishment%22|место=Berlin|издательство=[[Walter de Gruyter]]|страницы=19—25|isbn=978-3-11-014996-8}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2021-10-01|accessdate=2021-10-02|archiveurl=no}}</ref> Бындай тыйыу булмаған күп илдәрҙә был практика бик күп бәхәстәр тыуҙыра. == Йоғонтоһо һәм факторҙары == === Социаль ҡараштары === [[Файл:Advertisement_for_Littleton_Butter_(31_December_1903).jpg|мини|250x250пкс|Littleton Butter 1903 йылғы был рекламала ғаиләләге көс ҡулланыу уңайһыҙ, әммә нормаль күренеш булараҡ һүрәтләнә.]] [[Файл:Share_of_women_who_believe_a_husband_is_justified_in_beating_his_wife,_OWID.svg|мини|250x250пкс|Ир ҡатынын туҡмарға хоҡуҡлы тип иҫәпләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө.]] Ғаиләләге көс ҡулланыуға социаль ҡараштар кешенән кешегә һәм төбәктән-төбәккә үҙгәреп тора, әммә Көнбайыштан ситтә булған күп кенә урындарҙа концепция бик насар аңлайышлы. Был күпселек илдәрҙә ир менән ҡатын араһындағы мөнәсәбәттәр тигеҙ түгел, ә ҡатын иренә буйһонорға тейешле мөнәсәбәттәр менән бәйле. Был ҡайһы бер илдәрҙең закондарында кодификациялана — мәҫәлән, Йәмәндә никах тураһындағы положениела, ҡатын иренә буйһонорға һәм уның рөхсәтенән тыш өйҙән сыҡмаҫҡа тейеш, тип раҫлана. The Washington Post 2012 йылда былай тип хәбәр итә: «Reuters TrustLaw [[Һиндостан|Һиндостанды]] быйыл ҡатын-ҡыҙҙар өсөн донъялағы иң насар илдәрҙең береһе тип атаны, сөнки ғаиләләге көс ҡулланыу йыш ҡына лайыҡлы тип ҡарала. ЮНИСЕФ-тың 2012 йылғы отчётында һинд малайҙарының 57 проценты һәм 15 йәштән 19 йәшкә тиклемге ҡыҙҙарҙың 53 проценты ҡатынды туҡмау аҡланған тип иҫәпләй».<ref>{{Cite news|first1=Olga|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150512153618/http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2012/12/29/india-rape-victim-dies-sexual-violence-proble/|publisher=[[Jeff Bezos|Nash Holdings LLC]]|title=10 reasons why India has a sexual violence problem|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2012/12/29/india-rape-victim-dies-sexual-violence-proble/|work=[[The Washington Post]]|date=2012-12-29|accessdate=2015-12-09|quote=no|archivedate=2015-05-12}}</ref> Консерватив мәҙәниәттәрҙә етерлек тыйнаҡ булмаған кейемдә кейенгән ҡатын иренең йәки туғандарының етди көсләүенә дусар була, шул уҡ ваҡытта бындай көс ҡулланыу йәмғиәттең күпселеге тарафынан урынлы тип һанала: һорау алыу барышында [[Афғанстан|Афғанстанда]] ҡатын-ҡыҙҙарҙың 62,8 проценты, әгәр ҡатын-ҡыҙ яраҡһыҙ кейемдә булһа, ир ҡатынын туҡмау хоҡуғына эйә, тип белдерә.<ref name="cso.gov.af">[https://cso.gov.af/Content/files/AMICS.pdf Monitoring the Situation of Women & Children.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205040032/http://cso.gov.af/Content/files/AMICS.pdf|date=2016-02-05}} Afghanistan Multiple Indicator Cluster Survey 2010/2011. Central Statistics Organisation. UNICEF. January 2013. Retrieved 11 April 2014.</ref> [[Файл:A_comparison_of_acceptance_of_domestic_violence_in_select_Arab_and_Muslim_majority_countries,_UNICEF_2013.png|мини|250x250пкс|Ир-ат партнёрының һайланма илдәрҙә 15-49 йәшлек ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡатын-ҡыҙ партнёрын туҡмау йәки туҡмау хоҡуғын таныу, ЮНИСЕФ, 2013]] == Йоғонтоһо == === Балаларға === [[Файл:Young_kids_watch_a_play_about_gender_based_violence_at_the_Young_Women’s_Christian_Association._(10660719084).jpg|мини|250x250пкс|[[Соломон Утрауҙары|Сөләймән]] Утрауҙарындағы балалар гендер нигеҙендәге көс ҡулланыу тураһында спектакль ҡарай]] Тәрбиә ваҡытында ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар булған бала психологик һәм үҫеш боҙолоуҙарынан яфаланасаҡ тигән аңлау арта бара. 1990-сы йылдар уртаһында «Насар бала саҡ тәжрибәһе» тикшеренеүе (ACE) ғаиләлә көс ҡулланыуға һәм башҡа көс ҡулланыуға дусар булған балаларҙың психик һәм физик сәләмәтлеге ҡаҡшау хәүефе юғарыраҡ булыуын асыҡлай.<ref name="Dodd2009"/><ref>{{Cite web|subtitle=17 April 2013|access-date=27 August 2013|archiveurl=no|accessdate=6 October 2014}}</ref> Ҡайһы бер балаларҙың өйҙәге көс ҡулланыуҙы аңлау арҡаһында, ул, ғәҙәттә, баланың эмоциональ, социаль, тәртип һәм когнитив үҫешенә лә йоғонто яһай.<ref>{{Cite journal|author=Fantuzzo JW, Mohr WK|journal=3|accessdate=2021-02-07|issn=2021-04-17}}</ref> Ғаиләләге көс ҡулланыу һөҙөмтәһендә килеп сығыуы мөмкин булған ҡайһы бер эмоциональ һәм тәртип проблемаларына агрессивлыҡтың көсәйеүе, борсолоу, баланың дуҫтары, ғаилә ағзалары, власть органдары менән аралашыуына үҙгәртеү индерә.<ref name="Dodd2009"/> Депрессия, эмоциональ һаҡланмаусанлыҡ һәм психик һаулығы боҙолоу травматик кисерештәр эҙемтәһе булыуы ихтимал.<ref>{{Cite web|last1=Kelly|first1=Dott|last2=Manza|first2=Jenny|title=Long-term expressive therapy and caregiver support improves emotional health of low-income children affected by trauma|url=https://innovations.ahrq.gov/profiles/long-term-expressive-therapy-and-caregiver-support-improves-emotional-health-low-income|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality, [[United States Department of Health and Human Services|U.S. Department of Health & Human Services]]|date=24 October 2013|access-date=10 July 2013|deadlink=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201031925/https://innovations.ahrq.gov/profiles/long-term-expressive-therapy-and-caregiver-support-improves-emotional-health-low-income|archive-date=1 February 2017}}</ref> Мәктәптә мөнәсәбәт һәм танып белеү менән бәйле проблемалар проблемаларҙы хәл итеү кеүек оҫталыҡ етмәү менән бер рәттән үҫешә башларға мөмкин.<ref name="Dodd2009" /> Ҡаты мөғәмәлә итеү тәжрибәһе һәм бала саҡ хәстәрлеген һанға һуҡмау һәм өлкәндәрҙә өйҙә һәм енси көс ҡулланыу араһында корреляция табыла. Ғаиләлә көс ҡулланыуҙың шаһиты булған балалар һәм үҫмерҙәр тейешле гендер тәртип өлгөһөн ҡабул итә һәм уны киләсәк быуында ҡабатлай ала<ref>{{Cite web|url=http://psycnet.apa.org/journals/rev/117/1/233/|title=Toward an Integrated Gender-Linked Model of Aggression Subtypes in Early and Middle Childhood|author=Jamie M. Ostrov, Stephanie A. Godlesky|pages=(на английском)|date=2010, Vol.117, No.1, pp.233-242|publisher=Psychological Review|archive-url=https://www.webcitation.org/67BwoFUpX?url=http://psycnet.apa.org/journals/rev/117/1/233/|archive-date=2012-04-25|access-date=2010-05-14}}</ref><ref name="west_quard">{{Cite web|url=http://www.westchesterguardianonline.com/year/10/03mar10/vol4_no33_mar_18_2010/WG-031-8-10.pdf|title=Домашнее насилие с точки зрения вашего ребенка|author=Мария Муньоз Канта|pages=(на английском)|date=2010-03-18|publisher=The Westchester Guardian|archive-url=https://www.webcitation.org/68Va59VCz?url=http://www.westchesterguardianonline.com/?f|archive-date=2012-06-18|access-date=2010-05-14}}{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Көнкүрештә көс ҡулланыу менән эш алып барыу == Көнкүрештә көс ҡулланыуҙы һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре, хоҡуҡ һаҡлау<ref>{{Cite book|place=Joel|chapter=Clemmer|first1=Elizabeth|title=Danger to police in domestic disturbances—a new look|publisher=[[Bureau of Justice Statistics]], [[United States Department of Justice|U.S. Department of Justice]]|url=https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/Digitization/102634NCJRS.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222214122/https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/Digitization/102634NCJRS.pdf |date=2015-12-22 }}</ref>, консультация биреү, профилактика һәм башҡа иҫкәртеү формалары аша хәл итергә мөмкин. Ғаиләләге көс ҡулланыуҙа ҡатнашыусыларға медицина ярҙамы талап ителеүе мөмкин, мәҫәлән, ғаилә табибы, беренсел медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса икенсе профессионал йәки ашығыс ярҙам бүлмәһе табиптары<ref>{{Cite journal|last3=Robinson|title=A qualitative analysis of how physicians with expertise in domestic violence approach the identification of victims|journal=1|date=January 2004}}</ref><ref>{{Cite journal|last3=Caspers|first1=James|title=A qualitative analysis of how physicians with expertise in domestic violence approach the identification of victims|journal=8|date=1999}}</ref>. == Профилактика == [[Файл:(4)_Ghana_Domestic_Violence_is_a_Human_Right_Abuse_Poster.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:(4)_Ghana_Domestic_Violence_is_a_Human_Right_Abuse_Poster.jpg|мини|375x375пкс|Болгатангала көнкүрештә көс ҡулланыуға ҡаршы плакат, [[Гана]]]] Ғаиләлә көс ҡулланыу осраҡтарын иҫкәртеү йәки кәметеү өсөн ҡулланылған бер нисә стратегия бар. Тормошҡа ашырылған стратегияның һөҙөмтәлелеген баһалау мөһим<ref name="who.int1"/>. Көнкүрештә көс ҡулланыу закон сиктәренә етһен өсөн законды реформалау мөһим. Был ҡатын-ҡыҙҙарҙы дискриминациялаусы ғәмәлдәге закондарҙы ғәмәлдән сығарыуҙы аңлата ала: Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, «закон ирҙәргә ҡатындарҙы физик яҡтан тәртипкә килтерергә рөхсәт итһә, яҡын партнерҙарҙың көс ҡулланыуын булдырмау программаһын тормошҡа ашырыу бер аҙ йоғонто яһарға мөмкин». Никах тураһындағы закондар ҙа мөһим: «улар [ҡатын-ҡыҙҙар] шулай уҡ никахҡа ирекле инеү йәки унан сығыу, финанс кредиты алыу, мөлкәткә эйә булыу һәм уға идара итеү мөмкинлегенә эйә булырға тейеш».<ref name="who.int1"/> [[Файл:Live Fear Free - Domestic Abuse.webm|мини|250x250пкс|Уэльс Хөкүмәтенең көнкүрештә көс ҡулланыуға мөнәсәбәтте үҙгәртеү буйынса кампанияһы; ҡыҫҡа телевизион реклама]] АҠШ-тың Ауырыуҙарҙы контролдә тотоу һәм иҫкәртеү үҙәктәре мәғлүмәттәре буйынса, «көнкүрештә көс ҡулланыуҙы булдырмауҙың төп стратегияһы — шәхес, йәмғиәт, йәмғиәт кимәлендә мөнәсәбәттәрҙе үҙгәртеү юлы менән ихтирамлы, көс ҡулланмаған мөнәсәбәттәргә булышлыҡ итеү».<ref>{{Cite web|accessdate=3 October 2015|subtitle=2015}}</ref> Шулай уҡ танышыуҙа көс ҡулланыуҙы булдырмау өсөн мәктәп программалары кеүек иртә ҡатнашыу программалары ла һөҙөмтәле. Әшәке ғаиләләрҙә үҫкән балаларҙы был ҡылыҡ тормоштоң нормаль өлөшө тигән фекергә килтерергә мөмкин, шуға күрә әлеге ваҡытта был ҡарашты үҙгәртеү мөһим. === Юридик аспекттары === Украина Юғары Радаһы 2017 йылдың декабрендә көнкүрештә көс ҡулланыу өсөн енәйәт яуаплылығы индерә, 150 сәғәт йәмәғәт хеҙмәтенән ике йылға тиклем иректән мәхрүм итеүҙе ҡаралған була. Украинала өйҙәге көс ҡулланыуҙы билдәләүгә туҡмау, интимаға мәжбүр итеү, психологик баҫым һәм аҡсаны [[Экономическое насилие|элементар ихтыяждарға]] сикләү инә. Закон теркәлмәгән никахтарҙа йәшәгән парҙарға ла ҡағыла. Бергә йәшәргә йәки кейәүгә сығырға мәжбүр итеү төрмәгә ултыртыу менән язаланасаҡ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.obozrevatel.com/society/rada-progolosovala-za-zakonyi-o-protivodejstvii-domashnemu-nasiliyu.htm|title=Рада ввела уголовную ответственность за домашнее насилие|website=Obozrevatel UA|date=2017-12-06|accessdate=2018-09-20|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920234725/https://www.obozrevatel.com/society/rada-progolosovala-za-zakonyi-o-protivodejstvii-domashnemu-nasiliyu.htm|deadlink=no}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20140903065324/http://www.roditelinfo.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=33 Проект Федерального закона Об основах государственной поддержки семьи в Российской федерации]. Опубликован 18 октября 2007. Проверено 14 мая 2010. * {{Китап|ref=Росстат|ссылка=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/wo-man16.pdf|автор=Федеральная служба государственной статистики|заглавие=Женщины и мужчины России|ответственный=Бугакова Н. С., Воронина И. В., Максимова М. В.|год=2016|часть=Правонарушения|место=М.|издательство=Росстат|страницы=180−185|страниц=208|isbn=978-5-89476-427-6}} == Һылтанмалар == * {{Публикация|статья|соавторы=Ксения Морозова|автор=Морозова К.|заглавие=Инструкция: как помочь жертве домашнего насилия, если вы не специалист|издание=Собака.ru|год=2019|месяц=10|день=30|ссылка=https://www.sobaka.ru/city/society/98728|архив дата=2019-11-03|архив=https://web.archive.org/web/20191103040838/https://www.sobaka.ru/city/society/98728|ref=Морозова}} [[Категория:Көнкүрештә көс ҡулланыу]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡаршы енәйәттәр]] [[Категория:Википедия:Стилистик хаталы мәҡәләләр]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 6a5v33nhjgn2byjd5th33clhoautyu6 Ҡолғана мәктәбе 0 187497 1308505 1283900 2026-11-05T20:54:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308505 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Ҡолғана мәктәбе |Сокращение = Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Ҡолғана филиалы |Изображение = |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = 1929 |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 53/16/6/N/57/3/36/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Бөрйән районы, [[Ҡолғана]] ауылы |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 53 |lat_min = 21 |lat_sec = 48 |lon_deg = 57 |lon_min = 57 |lon_sec = 10 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} '''Ҡолғана мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ҡолғана ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡолғана ауыл советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы [[Ҡолғана]] ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы [[Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең филиалы == Тарихы == Ҡолғана ауылында уҡытыу 1929 йылда [[мәсет]] бинаһында башлана. 1932 йылда ике бүлмәле йорт мәктәп бинаһы итеп яраҡлаштырыла. 1934 йылдан — башланғыс мәктәп булараҡ эшләй. 1968 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. 1984 йылдан 5, 6-сы кластар ҙа асыла. 1992 йылда мәктәптең хәҙерге бинаһы төҙөлә. ;Артабанғы статустары: * 1987 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ) мәктәп * 2008 йылдан — төп мәктәп * 2009 йылдан — Әбделмәмбәт мәктәбе филиалы Ҡолғана мәктәбенең тәүге уҡытыусылары: С. Әхмәтшин, Б. Сафин, Ҡунаҡасов, С. Ҡужин, Ғ. Муллағолов, Ш. Муллағолов, М. Тайыпов, С. Усмановтар. == Етәкселәре == == Уҡытыусылары == == Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары == == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == == Мәктәп тураһында матбуғатта == * «Аманат» журналы. 14 декабрь 2021, Тыуған телем — моңло көйөм<ref>[https://amanat.su/articles/common_material/2022-12-23/bash-ort-ya-ma-bi-tene-ike-tomly-antologiya-y-don-ya-k-r-e-3084469 Тыуған телем — моңло көйөм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221227102938/https://amanat.su/articles/common_material/2022-12-23/bash-ort-ya-ma-bi-tene-ike-tomly-antologiya-y-don-ya-k-r-e-3084469 |date=2022-12-27 }}</ref> * [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите 1 декабрь, Яратҡан уҡытыусым<ref>[https://yanshishma.com/articles/s-m-tele-s-s-n-tele-/2022-12-01/yarat-an-u-ytyusym-3053790 Яратҡан уҡытыусым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221227102939/https://yanshishma.com/articles/s-m-tele-s-s-n-tele-/2022-12-01/yarat-an-u-ytyusym-3053790 |date=2022-12-27 }}</ref> == Сығанаҡтар == * {{Бурзянская энциклопедия|Кулганинская основная школа|страница =297}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]] iwk5tut7mw7oefswiqxcygbi4un6o0e Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы 0 188364 1308397 1296425 2026-11-05T15:05:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308397 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы |изображение = Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы.jpg |ширина = 190 |должность = [[Башҡорт АССР-ы]]ның эске эштәр буйынса халыҡ комиссары |флаг = Flag of the Bashkir ASSR.svg |порядок = |периодначало = ноябрь [[1921 йыл]] |периодконец = июль [[1922 йыл]] |предшественник = [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]] |преемник = [[Соколов Николай Владимирович]] |дата рождения =17.9.1895 (29.9.1895) |место рождения = [[Иҫке Айыу]] ауылы, [[Бәләбәй өйәҙе]], {{МР|Өфө губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 8.12.1937 |место смерти = ? |партия = [[РКП(б)]] |профессия = |образование = |учёная степень = |звание = |принадлежность = <!-- страна или организация, с которой связана военная служба персоны --> |род войск = }} {{фш|Ғүмәров}} '''Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы''' ({{lang-ru|Гумеров Ахмет-Ясави Адигамович}}; [[29 сентябрь|17 (29) сентябрь]]) [[1895 йыл]] — [[8 декабрь]] [[1937 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1921—1922). == Биографияһы == Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы 1895 йылдың 17 (29) сентябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Илеш районы}}) [[Иҫке Айыу]] ауылында тыуған. Шул уҡ ваҡытта башҡа сығанаҡтарға ярашлы, уның тыуған ере — [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең [[Иҫке Шәрәй|Шәрәй]] ауылы тип күрһәтелгән<ref>[http://www.knowbysight.info/GGG/12488.asp Гумеров Ахмед-Ясавий Адигамович] // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 гг.</ref><ref>[https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/history/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B-%D0%BC%D0%B2%D0%B4-%D1%80%D0%B1 Гумеров Ахмед-Ясавий Адигамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251211070723/https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/history/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B-%D0%BC%D0%B2%D0%B4-%D1%80%D0%B1 |date=2025-12-11 }} / Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостана. Официальный сайт МВД по Республике Башкортостан.</ref>. Милләте [[башҡорт]]<ref>[https://lists.memo.ru/d10/f122.htm Гумеров Ахмет-Ясави Адигамович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Книга памяти Республики Башкортостан.</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, подпоручик, полк командиры була. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] осоронда большевиктар яғында була. 1921 йылдың ноябренән 1922 йылдың июленә тиклем — Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары. 1925 йылдан [[Бәләбәй кантоны]] прокуроры ярҙамсыһы була. Һуңыраҡ [[Китап (нәшриәт)|Башҡорт дәүләт нәшриәтендә]] тәржемәсе-мөхәррир булып эшләй. 1937 йылдың 27 июлендә респрессияға тарттырылып, ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла. 1956 йылдың июлендә аҡланған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] a4pa3tdeooix2p8t3y448ol2ymw4yoe Яйыҡ (персонаж) 0 188383 1308373 1266252 2026-11-05T12:02:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308373 wikitext text/x-wiki {{бм|Яйыҡ (мәғәнәләр)}} [[Файл:ЯИК (Яйыҡ), персонаж эпоса “Урал-батыр”, старший сын Урал-батыра.jpg|мини|справа]] '''Яйыҡ''' ({{lang-ru|Яик}}) — мәшһүр «[[Урал батыр]]» башҡорт эпосында персонаж, [[Урал батыр (персонаж)|Урал батырҙың]] өлкән улы. Шулай уҡ «[[Иҙел менән Яйыҡ]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]», «[[Иҙеүкәй менән Мораҙым]]», «[[Мәргән менән Маянһылыу]]» башҡорт эпостарында һәм башҡа халыҡ ижады әҫәрҙәрендә телгә алына. == «Урал батыр» эпосында == «[[Урал батыр]]» башҡорт эпосында Яйыҡ [[Урал батыр (персонаж)|Урал батырҙың]] өлкән улы була. Уның әсәһе [[Ҡатил]] батшаның ҡыҙы була. [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|З. Ғ. Әминев]] буйынса, Яйыҡ теге донъя менән бәйле булыуы мөмкин, сөнки «Яйыҡ» исемен төркиәтселәр туфан, киң таралыш алған, яй аҡҡан һыу, йәғни был персонаждың исеме һыу донъяһы менән бәйле тип аңлата. Мәғлүм булыуынса, һыу донъяһы [[төркиҙәр]] һәм ирандарҙа теге донъя, хтоник донъя менән бәйле<ref>''[[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Аминев З. Г.]]'' Эпос «Урал батыр» и скифская генеалогическая легенда // Народы Южного Урала и их соседи в древности и средневековье. Материалы международной научной конференции, посвященной к 75-летию профессора Н. А. Мажитова. — Уфа: РИО БашГУ, 2004. — 254 с. — С.219 — 223.</ref>. Әсәһе, улын [[Урал батыр (персонаж)|Урал батырға]] ебәреп, уға ярҙамға [[тере һыу]] менән йәнләндергән дүрт батырҙы ла ебәрә. Яйыҡ, атаһы Урал батыр менән ҡустыларына — [[Нөгөш (мифология)|Нөгөш]], [[Иҙел (персонаж)|Иҙел]], [[Һаҡмар (персонаж)|Һаҡмарға]] ҡушыла. Уларға [[Ҡәһҡәһә]]не, [[Шүлгән (персонаж)|Шүлгәнде]] һәм башҡа яуыз көстәрҙе еңергә ярҙам итә. Башҡа ҡустылары кеүек үк, ул да кешелəрҙе һыу менән тəьмин итер өсөн булат ҡылыс менән тауҙы яра. Ҡылыс менән ярылған тауҙан йылға хасил була, һуңынан уны халыҡ [[Яйыҡ]] тип атаған. «[[Иҙел менән Яйыҡ]]» эпосында Яйыҡ ҡустыһы [[Иҙел (персонаж)|Иҙел]] менән бергә аталарының изге эшен дауам итә. == Тикшеренеүҙәр == [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Н. А. Мәжитов]] фекеренсә, [[Дайҙар|даик (дах)]] ҡәбиләләре берләшмәһе мөхитендә [[Урал батыр|«Урал батыр»]] башҡорт героик эпосы формалашҡан — улар [[Яҡын Шәреҡ]], Урта Шәреҡ һәм [[Урта Азия]] дини-фәлсәфәүи әҙәбиәте фольклор сюжеттарын [[Көньяҡ Урал]] ҡәбиләләренең идеологик шарттарына яраҡлаштырған. Эпостың төп геройы [[Урал батыр (персонаж)|Урал батырҙың]] улы Яйыҡтың исеме һуңыраҡ дини-мифологик персонаждың — һыу стихияһы ҡурсалаусыһының исеменә ''Яйыҡ/Йайыҡ ханға'' тиклем үрләй. Һыу илаһы Йайыҡ хан тураһында ышаныуҙар хәҙерге мәжүси [[алтайҙар]]ҙа һаҡланып ҡалған, риүәйәттәр буйынса алтай халҡы составындағы тёлёс ырыуы Уралдан килгән (башҡорттарҙа [[тиләү]] ырыуы бар). Алтайҙарҙың дини инаныуҙарында Йайыҡ хан ниндәйҙер Иҙел тигән ҙур йылғаның ҡурсалаусыһы булып тора, уларға тап килгән гидронимдар тик Көньяҡ Уралда осрай — «Урал батыр» эпосында Урал батырҙың улдары булат ҡылыс менән тауҙарҙы ярып йылғаларға асҡан, улар батырҙар хөрмәтенә [[Ағиҙел (йылға)|Иҙел (Ағиҙел)]], [[Яйыҡ]], [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] тип атала<ref name="Даики">{{статья|автор = [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие=Даики в энтогенезе башкирского народа|ссылка= |язык= |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2013 |том= |номер=9 |страницы= 3—28|doi= |issn = 1683-3554}}</ref>. ''Яйыҡ/Ыйыҡ/Ыҡ/Уҡ/Эйек'' гидронимдары Көньяҡ Уралда киң таралыу алған — [[Яйыҡ]], [[Ыҡ]], [[Оло Эйек|Оло]] һәм [[Кесе Эйек]], [[Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)]], [[Ыйыҡ (Ҡыйғы ҡушылдығы)]] һәм [[Ыйыҡ (Рәүҙе ҡушылдығы)]], [[Оло Ыйыҡ|Оло]] һәм [[Кесе Ыйыҡ]], [[Уҡ (Эҫем ҡушылдығы)]] һәм [[Ук (Тубыл ҡушылдығы)]], [[Иткүл (Үрге Өпәле округы)|Ыйыҡкүл]], [[Ыҡкүл]] һәм башҡалар. «Яйыҡ/йайыҡ» этнонимы ара атамаһы булараҡ [[Ырымбур башҡорттары]]нда теркәлгән<ref name="МНА">{{статья|автор = [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]]|заглавие=Современное состояние изучения проблемы происхождения башкирского народа (археологический аспект)|ссылка=|язык= |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том= |номер= 2|страницы= |doi= |issn = 1683-3554}}</ref>. [[Силәбе өлкәһе]] [[Үрге Өпәйле ҡала округы]]ндағы [[Иткүл (Үрге Өпәле округы)|Ыйыҡкүл (Иткүл)]] янында ''Ыйыҡтау'' һәм ''Ыйыҡ йылғаһы'' урынлашҡан, ә күл эсендә урынлашҡан торонташ (ҡая) ''Ыйыҡташ'' — башҡорттарҙың изге табыныу, намаҙ уҡыу, ҡорбан килтереү урыны булған<ref>{{статья|автор =Студенников Евгений.|заглавие=Иткуль — мясное озеро|ссылка= https://uralstalker.com/wp-content/uploads/2019/11/1911.pdf|язык= |издание = Уральский следопыт|тип = |год = 2019 |том= |номер=11 |страницы=15|doi= |issn = }}</ref>.''Ыйыҡ'' формаһында башҡа тау атамалары — оронимдар ҙа осрай<ref>* {{Cite web|url=https://bashgazet.ru/articles/yra-ay-m-khit/2022-01-18/y-sh-g-n-ti-boron-so-sondar-2657859|title=Йәшәгән, ти, борон соҡсондар...|author=[[Рәшит Шәкүр]]|publisher=«Башҡортостан» гәзите|accessdate=2024-01-01}}</ref>. Мәҫәлән, Пермь крайы [[Барҙа районы]]нда Ыйыҡтау бар, ул [[ғәйнә]] башҡорттары өсөн изге табыныу урыны булған. Бында ете ғәзиздәренең (әүлиәләрҙең) береһе Солтанәхмәт йәшәгән<ref>Ғәйнә башҡорттары фольклоры / Авт.-төҙ. [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Р. Ә. Солтангәрәева]], төҙ. [[Ғайсина Фәнирә Фәсхетдин ҡыҙы|Ф. Ф. Ғайсина]]. Баш һүҙ авт. Р. Ә. Солтангәрәева. — Өфө: БР ФА, «Ғилем» нәшриәте, 2012. — 172 б. — 14-се б. ISBN 978-5-4466-0017-5</ref>. [[Ҡариҙел районы]] [[Муллаҡай (Ҡариҙел районы)|Муллаҡай]] ауылы янындағы Ыйыҡтау шулай уҡ башҡорттарҙың табыныу урыны булып иҫәпләнгән. Ошо ерҙә [[байҡы]] һәм [[балыҡсы]] ырыуҙарының ата-бабаһы Ҡараса-ғәзиз ерләнгән<ref>''Солтанова Гөлнара.'' [https://yantiyak.ru/articles/m-ni-t/2022-02-02/yyy-tau-ari-el-m-zhiz-e-2676597 Ыйыҡтау — Ҡариҙел мөғжизәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224075947/https://yantiyak.ru/articles/m-ni-t/2022-02-02/yyy-tau-ari-el-m-zhiz-e-2676597 |date=2023-02-24 }}. // «Йәнтөйәк» гәзите.</ref>. [[Борай районы]]ндағы Ыйыҡтау — теләк теләү, инаныу урыны, тауҙан ағып төшкән шишмәнән барлыҡҡа килгән Ыйыҡкүл (Эйеккүл) дә изге тип иҫәпләнә<ref>''[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]'' Мифологический словарь башкирского языка». — М. : Наука, 2010. — 456 с.</ref>. [[Мәсетле районы]] [[Һабанаҡ]] ауылы эргәһендә лә Ыйыҡтау бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Исламшин Р. Ғ.'' Ыйыҡ тауҙар илендә. – Өфө: Китап, 2006. – 112 с. == Һылтанмалар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104785|Яик}} * {{ЭБЭ|75239|Яик|автор=[[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Аминев З. Г.]]}} {{Башҡорт мифологияһы персонаждары}} [[Категория:Башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:«Урал батыр» эпосы]] [[Категория:Башҡорт эпостары персонаждары]] tsw6y8jeknqjwfxo1vnyizhqj123yoj Үсекләшеүҙәр 0 188439 1308585 1277530 2026-11-06T01:15:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308585 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үсекләшеү''', '''үсекләмеш''' — [[балалар фольклоры |балалар фольклоры]] жанры, таҡмаза, ул рифма рәүешендә исемде йәки көлгән кешенең ҡушаматын һәм уның ысын йәки уйлап сығарылған кәмселектәрен бәйләй{{sfn|Алиева|2018|с=58}} (мәҫ., урыҫтарҙа ''«Лиза-подлиза»'', үсекләшеүҙәр башҡорттарҙа ла киң таралған, бигерәк тә балалар араһында ''«Динә, Динә — көнө буйы һыу инә», «Гәрәй, Гәрәй, тау башынан тәгәрәй»'', Г.С.Виноградов үсекләшеүҙәр араһында тышҡы ҡиәфәтте, милләтте, физик ғәҙәттәрҙе, урлашыу, ошаҡлашыу, намыҫһыҙлыҡ, битарафлыҡты, әшәкелекте, көйөнөү, туҡмау һәм яза биреү, көтөлмәгән үҙгәрештәр, көсһөҙлөктө билдәләй. Һанап үтелгән мотивтарҙың күбеһе крәҫтиән әхлағы нигеҙҙәренең шиғри сағылышы булып тора, шуға күрә лә йәмәғәт тормошон сағылдыра<ref>[https://svetorusie.livejournal.com/332806.html?ysclid=ldu8cutl15474012026 Дразнилки]</ref>. Үсекләшеүҙәр ҡысҡырып, һүҙҙәрҙе ашығыс һамаҡлап һәм, ғәҙәттә, хәүефһеҙ аранан (әгәр кәрәк булһа, ҡасып өлгөрөү өсөн) әйтелә.<ref>[http://www.ermak.su/context/det_draznilki.htm?ysclid=ldu7ljv3d114720512 ДЕТСКИЕ ДРАЗНИЛКИ, ОБЗЫВАЛКИ И ПОДДЕВКИ]</ref><ref>{{книга |автор = Ғәләүетдинов И.Ғ. һәм башҡалар |заглавие = Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ |nodot = |язык = ba |ссылка = https://kitaptar.bashkort.org/files/balalar_folklory.pdf?ysclid=ldoqi6fe2b383594860 |ответственный = |место = |издательство = Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте |год = 1994 |том = |страниц = |страницы = |isbn = 5-295-01280-8 |doi = |ref = }}</ref>. Мәҫәлән илаҡ балаларҙы үсекләү: {{poem-on|}} <poem> ''Илаҡ-илаҡ, илле ҡолаҡ'', ''Ҡолаҡтарын йыумаған,'' ''Күҙ йәштәрен тыймаған.'' йәки: ''Нур һата, нур һата,'' ''Урындыҡта тик ята.'' ''Әсәйемдән туҡмалам тип,'' ''Уйындан илап ҡайта'').</poem>{{poem-off}} Үсекләшеүҙәр формаһы буйынса ҡыҫҡа, башлыса юмористик, һирәгерәк сатирик характерҙағы бер строфалы әҫәрҙәр{{sfn|Колядич|2002|с=100}}. Күп көнсығыш славян үсекләшеүҙәре төрлө йолалар ваҡытында башҡарылған юмористик характерҙағы йырҙарҙан барлыҡҡа килгән. Түбәнһетеү туйҙа маҡтау ваҡытында шелтәләү йырҙарының бер төрө булып тора. Үсекләшеүҙәр балаларға өлкәндәр фольклорынан йәки әҙәби сығанаҡтарҙан күскән{{sfn|Колядич|2002|с=101}}. Үсекләшеүҙәр тиҫтерҙәргә, зыянһыҙ өлкән кешеләргә, хатта хайуандарға һәм статуяларға йүнәлтелә<ref>{{книга |автор = Ғәләүетдинов И.Ғ. һәм башҡалар |заглавие = Балалар фольлоры: Бала саҡ — уйнап көлөп үҫер саҡ |nodot = |язык = ba |ссылка = https://kitaptar.bashkort.org/files/balalar_folklory.pdf?ysclid=ldoqi6fe2b383594860 |ответственный = |место = |издательство = Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте |год = 1994 |том = |страниц = |страницы = |isbn = 5-295-01280-8 |doi = |ref = }}</ref>. {{poem-on|}} <poem> ''Әтәс менгән ситәнгә '' ''«Ки-ки-ри-күк!» итергә''. ''Әтәскә повестка килгән'' ''Армияға китергә''. ''Әтәс китте армияға'' ''Котелогын күтәреп''. ''Тауыҡ, бахыр, илап ҡалды'' ''Бағанаға терәлеп'' </poem>{{poem-off}} Г.С. Виноградов шулай уҡ '''төрттөрөүҙәрҙе''' (''мыҫҡыллауҙарҙы'') — адресатты берәй һүҙҙә эләктереп алыу маҡсатында башҡарыла торған диалогтарҙы йәки псевдодиалогтарҙы айырып әйтә{{sfn|Алиева|2018|с=58-59}}. Үсекләшеүҙәр шиғриәттең, таҡмаҡтарҙың йоғонтоһон кисерә, ҡайһы берәүҙәр иҫәпләү шиғриәтен үҙләштерә: {{poem-on|}} <poem> ''Сығып киттем урманға, '' ''Сатыр-сотор йыйырға,'' ''Килеп сыҡты Айыу дуҫ,'' ''Минән һорай ' папирос.'' ''Мин тартмайым папирос,'' ''һорама, зинһар, Айыу дуҫ'' </poem>{{poem-off}} {{poem-on|}} <poem> 2. ''Сәрби әбейҙең кәзәһе'' ''Һигеҙ бәрәс килтергән.'' ''Сәрби әбей ш атлығынан'' ''Береһен тапап үлтергән'' </poem>{{poem-off}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104326|Дразнилка}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Колядич Т. М.|часть=Прозвища и дразнилки|заглавие=Русский детский фольклор: учебное пособие|оригинал=|ссылка=https://www.booksite.ru/fulltext/kapisa/text.pdf|викитека=|ответственный=[[Капица, Фёдор Сергеевич|Капица Ф. С.]], Колядич Т. М.|издание=|место={{М}}|издательство=Флинта, Наука|год=2002|том=|страницы=100—115|столбцы=|страниц=320|серия=|isbn=|тираж=|ref=Колядич}} * {{Мәҡәлә|автор=Алиева, Э. А.|заглавие=Дразнилки и поддевки в современном детском смеховом фольклоре|оригинал=|ссылка=https://www.sgu.ru/sites/default/files/textdocsfiles/2018/04/28/fe.21.pdf#page=60|язык=|ответственный=|автор издания=|издание=Филологические этюды: сб. науч. ст. молодых ученых: В 3 ч.|тип=|место=Саратов|издательство=|год=2018|том=|выпуск=21|номер=|страницы=58—62|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Алиева|archiveurl=|archivedate=}} * [http://slovariki.org/tolkovyj-slovar-usakova/46951 Дразнилка] // Толковый словарь Ушакова * {{Даль|Дразнить|том=1|ref=Даль}} * ''[[Владимирцев, Владимир Петрович|Владимирцев В. П.]]'' [http://darovoe.ru/wp-content/uploads/2012/03/vladimircev_draznilka.pdf Детская дразнилка (фольклорный жанр) под взглядом и пером Достоевского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422052723/http://darovoe.ru/wp-content/uploads/2012/03/vladimircev_draznilka.pdf |date=2023-04-22 }} // Три века русской литературы: Актуальные аспекты изучения. — Москва ; Иркутск, 2005. — Вып. 10. — С. 44–55. * ''Басангова, Т. Г.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kalmytskie-rodovye-draznilki Калмыцкие родовые дразнилки] // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН, № 2, 2013 — Элиста, 2013 — С. 57—61 * ''Ованесян, Л. Г.'' [https://web.archive.org/web/20230422053117/http://elib.cspu.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/2110/%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20.%20%20%20%20%20%20%20%2011%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%202015%20%20%20.%20%20%20%20..pdf?sequence=1 Фольклорно-песенный текст «Окружной дразнилки» как отражение реальных фактов истории и бытовой культуры Оренбургского казачества] // [https://www.academia.edu/20336284/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_2015 XI конгресс антропологов и этнологов России : сборник материалов. Екатеринбург, 2–5 июля 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904072217/https://www.academia.edu/20336284/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_2015 |date=2019-09-04 }} — Москва; Екатеринбург: ИЭА РАН, ИИиА УрО РАН, 2015. — С. 361. * ''Смольников, С. Н.'' [https://www.booksite.ru/fulltext/suda/kov/9_07.htm Антропонимы в детской дразнилке] // Русская культура нового столетия: Проблемы изучения, сохранения и использования историко-культурного наследия. — Вологда: Книжное наследие, 2007. — С. 808–813. == Һылтанмалар == * [http://www.knigidoma.com/antologii-detam/literatura-i-fantazia/folklornye-draznilki Фольклорные дразнилки] (knigidoma.com) [[Категория:Фольклор жанрҙары]] [[Категория:Балалар фольклоры]] qyalq405iojffrsuyzmgsl58lrbg0a2 Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы 0 188629 1308662 1283949 2026-11-06T06:06:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308662 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил''' ({{lang-ru|Ахмадрахимова Олеся Вакильевна}}; [[5 март]] [[1988 йыл]] — юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир, әҙәбиәт белгесе, фольклорсы, [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Яҙыусылар союздары ағзаһы (2014), филология фәндәре кандидаты (2017). == Биографияһы == Олеся Вәкил ҡыҙы Әхмәтрәхимова 1988 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ы [[Дәүләкән районы]] [[Мәкәш]] ауылында тыуған. 2009 йылда Мәкәш ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбен, 2011 йылда Башҡорт дәүләт университетының <ref>хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]</ref> башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 2011—2014 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ҡарамағындағы аспирантураның фольклористика бүлегендә уҡый. 2017 йылда «Заятүләк менән Һыуһылыу» башҡорт халыҡ эпосы: варианттар һәм әҙәби версиялар» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Хеҙмәт юлын 2011 йылдан башлай. Төрлө йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы]]нда ғилми хеҙмәткәр, [[«Юлдаш» радиоһы]] мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы тапшырыуҙарын алып барыусы, [[Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы]]нда этномәҙәни үҫеш һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек бүлегенең әйҙәүсе белгес-эксперты булып эшләй. 2021 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның журналистика һәм башҡорт филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы. == Ижады == Мәктәп йылдарынан әҙәби ижад менән шөғөлләнә. «Тау шишмәһе» (2013), «Тынғыһыҙ ел» (2022) шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Шиғырҙары «Дим тулҡындары», «Йөрәктәр аһәңе», «Йәйғор», «Асылмаған сер» йыйынтыҡтарына индерелгән. Ижады ата-әсәгә һөйөү, йәшлектәге тәүгә хистәр, рухи азатлыҡҡа ынтылыш, икеләнеүҙәр, яҡты өмөттәр тулы ихласыҡ менән һуғарылған. <blockquote> «Тынғыһыҙ ел» тип исемләнгән был китапта заман һулышын яҡшы тойған, башҡорт булмышлы йәш замандаштың өлгөргән шәхес ҡулы менән яҙылғанын күрмәү мөмкин түгел. Иң мөһиме уның донъяға ҡарашы, гражданлыҡ позицияһы формалашҡан, үҙ ижад ҡиблаһы асылған<ref>{{китап |автор= Әхмәтрәхимова О. В. |заглавие=«Тынғыһыҙ ел» З. Шәрипова "Шиғриәтендә — шишмә моңо"|место=Өфө |издательство=«Башредактор» |год=2022 й|страницы=96 }} </ref>. </blockquote> 2011 йылда [[Бәләбәй]] ҡалаһында уҙған «Илһам шишмәләре» төбәк-ара шиғриәт фестивалендә лауреат исеменәнә лайыҡ була. Кескәй йәштәге балалар өсөн «Хәҙисә өләсәй әкиәттәре» башҡорт әкиәттәре альбомы (2021) һәм «Тылсымлы өйрәк» («Волшебная утка») (2022) китабы нәшер ителә. <blockquote> Мәскәүҙә «Балалар һәм үҫмерҙәр китабы» нәшриәтендә «Әкиәттәр әйлән-бәйләне» («Хоровод сказок») серияһында «Тылсымлы өйрәк» («Волшебная утка») китабы сыҡты. Был серияла төрлө йылдара коми-пермяк, [[Тыва теле|тыва]], [[Татарҙар|татар]], [[яҡут]] һәм Себер халыҡтары әкиәттәре нәшер ителә. Йыйынтыҡтың төҙөүселәре педагогия хеҙмәте ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе Рәйҙә Зайдулла ҡыҙы Әхмәтрәхимова менән фольклорсы, филология фәндәре кандидаты, Өфө фән һәм технология университетының өлкән уҡытыусыһы Олеся Вәкил ҡыҙы Әхмәтрәхимова. Әҫәрҙәргә сағыу йөкмәткеле һүрәттәрҙе сығышы менән Башҡортостандан булған рәссам Яна Пчёлкина әҙерләгән. «Әкиәттәр әйлән-бәйләне» серияһының төп маҡсаты — илебеҙҙең төрлө халыҡтар һәм мәҙәниәттәр һыйышып йәшәгән, сағыу, дуҫтарса мөнәсәббәтле образын тыуҙырыу һәм Рәсәй халыҡтарының фольклорын популярлаштырыу<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-11-14/m-sk-bash-ort-haly-ki-tt-r-yyyynty-y-don-ya-k-r-e-3034430 / «Мәскәүҙә башҡорт халыҡ әкиәттәре йыйынтығы донъя күрҙе» «Башҡортостан» гәзите, 14.10.2022 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230209082310/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-11-14/m-sk-bash-ort-haly-ki-tt-r-yyyynty-y-don-ya-k-r-e-3034430 |date=2023-02-09 }}</ref>. </blockquote> == Фәнни эшмәкәрлеге == Ғилми йүнәлештәре: эпос ғилеме, ялан фольклористикаһы, мифология. 2018 йылда кандидатлыҡ диссертация нигеҙендә яҙылған «Заятүләк менән Һыуһылыу» башҡорт халыҡ эпосының варианттарын һәм әҙәби версияларын сағыштырмаса өйрәнеү» монографияһы нәшер ителә. Был хеҙмәттә аталған эпик әҫәрҙең өс тиҫтәнән ашыу фольклор варианты һәм әҙәби версияһы анализлана. Улар араһында В. Даль, Р. Игнатьев, Л. Суходольский, Г. Потанин, С. Солтанов кеүек әҙиптәрҙең рус телендә донъя күргән яҙмалары бар. Китапта халыҡ ҡомартҡыһының бөгөнгө торошо, унда телгә алынған географик атамалар (Асылыкүл, Балҡантау һ.б.) хаҡында мәғлүмәттәр килтерелә<ref>[https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-12-04/hal-yby-y-epik-omart-ylary-217898 / «Башҡортостан уҡытыусыһы» "Халҡыбыҙҙың эпик ҡомартҡылары"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230202114400/https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-12-04/hal-yby-y-epik-omart-ylary-217898 |date=2023-02-02 }}</ref>. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе бер нисә тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм Халыҡ-ара ғилми форумдарҙа, шул иҫәптән Бөтә Рәсәй фольклорсылар конгресында, Х Халыҡ-ара йәш фольклорсылар мәктәбендә, йәш төрки телле яҙыусылар фестивалендә иғлан ителә. «Федераль дәүләт мәғариф стандартын ғәмәлгә ашырыу шарттарында мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында полилингваль белем биреү» квалификацияны күтәреү курстары программаһын төҙөгән; ошо тема буйынса мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары уҡытыусылары һәм тәрбиәселәре өсөн дәрестәр алып барыла. Республика конкурстары һәм фестивалдәре жюрийы составында, ғилми-белем биреү сараларын ойоштороу һәм үткәреү, төрлө йылдарҙағы конференция материалдары йыйынтыҡтарын төҙөү һәм мөхәррирләү эштәре менән шөғөлләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Илһам шишмәләре» XIII төбәк-ара шиғриәт фестивале лауреаты (2011); * Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттарының һәм ғилми учреждениеларының йәш ғалимдары араһында конкурс еңеүсеһе (2020) == Ғилми баҫмалары == ''Монографиялары:'' 1.Ахмадрахимова О. В. Сравнительное изучение вариантов и литературных версий башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу». — Уфа: Башк. энцикл., 2018. — 128 с. Статья в журнале, индексируемом в международных базах данных WebofScience и SCOPUS 2.Alieva Sono Abdimamatovna (a)*, Mustafina Ramzia Davletkulovna (b), Gareeva Gulfira Nigamatovna (с), Galliamov Azamat Abdrakhmanovich (d), Akhmadrakhimova Olesya Vakilievna (e). Issues of ethnic identity in worldview and creative output of Сhingiz Аytmatov / International Scientific Conference «Social and Cultural Transformations in the Context of Modern Globalism». — С. 1117—1123. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ''Статьи в рецензируемых научных изданиях, рекомендованных ВАК Министерства образования и науки РФ'' 3.Ахмадрахимова О. В. Женские персонажи водной стихии в башкирской мифологии (на примере башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу») // Научное мнение. Научный журнал. Санкт-Петербург, № 4, 2013. — С. 34-36. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 4.Ахмадрахимова О. В. Русскоязычные варианты башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Проблемы истории, филологии, культуры. Москва-Магнитогорск-Новосибирск, 2014. № 2. — С. 264—268. 5.Ахмадрахимова О. В. Современное состояние бытования башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Проблемы истории, филологии, культуры. Москва-Магнитогорск-Новосибирск, 2015, № 2. — С. 194—198. 6.Ахмадрахимова О. В., Мустафина Р. Д. Верный конь: спутник и товарищ героя (на примере произведений башкирского фольклора) / Международный научно-исследовательский журнал «Современный ученый» — Белгород, «Успехи современной науки», № 1, 2021 г. — С. 210—213. Статьи, опубликованные в сборниках материалов конференций 7.Ахмадрахимова О. В., Хусаинова Г. Р. История изучения башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Филологическое образование: история, современность, перспектитвы: Материалы Всерос. науч.-практ. конф. (с междунар. участием), посвященный Году благополучного детства и укрепления семейных ценностей в РБ, 15-летию факультета башкирской филологии СтерлитамакскогофилилалаБашГУ, Республика Башкортостан, г. Стерлитамак, 17 декабря 2012 года/Под общ. ред. К. Г. Ишбаева, отв. секр. М. И. Карабаев. — Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2012. — С. 28-29. 8.Ахмадрахимова О. В. Башкирский эпос «Заятуляк и Хыухылу» // «Филология, искусствоведение и культурология в ХХI веке»: материалы международной заочной научно-практической конференции. Часть II. (15 февраля 2012 г.) — Новосибирск: Изд. «Сибирская ассоциация консультантов», 2012. — 110—113 с. 9.Ахмадрахимова О. В. Предметные реалии в башкирском эпосе «Заятуляк и Хыухылу» (на примере зеркала) // Актуальные проблемы современной башкирской филологии и творческое наследие профессора А. Н. Киреева: Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием). — Уфа: РИЦ БашГУ, 2013. — С. 353—356. 10.Ахмадрахимова О. В. Об образе коня в записях эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Актуальные проблемы диалектологии языков народов России: Материалы ХIII международной конференции. — Уфа, 2013. — С. 19-21. 11.Ахмадрахимова О. В. О русскоязычных версиях башкирского эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Урал-Алтай: через века в будущее: Материалы VI Всероссийской тюркологической конференции (с международным участием). Уфа; ИИЯЛ УНЦ РАН, 2014. — С. 359—361. 12.Ахмадрахимова О. В. Башкирский эпос «Заятуляк и Хыухылу» и женские персонажи водной стихии в башкирском фольклоре // Урал-Алтай: через века в будущее: материалы всеросс. научн. Симпозиума / БНУ РА «Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Суразакова» — Горно-Алтайск: ОАО «Горно-Алтайская типография», 2012. — С 117—119. 13. Ахмадрахимова О. В. Женские персонажи водной стихии в башкирском фольклоре (на примере эпоса «Заятуляк и Хыухылу») // Урал-Алтай: через века в будущее: Материалы V Всероссийской тюркологической конференции, посвященной 80-летию Института истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. Уфа. 2012. — С. 373—375. 14. Ахмадрахимова О. В. О современном состоянии народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Урал-Алтай: через века в будущее: Материалы VII Всероссийской тюркологической конференции (с международным участием), посвященной 95-летию видного ученого-тюрколога Э. Р. Тенишева. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2016. — С. 335—337. 15. Ахмадрахимова О. В. Предметные реалии в башкирском эпосе «Заятуляк и Хыухылу» (на примере зеркала) // Актуальные проблемы современного литературоведения и литературы, фольклористики и археографии: к 85-летию академика АН РБ, профессора Г. Б. Хусаинова: Материалы международной научно-практической конференции (10 апреля 2013 г., Уфа)/ Сост.: Г. Х. Абдрафикова, отв. Ред. М. Х. Надергулов — Уфа: ФГБУН ИИЯЛ УНЦ РАН 2013. — С. 212—215. 16. Ахмадрахимова О. В. О современном бытовании башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» (на примере варианта З.Гильманова) // Литература и художественная культура тюркских народов в контексте Восток-Запад: сборник материалов Международной научно-практической конференции (14-17 октября 2015 г.) / под ред. Р. Р. Замалетдинова. — Казань: Отечество, 2015. — С. 21-24. 17. Ахмадрахимова О. В., Кунафин Г. С. Отражение фольклорных традиций в поэзии Дж. Г. Киекбаева // Профессор Джалиль Гиниятович Киекбаев — основоположник теории урало-алтайского языкового сообщества и аспекты ее развития в современной отечественной лингвистике: материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции (г. Уфа, 28 октября 2016 г.) / отв. Редакторы Р. Б. Ахмадиев, Р. Я. Хуснетдинова. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2016. — С. 318—321 18. Ахмадрахимова О. В. Литературные версии башкирского народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» // Литература и художественная культура тюркских народов в контексте Восток-Запад: материалы международной научно-практической конференции (Казань, 17-18 ноября 2016 г.) / под ред. А. М. Закирзянова. — Казангь: Изд-во Казан. Ун-та, 2016. — С. 21-24. 19. Ахмадрахимова О. В. Профессор Г. С. Кунафин о литературной версии эпоса «Куз-Курпяч и Маянхылыу» // Духовная культура и гуманитарные науки в Башкортостане и России: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции — Уфа, РИЦ БашГУ, 2016. — С. 190—192. 20. Ахмадрахимова О. В. Вопросы фольклорно-литературного синтеза в башкирской словестности ХIХ — начала ХХ века в трудах Г. С. Кунафина // Духовная культура и гуманитарные науки в Башкортостане и России: История и современность: Материалы Международной научно-практической конференции — Уфа, РИЦ БашГУ, 2016. — 616 с. 21. Ахмадрахимова О. В. В. И. Даль и башкирский народный эпос «Заятуляк и Хыухылу» // Гуманистическое наследие башкирских просветителей: актуальные вопросы и перспективы развития: материалы межрегиональной научно-практической конференции. — Уфа: ИПК БГПУ, 2016 — С. 23-25. 22. Ахмадрахимова О. В. Отражение народного эпоса «Заятуляк и Хыухылу» в современной башкирской литературе // Актуальные проблемы филологии народов России: Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием). — Уфа, РИЦ БашГУ, 2017. — С. 78-81. 23. Ахмадрахимова О. В. Вопрос фольклорно-литературного синтеза в словесном искусстве ХIХ — начала ХХ вв. // Актуальные проблемы филологии народов России: Материалы Всероссийской научно-практической конференции (с международным участием). — Уфа, РИЦ БашГУ, 2017. — С. 575—577. 24. Ахмадрахимова О. В. Образ подводного повелителя в башкирской мифологии / IV Всероссийский конгресс фольклористов: Сборник науч. ст. в 3 т. Т. 3: Комплексные исследования традиционной культуры / сост.: В. Е. Добровольская, А. Б. Ипполитова; отв. ред. А. Б. Ипполитова М.: ГРДНТ имени В. Д. Поленова, 2020. — с.315-318. 25.Әхмәтрәхимова О. В. Бөгөнгө йәштәр шиғриәтендә илһөйәрлек темаһының бирелеше / Актуальные проблемы науиональных литератур и отечественного литературоведения: материалы Всерос.научно-практич.конференции (с междун.уч.), посвященной 125-летию со дня рождения видного башкирского поэта, общественного и гос.деятеля Ш.Бабича /отв.ред. Г. С. КунафинУфа: РИЦ БашГУ, 2020. — стр. 231—234. 26.Ахмадрахимова О. В. Верный конь: спутник батыра и воина (на примере произведений башкирского словесного искусства) «Медиапространство российской федерации: глобальный и национальный аспекты»: Сб. конференции с междунар.участ., посвященной 95-летию со дня рождения выдающегося ученого, писателя, Заслуженного деятеля науки БАССР, Заслуженного деятеля науки РСФСР, доктора филологических наук, профессора М. Ф. Гайнуллина и 75-летию Великой Победы. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2020 — с. 72-75. 27.Ахмадрахимова О. В. Почтительное отношение к повелителям водной стихии в произведениях устного народного творчества башкир / Традиционная культура: творчество, поведение, ритуал: тезисы докладов и сообщений Международного конгресса «Фольклор народов России и стран СНГ» (Санкт-Петербург, 12-16 ноября 2020 г.)/Российский институт истории искусств/Ред.-сост. Е. И. Возжаева. — СПб, 2020, 66 с. — С. 16. 28.Әхмәтрәхимова О. В. Йәштәр шиғриәтендә туған телде һаҡлау, илһөйәрлек темаларының бирелеше / Актуальные проблемы современного башкирского языкознания: Материалы Республиканской научно-практической конференции, посвященной Году башкирского языка, 85-летию со дня рождения доктора филологических наук, академика АН РБ З. Г. Ураксина. — Уфа, 2020. — С. 86-90. 29.Ахмадрахимова О. В. О хранителях духовной культуры народа (репертуар информанта Хадисы Ганиевой) / Формирование единой базы нематериального наследия башкирского народа: материалы Международной заочной научно-практической конференции, посвященной Всемирной Фольклориаде-2021 / отв. ред. Г. С. Кунафин. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2021. — С.17-20. 30.Ахмадрахимова О. В. Из опыта составления сборников башкирских сказок (Об участии в федеральных проектах «Бабушкины сказки», « Хоровод сказок») // Русский мир Башкортостана представляет…: Материалы круглых столовой, проведённых в рамках Международного литературно-театралтного фестиваля. Том 2 / отв. ред. А. С. Демичева. — Уфа: РИЦ УУНиТ, 2022. — С. 88-97. 31.Ахмадрахимова О. В. О носителях фольклорной традиции (по материалам экспедиций в Давлекановский район Башкортостана) //Культурное наследие и народное искусство: сохранение и актуализация в целях устойчивого развития общества: материалы Международной научно-практической конференции (г. Уфа, 22 апреля 2022 г.) / отв. ред. Л. А. Иткулова. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2022. — С. 27-31. ''НИР студенттар менән'' 32.Гильманова К. Ф., Ахмадрахимова О. В. Расследовательская журналистика в России: этико-правовой аспект / Актуальные проблемы современной филологии, востоковедения и журналистики: Материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции студентов, магистрантов, аспирантов и молодых ученых (г. Уфа, 29 апреля 2021 г.) / отв. ред. Р. Д. Мустафина. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2021. — с. 93-95. 33.Сибагатуллина К. А., Ахмадрахимова О. В. О возникновении и развитии жанра интервью / Актуальные проблемы современной филологии, востоковедения и журналистики: Материалы Всероссийской (с международным участием) научно-практической конференции студентов, магистрантов, аспирантов и молодых ученых (г. Уфа, 29 апреля 2021 г.) / отв. ред. Р. Д. Мустафина. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2021. — с. 409—412. ''Башҡорт халыҡ әкиәттәр йыйынтыҡтарын төҙөү'' 34.Хәҙисә өләсәй әкиәттәре: башҡорт әкиәттәре: комплекслы күргәҙмә материал — Сказки бабушки Хадисы: башкирские сказки: комплексный демонстрационный материал /Г. Р. Абдуллина, О. В. Ахмадрахимова; художн. В. Г. Аменов. — на башкирск.и русск.яз. — Москва: Фонд сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации: Просвещение-Союз, 2021. — 64 с.: ил. — (Бабушкины сказки: Диалог культур). 35.Волшебная утка: башкирские сказки // [В переводе и обработке О. В. Ахмадрахимовой, Р. З. Ахмадрахимовой];ил. Али Пчелкиной. — Москва: Детская и юношеская книга, 2022. 48 с. : цв. ил. — (Хоровод сказок). Әҙәби баҫмалары 36.Әхмәтрәхимова О. В. Тау шишмәһе — Горный родник/Сборник стихотворений. — Уфа: Китап, 2013. — 74 с. 37.Әхмәтрәхимова О. В. Тынғыһыҙ ел: шиғырҙар / Олеся Әхмәтрәхимова. - Өфө: Башредактор, 2022. — 96 бит. }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20230209082310/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-11-14/m-sk-bash-ort-haly-ki-tt-r-yyyynty-y-don-ya-k-r-e-3034430 / «Мәскәүҙә башҡорт халыҡ әкиәттәре йыйынтығы донъя күрҙе» «Башҡортостан» гәзите, 14.10.2022 ] * [https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-12-04/hal-yby-y-epik-omart-ylary-217898 / «Башҡортостан уҡытыусыһы» "Халҡыбыҙҙың эпик ҡомартҡылары" .Г.В. Юлдыбаева, РФА Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, филология фәндәре кандидаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230202114400/https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-12-04/hal-yby-y-epik-omart-ylary-217898 |date=2023-02-02 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:фольклорсылар]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] t03c4ge9vslvs9uw6t4kuy6dmik4hah Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары 0 189247 1308424 1307968 2026-11-05T16:12:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308424 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Ғәлиәкбәр мәктәбе |Сокращение = Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Ғәлиәкбәр филиалы |Изображение = Ғәлиәкбәр мәктәбе.jpg |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = 1917 |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 53/16/6/N/57/3/36/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 6 |lon_deg = 57 | lon_min = 3 | lon_sec = 36 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} [[Файл:1962 йылда төҙөлә.jpg|мини|1962 йылда төҙөлә]] '''Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] биләмәһендәге [[Ғәлиәкбәр]] ауылында урынлашҡан [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]ндә уҡытҡан уҡытыусылар һәм, мәктәпте тамамлап, мәғариф өлкәһендә башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары исемлеге == Уҡытыусылар исемлеге == * '''Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы''' (1908—1943). Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП (б)]] ағзаһы, белеме — тулы булмаған урта, 1937 йылдың 31 авгусында ҡулға алына һәм 10 йылға хөкөм ителә, 1958 йылдың 16 декабрендә аҡлана. * '''Сәғитов Ҡәйүм Сәғит улы''' [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Ҡәйүм_Сәғит_улы Олатайыбыҙ Ҡәйүм Сәғит улы Сәғитов] * [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы|Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] * [[Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]] * [[Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]] * '''Әхмәтов Әхмәт ағай Атаулла улы''' рус теле уҡытыусыһы, (1960—1975 йылдар) * '''[[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]]''' * '''Аҫылғужина (Вәлиҽва) Дилә Зәкир ҡыҙы''' 1983 йылдың 4 авгусында Бөрйән районы [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. 2000 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбҽ]]н тамамлағас, [[Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы]]нда «Һатыусы, контролҽр-кассир» һөнәрҽн үҙләштҽрә. 2001 йылда [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей урта мәктәбе]]нә инглиз тҽлҽ уҡытыусыһы итҽп ҽбәрҽлә. 2002—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты|Башҡорт дәүләт унивҽрситҽтының Сибай институты]]нда пҽдагогия факультҽтының «Башҡорт тҽлҽ һәм әҙәбиәтҽ» бүлҽгҽндә уҡый. 2006 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбҽнә инглиз тҽлҽ уҡытыусыһы итҽп ҽбәрҽлә. 2012 йылда уҡытҡан фәнҽ буйынса һөнәрҽн камиллаштыра. * '''Аллабирҙина (Ҡаһарманова) Хәмиҙә [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] ҡыҙы''' 1964 йылдың 21июнендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ]], [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта]] мәктәптәрендә уҡый. 1981—1986 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала. Хеҙмәт юлы Ғәлиәкбәр урта мәктәбе менән бәйле. Тәүҙә физика, математика фәндәренән белем бирә, 1996 йылда, өҫтәмә белем алып, башланғыс синыфтарҙан уҡыта. 2015 йылда уның 4-се класс уҡыусыһы Әминева Наҙгөл Илфат ҡыҙы республика кимәлендә ғилми-тикшеренеү эштәрендә 3-сө урын яулай. * '''Маликова Таңһылыу Зәки ҡыҙы''' 1957 йылдың 14 мартында Бөрйән районының [[Байназар]] ауылында тыуған. 1964 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]нең беренсе класына уҡырға бара. 1974 йылда 10-сы класты тамамлағас, Ағиҙел колхозында эшләй. 1976 йылдың декабрендә [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның әҙерлек курсын тамамлағас, институттың физика һәм математика бүлегенә уҡый башлай. 1981 йылдың авгусынан 2011 йылдың 10 сентябренә тиклем Ғәлиәкбәр мәктәбендә математиканан уҡыта. * '''Баязитова Гөлсинә Рауил ҡыҙы''' 1977 йылдың 28 ноябрендә Бөрйән районы [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1994 йылда [[Сибай гимназия-интернаты]]н тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]ның география химия факультетына уҡырға инә һәм 1999 йылда тамамлай. 1999—2001 йылдары Иҫке Собханғол мәктәбендә — химия, биология уҡытыусыһы, 2001—2002 йылдарҙа Сибай ҡалаһында «Йәш натуралистар станцияһында» өҫтәмә белем биреү педагогы, 2002—2009 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә, 2009—2010 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] Подольск мәктәбендә — химия, география уҡытыусыһы. 2010—2021 йылдарҙа — «Башҡорт баҡыры» предприятиеһыда химик лаборант, 2021 йылдан хәҙергәсә Арктика заводында химик лаборант булып эшләй. * '''Ғәбитова (Бикишева) Әлфиә Ишбулды ҡыҙы''' 1984 йылдың 17 июлендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 2001 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбенең 11-се класынан һуң [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]ның филология бүлегенә уҡырға инә һәм 2006 йылда тамамлай. 2006 йылда Бөрйән районының Ғәлиәкбәр мәктәбендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. 2012 йылда һөнәрен камиллаштырып, математика фаненән белем бирә. 2019—2023 йылдарҙа [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауылы советы]] хакимиәте башлығы, 2023 йылдың сентябрь айынан [[Бөрйән районы мәғариф бүлеге]]ндә методик эштәрҙе ойоштороусы. * Газина Айгөл Солтан ҡыҙы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. * '''Ғәбитов Рауил Әхмәҙулла улы''' (3 ғинуар 1951 йыл — 13 октябрь 2017 йыл) — ''«Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», хеҙмәт ветераны''. Рауил Әхмәҙулла улы [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр, Иҫке Собханғол мәктәптәрендә белем ала. 1971 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы урта мәктәбе]]ндә физика һәм математика уҡытыусыһы булып башлай. [[Нәби мәктәбе]]ндә 1972/1973 уҡыу йылында уҡыта. 1973 йылдан 1976 йылға тиклем [[Байғаҙы мәктәбе]]ндә директор вазифаһын башҡара. 1976 йылдан [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]], [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр]] мәктәптәрендә эшләй. 1980—1983 йылдарҙа — [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе. 1983 йылдан пенсияға сыҡҡансы Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыта<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Габитов Равил Ахмадуллович|страница =161}}</ref> * '''Ғәбитова Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы''' (2 ғинуар 1950 йыл — 9 октябрь 2014 йыл). Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы Бөрйән районы [[Ҡотан]] ауылында тыуған. [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлай, урта белемде Иҫке Собханғол урта мәктәбендә ала. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында филология факультетында уҡый. Ырғыҙлы урта, Нәби, Байғаҙы, Аҫҡар мәктәптәрендә эшләй. 1980 йылдан алып, хаҡлы ялға сыҡҡансы, Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Уҡыусылары республика рус теле һәм әҙәбиәте олимпиадаларында урын яулай. Бер нисә йыл Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә директор булып эшләй. * '''Ғәбитов Буранбай Рауил улы''' 1973 йылдың 21 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1980—1990 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡый. 1990 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институты]]на уҡырға инә. Хеҙмәт юлын 1996 йылда [[Башҡортостан ҡурсаулығы]]нда башлай. [[Ҡурсаулыҡ]] директорының фән эштәре буйынса, һаҡ буйынса урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1999 йылда Башҡортостан ҡурсаулыҡтарҙы үҫтереү фондының башҡарма директоры итеп тәғәйенләнә. 2000 йылдан — Урман хужалығы министрлығының урман хужалығы инженеры. 2005 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә [[информатика]], химия, биология, география дәрестәре алып бара. * '''Ғәбитова (Көмөшбаева) Тәскирә Сәйет ҡыҙы''' 1979 йылдың 1авгусында Бөрйән районы [[Яңы Монасип]] ауылында тыуған. 1985—1994 йылдарҙа [[Яңы Монасип мәктәбе|Яңы Монасип]], 1994—1996 [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип]] мәктәптәрендә уҡый. 2006 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт теле һәм журналистика факультетын тамамлай. [[Нәби мәктәбе|Нәби]] (2002), [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана]] (2003), [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|Иҫке Собханғол төп]] (2007) мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 2010 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. * '''Ишмөхәмәтов Марс Кәбир улы''' — технология, рәсем уҡытыусыһы. Марс Кәбир улы 1977 йылдың 1 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1984—1993 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡый. 1995—1997 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Марс Кәбир улы Ғәлиәкбәр мәктәбендә 2004 йылдан бирле эшләй. Ул 2004—2006 йылдарҙа Сибай педагогия колледжын тамамлай. * '''Ишмөхәмәтова (Ғәлиева) Сания Сабир ҡыҙы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Ишмухаметова Сания Сабировна|страница =247}}</ref> * '''Ҡаһарманов Рауил [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы''' 1973 йылдың 7 февралендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1990 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, Баймаҡ совхоз-техникумынына уҡырға инә. 1991—1993 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. Техникумды 1995 йылда тамамлай һәм Ғәлиәкбәр мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эш башлай. Ситтән тороп Стәрлетамаҡ физкультура техникумында, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда физик культура педагогы һөнәрен үҙләштерә. Рауил Абдулхаҡ улының тәрбиәләнеүселәре район, зона ярыштарында призлы урындар яйлай<ref>[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Тынғыһыҙлыҡ — уның булмышы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211008180806/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2021-10-08 }}</ref>. Рауил Абдулхаҡ улы өлгәшкән уңыштары өсөн БР Мәғариф министрлығы (2008 йыл), Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығының (2010 йыл) Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. 2012 йылда Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була.2023 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты тапшырыла. Ул — йәмәғәт эшмәкәре. Ғәлиәкбәр ауыл Советында 6 тапҡыр рәттән депутат. 2022 йыл һөҙөмтәләре буйынса «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһында район Советы һәм хакимиәтенең маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә һәм фотоһы Район Почет таҡтаһына ҡуйыла<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-02-22/otlayby-n-re-buyynsa-i-ya-shy-y-3153219 Ҡотлайбыҙ! «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230223033532/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-02-22/otlayby-n-re-buyynsa-i-ya-shy-y-3153219 |date=2023-02-23 }}</ref>. * '''Минһажева Сәриә Йомабай ҡыҙы''' — ''Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы''. Сәриә Йомабай ҡыҙы 1951 йылдың 9 октябрендә [[Белорет районы]] [[Аҙнағол (Белорет районы)|Аҙнағол]] ауылында тыуған. 1967 йылда Сермән урта мәктәбен 8-се класынан һуң Белорет педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә һәм 1971 йылда тамамлай. 1971/1972 уҡыу йылында Бөрйән районының [[Мәндәғол мәктәбе]]ндә уҡыта. 1972 йылдан алып 2006 йылға тиклем Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта. 2000 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары съезында (Өфө) ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар Ғәлиәкбәр ауылы «Ағинәйҙәр» ҡорон етәкләй. * '''[[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]]''' * '''[[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]]''' * '''[[Сәғитов Зәки Хаммат улы]]''' * '''Хөснитдинова Һәҙиә Садиҡ ҡыҙы'''<ref>[https://vikidalka.ru/3-108755.html Яралы төйөн йөрәктә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230316181024/https://vikidalka.ru/3-108755.html |date=2023-03-16 }}</ref> — 1943 йылдың 29 августынан 1952 йылдың август айына тиклем эшләй. Бер үк ваҡытта ситтән тороп Темәс педучилещеһендә уҡый. * '''[[Муллағолов Марат Ғизетдин улы]]''' * '''Мөхәмәтов Әбделвәхит Ғибат улы''' — Рәсәй Федерацияһы мәғариф алдынғыһы (1991). Әбделвәхит Ғибат улы 1961 йылдың 1 ғинуарында [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1968—1976 йылдарҙа [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1978 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1983 йылда институтты тамамлай һәм Бөрйән районы Ғәлиәкбәр урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә. Директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары була. Уҡыусылар менән ауыл топоникаһын йыйып<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Категория:Бөрйән_районы_Ғәлиәкбәр_ауылы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы]</ref> һәм уларҙы өйрәнеп, республика кимәлендә үткәрелгән ғилми-тикшеренеү эштәре конкурстарында, конференцияларҙа уңышлы сығыш яһай<ref>[https://nsportal.ru/vahit-muhametov Вахит Мухаметов]</ref>. Ғәлиәкбәр ауылы араларының шәжәрәһен туплай. 2007 йылда районда үткән "Шәжәрә байрамы"на Ғәлиәкбәр ауыл Советына ҡараған ауылдарҙың шәжәрәләре ағастарын<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ғәлиәкбәр#Шәжәрә Шәжәрә]</ref> [[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]] менән төҙөй һәм беренсе урынды яулайҙар. 2009 йылда "Башҡорт теле һәм әҙәбәите буйынса регион-ара «Йыл уҡытыусыһы» конкурсында «Йөрәгемде балаларға бирәм» номинацияһында еңеү яулай. 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһында район Советы һәм хакимиәтенең маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә һәм фотоһы Район Почет таҡтаһына ҡуйыла. * '''Ғәлиева (Сафина) Нәркәс Салауат ҡыҙы''' 1988 йылдың 11 февралендә Бөрйән районы [[Кейекбай]] ауылында тыуған. [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй урта мәктәбе]]ндә белем ала. 2008 йылда — Белорет педагогия колледжын, 2014 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын (2008 йылда) Ғәҙелгәрәй мәктәбендә башлай. 2011 йылдың сентябренән Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшләй. Башланғыс синыфтар, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. * '''Ғәлиев Усман Сабир улы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Галиев Усман Сабирович|страница =173}}</ref> * '''Ғәлиева Шәүрә Ғизметдин ҡыҙы''' 1961 йылдың 15 ғинуарында [[Ишембай районы]] [[Яңы Сәйет (Башҡортостан)|Яңы Һәйет]] ауылында тыуған. Яңы Һәйет башланғыс мәктәбендә уҡый. [[Берәтәк мәктәбе]]ндә 8 класты тамамлағас, урта белемде Ишембай ҡалаһының 1-се һанлы мәктәбендә ала. 2 йыл Ишембай трикотаж фабрикаһында эшләй. 1981 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының әҙерлек бүлегенә уҡырға инә. Уҡыуын институтта дауам итеп, 1987 йылда тамамлай. [[Көйөргәҙе районы]] [[Илкәнәй]] (1987—1991), [[Айсыуаҡ]] (1991—2009), [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылы (1-се һанлы мәктәп) мәктәптәрендә эшләй. 2016 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшен дауам итә һәм 2022 йылға хаҡлы ялға китә. Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (2006) * '''Мөхәмәтова (Йәнтилина) Минигөл Минибай ҡыҙы''' — инглиз теле уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа эшләй. [[Баймаҡ районы]] [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан. [[Кәрешкә мәктәбе]]н тамамлағас, Сибай педагогия колледжында белем ала. * '''Ғүмәрова Фәйрүзә Һаҙый ҡыҙы''' — Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы, башланғыс кластар уҡытыусыһы. Фәйрүзә Һаҙый ҡыҙы 1955 йылдың 6 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1970—1974 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый. Тәүҙә [[Исламбай мәктәбе|Исламбай башланғыс мәктәбе]]ндә (1974) эшләй. 1975 йылдан Ғәлиәкбәр мәктәбендә хаҡлы ялға киткәнгә тиклем уҡыта. * '''Күлбаева Таңсулпан Ибраһим ҡыҙы''' 1972 йылдың 18 ноябрендә Бөрйән районы [[Яңы Собханғол]] ауылында тыуған. Үҙ ауылында 8 класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһында башланғыс синыфтар бүлегендә белем ала. 2008 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлай. 1992 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс кластарға белем бирә. * '''Ҡаһарманов Кәрим [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Карим Абдулхакович|страница =251}}</ref> * '''Ҡаһарманова (Тимерғазина) Нәзилә Морат ҡыҙы''' 1960 йылдың 11 мартында Бөрйән районы [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]] ауылында тыуған. 1977 йылда [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым урта мәктәбе]]нең 10-сы класын тамамлай һәм башланғыс синыфтарҙа уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1978 уҡыу йылында Бөрйән районының Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта, пионервожатый булып эшләй. Рәсәй Федерацияһының ?????. * Ҡаһарманова Зөлфиә Юлай ҡыҙы * '''Әминева (Усманова) Әминә Арслан ҡыҙы''' башҡорт теленән уҡыта (1960—1983 йылдар), [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим]] ауылынан * '''Сабитов Хәмит Ибраһим улы''' (16 май 1926 йыл — 24 ноябрь 2004 йыл) — тарих, географияһы уҡытыусыһы. уҡытыусыһы. Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый. 1951 йылда [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһы]]н, 1956 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын Ғәлиәкбәр мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып башлай. Бөрйән районының [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]] (1951—1952), [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш]] (1954) мәктәптәрендә эшләй. 1956 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыта башлай һәм директор вазифаһын да башҡара. 1970 йылда мәктәп директорының уҡытыу-тәрбиә эштәре урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1979 йылдың ноябрендә һаулығы буйынса пенсияға сыға. * '''Хәлитова (Фәйезова) Фәүзиә Мансур ҡыҙы''' 1954 йылдың 31 июлендә [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Ишембай ҡалаһының 17-се һанлы мәктәбен тамамлай. 1972—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның филология факультетының рус бүлегендә уҡый. 1976 йылда йүнәлтмә буйынса [[Бөрйән районы]]на эшкә ебәрелә. Тәүҙә [[Нәби мәктәбе]]ндә эшләй. 1976—2011 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 2010 йылда Башҡортостан Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. * '''Һатыбалова Ләлә Рәйес ҡыҙы''' — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Ләлә Рәйес ҡыҙы 1975 йылдың 12 майында Бөрйән районы [[Нәби]] ауылында тыуған. [[Нәби мәктәбе|Нәби урта мәктәбе]]н 8-се класынан һуң Белорет педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә һәм 1944 йылда тамамлай. 2006 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н ситтән тороп тамамлай. [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол]], [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей]] мәктәптәрендә эшләй. 2003 йылдан Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡыта башлай. * '''Әминева (Мырҙағолова) Ғәлимә Хәйретдин ҡыҙы''' 1960 йылдың 3 ғинуарында Бөрйән районы [[Исламбай]] ауылында тыуған. 1977 йылда [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар урта мәктәбе]]н тамамлай. 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетында белем ала. 1982 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм һәм әҙәбиәтенән уҡыта. * '''Әминев Иҙел [[Әминев Ағзам Яхъя улы|Ағзам]] улы''' 1958 йылдың 7 мартында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1965—1973 йылдарҙа [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1973—1977 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында белем ала. Уны тамамлағас, [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1980—1981 йылдарҙа [[Байғаҙы мәктәбе]]ндә эшләй. 1982 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыусыларға хәрби белем серҙәренә төшөндөрә. [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе булып эшләп, хаҡлы ялға китә. * '''Әминева Сәлиха Зиннур ҡыҙы''' 1962 йылдың 26 октябрендә [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. 1977 йылда Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең 8-се класынан һуң уҡыуын [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]ндә дауам итә. 1979 йылда был уҡыу йортон тамамлағас, бер йыл үҙ ауылы мәктәбендә эшләй. 1980—1985 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның физика-математика факультетында уҡый. Институтты Ҡыҙыл дипломға тамамлап, Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә математика фәненән уҡыта башлай. Бер үк ваҡытта директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын да (был вазифала 24 йыл эшләй) башҡара. 2002 йылда Башҡортостан Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. Хеҙмәт ветераны. Дөйөм эш стажы (2023 йылға) 44 йыл тәшкил итә. * '''Әминев Фәрит Шәрифйән улы''' 9 апрель 1956 йыл — 23 май 1999 йыл) Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр мәктәбендә 8-се класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһында уҡый. Хеҙмәт юлы Ғәлиәкбәр мәктәбе менән бәйле. Тарих, география дәрестәре алып бара. Оҙаҡ йылдар профсоюз ойошмаһы рәйесе вазифаһын башҡара. * Әхтәмов Мөҙәрис Ғөбәйт улы — биология һәм химия уҡытыусыһы. 1938 йылдың 7 ғинуарында Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш]], Ғәлиәкбәр, Иҫке Собханғол мәктәптәрендә уҡый. 1961 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлап, Ғәлиәкбәр мәктәбендә эш башлай. [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы|Бөрө дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. * Әхтәмова (Шәмиғолова) Хәмдиә Ғиләж ҡыҙы — 1949 йылдың 22 мартында Бөрйән районы [[Иҫке Мөсәт]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде [[Яңы Собханғол мәктәбе|Яңы Собханғол]], Иҫке Мөсәт мәктәптәрендә ала. [[Иҫке Собханғол мәктәбе]]ндә 9-сы класты тамамлай. 1964—1966 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның вокал бүлегенә уҡый. 1966 йылдан алып Ғәлиәкбәр ауылы мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй. 1981 йылдан Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшкә алына. Тәүҙә мәктәп яны интернатында тәрбиәсе була. 1982 йылда Сибай педагогия колледжына ситтән тороп уҡырға инә. Хаҡлы ялға сыҡҡансы (2002) мәктәптә хеҙмәткә өйрәтеү дәрестәре алып бара. * '''Ғәбитов Азат Әбдрәхим улы''' физкультура, математика уҡыта * '''Байморатов Факил Хәйбрахман улы''' * '''Байморатова Минигөл''' * '''Байғусҡаров Садиҡ Сәйфетдин улы''' физиканан уҡыта<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Байгускаров Садик Сайфитдинович|страница =84}}</ref> * '''Аҫылғужина (Хәйруллина) Зәкирә Шәһитулла ҡыҙы''' (ҡара: [[Үрге Нөгөш мәктәбе]]) * Ғәбитов Азат Әбдрәхим улы тәүҙә Ғәлиәкбәр мәктәбендә, Һуүынан [[Ырғыҙлы мәктәбе]]ндә уҡыта. == Мәғариф өлкәһендә эшләүсе уҡыусылары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''Аҫылғужин Фәйзрахман''' * '''[[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]]''' * '''[[Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы]]''' * '''Исламғолова (Ҡаһарманова) Сәлимә Таштимер ҡыҙы''' (Викидәреслектә [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D2%A1%D1%8B%D2%99%D1%8B] * '''Сәғитов Зәки Ғилман улы'''(''Викидәреслектә'' [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Зәки_Ғилман_улы Сәғитов Зәки Ғилман улы]) * '''Сәфиуллина (Ишмөхәмәтова) Роза Зәки ҡыҙы''' — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, РФ мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнгән. 1957 йылдың 22 февралендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр 8 йыллыҡ мәктәбен тамамлағас Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1972—1976 йылдарҙа училищела белем алып, тыуған районына ҡайта. 1976 йылда [[Яуымбай мәктәбе|Яуымбай башланғыс мәктәбе]]ндә уҡыта башлай. 1979 йылдан хеҙмәт юлын [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]ндә дауам итә. 1977-1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультетында педагогик белемен камиллаштыра. Уҡыусылары тырышып уҡыуы, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашыуы менән айырылып тора. Район буйынса предмет олимпиадаларында уның һәр сығарылыш уҡыусылары призлы урындар яулай. «Йәншишмә» гәзитенең әүҙем хәбәрселәре лә улар була, шиғыр-мәҡәләләре гәзит биттәрендә баҫылып бара. Роза Зәки ҡыҙы байтаҡ йылдар мәктәптең ата-әсәләр комитеты менән етәкселек итә, башланғыс синыфтарҙың методик берекмәһе етәксеһе була. Был берекмәгә ҡараған Байназар, Яуымбай, Мәһәҙей, [[Һарғая мәктәбе|Һарғая]], [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Ҡурғашлы мәктәбе|Ҡурғашлы]] мәктәбе укытыусылары уҡытыу-тәрбиә эшендә һөҙөмтәле эшләй, әүҙемлектәре менән айырылып тора. Күп йылдар буйына йыйылған эш тәжрибәһе менән райондың башланғыс синыф уҡытыусылары алдында ижади отчет менән сығыш яһай. Уның эш алымын башҡа хеҙмәттәштәренә өйрәнергә тәҡдим ителә. Район уҡытыусылары бәйгеһендә 2-се урын яулай. Ике тапҡыр Башҡортостан мәғәриф министрлығының, Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең, Рәсәй федерацияһы фән һәм мәғариф министрлығының маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. Исеме «Заслуженные люди Республики Башкортостан» китабына индерелгән. 2000 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә. 37 йыл башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. * Ҡаһарманова (Әхтәмова) Минзәлә [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы|Сәйфулла]] ҡыҙы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Яңы Мөсәт мәктәбе]]ндә башланғыс синыфтарҙы уҡыта. * '''Хужәхмәтова (Ишмөхәмәтова) Хәлиҙә Зәки ҡыҙы''' 1964 йылдың 16 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Белорет педагогия училищеһын һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын 1984 йылда [[Мәләүез]] ҡалаһында башлай һәм [[Мәләүез районы]] Ҡотош төп дөйөм белем биреү мәктәбендә дауам итә. Башланғыс кластарҙа белем һәм тәрбиә биреү менән бергә директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары вазифаһын да башҡара.Йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар [[Мәләүез ауыл Советы (Мәләүез районы)|Мәләүез ауыл советы]]ның һайлау комиссияһында эшләй, шулай уҡ ауыл советы депутаты булып һайлана. Өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Башҡортостан мәғариф министрлығының Рәхмәт хаты (1991 йыл), Рәсәй Федерацияһының фән һәм юғары белем биреү министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2021 йыл) менән бүләкләнә. Хеҙмәт ветераны. Дөйөм хеҙмәт стажы 39 йыл. * '''Нурғәлина (Аллабирҙина) Нәркәс Дамир ҡыҙы''' 1989 йылдың 4 октябрендә [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр, [[Байназар мәктәбе|Байназар]] мәктәптәрендә уҡый. Башҡорт дәүләт педагогия институтының химия-биология факультетын тамамлай. Әлеге ваҡытта [[Әбйәлил районы]] [[Ташбулат]] ауылында уҡыта. * '''Хәбибуллина (Аҫылғужина) Гөлназ Миңнияр ҡыҙы'''1974 йылдың 11 майында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1991—1997 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы. * '''Мөхәмәтов Азамат Әбделвәхит улы''' 1987 йылдың 18 майында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты|Сибай институты]]ның тарих факультетында уҡый. Әлеге көндә Бөрйән районы [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар мәктәбе]]ндә уҡыта. * '''Йомалина (Күлбаева) Таңһылыу Флүр ҡыҙы''' 1993 йылдың 8 мартында Бөрйән районы [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Тыуған ауылында]] ун бер класты тамамлағас, 2010 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Зәйнәб Биишева исемендәге академияһынын (хәҙер СФ БашГУ), физика математика бүлегенә уҡырға инә. 2015 йылда институтты уңышлы тамамлап, [[Йылайыр районы]]на эшкә математика укытыусыһы булып эшкә төшә. 2018—2020 йылдарҙа [[Учалы]] ҡалаһынын тау колледжында уҡыта. 2020 йылдан [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы булып эшләй. * Ишмөхәмәтова (Әминева) Вәлимә Зиннур ҡыҙы 1970 йылдың 1 ноябрендә Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетында уҡый. [[Йылайыр районы]] [[Матрай]] ауылы мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. * '''Иҫәнбаева (Әминева) Гөлсөм Зиннур ҡыҙы''' [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылынан. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]н тамамлағас, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала. Әлеге көндә [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы булып эшләй * [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы|Ҡотлобаева (Сәғитова) Көнһылыу Зәки ҡыҙы]] * '''Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1954 йылдың 31 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлай, артабан Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге гимназия-интернат) урта белем ала. 1977 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының математика-физика факультетын тамамлай һәм үҙ районында математика уҡытыусыһы булып эш башлай. 37 йыл бер мәктәптә математика фәнен уҡыта, шуның 12 йылында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Балаларға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендә уңышлы хеҙмәте өсөн Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы (1990) исеменә лайыҡ була. Райондағы иң ҙур Сәғитовтар уҡытыусылар династияһының дүртенсе быуыны вәкиле. Әүҙем йәмәғәтсе. Ике саҡырылыш ауыл Советы депутаты итеп һайлана, ауыл ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы советы рәйесе, мәктәптә профсоюз ойошмаһы рәйесе вазифаларын башҡара. 2014 йылдан хаҡлы ялда. 2016 йылдың 14 майынан алып Башҡорт Википедияһы ирекмәне, Бөрйән вики-клубы ағзаһы. Милләтте туплауҙа, башҡорт телен, мәҙәниәтен, рухиәтен һаҡлау, үҫтереү өлкәһендә күрһәткән әүҙем һәм һөҙөмтәле хеҙмәттәре өсөн 2021 йылдың 14 ғинуарында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнә. * [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы|Солтанова (Сәғитова) Зөһрә Зәки ҡыҙы]] * '''Сәғитова Айһылыу [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1962 йылдың 25 октябрендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1977 йылда Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ, 1979 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлай. Бер йыл [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер мәктәбе]]ндә эшләгәс, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, йүнәлтмә буйынса [[Туймазы районы]]на эшкә ебәрелә. Үтәкәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә 1985—2011 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә. Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан Айһылыу Зәкиевна ауылдың мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша. Концерттарҙа, спектаклдәрҙә сығыш яһай, йыр конкурстарында ҡатнаша. «Аҫылйәр» фольклор төркөмө менән район мәҙәниәт йортонда, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Ҡазан]] ҡалаһында сығыш яһайҙар. Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Оҙон көй — 2016» төбәк-ара бәйгеһендә ҡатнаша. * '''Сәғитова Гөлйемеш [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1963 йылдың 2 апрелендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1980 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән районының [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш башланғыс мәктәбе]]ндә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетында уҡый. Институтты тамамлағандан һуң, [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|Ағиҙел урта мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1987 йылдың октябрендә комсомол секретары итеп һайлана һәм 1990 йылға тиклем студенттар менән бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә кластан тыш һәм кластан тыш белем биреү эштәре буйынса директор урынбаҫары итеп күсерелә. 2007 йылдан был мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләй. Сәғитова Г. З. — «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» район конкурсы еңеүсеһе (2015). 2016 йылда уға «Хеҙмәт ветераны» исеме бирелә. БР һәм РФ мәғариф министрлыҡтарының Маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ була. Ул — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2023). * [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы|Баязитова (Күлбаева) Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] * '''[[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]]''' * Ғәбитова Гөлдәр Зәкир ҡыҙы * [[Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы|Алғышаева (Ғәбитова) Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы]] * '''Мөхәмәтшина (Ғәлиева) Зөһрә Сабир ҡыҙы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Мухаметшина Зухра Сабировна|страница =364}}</ref> * '''Ғәлина (Ғәбитова) Гөлнур Әбдрәхим ҡыҙы''' * '''Күлбаева Фәйрүзә Рәжәп ҡыҙы''' * '''Басырова (Күлбаева) Фәнүзә Рәжәп ҡыҙы''' * '''Ғәбитов Ибраһим Рауил улы''' 1977 йылдың 12 апрелендә Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. * '''Исмәғилева (Ғәбитова) Айгөл Рауил ҡыҙы''' 1971 йылда * '''Әмирова (Күлбаева) Миләүшә Тимерғәли ҡыҙы''' 1971 йылдың 18 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, 1988 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башланғыс кластар факультетына уҡырға инә. 2-се курстан һуң ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, 1996 йылда институтты тамамлай. 1990 йылдан 2021 йылға тиклем [[Миәкә районы]]ның [[Ҡанбәк]] ауылы мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Хәҙер хаҡлы ялда, үҙенә шөғөл тапҡан ('''Викидәреслектә уҡығыҙ''':[[:b:Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ|Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ]]) * '''Килдебаева (Күлбаева) Фәнирә Тимерғәли ҡыҙы''' (18 июнь 1959 йыл — 2015 йыл) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлағас, 1974 йылда Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1978 йылда училищены тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса [[Мәләүез районы]] [[Аҡназар (Мәләүез районы)|Аҡназар]] ауылы мәктәбенә эшкә ебәрелә. [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылы мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ''«Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы»'' исеменә лайыҡ тула. Ҡыҙы Лилиә һәм улы Альберт әсәһенең юлын һайлай. Педагогия институтын тамамлап, Лилиә Стәрлетамаҡ ҡалаһында балалар баҡсаһында тәрбиәсе, Альберт Күмертау ҡалаһында инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. * '''Ҡаһарманов Мөхәмәт Абдраҙаҡ улы''' (22 март 1961 йыл). 1976 йылда — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр]], 1978 йылда Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый. [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1983—1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый. Тимер, Мораҙым, Һарағы, Ғәлиәкбәр мәктәптәрендә физика һәм математиканан уҡыта. * '''Ҡаһарманов Салауат Абдраҙаҡ улы''' [[Яңы Мөсәт мәктәбе]]ндә эшләй. Физика һәм математика уҡытыусыһы. * '''Ҡаһарманов Ҡәйүм Абдулхаҡ улы''' * '''Сарбулатова(Күлбаева) Айгөл Юнир ҡыҙы''' 1988 йылдың 24 ғинуарында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1994 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбенең 1-се класына укырға бара. [[Баймаҡ районы]],Алғаҙы ауылында 7-9 кластарҙа, Баймак лицей-интернатында 10-11 кластарҙы уҡый. 2005-се йылда СиБГУ-ның башланғыс синыфтар бүлегенә уҡырға инә һәм 2010 сы йылда тамамлай. Хәҙерге вакытта [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]ндә уҡыта. * Дилмөхәмәтова Зинфира Әнүәр ҡыҙы * Хәлитов Рафаэль Рафиҡ улы * Хәлитова Рима Рауил ҡыҙы * Күзбаева (Ғәлиева) Наилә Нәҙир ҡыҙы — [[Ырымбур өлкәһе]] [[Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Аллабирҙе]] ауылы мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы * Сөләймәнов Юлай Зариф улы — Ғәлиәкбәр мәктәбен тамамлай, [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның филология факультетында ситтән тороп белем. Бөрйән районы Килдеғол мәктәбендә … йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта * Әминев Ришат Шәрәфетдин улы — [[Күгәрсен районы]] [[Хоҙайбирҙин (ауыл)]] ауылы мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы * Биккинина Заһира Ғилман ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, [[Хәйбулла районы]]нда уҡыта<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Биккинина Загира Гилмановна|=118}}</ref> * '''Дилмөхәмәтова Земфира Әнүәр ҡыҙы''' 1966 йылдың 26 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1981 йылда Ғәлиәкбәр 8 йыллыҡ мәктәбен тамамлап, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумына уҡырға инә. 1985 йылда тамамлап, [[Мәләүез районы]] Арслан совхозында агроном, бригадир булып эшләй. 1986/1987 уҡыу йылында Ғәлиәкбәр урта мактәбендә пионервожатый, китапханасы була. 1987—1994 йылдарза БГПИ-нын география, биология факультетын тамамлап, [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт мәктәбе|Теләүембәт урта мәктәбе]]ндә, 2004—2006 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]]нда биология, география уҡытыусыһы, 2006—2011 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы мәғариф бүлегендә, 2011—2013 [[Камчатка крайы]] Ҡарағай районында, 2013—2016 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]нда методист вазифаларын башҡара. [[Мәскәү]] ҡалаһы мәктәптәрендә төрлө вазифаларҙа эшләй. Башҡортостандың мәғариф министрлығының, Мәләүез, Кугәрсен районы мәғариф бүлектәрендә Маҡтау ҡағыҙҙары, Юрий Гагарин исемендәге миҙал менән бүләкләнә. }} == Фотогалерея == <gallery perrow="12" widths="150px" heights="100px"> Файл:1980_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.png|мини|Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары, 1980 йыл Файл:1995_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.jpg|мини|1995 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары Файл:2020_йыл.jpg|мини|2020 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары 2020 йыл Файл:Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл.jpg|thumb|Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл. </gallery> == Видеояҙмалар == # [https://vk.com/video25403200_170825231 Ғәлиәкбәр мәктәбен асыу] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Бөрйән районы]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] dkry5ufv617fwh00zm8cg0c4kphiqua Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы 0 190090 1308402 1283850 2026-11-05T15:27:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308402 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы''' ([[12 май]] [[1989 йыл]]) — уҡытыусы, филология фәндәре кандидаты == Биографияһы == Әлфинә Таһир ҡыҙы Ғәбиҙуллина (Шәмиғолова) 1989 йылдың 12 майында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Мөсәт]] ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый, 11-се класты [[Яңы Собханғол мәктәбе|Яңы Собханғол урта мәктәбе]]ндә тамамлай. 2006—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]нда «Башланғыс кластар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса белем ала. Академияны ҡыҙыл дипломға тамамлай. 2011—2015 йылдарҙа — шул академияһының башҡорт теле кафедраһы ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре (башҡорт теле) һөнәре буйынса аспиранты (ситтән тороп уҡыу бүлегендә). ;Хеҙмәт юлы: * 2011—2012 йылдарҙа — Бөрйән районы [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең башланғыс кластар уҡытыусыһы; * 2012—2013 йылдарҙа — [[Байназар мәктәбе|Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей филиалы]]нда рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле уҡытыусыһы. * 2014—2015 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 22-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы; * 2015—2016 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 29-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы. * 2020 йылдан [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. == Фәнни эшмәкәрлеге == Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк-ара, вуз-ара ғилми-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша. Тикшеренеүҙең төп положениелары 34 баҫмала, шул иҫәптән РФ Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән фәнни журналдарҙағы 4 мәҡәлә (Таулы Алтай, 2013, Түбәнге Новгород, 2014, Мәскәү, 2014, 2015), Скопус (Италия, Рим) мәғлүмәт базаһына индерелгән халыҡ-ара фәнни журналда яҙылған. == Китаптары == * «Башҡортса-урыҫса кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы һүҙлеге» (Өфө, 2015)<ref>[https://ihtika.ru/book/shamigolova-at-abdullina-gr-keyem-halym-ham-bithayestar-leksikahynyng-bashkortsa-urythsa-hythlege-ofo-2015-204-b/text/10 Башҡортса-урыҫса кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328121116/https://ihtika.ru/book/shamigolova-at-abdullina-gr-keyem-halym-ham-bithayestar-leksikahynyng-bashkortsa-urythsa-hythlege-ofo-2015-204-b/text/10 |date=2023-03-28 }}</ref><ref>[http://bashenc.ru/index.php/component/content/article/23-nashi-izdaniya/bashkir-language/107-bashkirsko-russkij-slovar-leksiki-odezhdy-i-ukrashenij-2?Itemid=101]</ref> * «Башҡорт телендә кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы» монографияһы (Өфө, 2020)<ref>[https://bashedu.ru/sites/default/files/upload/460/files/monografiya_0.pdf Башҡорт телендә кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328121123/https://bashedu.ru/sites/default/files/upload/460/files/monografiya_0.pdf |date=2023-03-28 }}</ref> * «Русско-башкирский словарь лексики одежды и украшений» (Уфа, 2021). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Филология фәндәре кандидаты (14 июль 2016)<ref>https://search.rsl.ru/ru/record/01006644943</ref> * Башҡортостан Республикаһы гранттарына йәш ғалимдарҙың һәм йәштәр ғилми коллективтарының ғилми эштәре конкурсында еңеүсе, 2014 йыл; * Башҡортостан Республикаһы гранттарына йәш уҡытыусылар конкурсы еңеүсеһе, 2016 йыл; * «Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районы туған телдәрҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» район конкурсы еңеүсеһе (2-се урын); * «Тамға» Халыҡ-ара башҡорт милли кейеме оҫталары конкурсында 1 урын (2022) == Матбуғатта == «[[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]]» журналы 12 октябрь 2022<ref>[https://shonkar.com/articles/culture/2022-10-12/danly-b-ry-n-y-aryny-bere-e-lfin-2986430 Данлы Бөрйән ҡыҙҙарының береһе — Әлфинә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328124135/https://shonkar.com/articles/culture/2022-10-12/danly-b-ry-n-y-aryny-bere-e-lfin-2986430 |date=2023-03-28 }}</ref> == Һылтанмалар == * {{Бурзянская энциклопедия|Габидуллина Альфина Тагировна|страница =159}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөрйән районы]] tgtaqyxfg32p1xznbr69g9qxx0zt00t Ҡушъяулыҡ 0 190145 1308534 1291073 2026-11-05T22:33:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308534 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡушъяулыҡ''' — башҡорт ҡатын-ҡыҙының традицион баш кейеме, ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/87634/ КУШЪЯУЛЫК, женский головной убор]</ref>. == Тарихы == Француз яулығының тарихы шундай: тәүге яулыҡтарҙы [[Наполеон I|Наполеон]] [[Франция]]һына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан «төньяҡ амурҙары» тигән билдәле атама тағылған башҡорт атлылары дошманды еңеү билдәһе итеп алып ҡайтҡан. Ғәмәлдә шул эре сәскә һәм үҫемлек биҙәкле ҡыҙыл туҡыманан, ике яулыҡтан, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡушъяулыҡ тип аталған яулыҡ теккән. Уларҙы йышыраҡ өлкән быуын ҡатын-ҡыҙҙары ябынған<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-01-31/v-natsionalnyh-odezhdah-otrazhaetsya-duh-i-harakter-naroda-uchastniki-festivalya-platok-simvol-mira-2675241?ysclid=lfuxz3lat2246007923 Башинформ. В национальных одеждах отражается дух и характер народа: участники фестиваля «Платок-символ Мира»]</ref>. == Тегелеше == Ҡушъяулыҡ — ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма. ''Башҡорт телендә'' «ҡуш», «ике яҡлы» яулыҡ тигән һүҙҙәрҙең ҡушымтаһынан яһалған. Ҡушъяулык ҡайыу һәм тәңкәләр, уҡалар менән биҙәлгән киҫелмәгән [[ҡыҙыл]] кизе-мамыҡ ике яулыҡтан торған. Ҡушъяулыҡты тәңкә, сәйлән йәки [[мәрйен]], ҡәнәфер орлоғо, тәңкә менән биҙәлеп эшләнгән ҡолаҡсуҡ беркетелгән һағалдырыҡ менән бәйләп ябынғандар. [[Урал|Көнсығыш Урал]] аръяғында һағалдырыҡты төрлө төҫтәге суҡтар һәм эйәксен — күкрәккә төшөп торған нағышланған таҫма менән матурлағандар<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/87634/ КУШЪЯУЛЫК, женский головной убор]</ref><ref>[https://bashmusic.net/ru/onkn-narodov-rb/traditsionnye-tekhnologii/izgotovlenie-traditsionnoj-odezhdy-obuvi-aksessuarov-i-ukrashenij/shite/tekhnologiya-poshiva-ush-yauly-eto-sdvoennyj-platok-traditsionnyj-golovnoj-ubor-bashkirskikh-zhenshchin {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329065348/https://bashmusic.net/ru/onkn-narodov-rb/traditsionnye-tekhnologii/izgotovlenie-traditsionnoj-odezhdy-obuvi-aksessuarov-i-ukrashenij/shite/tekhnologiya-poshiva-ush-yauly-eto-sdvoennyj-platok-traditsionnyj-golovnoj-ubor-bashkirskikh-zhenshchin |date=2023-03-29 }} Технология пошива Ҡушъяулыҡ (это сдвоенный платок, традиционный головной убор башкирских женщин)</ref>. == Ҡулланылыуы == Ҡушъяулыҡтың оҙон яғының маңлайға тура килгән уртаһы шыма йәки [[Тамбур (студия)|тамбур]] менән сигелгән сатин йә ситса туҡыма киҫәге менән биҙәлгән. Ҡурған кейем комплексында сигелгән биҙәктәр өҫтөнә сәйлән йәки ваҡ тәңкәләр тегелгән. Ҡушъяулыҡ аҫтынан [[ҡалпаҡ]] кейгәндәр йәки, остары артҡа, елкәгә ҡаратып, ҡайырылып бәйләнгән уртаға бөкләнгән бәләкәй яулыҡ (баш бәйләмес, һыңар яулыҡ) ябынғандар. Кейгәндә, ҡушъяулыҡтың ситтәре бер аҙ бөгөлгән. Ҡушъяулыҡ, ғәҙәттә, [[байрам]]дарҙа, [[туй]]ҙарҙа кейелгән, [[ҡалым]] иҫәбенә ингән. Эйәк аҫты таҫмаһы — һағалдырыҡ — ҡушъяулыҡ һымаҡ баш кейеме ҡабул ителгән бөтә биләмәлә был деталь иң үҙенсәлеклеһе һаналған. Ҡушъяулыҡтың алғы яғы тәңкәләр менән биҙәлгән таҫма ярҙамында беркетелгән. Бындай яулыҡты артҡа бәйләп кейергә мөмкин. Тағы ла ҡушъяулыҡты баш кейеме өҫтөнән япма кеүек кейгәндәр, йәғни уларға ышыҡланырға мөмкин булған. Уларҙың башы һәм яурындары мотлаҡ ҡапланырға тейеш булған. Йәш башҡорт ҡыҙҙары ғына башы ҡапланмаған килеш, толомдарына таҫма үреп йөрөү мөмкинлеге булған<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/87634/ КУШЪЯУЛЫК, женский головной убор]</ref>. == Таралыуы == [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төньяҡ-көнсығыш райондарында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондарында, [[Свердловск өлкәһе]]ндә, ҡау йәки селтәр рәүешендә тәңкәләр тегелгән муйынды ҡаплаған күкрәксә, һағалдырыҡ менән бергә, эйәк аҫтына ике-өс рәт тәңкә тегелгән һағалдырыҡ тағыу йәки [[Ҡурған өлкәһе]] ҡатын-ҡыҙ кейеменә хас ҡыҫҡа мәрйен селтәр байрам кейемендәге сағыу декоратив ансамбль булып сығыш яһаған<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-01-31/v-natsionalnyh-odezhdah-otrazhaetsya-duh-i-harakter-naroda-uchastniki-festivalya-platok-simvol-mira-2675241?ysclid=lfuxz3lat2246007923 Башинформ. В национальных одеждах отражается дух и характер народа: участники фестиваля «Платок-символ Мира»]</ref>. == «Француз яулығы» бейеүе == [[Әбйәлил районы]]нан Фәнил Әсәҙуллин сәхнәгә ҡуйған «Француз яулығы» бейеүен башҡарған Эльвина Ғәббәсова һәм Рифат Сәйетғәлин дуэты «Байыҡ» бейеү бәйгеһенең иң юғары баһаһына — гран-приға лайыҡ була<ref>[https://oskon.info/articles/m-ni-t/2021-04-27/y-shlek-te-i-y-sh-beye-se-e-2275786?ysclid=lg3hvic8sc883111814 «Йәшлек» ансамбле (Әбйәлил районы Ишкилде ауылы «Француз яулыҡ» бейеүен башҡарҙы). «Осҡон» гәзите, 2021 йыл, 27 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405100336/https://oskon.info/articles/m-ni-t/2021-04-27/y-shlek-te-i-y-sh-beye-se-e-2275786?ysclid=lg3hvic8sc883111814 |date=2023-04-05 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Ҡашмау]] [[Таҡыя]] == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ru/articles/87634/ КУШЪЯУЛЫК, женский головной убор] * [https://bashmusic.net/ru/onkn-narodov-rb/traditsionnye-tekhnologii/izgotovlenie-traditsionnoj-odezhdy-obuvi-aksessuarov-i-ukrashenij/shite/tekhnologiya-poshiva-ush-yauly-eto-sdvoennyj-platok-traditsionnyj-golovnoj-ubor-bashkirskikh-zhenshchin Технология пошива Ҡушъяулыҡ (это сдвоенный платок, традиционный головной убор башкирских женщин)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329065348/https://bashmusic.net/ru/onkn-narodov-rb/traditsionnye-tekhnologii/izgotovlenie-traditsionnoj-odezhdy-obuvi-aksessuarov-i-ukrashenij/shite/tekhnologiya-poshiva-ush-yauly-eto-sdvoennyj-platok-traditsionnyj-golovnoj-ubor-bashkirskikh-zhenshchin |date=2023-03-29 }} * [https://www.bashinform.ru/news/social/2022-01-31/v-natsionalnyh-odezhdah-otrazhaetsya-duh-i-harakter-naroda-uchastniki-festivalya-platok-simvol-mira-2675241?ysclid=lfuxz3lat2246007923 Башинформ. В национальных одеждах отражается дух и характер народа: участники фестиваля «Платок-символ Мира»] * [https://web.archive.org/web/20230405100336/https://oskon.info/articles/m-ni-t/2021-04-27/y-shlek-te-i-y-sh-beye-se-e-2275786?ysclid=lg3hvic8sc883111814 «Йәшлек» ансамбле (Әбйәлил районы Ишкилде ауылы «Француз яулыҡ» бейеүен башҡарҙы). «Осҡон» гәзите, 2021 йыл, 27 апрель] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙарҙың баш кейемдәре]] [[Категория:Башҡорт милли кейеме]] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] pgzcnaae6clobvvyjss6igowqtw4ff2 1-се Асҡар урта мәктәбе (Әбйәлил районы) 0 190756 1308688 1283956 2026-11-06T07:52:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308688 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Асҡар 1-се урта мәктәбе мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ СОШ № 1 с. Аскарово МР Абзелиловский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында урынлашҡан уҡыу йорто == Тарихы == 1876 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Тамъян-Түңгәүер улусының [[Верхнеурал өйәҙе]] земство идаралығы тарафынан Асҡар ауылында (хәҙерге Совет урамында) земство мәктәбе асыла. Ул хәҙерге урта мәктәпкә нигеҙ һала. Бай балалары менән бер рәттән бында ярлыларҙың балалары ла уҡый. 1917 йылдан мәктәп ике класлыға әүерелә һәм уҡытыу [[Йәдитселек|йәдид]] ысулы менән алып барыла. Мәктәптәрҙә уҡыу йылы тәртибе индерелә, класс-дәрес системаһына күсеү тормошҡа ашырыла, донъяуи фәндәрҙе: иҫәп, грамматика, тарих, география, рус телен өйрәнеү киңәйә. Ул йылдарҙа мәктәп директоры итеп [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында белем алған Фәсхетдин хәлфә Исмәғилев (1917—1928) тәғәйенләнә, ул 1950 йылда [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. 1918—1919, 1921—1922 йылдарҙа мәктәп эшләмәй. 1919 йылдан 1-се баҫҡыс мәктәбе булараҡ эш башлай. 1928 йылдан мәктәпте терәк мәктәп тип атайҙар, ул алты йыллыҡ мәктәп булып китә һәм билдәләнгән программа буйынса эш башлай. 1930 йылдан балалар мәктәптең яңы бинаһында (хәҙерге хәрби комиссариат урынында) уҡый башлай, ул ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе) булараҡ билдәлелек ала. 1936 йылда Асҡар ете йыллыҡ мәктәбе урта мәктәп итеп үҙгәртелә. 1939 йылда Асҡар урта мәктәбенең 10 синыф уҡыусыларының беренсе сығарылышы була. 1959/1960 уҡыу йылында урта мәктәптәрҙең 1-5 кластары яңы уҡыу планы буйынса эшләй башлай. Яңы уҡыу йылы башынан мәктәптә оҙайтылған көн төркөмдәре, киске мәктәп асыла. 650 уҡыусыға иҫәпләнгән яңы мәктәп 1969 йылда асыла. 1970-се йылдарҙа уҡыусылар һаны 1500-гә етә, бында яҡын-тирәләге ауылдарҙан: [[Таҡһыр]], [[Юлдаш (Әбйәлил районы)|Юлдаш]], [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]], [[Баймырҙа (Баймаҡ районы)|Баймырҙа]], [[Ҡырҙас]], [[Өмөтбай (Баймаҡ районы)|Өмөтбай]], [[Ишҡол]], [[Дәүләтша (Әбйәлил районы)|Дәүләтша]], [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]], [[Ҡужан]], [[Ҡолоҡас]], [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]]тән балалар уҡый. Ошо йылдарҙа ике ҡатлы интернат төҙөлә. Мәктәп ике сменала эшләргә мәжбүр була. [[Гараж]], оҫтахана, автомәктәп төҙөлә. Сығарылыш уҡыусылары мәктәпте тамамлау тураһында аттестат менән бергә автомобиль йөрөтөү хоҡуғына таныҡлыҡ ала башлай. 2001 йылда мәктәп үҙенең юбилейын — нигеҙ һалыныуына 125 йыл тулыуҙы билдәләне<ref>[https://school1askarovo.02edu.ru/about/history/ История школы]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://infourok.ru/1-se-һanly-asҡar-urta-mәktәbe-үҙeneң-145-jyllyҡ-yubilejyn-bildәlәne-6362091.html 1-се һанлы Асҡар урта мәктәбе үҙенең 145 йыллыҡ юбилейын билдәләне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412182155/https://infourok.ru/1-se-%D2%BBanly-as%D2%A1ar-urta-m%D3%99kt%D3%99be-%D2%AF%D2%99ene%D2%A3-145-jylly%D2%A1-yubilejyn-bild%D3%99l%D3%99ne-6362091.html |date=2023-04-12 }}</ref>. == Филиалдары == * Үрге Әбдрәш — етәксеһе Дилмөхәмәтова Рәзилә Рәсүл ҡыҙы * Тал-Ҡусҡар — етәксеһе Шәрипова Вәсилә Рәсих ҡыҙы == Етәкселәре == * Фәсхетдин хәлфә Исмәғилев (1917—1928) * М. Бикташев (1930—1935) * Ямалова Миләушә Йәғәфәр ҡыҙы == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Ямалова Миләүшә Йәғәфәр ҡыҙы — химия уҡытыусыһы * Цициморова Елена Николаевна — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары, химия уҡытыусыһы * Уйылданова Линиза Вәкил ҡыҙы — директор кәңәшсеһе, башланғыс кластар уҡытыусыһы * Арыҫланова Гөлсинә Нуриман ҡыҙы — уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы * Тимерханова Ләлә Мансур ҡыҙы — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, рус теле уҡытыусыһы * Сабитова Әминә Таһир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы * Абдрахманова Лира Сәлимйән ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Абдуллина Гүзәл Марсель ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Аллаярова Нурзилә Миңлейәр ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Әхмәтйәнова Гөлнара Мансур ҡыҙы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы * Әхтәмова Лилиә Зәйнетдин ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Әхтәмова Нәйлә Зиннәт ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Батталова Ирина Ирек ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Бүләкбаев Илмир Мөхәррәм улы — физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы * Ғәбитова Рузилә Иршат ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Вәлиева Ирина Кирамитдин ҡыҙы — биология уҡытыусыһы * Вәлиева Гөлсөм Фәтих ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғәбитова Айгөл Булат ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғайсина Айгөл Камил ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Ғәлләүетдинова Әлфиә Рәүеф ҡыҙы — Дәүләт педагогия комитеты тәрбиәсеһе * Ғәлиуллина Фәниә Кәрим ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғәлләмова Зиниә Рәил ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Ғибәҙәтова Гөлназ Нуриман ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Зәйнуллина Гөлнара Урал ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Зарипова Лилиә Радик ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Дауытова Сәриә Мансур ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Зарипова Миләүшә Рәфҡәт ҡыҙы — география уҡытыусыһы * Йыһаншин Тимур Ибраһим улы — физик культура уҡытыусыһы * Ильясова Рәйлә Вәсил ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Исрафилов Фәнис Миҙхәт улы — технология уҡытыусыһы * Исрафилова Аэлита Рәхимйән ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Исрафилова Ләйсән Сәлимйән ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Ишҡолова Эльмира Ғәлимйән ҡыҙы — физика уҡытыусыһы * Ишмөхәмәтова Айгөл Булат ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Лоҡманова Лира Вәсил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Мәхийәнова Зөлхизә Ансар ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Мәхийәнова Мәүлиҙә Камил ҡыҙы — педагог — психолог, география уҡытыусыһы * Машкова Елизавета Марат ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Моратшина Фирадус Рамазан ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Мортазина Фая Ғилметдин ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Мусина Дилә Йәмил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Мөхәмәтдинова Зилиә Марат ҡыҙы — педагог-ойоштороусы * Насирова Гөлдәр Рәсих ҡыҙы — физика уҡытыусыһы * Нафиҡова Резеда Ирмәк ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Ниғмәтуллина Әлсинә Рәмил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Рәхмәтова Ләйсән Вәкил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Сабитова Әминә Таһир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Сәлихов Динис Фәрит улы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы * Садиҡова Нәйлә Йомаҙил ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Тайсина Рәйсә Сәфәр ҡыҙы — уҡытыусы-логопед * Уйылданова Линиза Вәкил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Усманов Рәфис Рамаҙан улы — физик культура уҡытыусыһы * Фазуллина Гүзәл Рәшит ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Фәттәхова Зифа Сәрүәр ҡыҙы — технология уҡытыусыһы * Фәхретдинова Люциә Нардвик ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хәлитова Зилиә Шәфҡәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хәйретдинова Дилә Таһир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Ғәбитова Рузилә Иршат ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы {{колонки|конец}} == Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары == * == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * == Мәктәп тураһында матбуғатта == * Башҡортостан гәзите. 22 июнь 2022 [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2022-06-22/yuli-tarih-f-nen-n-i-yu-ary-ba-a-al-an-2849954 Юлиә тарих фәненән иң юғары баһа алған!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412182154/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2022-06-22/yuli-tarih-f-nen-n-i-yu-ary-ba-a-al-an-2849954 |date=2023-04-12 }} == Ҡаҙаныштары == * БР Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы [https://school1askarovo.02edu.ru/about/awards/1689633/ Дипломы и награды]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240625173152/https://school1askarovo.02edu.ru/ Сайт] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]] [[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]] clyncu21c2gyf4ifrpxamqnizaihza3 Ҡош туйы 0 190759 1308518 1286404 2026-11-05T21:37:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308518 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Vogelhochzeitsteller.jpg|мини|"Ваҡыты ҡоштар йәки шәкәр глазураһы менән ҡапланған оялар рәүешендәге печенье.]] [[Файл:William_Krause_-_Hochzeitszug.jpg|справа|мини|230x230пкс|Пособие по беременности (''Kwasny ćah'') йәки «туй» (''Hochzeitszug''), немец рәссамының картинаһы Вильям Краузе, 1905 йыл тирәһе]] '''«Ҡош туйы»''' ({{Lang-dsb|Ptaškowa swajźba}}, {{Lang-hsb|Ptači kwas}}, {{Lang-de|Vogelhochzeit}}) — Лужица сербтары йолалары. 25 ғинуарҙан, оҙайлы ҡыштан һуң, яҙ башлана, тип иҫәпләнә, һәм тәүге ҡоштар «туй үткәрә», йәғни оя ҡора һәм йомортҡа һала. == Байрамдың барлыҡҡа килеүе == 25 ғинуарҙа ҡоштар туйын билдәләгән байрамдың барлыҡҡа килеүе осраҡлы һайланмаған. Яҡынса был ваҡытта ҡоштар оя ҡора һәм бала сығарырға әҙерләнә. Ҡош туйы 22 ғинуарҙа билдәләнгән Изге Винсент көнө менән бәйле, тигән инаныу бар. Был изгенең үлеменән һуң, легендаға ярашлы, уның кәүҙәһен ҡоштар һаҡлай башлай. Шуға күрә, ҡош туйы урта быуаттарҙа уҡ барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар.<ref name="Ҡош туйы">[https://watistdit.com/prazdniki/kakoj-prazdnik-otmechayut-25-yanvarya-v-germanii-ptichya-svadba/ /Какой праздник отмечают 25 января в Германии — Птичья свадьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412120522/https://watistdit.com/prazdniki/kakoj-prazdnik-otmechayut-25-yanvarya-v-germanii-ptichya-svadba/ |date=2023-04-12 }}</ref> == Йола == Кис, 25 ғинуар алдынан, был көндө туйҙарын үткәргән ҡоштар тәм-том килтерһен өсөн, балалар тәҙрә төбөнә йәки ишек алдына тәрилкә ҡуя (элек тәрилкәне таң менән аҙбар янында ҡуйғандар<ref>{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/4464|title=Крабат и его потомки|access-date=2013-01-30|archive-date=2013-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117184311/http://vokrugsveta.ru/vs/article/4464/|deadlink=no}}</ref>), . Иртән балалар шәкәр глазураһы менән ҡапланған ҡоштар йәки ҡош оялары рәүешендәге печенье таба "сроки " (Көнсығыш [[Славян телдәр|славян]] яҙғы йола байрамы печеньеһы) Печеньенан тыш, тәрилкәлә кремдан эшләнгән ҡош оялары (ҡара [[шоколад]] менән ҡапланған һәм уртаһында төрлө төҫтәге шәкәр фигуралары булған оя формаһындағы аҡ майлы крем ҡатламы менән ҡапланған кекстар) булыуы мөмкин. Балаларға тәм-томдарҙы ҡоштар ҡышҡы айҙарҙа уларҙы ашатҡан өсөн рәхмәт йөҙөнән килтергәнлеге тураһында һөйләйҙәр<ref>{{Cite web|url=http://panslavist.ru/2011/06/sorban|title=Лужицкие сербы: Тысяча лет противостояния ассимиляции|access-date=2013-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328101240/http://panslavist.ru/2011/06/sorban/|archive-date=2013-03-28|deadlink=yes}}</ref>. Ҡош туйында төп ролдәрҙе балалар уйнай. Ҡайһы бер балалар баҡсаларында һәм мәктәптәрҙә ауыл аша «туй марштары» ойошторола, алда балалар пары — «һайыҫҡан» һәм «ҡоҙғон» бара. Һайыҫҡан туй күлдәге һәм фата, ә Ҡоҙғон смокинг һәм цилиндр кейә. Башҡа балалар ҡағыҙҙан суҡыштар һәм ҡауырһын менән биҙәлгән ҡанатлы плащтар кейә. Шау-шыулы «туй процессияһы» урамдар буйлап үтә, һәм көндө бейеү һәм йыр менән үткәрәләр.<ref name="Ҡош туйы" /> == Ни өсөн ҡош туйы? == Туйҙың исеме, шулай уҡ байрамды үткәреү ҙә кейәү менән кәләш хөрмәтенә үткәрелгән традицион байрамдарҙан айырыла. Йоланың исеме лә кейәү менән кәләштең милли кейеменән түгел. Лужица сербтары, башҡа славян халыҡтары кеүек үк, ҡышҡы һыуыҡтарҙың китеүенә шатлана. Яҙ килеүе сәсеү миҙгеленең башланыуын билдәләй, шуға күрә боронғо сербтар климаттың алмашыныуын һәм яҙҙы үҙҙәренең йорттарына килтереүселәрҙе данлай. Сербтарҙың инаныуҙары буйынса, йылы көндәрҙең башланыуы күп осраҡта яҙ хәбәрселәренең — ҡоштарҙың ҡайтыуы менән бәйле. Йылыныу тойоп, ҡоштар тыуған яҡтарына ҡайта, һәм сербтар ҡанатлыларҙы шатланып ҡаршы ала, балаларҙа тәбиғәткә һөйөү һәм боронғо йолаларға ихтирам тәрбиәләнә.<ref>[https://www.interfax.ru/pressreleases/819307 /«Птичья свадьба» в Германии]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Һайыҫҡандар (байрам); * Яновка кавалькадаһы; * [[Ҡарғатуй]]; * [[Ҡарға бутҡаһы]]; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130430134501/http://ethnic-tour.ru/ouipiir/projects/theriver/sorby.html Югорск-сорб параллелдәр… ("сороку " ны Нисек әҙерләргә)] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/4464 Крабат һәм уның тоҡомдары] * [https://www.youtube.com/watch?v=7XvBQCQa_Po/ Vogelhochzeitskinder in sorbischer Tracht] (Youtube-Video) * [https://web.archive.org/web/20230412120522/https://watistdit.com/prazdniki/kakoj-prazdnik-otmechayut-25-yanvarya-v-germanii-ptichya-svadba/ /Какой праздник отмечают 25 января в Германии — Птичья свадьба] [[Категория:Лужица халыҡ байрамдары]] [[Категория:Лужица сербтарының ғөрөф-ғәҙәттәре]] [[Категория:Лужичандар]] fs583j965rbhcr5rzz8xkko0uaiwr42 Әлимғолов Әхнәф Арыҫланбәк улы 0 190827 1308639 1301348 2026-11-06T04:38:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308639 wikitext text/x-wiki '''Әлимғолов Әхнәф Арыҫланбәк улы''' (28.05.1904,[[Мәләүез районы]],[[Ҡанбулат (Мәләүез районы)|Ҡанбулат]] ауылы- 1980, Үзбәк ССР-ы, Андижан өлкәһе, Айым ҡасабаһы)— педагог, Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, өлкән лейтенант. == Биография == === Ғаиләһе, бала сағы === Әхнәф Әлимғолов 1904 йылдың 28 майында земство мәктәбе уҡытыусы ғаиләһендә донъяға килә. Уның олатаһы Арыҫланғәли Ғәләүетдин улы Әлимғолов та земство мәктәптәре уҡытыусыһы була. Тыуған урыны хәҙерге Мәләүез районы Ҡамбулат ауылы тип күрһәтелә, ысынында иһә был ваҡытта уның атаһы [[Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы]] хәҙерге [[Шишмә районы]] [[Ҡара Яҡуп]] ауылында земство мәктәбендә эшләй. Башҡорт халҡының аҫаба ерҙәрендә рәсми теркәлеүе ғәҙәти хәл була, сөнки Әлимғоловтарҙың тыуған ауылы- Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡамбулат ауылы. Әсәһе- Фатима Мөхәмәтйән Мөхәмәтрәхим ҡыҙы- Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылынан, хәҙер был ауыл урыны нефтехимия гиганты Салауаторгсинтез предприятиеһы биләмәләренә инә. Арыҫланбәк Әлимғолов ғаиләһендә тыуған ундан артыҡ баланың етәүһе (биш малай, ике ҡыҙ) иҫән ҡала. Арыҫланбәк Әлимғолов тирә яҡты, башҡорт фольклорын өйрәнеүсе булараҡ та таныла, уның мәҡәләләре «Вестник Оренбургского учебного округа» журналында ла баҫылып сыға. Башҡортостан тарихына ул Башҡортостан Республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булараҡ та инеп ҡалған. Әхнәф, уның ағаһы Мөҡәддәс, ҡустыһы [[Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы|Искәндәр]] һәм апаһы Мәрйәм Ҡара Яҡуп земство мәктәбен тамамлай. Мәрйәм был мәктәптә уҡыған берҙән-бер ҡыҙ бала була. 1917 йылда батша ҡолатылып, донъялар бутала башлағас, Әлимғоловтар тыуған яҡтарына- Ҡамбулат ауылына ҡайта. Бында ла Әлимғоловтар балалар уҡыта. 1918 йылда [[Граждандар һуғышы]] башлана, Башҡортостан бер нисә тапҡыр аҡтар, йәки ҡыҙылдар ҡулына күсә. 1918 йылдың июлендә Стәрлетамаҡ өйәҙе чех ғәскәрҙәре һәм аҡтар ҡулында ҡала, бығаса күрелмәгән аяуһыҙ террор башлана. Арыҫланбәк Әлимғоловты казактар Стәрлетамаҡҡа төрмәгә итеп яба, уны бик ҡаты язалайҙар. Үҫмер малай Әхнәф әсәһенең ҡушыуы буйынса йыш ҡына атаһының хәлен белергә йөрөй, уға аҙыҡ, кейем илтә. Сентябрь аҙағында бер барғанында атаһын саҡыра, ләкин атаһы уға яуап бирмәй. Әхнәф атаһының инде юҡ ителгәнен аңлап, илай-илай ауылға ҡайтып китә. 1919 йыл башында ҡустыһы Тәлғәт тыуа, шул уҡ йылда олатаһы- казактар тарафынан ҡаты туҡмалған ҡарт уҡытыусы Арҫланғәли Әлимғолов үлеп китә. Әсәһе Фатима Рәхимйән ҡыҙы береһенән- береһе бәләкәй балалар менән ҡала. Мөҡәддәс менән Әхнәф Әлимғоловтар уҡытыусы булып эшләй башлай. Мәрйәм апаһы йәшләй генә үлеп китә. Гөлсөм, Әнүәр һәм Тәлғәт Стәрлетамаҡта балалар йортона китә, унан малайҙар Стәрлетамаҡ педагогия техникумын тамамлай. === Үзбәкстанда. Бөйөк Ватан һуғышы === 1930 йылдар тирәһендә Әхнәф Әлимғолов [[Ҡазан]] ҡалаһына китә һәм 1935 йылда [[Ҡазан университеты]]ның физика-математика факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда уны ҡатыны Саимә менән Үзбәкстандың Фирғәнә (һуңыраҡ [[Андижан]] өлкәһе) өлкәһенә эшкә ебәрәләр. Әхнәф Әлимғоловты 24-се мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр<ref name="Школа №24 г.Андижана ">[http://photogoroda.com/foto-446447-shkola-24.html Школа № 24 г. Андижана ]</ref>. Йәш ғаилә Андижан ҡалаһында ятаҡта йәшәй. Эҫе климатҡа яраҡлашып китеүе еңелдән булмай. Бер аҙҙан улдары Эрик маляриянан үлеп китә. Һуғышҡа тиклем уларҙың тағы өс балаһы тыуа. Юғары белемле уҡытыусылар етешмәй, Саимә Әлимғоловаға балалар ҡарап, өйҙә ултырыу урынына мәктәптә эшләргә тура килә. Уҡытыусылар өй бөрөнсә йөрөп, ата-әсәләргә уҡыу кәрәклеген аңлатып, балаларын уҡырға ебәрергә өндәй. Әхнәф Әлимғолов район мәғариф булеге мөдире, компартия райкомы секретары урынбаҫары итеп тә тәғәйенләнә. 1941 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башлана. Документта хәрби хеҙмәткә Ә.Әлимғолов 15.11.1933 саҡырылған, 1952 йылға тиклем хәрби учетта торған тип яҙылған. 1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына <ref name="Андижан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында">[https://file.adu.uz/s/vodiynoma/2019_1.pdf Андижан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417050058/https://file.adu.uz/s/vodiynoma/2019_1.pdf |date=2023-04-17 }}</ref>(34-се бит). Хеҙмәт иткән частары<ref name="Память народа. Алимгулов Ахнаф Арсланбекович">[ https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:kld_partizan:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&page=1&grouppersons=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230416104345/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%90%D1%85%D0%BD%D0%B0%D1%84&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:kld_partizan:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&page=1&grouppersons=1 |date=2023-04-16 }} Память народа. Алимгулов Ахнаф Арсланбекович ]</ref>: 45 ап САВО (Среднеазиатский военный округ) , 120 оминдн 93 осбр САВО , 376 сп 45 зсбр СталФ (Сталинград фронты) , 70 сп 62 А СталФ, 374 сп ПриВО(Приволжский военный округ). Хәрби хеҙмәт картотекаһы буйынса тағы яҙыуҙар: 70 гвардейский стрелковый полк 24 гвардейской стрелковой дивизии 45 гвардейский артиллерийский полк 19 гвардейской стрелковой дивизии 374 стрелковый полк 128 стрелковой дивизии 376 стрелковый полк 220 стрелковой дивизии 120 отдельный минометный дивизион 1943 йылдың июлендә фронтта, 62-се армия составында һуғышҡанда аяғы ҡаты йәрәхәтләнә, һәм ул [[Ишембай]] ҡалаһында 3-сө мәктәп бинаһында урынлашҡан госпиталдә дауалана. Туғандары уны хәлен белергә килеп йөрөй. 1943 йылда Ә.Әлимғолов өлкән лейтенант званиеһында запасҡа сығарыла Һәм Үзбәкстанға ғаиләһе янына китә. 1970 йылдар уртаһына тиклем ул балалар уҡыта, мәктәп директоры була. Мәғариф өлкәһендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн уға [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы исеме бирелә. 1980 йылда ул ҡаты сирҙән һуң, фронтта алған йәрәхәттәре асылып, Үзбәкстанда, Андижан ҡалаһы янындағы Айым ҡасабаһында вафат була. == Балалары == Эрик (1935—1936), Айрат (1937), Ринат (1939), Рәфғәт (1941), Фатима (19.04.1947), Венера (19.04.1947). == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == Медаль «За боевые заслуги» (12.05.1968) Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (1945) Медаль «За трудовую доблесть» (26.11.1954) Медаль «20 лет Победы над Германией» (7.05.1965) Медаль «50 лет Вооружённых сил СССР» (26.12.1967) Үзбәкстандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (19) == Һылтанмалар == [https://ufaved.info/journal/articles/progulki-s-deputatom/progulki-s-deputatom-raschet-na-uspekh/ Беседа с депутатом Уфимского горсовета А.Зубаировым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417050058/https://ufaved.info/journal/articles/progulki-s-deputatom/progulki-s-deputatom-raschet-na-uspekh/ |date=2023-04-17 }} [https://web.archive.org/web/20230417050058/https://file.adu.uz/s/vodiynoma/2019_1.pdf Водийнома 1/2019. Андижан 1941-1945 йылдарҙа] 34-се бит == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Уҡытыусылар]] 1vmv8owge7z47agvomjh41enkv7v9cy «Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы 0 192076 1308720 1300808 2026-11-06T10:47:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308720 wikitext text/x-wiki {{Музей |основан =9 июль 2022 |местонахождение = Башҡортостан, Бөрйән районы, Морат туғайы }} '''«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы''' ({{lang-ru|историко-культурный музейный комплекс «Шульган-Таш»}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]ндағы [[Шүлгәнташ]] мәмерйәһе эргәһендәге Морат туғайында урынлашҡан ғилми-тикшеренеү һәм ағартыу музейы. Комплекстың дөйөм майҙаны - 4 мең квадрат метр<ref>[https://s0.rbk.ru/v6_top_pics/resized/590xH/media/img/6/34/756573807696346.png]</ref>. == Тарихы == «Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы 2022 йылдың 9 июлендә асыла. Асыу тантанаһында [[Хәбиров Радий Фәрит улы|Радий Хәбиров]], [[Федерация Советы]] рәйесе урынбаҫары Константин Косачев, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты Александр Сергеев һәм Рәсәй Федерацияһының фән һәм юғары белем биреү министры урынбаҫары Дмитрий Афанасьев ҡатнаша. Комплекс [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] иғлан иткән Рәсәйҙә тотороҡло үҫеш буйынса Халыҡ-ара төп фәндәр йылы башланыу сиктәрендә эшләй башлай<ref>[https://ufa.rbc.ru/ufa/09/07/2022/62c99f509a7947a58a73a055 В Башкирии открыли музейный комплекс «Шульган-Таш»]</ref>. Асыу тантанаһында: {{Цитата|Беҙ был музейҙы ентекле төҙөнөк, ата-бабаларыбыҙҙың тарихи-мәҙәни мираҫы һәр кем өсөн асыҡ булһын ине, тип теләнек. Шуныһы ла мөһим: бөгөн беҙ Халыҡ-ара төп фәндәр йылын асабыҙ һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Беларусь|Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]]ның алдынғы ғалимдарын саҡырҙыҡ. Шүлгәнташ мәмерйәһе үҙенсәлекле. Был кешелек цивилизацияһының барлыҡҡа килеүенең үҙәге, тип иҫәпләйбеҙ, сөнки ул башҡорттарҙың боронғо легендалары — «[[Урал батыр]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]» һәм башҡалар менән бәйле. Был республикабыҙҙың йөрәге һәм күңеле. Беҙ музейҙың фәнни үҙәккә әйләнеүен теләйбеҙ, унда ғалимдар килеп, йәше 17-нән алып 40 меңгә тиклемге ижад менән танышасаҡ.|}} — тине [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Р. Хәбиров<ref>[https://rg.ru/2022/07/09/reg-pfo/v-bashkirii-otkryli-muzej-peshchery-shulgan-tash.html В Башкирии открыли музей пещеры Шульган-Таш. В ней найдены наскальные рисунки эпохи палеолита]</ref>. Шүлгәнташ мәмерйәһенә алдағы йылдарҙа [[Туризм|туристар]] ҙур зыян килтергән. Вандалдар уның стеналарына, һүрәттәрҙә яҙыу ҡалдырған, микроклимат яҡшы яҡҡа үҙгәрмәгән, үңәҙ барлыҡҡа килгән. Бында, Көнбайыш Европа мәмерйәләренән айырмалы рәүештә, [[дымлылыҡ]] юғары, ул буяуға зыян килтерә, һәм бының арҡаһында бик күп һүрәттәр юғалған. Музей комплексы киләсәк быуындар өсөн ата-бабаларҙың уникаль мираҫын һаҡлау өсөн төҙөлгән. «Шүлгәнташ» музей комплексы — ғилми-тикшеренеү һәм бер үк ваҡытта ағартыу музейы. Бында ғилми-тикшеренеү эштәре алып барырға мөмкин. Бинала мәмерйә территорияһынан археологик артефакттар һаҡлағысы, лаборатория, архив һәм китапхана урынлашҡан<ref>[https://rg.ru/2022/07/09/reg-pfo/v-bashkirii-otkryli-muzej-peshchery-shulgan-tash.html]</ref>. Музейҙың төп экспонаты — мәмерйә диуарына төшөрөлгән боронғо һүрәттәрҙең репродукциялар йыйынтығы. Уны махсус заказ буйынса француз ғалимдары әҙерләгән<ref>[https://ufa.rbc.ru/ufa/09/07/2022/62c99f509a7947a58a73a055 В Башкирии открыли музейный комплекс «Шульган-Таш»]</ref><ref>[https://tanburz.ru/articles/tаbigаt/2022-04-28/muzey-bik-y-y-ly-bulma-sy-radiy-h-birov-sh-lg-ntash-ha-ynda-2788056 Музей бик ҡыҙыҡлы булмаҡсы — Радий Хәбиров «Шүлгәнташ» хаҡында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603123053/https://tanburz.ru/articles/t%D0%B0big%D0%B0t/2022-04-28/muzey-bik-y-y-ly-bulma-sy-radiy-h-birov-sh-lg-ntash-ha-ynda-2788056 |date=2023-06-03 }}</ref>. == Йүнәлештәре == Музейҙа 7 тематик блок бар: «Таймлайн», «Медиазал», «Ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәр», «Археология», «Тәбиғи-фәнни», «Һаҡлау», «Урал батыр эпосы». * '''Таймлайн''' Ерҙең формалашыуының һәм биологик эволюцияның төп этаптары менән таныштыра. Хронологик шкалала [[таш быуат]]тың мөһим ҡаҙаныштары күрһәтелә. «Таймлайн» өҫкө [[палеолит]] осоро һәм Шүлгәнташ мәмерйәһендәге рәсемдәрҙең барлыҡҡа килеү дәүере менән тамамлана. [[Ғаләм]]дең барлыҡҡа килеүенән алып [[Көньяҡ Урал]]да хәҙерге заман кешеһенең барлыҡҡа килеүенә һәм урынлашыуына тиклем мәғлүмәттәр бирә. * '''Медиазал'''. Шүлгәнташ мәмерйәһенең боронғо кеше асҡан ваҡыттан алып 1959 йылда ҡая һүрәттәрен асҡанға тиклемге тарихы тураһында анимацион фильмдар күрһәтелә. * '''Ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәр'''. Был блок ҡая сәнғәтенә бағышланған, унда ҡая семәрҙәренең күсермәләре бар. Һүрәттәр залының көнбайыш һәм көнсығыш паннолары; Ат панноһы һәм Хаос залы билдәләре (Францияла эшләнә). Шулай уҡ ҡая һүрәттәренең йәше һәм уларҙың мәмерйәлә урынлашыуы, боронғо буяуҙарҙың рецебы тураһында мәғлүмәттәр бар. 2018 йылдан мәмерйәнең үҙенсәлекле һүрәтле алыҫ залдары ҡая сәнғәтенең уникаль ҡомартҡыларын һаҡлау маҡсатында туристар өсөн ябыла, шуға күрә уларҙы музейҙа ғына күрергә мөмкин. Бынан тыш, 3D-картография технологияһы ярҙамында был һүрәттәрҙең барыһы ла «терелә», төҫтәр менән тула һәм ҡасандыр боронғо кеше ижад иткән формала күҙ алдына баҫа<ref>[https://s0.rbk.ru/v6_top_pics/resized/590xH/media/img/8/38/756573806550388.png Фото: пресс-служба главы РБ]</ref>. * '''Археология''' Был экспозицияла ''Билдәләр залы'' (зал Знаков) теүәл реконструкциялана. Уны 1984 йылда Ленинград археологтары Вячеслав Щелинский етәкселегендә башҡара. Витриналарҙа археологик ҡаҙылма моделдәре урынлаштырылған. Костюмдар ҡул көсө менән заманса техника ҡулланылмайынса эшләнә<ref>[https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/2/7/original.jpg Станислав Шахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603181119/https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/2/7/original.jpg |date=2023-06-03 }}</ref>. * '''Тәбиғи-фәнни''' зал кешеләрҙе мәмерйәнең органик донъяһы ([[Үҫемлектәр|үҫемлек]] өлгөләре, мәмерйә фаунаһы вәкилдәре), [[минерал]]дар һәм тау тоҡомдары, шулай уҡ "Шүлгәнташ"ты өйрәнеү тарихы менән таныштыра. Экспозицияла — фотоһүрәттәр, ғалимдарҙың шәхси әйберҙәре, тикшереү ҡорамалдары, 60-сы йылдар башындағы Башҡорт дәүләт университеты экспедицияһының уникаль кадрҙары<ref>[https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/3/0/original.jpg © Историко-культурный музейный комплекс «Шульган-Таш» ВКонтакте]</ref>. * '''Һаҡлау''' бүлеге тамашасыларҙы боронғо ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәргә һаҡсыл ҡарарға өйрәтә. Интерактив система ярҙамында хәҙерге заман кешеһенең мәмерйә микроклиматына зарарлы йоғонтоһо хаҡында белергә мөмкин<ref>[https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/3/3/original.jpg © Фёдор Иванов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604105440/https://img.tourister.ru/files/3/2/9/9/1/5/3/3/original.jpg |date=2023-06-04 }}</ref>. * '''Урал батыр эпосы''' күргәҙмәһе башҡорт фольклорының [[Урал батыр|төп эпосына]] арналған. Уның ҡыҫҡаса йөкмәткеһе сағыу һәм мауыҡтырғыс анимацион фильмда сағылыш таба. Экспозиция шулай уҡ күренекле башҡорт фольклорсыһы [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]]тың эшмәкәрлеге хаҡында һөйләй<ref>[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/starosubhangulovo/museum/44047 Экспозиция музея «Шульган-Таш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231201022625/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/starosubhangulovo/museum/44047 |date=2023-12-01 }}</ref>. == Етәкселәре == * Маликов Фәүзил Әлфир улы == Хеҙмәткәрҙәре == * Әҙекәева Нәркәс Ғаяз ҡыҙы<ref>[https://tanburz.ru/articles/s-y-kh-t/2023-06-14/sh-lg-n-m-mery-end-ge-ike-gid-a-o-lanyp-ayttym-ti-ya-yusy-mil-sh-a-armanova-3298791?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Шүлгән мәмерйәһендәге ике гидҡа һоҡланып ҡайттым”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230614100857/https://tanburz.ru/articles/s-y-kh-t/2023-06-14/sh-lg-n-m-mery-end-ge-ike-gid-a-o-lanyp-ayttym-ti-ya-yusy-mil-sh-a-armanova-3298791?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 |date=2023-06-14 }}</ref> * Әхмәтйәнов Иҙел Ирек улы - инженер == Эш режимы == Комплекс тәүлек әйләнәһенә (тәнәфесһеҙ) иртәнге сәғәт 10-дан киске 6-ға тиклем асыҡ. Дүшәмбе — ял көнө<ref>[https://shulgan-tash.ru/news/otkrylsya-odnoimennyy-istoriko-kulturnyy-muzeynyy-kompleks-shulgan-tash График работы музея «Шульган-Таш»]</ref>. == «Шүлгәнташ» музей комплексына нисек килергә == Музей комплексы Бөрйән районында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Бында тик шәхси автомобилдә генә йәки шәхси гид менән экскурсия йәки төркөмлө автобус экскурсияһы менән килергә мөмкин. Комплекс [[Стәрлетамаҡ]]тан [[Мәләүез]] аша - 240 саҡрым, [[Магнитогорск]]иҙан — 250 саҡрым, [[Ырымбур]]ҙан 285 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. == Видеояҙмалар == * Башҡортостанда Шүлгәнташ мәмерйәһе янында музей асылды [https://www.youtube.com/watch?v=xIxXdBGNh1I&t=8s В Башкирии открыли музей у пещеры Шульган-Таш за 298 миллионов. Что там есть?] == Социаль селтәрҙәрҙә == * Бәйләнештә<ref>[https://vk.com/shulgantashcave «Шульган-Таш»]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Аҡбуҙат (һәйкәл)]] == Матбуғатта == * Таң гәзите 8 июнь 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-06-08/petr-i-im-ne-b-ry-n-erend-3293136 Петр I имәне – Бөрйән ерендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608162401/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-06-08/petr-i-im-ne-b-ry-n-erend-3293136 |date=2023-06-08 }} * Музей комплексы премияға лайыҡ булды [https://ufa.mk.ru/social/2024/12/07/v-bashkirii-muzey-shulgantash-poluchil-prestizhnuyu-turisticheskuyu-premiyu.html В Башкирии музей «Шульган-Таш» получил престижную туристическую премию] == Сығанаҡтар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Бөрйән районы музейҙары]] [[Категория:Музейҙар]] 7xqzgh2yyw6qlssrgsxmqttyf8xibor Ҡәйүмов Әлим Абдуллайән улы 0 192081 1308567 1291076 2026-11-06T00:09:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308567 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡәйүмов Әлим Абдуллайән улы''' ([[3 июнь]] [[1977]]) — опера йырсыһы, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]<ref>[https://www.bashopera.ru/artists/tenora/alim-kayumov/ Алим Каюмов]</ref>. == Биографияһы == Әлим Абдуллайән улы Ҡәйүмов 1977 йылдың 3 июнендә [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡорт АССР-ның]] [[Учалы районы]] [[Бөйҙө]] ҡасабаһында тыуған. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] вокал бүлегенең профессор [[Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы|М. Мортазина]] класын тамамлаған. 2004—2008 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда солист булып эшләй. 2008 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем Башҡортостан Республикаһының [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда солист-вокалсы булып эшләй, был ваҡыт эсендә 20-нән ашыу партия йырлай. Уның концерт репертуарында 230-ҙан ашыу әҫәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы === Конкурстарҙа === * 1997 — "Ирәндек моңдары-97 " Республика башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсының II премияһы лауреаты (Сибай) * 2000 — «Уралым» Республика йыр башҡарыусылар конкурсының III премия лауреаты (Өфө) * 2002 — Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсының II премия лауреаты (Өфө) * 2003 — И. Шакиров исемендәге халыҡ-ара татар йырын башҡарыусылар конкурсының III премия лауреаты (Ҡазан) * 2004 — С. Сәйҙәшев исемендәге Төбәк вокалистар конкурсының II премия лауреаты (Түбәнге Кама) * 2006 — А. Солтанов исемендәге I башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар премияһы лауреаты (Учалы) * 2008 — Йәш башҡарыусыларҙың «Берҙәмлек көйҙәре» милли йыр фестиваль-конкурсы лауреаты (Һарытау)<ref>[https://www.bashopera.ru/artists/tenora/alim-kayumov/ Алим Каюмов]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20230603192106/https://ye102.ru/articles/kl/2011-05-21/lim-y-mov-opera-hyyanatty-yaratmay-509881 Әлим ҠӘЙҮМОВ: «Опера хыянатты яратмай»] -«Йәшлек», 2011, 21 май == Һылтанмалар == * [https://www.bashopera.ru/artists/tenora/alim-kayumov/ Алим Каюмов] * [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/145 Алим Каюмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603191334/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/ispolniteli/view/playlist/id/145 |date=2023-06-03 }} [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет артистары]] fkjtxaz348s58zi04z1r3yp1wagrsjc Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы 0 192315 1308430 1284449 2026-11-05T16:25:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308430 wikitext text/x-wiki '''Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы''' ([[6 май]] [[1958 йыл]]) — [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 1980 йылдан «Баймакский вестник» гәзите [[тәржемә]]сеһе, 1993 йылдан — хәбәрсе, 2004 йылдан — [[реклама]] һәм белдереүҙәр бүлеге мөдире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006). 2015 йылдан «Йәнгүҙәй» әҙәби-ижад берекмәһе ағзаһы. == Биографияһы == Лилиә Фәйзулла ҡыҙы Ғәниева (ҡыҙ фамилияһы Атанбаева) 1958 йылдың 6 майында БАССР-ҙың Йылайыр районы Ҡәнзәфәр (Һаҡтау) ауылында тыуған. 1969 йылда тыуған ауылында — башланғыс мәктәпте , 1973 йылда [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай интернат-мәктәбе]]<nowiki/>ндә 8-класты тамамлай. 1977 йылда Сибай педагогия училищеһының башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү бүлеген тамамлай, Йылайыр районының [[Һултантимер]] ауылында уҡыта (1977—1978), Төмән өлкәһендә нефть быраулау скважинаһында лаборант-коллектор булып эшләй (1978—1980). 1981 йылдан Баймаҡ районының «Октябрь байрағы»-«Октябрьское знамя» (2000 йылда «Баймакский вестник» итеп үҙгәртелә) район гәзитендә башта тәржемәсе, 1993 йылдан реклама һәм иғландар бүлеге хәбәрсеһе, 2004 йылдан — реклама һәм иғландар бүлеге мөдире була. 2015 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡас, ныҡлап ижад итә башлай. Хикәйәләр, шиғырҙар яҙа Тырыш хеҙмәте күп һанлы Почет грамоталары, Маҡтау ҡағыҙҙары менән баһалана. Улар араһында Башҡортостандың Журналистар Союзы Почет грамотаһын (1999), Баймаҡ ҡала Советы президиумының Почет грамотаһын (2000) билдәләп үтергә булыр ине. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006) * Йомабикә Ильясова исемендәге район ижади бәйге еңеүсеһе (2015) * «Һаҡмар» район гәзитенең хикәйәләр конкурсы дипломанты (2022) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} * https://vk.com/public76676437 * https://agidellib.ru/wp-content/uploads/2023/01/Kalendar_2023.pdf == Әҙәбиәт == * https://baimaklib.ru/novosti/be-bajma-sha-ir-l-re-proektyn-2/ == Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре == # https://hakmar.ru/articles/konkurstar/2022-05-17/lili-nieva-2806934 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230616072103/https://hakmar.ru/articles/konkurstar/2022-05-17/lili-nieva-2806934 |date=2023-06-16 }} # https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2021-03-25/mer-buyy-k-t-s-kmen-ine-lili-nieva-2382899 # https://web.archive.org/web/20230616072102/https://ejansura.ru/articles/telgen-m-bergen-m/2022-09-28/u-yr-m-h-bb-t-lili-nieva-2969468 # https://web.archive.org/web/20230616072102/https://ashkadar.com/articles/2021-10-14/aytyu-lili-nieva-2547244 # == Һылтанмалар == * https://vk.com/wall-91441072_4361 * https://vk.com/wall-91441072_2829 [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] gzbhsd83cptqm931figip963pfhi6au Ҙур Арктика ҡурсаулығы 0 193537 1308437 1288608 2026-11-05T16:53:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308437 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Ҙур Арктика ҡурсаулығы |Национальное название = |Категория МСОП = Ia |Изображение = Karte des Bolschoi Arktitscheski Sapowednik.svg |Подпись = |Страна = Рәсәй |Регион = Красноярск крайы |Район = Таймыр Долган-Ненец районы |Координаты = 75.777578/N/98.253061/E |CoordScale = |nocat = |Площадь = 4169222 га |Средняя высота = |Дата основания = 11.05.1993 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = 663000, Красноярск крайы, [[Норильск]], Ленин проспекты, д. 21, корп. 1. |Сайт = http://www.bigarctic.ru }} '''Ҙур Арктика ҡурсаулығы{{efn|Федера́льное госуда́рственное учрежде́ние «Государственный приро́дный запове́дник „Большо́й Аркти́ческий“»}}''' ({{lang-ru|Большой Арктический заповедник}}) — федераль әһәмиәттәге Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау, ғилми-тикшеренеү һәм экологик белем биреү учреждениеһы. [[Ҡурсаулыҡ]]тың маҡсаты — тәбиғәт процестарының һәм күренештәренең тәбиғи барышын, үҫемлек һәм хайуандар донъяһының генетик фондын, айырым төрҙәрен һәм үҫемлектәр менән йәнлектәр берләшмәләрен, типик һәм уникаль экологик системаларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү. Майҙаны буйынса [[Евразия]]ла иң ҙур тәбиғәт ҡурсаулығы. XXI быуат башында ҡурсаулыҡ эргәһендә ҙур күмер ятҡылығын үҙләштереү башлана. Экологтар фекеренсә, үҙләштереү ҡурсаулыҡтың маҡсаттарына һәм бурыстарына тап килмәй({{Переход|#Күмер сығарыу|green}}). == Тарихы == Таймыр автономиялы округы хакимиәте тәҡдиме буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1993 йылдың 11 майындағы 431-се ҡарары менән ойошторола{{efn|Постановлением администрации автономного округа в границах земельного участка заповедника выделен биосферный полигон общей площадью 2 007 069 га с режимом ограниченной хозяйственной деятельности.}}. Бынан тыш, округ хакимиәте дөйөм майҙаны 3020 гектар булған «Медуза ҡултығы» һәм дөйөм майҙаны 6530 гектар булған «Ефремов ҡултығы» һаҡланыусы зоналар булдыра. 2013 йылдың 20 мартынан ҡурсаулыҡ Таймыр һәм Путоран ҡурсаулыҡтары менән бергә «Таймур ҡурсаулыҡтары» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы составына инә<ref>{{Cite web |url=http://gazetazp.ru/2013/38/2/ |title=Объединили |access-date=2013-09-14 |archive-date=2013-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323202454/http://www.gazetazp.ru/2013/38/2/ |deadlink=no }}</ref>. ;Һаҡланыу зонаһын ҡыҫҡартыу 2019 йылдың июлендә Тәбиғәт ресурстары министрлығы ҡарары менән ҡурсаулыҡтың һаҡлау зонаһы майҙаны 3 мең гектарҙан 1150 мең гектарға тиклем ҡыҫҡартыла{{efn|Защитная зона заповедника — территория на которой запрещена добыча полезных ископаемых и сопутствующее строительство инфраструктуры}} . Ҡыҫҡартыу кокслы күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм һуңғыһын [[Һиндостан]]ға экспортлау пландары менән бәйле башҡарыла<ref name="bbc" /> (шулай уҡ аҫта {{Переход|#Күмер сығарыу|green}}). Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарары ҡурсаулыҡ сигенән «Медуза ҡултығы» кластерының һаҡ зонаһын төшөрөп ҡалдырыуҙы күҙ уңында тота. 2024 йылға «Востокуголь» компанияһына ингән «Арктик тау компанияһы» ошо зонала 19 миллион тонна күмер сығарырға ниәтләй{{efn|Компания «ВостокУголь» основана в 2012 году. Ключевые лица: [[Босов, Дмитрий Борисович|Дмитрий Босов]] и [[Исаев, Александр Сергеевич (хозяйственник)|Александр Исаев]]<ref name="gazeta" />}}. Компания шулай уҡ Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап күмер сығарыу өсөн Диксон портында «Чайка» күмер терминалын төҙөргә ниәтләй<ref name="rbk" /><ref name="gazeta">[https://www.rbc.ru/newspaper/2019/07/22/5d31b3ff9a7947f447681277 «Бухта Медуза» покинула Арктику] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102042514/https://www.rbc.ru/newspaper/2019/07/22/5d31b3ff9a7947f447681277 |date=2020-01-02 }}, РБК, 19.07.2019</ref>. == Территорияһы == [[Файл:Russia stamp 2018 № 2320list.jpg|мини|2018 йылғы почта ҡағыҙы. Ҡурсаулыҡтар. Ҙур Арктика ҡурсаулығы пейзажы фонында аҡ өкө]] Ҡурсаулыҡ биләмәһе, ерҙәрҙең төрлөлөгөн иҫәпкә алып, күп контурлы конфигурациялы һәм кластер характерына эйә. Ҡурсаулыҡ территорияһында икенсе категорияға ҡараған (сәнәғәт ерҙәре) һәм башҡа маҡсатлы тәғәйенләнешле (элек поляр станцияларға бирелгән навигация билдәләре һәм ерҙәр) ер участкалары урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың ер участкаһы 35 айырым өлөштән (контурҙарҙан) тора. Улар айырым утрауҙар, шулай уҡ утрауҙар төркөмдәре, [[Кара диңгеҙе]] акваторияһы менән [[Таймыр|Таймыр ярымутрауыны]]ң архипелагтары йәки материк өлөштәренән барлыҡҡа килә{{efn|Весь земельный участок заповедника расположен в границах [[Муниципальное образование|муниципального образования]] пгт [[Диксон (посёлок городского типа)|Диксон]].}}. <br> Ҡурсаулыҡ 7 участкаға бүленгән, улар, үҙ сиратында, 34 айырым кластерҙы үҙ эсенә ала. == Климаты == == Флора и фаунаһы == == Күмер сығарыу == [[Глобаль йылыныу]] һөҙөмтәһендә боҙҙарҙың сигенеүе Рәсәй Арктикаһын үҙләштереү буйынса яңы мөмкинлектәр аса{{efn|В 2018 году [[Владимир Путин]] своим указом распорядился увеличить грузопоток по [[Северный морской путь|Северному морскому пути]] до 80 млн тонн ежегодно<ref name="bbc" />}}. Таймыр күмер ятҡылығын үҙләштереү — шундай проекттарҙың береһе{{efn| В октябре [[2019 год]]а на встрече во [[Владивосток]]е было подписано стратегическое соглашение между Россией и Индией о поставке коксующегося угля с Таймыра<ref name="bbc" />.}}. Шулай уҡ 2024 йылға йөк әйләнешен 17 миллион тоннанан 80 миллион тоннаға тиклем арттырыу тураһындағы [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путинды]]ң 2019 йылдың 7 майындағы указын указын үтәү ҙә ошо пландың уңышына бәйле<ref name="rbk">[https://www.rbc.ru/business/19/07/2019/5d31b3ff9a7947f447681277 Минприроды изменило границы заповедника в Арктике для компании Босова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220172434/https://www.rbc.ru/business/19/07/2019/5d31b3ff9a7947f447681277 |date=2019-12-20 }}, РБК, 19.07.2019</ref>. Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фондының Рәсәй вәкилдәре [[Таймыр]]ҙа күмер сығарыу планын тәнҡитләй({{Переход|#threat|green}}). Фонд хеҙмәткәре Алексей Книжников [[Би-би-си]]ға интервьюла былай ти:<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/news/world-europe-50507539 Russia’s Taymyr plan: Arctic coal for India risks pollution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191201004825/https://www.bbc.com/news/world-europe-50507539 |date=2019-12-01 }}, BBC, 31.11.2019</ref>: <blockquote> Беҙҙең фекеребеҙсә, экологик йәһәттән тиҙ бирешеүсән төбәктә бындай проекттарҙы тормошҡа ашырыу — аҡылһыҙлыҡ. {{oq|en|Developing new projects in such an ecologically sensitive area is madness, in our view.}}</blockquote> Экологтарҙың ҡаршы төшөүенә ҡарамаҫтан, Көнсығыш күмер компанияһы асыҡ ысул менән ятҡылыҡты эшкәртә башлай<ref>{{Cite web |url=http://vostokcoal.ru/assets/arkticheskaya-gornaya-kompaniya/ |title=Сайт УК Восток-Уголь |access-date=2019-12-01 |archive-date=2019-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122184039/http://vostokcoal.ru/assets/arkticheskaya-gornaya-kompaniya/ |deadlink=no }}</ref>{{efn|Несмотря на то, что «Востокуголь» получил лицензию только на [[геолого-разведочные работы]], компания начала добычу в районе бухты Медуза и ведет отгрузку угля через построенный вблизи бухты портовый терминал «Чайка». За это нарушение московский суд наложил на компанию штраф в размере 600 млн руб.}}. Бынан тыш, Таймырҙа Сырадасай күмер ятҡылығын үҙләштереүҙе «Северная Звезда» компанияһы (Норильск Никель компанияһының бүлендек предприятиеһы) планлаштыра<ref>{{cite web |url = https://www.vedomosti.ru/business/articles/2009/10/19/nornikel-budet-dobyvat-ugol-na-tajmyre |deadlink = yes |title = «Норникель» будет добывать уголь на Таймыре |accessdate = 2019-12-01 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190420014705/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2009/10/19/nornikel-budet-dobyvat-ugol-na-tajmyre |archivedate = 2019-04-20 }}</ref>. Төбәктең экологияһы өсөн айырыуса Медуза бухтаһы районында (2019 йылдың июленә тиклем ҡурсаулыҡтың буфер зонаһына инә) сәнәғәт эшмәкәрлеге һәм Диксон ҡасабаһы янында «Аҡсарлаҡ» күмер порт терминалын төҙөү ҡурҡыныс тыуҙыра<ref name="bbc" />. ;Ҡырағай тәбиғәткә янаған хәүеф Экологтар фекеренсә, күмер сығарыу һәм уны Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап ташыу Таймырҙың ҡырағай тәбиғәтенә етди хәүеф тыуҙыра<ref name="bbc" />: * карьераларҙан һәм порт терминалдарынан күмер туҙаны [[тундра]]ны һәм диңгеҙ һыуын бысрата, ул күп кенә хайуандар һәм ҡоштарҙың, шул иҫәптән Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәргә хәүеф менән янай. * ҡурсаулыҡ эргәһендә халыҡтың артыуы [[браконьерлыҡ]]тың үҫешенә килтерә, был тундрала бөтә тереклектең, тәү сиратта боландарҙың йәшәүенә янай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Рамочная конвенция ООН об изменении климата]] * [[:ru:Парижское соглашение (2015)]] == Галерея == ;Ҡурсаулыҡта оя ҡорған ҡоштарҙың һирәк төрҙәре <gallery> Файл:Haliaeetus albicilla (Svolvær, 2012).jpg|[[Диңгеҙ бөркөтө ]] Файл:Chester zoo red breasted goose.jpg|[[Ҡыҙыл муйын ҡаҙ]] Файл: Gavia_arctica1.jpg|[[Ҡағараҡ ]] Файл:Falco rusticolus white cropped.jpg|[[Шоңҡар]] Файл:Falco peregrinus - 01.jpg|[[Сапсан]] </gallery> ;Ҙур хайуандар <gallery> Файл:Polar Bear - Alaska (cropped).jpg|[[Аҡ айыу]] Файл:Reinbukken på frisk grønt beite. - panoramio.jpg |[[Төньяҡ боланы ]] Файл: Golden Light Muskox.jpg|[[Һарыҡ-үгеҙ ]] </gallery> ;Ҡиммәтле тиреле йәнлектәр <gallery> Файл:Vulpes lagopus in Iceland (cropped 3).jpg|[[Аҡ төлкө]] Файл:Mustela erminea upright.jpg|[[Аҫ]] Файл:Wolverine 01.jpg|[[Ҡоно]] ([[:ru:Росомаха]]) </gallery> === Комментарийҙар === {{комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бартновский В.'' «На Севере дальнем» //газета «Наш край». Красноярск — 2001. — № 48. * ''Гаврилов А.'' «Заповедные уголки Хатангской тундры». — Красноярск, 2002. — 60 с. * ''Прудников С.'' «Затерянный мир под Полярной звездой» // Имена и лица. — 2008. — № 5. * ''Тушева Л.'' «Самый большой в мире» //газета «Красноярский рабочий». Красноярск — 1997. — 15 ноября. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130316042401/http://www.bigarctic.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130316042401/https://web.archive.org/web/20130316042401/http://www.bigarctic.ru/ |date=2013-03-16 }} Заповедник «Большой Арктический»] * [https://thebarentsobserver.com/ru/promyshlennost-i-energiya/2017/02/na-otdalyonnom-arkticheskom-poberezhe-realizuetsya-grandioznyy На отдалённом арктическом побережье реализуется грандиозный проект по добыче угля] {{ВС}} {{Себер ҡурсаулыҡтары}} [[Категория:Ҡурсаулыҡтар]] [[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Красноярск крайы ҡурсаулыҡтары]] chb5ecjix01e79wtd0zgqcmf3nhl1sq Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы 0 193725 1308541 1287083 2026-11-05T22:48:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308541 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы''' ([[10 сентябрь]] [[1963 йыл]] — [[8 май]] [[2013 йыл]]) — [[География|географ]]-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 2000—2013 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[География]] фәндәре кандидаты (2005). == Биографияһы == Урал Ишбирҙе улы Ҡылысов 1963 йылдың 10 сентябрендә хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, БДПИ-ның география һәм биология факультетына уҡырға инә. 1985 йылда [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. Балтика флотында хеҙмәт итә. 1988 йылдан ул тормошон мәғариф өлкәһенә бағышлай. Урал Ишбирҙе улы хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Сибай]] ҡалаһының уҡыу йорттарында башлай: уҡытыусы, 1992 йылдан [[Сибай гимназия-интернаты|мәктәп-интернатты]]ң фәнни-методик эш буйынса директор урынбаҫары, 1995 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетының Сибай филиалында, 1996 йылдан алып 9-сы урта мәктәп директоры. 2000—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡытыусы булып эшләй<ref>[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите [https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/8861-osa-yyep-kilm-el-dauyla.html «Ҡосаҡ йәйеп киләм ел-дауылға…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123062302/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/8861-osa-yyep-kilm-el-dauyla.html |date=2025-01-23 }}</ref> == Ғилми эшмәкәрлеге == Урал Ишбирҙе улының ғилми тикшеренеүҙәре [[Урал аръяғы]] геоэкологияһына, шул иҫәптән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм Баймаҡ тау-мәғдән районы ресурстарын рациональ файҙаланыу проблемаларына, арналған. Ул 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 9 уҡытыу-методик әсбап авторы. == Хеҙмәттәре == * Сибай мәғдән районының Географик һәм экологик шарттары<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000720320 Клысов, Урал Ишбердович. Географические и экологические условия Сибайского рудного района / У. И. Клысов; М-во образования Рос. Федерации. Башк. гос. пед. ун-т. — Уфа : Башгоспедуниверситет, 2000. — 111 с. : ил., табл.; 20 см.]</ref> * Урал аръяғының тәбиғәт һәм антропоген комплекстарына геоэкологик баһа<ref>[https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_002850522/ Геоэкологическая оценка природно-антропогенных комплексов Башкирского Зауралья : автореферат дис. … кандидата географических наук : 25.00.36]</ref> * Башҡортостан Республикаһының туристик-рекреацион мөмкинлектәренең үҙенсәлектәре<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-turistsko-rekreatsionnogo-potentsiala-respubliki-bashkortostan Особенности туристско-рекреационного потенциала республики Башкортостан]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * География фәндәре кандидаты (2005) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите [https://web.archive.org/web/20231203141248/https://ye102.ru/articles/2010-11-20/bash-ort-borondan-t-bi-t-bala-y-ti-k-t-331492 Башҡорт — борондан тәбиғәт балаһы, тиһәк тә…] * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите [https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/8861-osa-yyep-kilm-el-dauyla.html «Ҡосаҡ йәйеп киләм ел-дауылға…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123062302/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/8861-osa-yyep-kilm-el-dauyla.html |date=2025-01-23 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] 57j8zj018dd9zue6sqq0ijx99629wyo Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы 0 193748 1308497 1307454 2026-11-05T20:20:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308497 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Внешнее изображение|image1=[https://syuyumbike.ru/images/uploads/author/2022/3/21/f7dec4056250a2b75728e1e4e3b1b23d.jpg Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы. Фото]}} '''Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы''' ([[10 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018), Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2023) == Биографияһы == Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова (Хәбилова) 1973 йылдың 10 сентябрендә хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нда тыуған<ref>[https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2023-10-04/yaratyp-y-sh-g-gen-yaratyl-as-3464406 «Яратып йәшәүгә генә яратылғас…». «Башҡортостан ҡыҙы» журналы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207093058/https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2023-10-04/yaratyp-y-sh-g-gen-yaratyl-as-3464406 |date=2023-12-07 }}{{V|8|10|2023}}</ref><ref>[http://shagit.ru/publ/laureaty/respublikanskaja_premija/miljausha_kagarmanova_khabilova/3-1-0-121 Лауреаты премии имени Ш. Худайбнрдина. Миляуша Кагарманова (Хабилова)]{{V|8|10|2023}}</ref>. Бала сағы [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Яңы Усман (Бөрйән районы)|Яңы Усман]] ауылында үткәнлектән, күп кенә сығанаҡтарҙа уның ошо ауылда тыуыуы тураһында мәғлүмәт бирелә. Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы Ҡаһарманова 1990 йылда [[Сибай гимназия-интернаты]]н тамамлағас, 1990—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]]ндә, һуңынан [[Аманат (журнал)|«Аманат» журналында]] башлай. Бер аҙ [[Сибай]] ҡалаһында [[Атайсал (гәзит)|«Атайсал» гәзите]] хәбәрсеһе булып эшләй. 2015 йылдан — «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе. 2022 йылда «Һәнәк» журналының баш мөхәррире итеп һайлана<ref>[https://shonkar.com/news/novosti/2021-10-15/n-k-te-mil-sh-a-armanova-a-tottor-olar-2549135 "Һәнәк"те Миләүшә Ҡаһармановаға тотторҙолар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212172039/https://shonkar.com/news/novosti/2021-10-15/n-k-te-mil-sh-a-armanova-a-tottor-olar-2549135 |date=2024-12-12 }}</ref>. == Яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге == Уның шиғырҙары «Нағыш» һәм «Нур усағы» коллектив шиғырҙар йыйынтыҡтарында баҫылып сыға. Миләүшә Ҡаһарманова прозаһына әҙәби телгә һәм диалектизмға иғтибарлы мөнәсәбәт хас. Автор халыҡ педагогикаһын яҡшы белә һәм, әлбиттә, был оҫталыҡты әҫәрҙәрен ижад итеүҙә ҡуллана. == Әҫәрҙәре == * Күңелем йылы теләй (хикәйәләр)<ref>[Күңелем йылы теләй (сборник) Миляуша Кагарманова https://www.livelib.ru/book/1006301278-kelem-jyly-telj-sbornik-milyausha-kagarmanova {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215173847/https://www.livelib.ru/book/1006301278-kelem-jyly-telj-sbornik-milyausha-kagarmanova |date=2024-12-15 }} ]</ref> * «Бетерә шаршылары» исемле сәсмә әҫәрҙәр китабы * Шиғырҙарына яҙылған йырҙар<ref>[https://web.ligaudio.ru/mp3/миләүшә%20ҡаһарманова Миләүшә Ҡаһарманова] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Киске Өфө» гәзитендә баҫылып сыҡҡан публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн ''Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты'' (2018 йыл) * ''Мәхмүт Ҡашғари исемендәге Халыҡ-ара төрки телле яҙыусыларҙың хикәйәләр конкурсы''нда «Сәләм» әҫәре өсөн икенсе урын (2014 йыл) * Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре [https://web.archive.org/web/20241212094215/https://tanburz.ru/articles/matbu-at/2023-10-09/mil-sh-ne-yu-ary-isem-alyuy-men-n-otlayby-3471937?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Миләүшәне юғары исем алыуы менән ҡотлайбыҙ!] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Бурзянская энциклопедия|Кагарманова Миляуша Саягафаровна|страница=253}} [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Киске Өфө]] [[Категория:Йәшлек (гәзит)]] g21rw8ahuul6221tna8z2yqho6k2v98 Av.by 0 197993 1308698 1297949 2026-11-06T09:16:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308698 wikitext text/x-wiki {{Тәржемә сифаты}} {{УК}} '''Av.by''' - [[Беларусь|белорус]] классификаторы, еңел автомобиль, йөк [[Автомобиль|машиналар]], автобустар һәм башҡа [[транспорт]] һатыу тураһында иғлан итеүҙәргә махсуслашҡан. Alexa һәм Similarweb компаниялары мәғлүмәттәре буйынса av.by Белоруссияның иң күп кеше йөрөгән 20 сайтында. Ресурстың нигеҙҙәштәре Андрей Анатольевич һәм Наталья Вячаславовна Зайцавы. == Тарих == Автомалиновка.com [[Сайт]] [[2001 йыл|2001]] йылдың 1 апрелендә эшләй башлай.<ref>[https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa «Хотели помогать людям продавать машины». Как появился av.by и почему он вырос до крупнейшего авторесурса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250213091232/https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |date=2025-02-13 }}</ref> Тап шул ваҡытта минск авторы майҙансығында һары-күк киоск барлыҡҡа килә, унда автомобилдәр һатыу тураһында тәүге иғлан ҡабул ителә. === 2004 йыл === 2004 йылдың 10 декабрендә avtomalinovka.com функцияларының бер өлөшө буйынса ҙур модернизация кисерә: * Автомобилдәр базаһы буйынса ойошторолған эҙләү; * Анонсҡа яҙылыу индерелгән - хәҙер бер генә почта йәшнигенә бер нисә автомобиль өсөн яҙылырға йәки үҙ автомобиле хаҡына күҙәтергә мөмкин; * Яңы автомобилдәр һатыу рубрыкаһы барлыҡҡа килде. 2017 йылдың 12 апрелендә av.by сайтының нигеҙ һалыусылары Андрей һәм Наталья Зайцавы, һәм ТАО ТУТ БАЙ МЕДИА автоклассификаттарҙы бер брендҡа ҡушыу тураһында, шулай уҡ берләштерелгән компанияның (ТАА Автоклассификат ) Zubr Capital Fund I фонды портфеленә инеүе тураһында иғлан итте<ref>[https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke Аv.by. «Зубр Капитал» объявил о своей новой сделке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512211255/https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |date=2023-05-12 }}</ref>. 2017 йылдың йәй аҙағында Автомолиновка йәнә av.by булып китә, йыл ярым эсендә икенсе ребрендинг һөҙөмтәһендә. 3 март 2005 йыл Рекламалы белдерәләр . Был бүлектә сайтта ҡатнашыусылар запас өлөштәре һәм шиндар һатып алыу-һатыу тураһында иғланҙар, йөк ташыу хеҙмәттәр һәм башҡалар тураһында иғланҙар баҫтыра алған.д. === 2006 йыл === 2006 йылдың 6 апрелендә av.by сайты Интернет-премияһы TIBO-2006 күргәҙмәһе сиктәрендә ⁇ Электрон китапханалар, каталогтар һәм электрон китапханалар ⁇ категорияһында беренсе урынды биләй. === 2015 йыл === 2015 йылдың июнендә Android-киҫәле өсөн av.by мобиль программаһы версияһы сығарыла. 23 октябрҙә av.by-ла тулы ҡеүәтле мототехника бүлеге барлыҡҡа килде. Был ваҡиға проекттың үҫешендә бик мөһим этап булып тора, сөнки тап Мототехника бүлегенән башлап сайт йөк машиналарының, автобустарҙың, махсус техникаларҙың структуралы каталогтарын ала.д. * Һәр маркалы мотоцикл, скутер, квадрат һәм ҡарсығалар моделдәр базаһы булдырылған; * двигател тибы , баш тапшырыу һәм ҡушымта тибы ⁇ киңәйтелгән эҙләү өсөн яңы параметрҙар өҫтәлде; * Хәҙерге ваҡытта өҫтәмә варианттар һәр моторҙар эшләү техникаһы өсөн үҙенсәлекле; * Уйын сәғәттәрҙәге йүгереүҙе күрһәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. === 2016 йыл === 2016 йылдың яҙында проект командаһы уны ҡайтанан башлауҙы башлап ебәрә. Был сайтта 10 йылдан ашыу ҙур үҙгәрештәр булмауы арҡаһында булды. Ресурс 2004 йылда уҡ эшләнгән платформала эшләне. Ребрендинг менән башланды, иҫке av.by логотибы Автомалиновка булып киткән. Һуңынан проекттың эске архитектураһын ваҡыт талаптарына ярашлы яйлап яңырталар. 2016 йылдың 1 авгусында проект етәкселеге башҡа илдәрҙән автомобиль һатыу тураһында иғлан ҡабул итеүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Атап әйткәндә, "Легкомобильдәр" бүлегендә әлеге ваҡыттан алып машина Беларусь Республикаһында булһа ғына иғланҙар баҫтырып сығара ала. === 2017 йыл === Иң мөһиме - сайт яңы, хәҙер киң билдәле av.by доменын алды. Октябрҙә av.by мобиль программаһы iOS өсөн барлыҡҡа килде. === 2018 йыл === 26 ғинуарҙа av.by бренды Бренд йылына арналған профессиональ конкурс версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды. 1 июньдән ТАА Автоклассифайд Белорус юғары технологиялар паркы резиденты булып тора 11 октябрҙә ЛАМА-ның өсөнсө реклама фестаһында av.by проекты өсөн AIDA PIONEER branding & creative агентлығы тарафынан булдырылған Nodding Dog реклама компанияһы Категория вертикалында 1 урын һәм Индустрия вертикалендә Реклама компаниялары номинацияһында 3 урын яулай. === 2019 йыл === 26 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ ⁇ again again профессиональ конкурс ⁇ Бренд йылына ⁇ версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды.<ref>[http://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ Конкурс БРЕНД ГОДА 2018: в Минске наградили лучших!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240518222033/https://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |date=2024-05-18 }}</ref> 14 марттан 26 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә ⁇[https://mascot.by/ ⁇ МОСКТ 2018 ⁇]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} . Конкурс программаһында Белоруссияның рәсми дилерҙарынан 156 модель ҡатнаша, ә еңеүселәрҙе һәр номинацияла эксперттар һәм ҡулланыусылар һайлай. === 2020 йыл === 30 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ өсөнсө тапҡыр ⁇ Бренд йылының профессиональ конкурсы версияһы буйынса ⁇ Автомобиль һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды. 18 февралдән 11 мартҡа тиклем av.by порталы ⁇ Маскот-2019 ⁇ автомобиль премияһын онлайн үткәрә. Премияға 182 автомобиль моделе, 27 бренд, 39 дилер үҙәге ҡатнашты. Йыл автомобиле тип эксперттар Skoda Kodiaq, ә ҡулланыусылар - BMW 8-series тип иҫәпләй.<ref>[https://realt.by/news/article/27424/ От крутых до бюджетных: белорусы назвали лучшие автомобили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510082603/https://realt.by/news/article/27424/ |date=2023-05-10 }}</ref> Апрелдә av.by ⁇ Финанс ⁇ сервисын башлай. Хәҙер иһә ҡулланыусылар машина һатып алыу өсөн лизинг программаһын һайлай ала. 28 ғинуарҙа ⁇ av.by ⁇ бренды дүртенсе тапҡыр ⁇ Бренд йылының профессиональ конкурсы версияһы буйынса автомобилдәрҙе һатып алыу һәм һатыу тураһында интернет-ресурс категорияһында лидер тип танылды.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ Объявлены победители конкурса «Бренд года 2020»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201091734/https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/|date=1 лютага 2021}}</ref> 24 февралдән 30 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә. Премияға 160-ҙан ашыу автомобиль моделе ҡатнашты. Быйыл премияла яңы номинациялар барлыҡҡа килде: "Йылдың купе-кроссоверы" һәм "Йылҙың электр автомобиле". Белгестәр фекеренсә, йыл автомобиле булып Geely Coolray, ә ҡулланыусылар фекеренсә - Mercedes-Benz AMG GT 4-Door Coupe тора. 19 октябрҙә сайтта төп бит һәм ⁇ Новости ⁇ бүлеге үҙгәрҙе. === 2022 йыл === 29 ғинуарҙан 29 апрелгә тиклем av.by порталы автомобиль премияһын үткәрә. Премияға 161 автомобиль моделе ҡатнашты. Эксперттар фекеренсә, йыл автомобиле булып Škoda Octavia, ә ҡулланыусылар фекеренсә - Audi Q8 тора. Август айында яңы бүлек ⁇ Автоавтовары ⁇: аккумуляторҙар, инструменттар йыйылмалары, автомобиль химияһы, балалар автокреслолары һәм башҡалар эшләй башлай.<ref>https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817103621/https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/ |date=2022-08-17 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>{{Зноскі}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://av.by/ av.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240523025338/https://av.by/ |date=2024-05-23 }} - сайттың төп бите * Android программаһы - av.by программаһы Android өсөн * [https://itunes.apple.com/app/id1020154366 iOS программаһы] - av.by программаһы iOS өсөн * Huawei программаһы - av.by программаһы Huawei өсөн * Telegram-каналы - Telegram-канале * YouTube-канал - YouTube-канала av.by [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] eq7z3o9ulbw7anvz99v76in92chw7ue Ғәлин Уйылдан Нурғәли улы 0 199507 1308420 1284688 2026-11-05T16:06:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308420 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Ғәлин}} '''Ғәлин Уйылдан Нурғәли улы''' ({{lang-ru|Галин Вильдан Нургалиевич}}; [[26 февраль]] [[1979 йыл]]—[[28 август]] [[2024 йыл]]) — журналист, [[2018 йыл]]дан [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй федерацияһы журналистар Союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2023). Журналист үҙ карьераһында меңләгән репортаж, сюжет, интервью һәм тура эфир әҙерләй. «Телеүҙәк», «Йәнле ауыл», «Махсус репортаж», «Алтын көҙ», «Арыҫлан» ирҙәр клубы, «Власть менән һөйләшеү» телепроекттарын ойоштороусы, авторҙашы һәм алып барыусыһы була. == Биографияһы == Уйылдан Нурғәли улы Ғәлин 1979 йылдың 26 февралендә Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]] [[Урман-Бишҡаҙаҡ|Урман-бишҡаҙаҡ]] ауылында тыуған. [[2001 йыл]]да Уйылдан Ғәлин [[Башҡорт дәүләт университеты]]н (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) һәм тамамлай. Студент йылдарынан уҡ радиотапшырыуҙар өлкәһендә эшләй. [[«Юлдаш» радиоһы|«Юлдаш» радиоканалы]]н ойоштороуҙа ҡатнаша, уны тулыландырыу, радиотапшырыуҙар ойоштороу һәм етештереү, яңылыҡтар сығарыуҙарҙы версткалау менән шөғөлләнә<ref name=":1">{{Cite news|title=Билдәле журналист Уйылдан Ғәлин вафат булған|author=Миниғәлиева Ә.|url=https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2024-09-29/bild-le-zhurnalist-uyyldan-lin-vafat-bul-an-3948908|work=Башҡортостан|date=29-08-2024|accessdate=2025-05-18}}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2003 йылда Уйылдан Нурғәли улы «Башҡортостан» ДТРК-һының Бөтә Рәсәй ТРК-һы филиалының телевидение студияһына эшкә күсә. Тәүҙә хәбәрсе, аҙаҡ мәғлүмәт программалары хеҙмәте мөхәррире булып эшләй. 2004—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте һәм Хөкүмәте журналистары пулында була. Ул төрлө темаларға — сәйәсәт, социаль мәсьәләләр, һаулыҡ һаҡлау, сәнәғәт, ауыл хужалығы, спорт һәм мәҙәниәт темаларына йөҙләгән яңылыҡтар видео сюжеттарын төшөрә һәм эфирға сығара<ref name=":2">{{Cite news|title=Йәнең йәннәттә булһын, хеҙмәттәш!|url=https://henek.info/news/novosti/2024-09-30/y-ne-y-nn-tt-bul-yn-he-m-tt-sh-3949552|work=«Һәнәк» журналы|date=2024-09-30|accessdate=2025-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241004121446/https://henek.info/news/novosti/2024-09-30/y-ne-y-nn-tt-bul-yn-he-m-tt-sh-3949552|archivedate=2024-10-04}}</ref>. 2011 йылда Уйылдан Нурғәли улы телевидение студияһының социаль-иҡтисади программалар бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул билдәле телепроекттарҙы («Телеүҙәк», «Йәнле ауыл», «Махсус репортаж», «Алтын көҙ», «Арыҫлан» ирҙәр клубы, «Власть менән һөйләшеү») ойоштороусы, авторҙашы һәм алып барыусыһы була һәм айырыуса мөһим саралар үткәрелгән урындарҙан тура трансляциялар алып бара<ref name="=ИА «Башинформ»|">{{cite web|author=|datepublished=|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2024-09-28/v-bashkirii-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-zhurnalist-vildan-galin-3948883|title=В Башкирии ушёл из жизни известный журналист Вильдан Галин.|lang=|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2025-05-18}}</ref>. 2014 йылда Уйылдан Нурғәли улы «Башҡортостан» ДТРК-һының милли тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул иртәнге тура эфирҙың башҡорт телендәге линейкаһын тулыһынса үҙгәртә. 2015 йылда Уйылдан Нурғәли улы етәкселегендә «Рәсәй 1−Башҡортостан» телеканалында яңы күләмле проект тормошҡа ашырыла. 12 майҙа башҡорт телендә «Хәбәрҙәр» төбәк яңылыҡтарының тәүге сығарылышы эфирға сыға. Төбәк яңылыҡтар сығарылыштары Башҡортостан Республикаһында юғары рейтингҡа күтәрелә. Ул тиҙ һәм сифатлы рәүештә редакцияны цифрлы комплекста эшләргә әҙерләүҙе ойоштора һәм үткәрә<ref name=":2" />. [[2018 йыл]]да Уйылдан Нурғәли улы «Башҡортостан» ДТРК-һы филиалы директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара<ref name=":1" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2023) * Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһының Рәхмәт хаты (2023) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.bashinform.ru/news/social/2024-09-28/v-bashkirii-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-zhurnalist-vildan-galin-3948883 В Башкирии ушел из жизни известный журналист Вильдан Галин. ИА «Башинформ», 28 сентября 2024 года]{{ref-ru}}{{V|18|05|2025}}. [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] 8mod49ozvocgtiitjr33xu7o52wtb6u Үҙәк музыка мәктәбе — Музыка башҡарыу сәнғәте академияһы 0 199564 1308594 1284465 2026-11-06T01:45:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308594 wikitext text/x-wiki {{Мәктәп|Название=Центральная музыкальная школа — Академия исполнительского искусства|Изображение=Здание ЦМШ.JPG|Подпись=Здание ЦМШ|Девиз=|Основана=[[1932]]|Основан=|Закрыта=|Закрыт=|Директор=[[Пясецкий, Валерий Владимирович]]|Тип=Детская средняя специальная музыкальная школа с одиннадцатилетним обучением|Ученики=|Адрес=125009, [[Москва]], [[Малый Кисловский переулок]], дом 4, строение 5|lat_dir=N|lat_deg=55.7547|lat_min=|lat_sec=|lon_dir=E|lon_deg=37.6046|lon_min=|lon_sec=|region=RU|Сайт=http://www.cmsmoscow.ru|Поле=|Текст поля=|Награды={{Орден За заслуги в культуре и искусстве|тип=организация|2025}}}}'''Үҙәк музыка мәктәбе — Музыка башҡарыу сәнғәте академияһы''' - ун бер йыллыҡ уҡыу курсы менән балалар махсус музыка мәктәбе. Уҡытыу музыка һөнәрҙәре буйынса ла, дөйөм белем биреү предметтары буйынса ла бара. 1935 йылда Мәскәү консерваторияһының 1932 йылда Нигеҙләнгән Балалар бүлексәһе базаһында ойошторола. 2023 йылдан Мәскәү консерваторияһы ҡарамағынан сыға һәм айырым бер юғары уҡыу йорто булараҡ ғәмәлгә керетелә. == Тарихы == * 1932 йыл — [[Мәскәү дәүләт консерваторияһы|Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы]] уҡыусыларҙы юғары музыка уҡыу йорттарына уҡырға инеүгә әҙерләү өсөн '''Балалар бүлеге''' барлыҡҡа килә. Профессор Александр Борисович Голденвейзер һәм консерватория директоры Станислав Теофилович Шацкий бының инициаторҙары була. Айырыуса һәләтле балалар өсөн махсус балалар төркөмө ойошторола (15-кә яҡын кеше). * 1935 йыл — СССР хөкүмәте ҡарары буйынса Мәскәү консерваторияһының балалар бүлексәһе '''Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы үҙәк музыка мәктәбе''' тип исемләнә башлай. Махсус балалар төркөмө мәктәп системаһына интеграциялана. Мәктәп Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге ике ҡатлы бинаға күсерелә. Мәктәптә музыка дәрестәре лә, урта мәктәп программаһы буйынса дөйөм белем биреү дәрестәре лә үткәрелә. * 1941 йыл — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, августа үҙәк музыка мәктәбе [[Пенза|Пензаға]] эвакуациялана. Уҡытыусылар һәм уҡыусылар художество училищеһы бинаһында урынлаша, дәрестәр Пенза ҡалаһының 1-Се балалар музыка мәктәбе бинаһында үтә . * 1943 йыл — октябрҙә Үҙәк музыка мәктәбе Мәскәүгә ҡайта. Мәктәп Мәскәү консерваторияһынан алыҫ түгел төҙөлгән дүрт ҡатлы яңы типовой бинаға инә. * 1954 йыл — октябрҙә Үҙәк музыка мәктәбендә теоретик-композиторлыҡ бүлеге асыла. * 1960-сы йылдар — революцияға тиклемге Үҙәк музыка мәктәбе эргәһендәге йортта Интернат асыу. Советтар Союзының бөтә мөйөштәренән балаларға мәктәптә уҡырға мөмкинлек барлыҡҡа килә. * 1979 йыл — ҮММ капиталь ремонтҡа ябыла, күрше бинаға күсерелә. Киләһе йыл башында элекке урынына ҡайта. * 1987 йыл — ҮММ бинаһы авария хәлендә һәм дәрестәр өсөн яраҡһыҙ тип таныла. Шул уҡ йылдың көҙөндә ҮММ һәм интернат генерал Карбышев Бульвары, 15-се йорт, 3-сө корпус (Октябрь яланы метро станцияһы) типовой биш ҡатлы мәктәп бинаһына күсерелә, әммә бер үк ваҡытта музыка һәм дөйөм белем биреү предметтарын уҡытыу өсөн яраҡлаштырылмай. Интернат шул уҡ бинаның икенсе ҡатында урынлашҡан (уҡыусылар уны «кәзә утары» тип атай), унда репетиториялар (фортепиано менән бүлмәләр, унда музыкаль әҫәрҙәрҙе үҙаллы репетициялау мөмкин) булмай. Иҫке бинаны реконструкциялау осоро 18 йыл тәшкил итә. * 2005 йыл — ғинуарҙа ҮММ бинаһын реконструкциялау тулыһынса тамамлана. Үҙәк музыка мәктәбе элекке урынына музыка менән шөғөлләнеү өсөн кәрәкле бөтә нәмә менән тулыһынса йыһазландырылған бинаға ҡайта. Яңыртылған мәктәпте рәсми асыу тантанаһы 21 мартта мәҙәниәт министры ҡатнашлығында үтә Александр Соколов һәм уның элгәре Михаил Швыдкий<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=uuT6aHDhQKE|title=Выпуск от 21 марта 2005 г.|publisher=[[Новости РЕН ТВ]]|accessdate=2020-03-11|archive-date=2020-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229221130/https://www.youtube.com/watch?v=uuT6aHDhQKE|url-status=live}}</ref>. Шул уҡ йылдың яҙында интернат та үҙ урынына ҡайта<ref>{{Cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/13064.html|title=Вновь открыта Центральная музыкальная школа при Московской консерватории / Православие.Ru|publisher=www.pravoslavie.ru|accessdate=2020-03-11|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212112026/http://pravoslavie.ru/13064.html|url-status=live}}</ref>. == ҮММ бөгөн == Үҙәк музыка мәктәбендә дүрт концерт залы урынлашҡан: * Концерт залы (238 урын, сәхнәлә өс «Steinway» концерт рояле) [[Файл:Zal_CMS.jpg|мини|Үҙәк музыка мәктәбенең Концерт залы]] * Камера залы (128 урын, сәхнәлә ике "Steinway" концерт рояле) * «Кисловкала" концерт залы (100 урын, сәхнәлә ике «Yamaha" концерт рояле һәм Koot Haarlem органы ) ҮММ кластары заманса тауыш изоляцияһы менән йыһазландырылған, Күпселегендә «Steinway» концерт роялдары тора. Китапхана һәм фонотека эшләй. Мәктәп бинаһында ашхана һәм кафетерий эшләй. Мәктәп һөнәрҙәр буйынса уҡытыу үткәрә: * [[фортепиано]]; * [[Скрипка|скрипкаһы]]; * альт; * виолончель; * контрабас; * арфа; * ағас һәм баҡыр тынлы инструменттар; * һуҡма музыка ҡоралдары. [[Калининград|Калининградта]], [[Кемерово|Кемерово ҡалаһы]] һәм [[Владивосток|Владивостокта]] филиалдары асыла. == Директорҙары<ref>{{Cite web|url=https://muzobozrenie.ru/dom-gde-rastut-muzy-kanty/|title=Дом, где растут Музыканты. Центральная музыкальная школа при Московской консерватории: 80 лет славного пути|access-date=2022-02-04|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204205343/https://muzobozrenie.ru/dom-gde-rastut-muzy-kanty/|url-status=live}}</ref> == * Васильева Ираида Васильевна (1935-1937) * Портнова Анна Владимировна (1937-1943) * Соколов Владислав Геннадиевич (1943-1944) * Ширинский Василий Петрович (1944—1950) * Розанов Виктор Алексеевич (1950-1954) * Анастасьев Михаил Николаевич (1954-1958) * Уткин Юрий Федорович (1958-1961) * Кальянов Стефан Тимофеевич (1961—1967) * Прийменко Татьяна Александровна (1969-1979) * Смоляков Борис Георгиевич (1967-1969) * Анастасьев Михаил Николаевич (1969-1972) * Курдюмов Михаил Васильевич (1972-1974) * Быканов Анатолий Дмитриевич (1974—1980) * Бельченко Валентин Сергеевич (1980-2000) * Усанов Сергей Александрович (2000-2002) * Яҡупов Александр Николаевич (2002-2011) * Овчинников Владимир Павлович (2011-2016) * Пясецкий Валерий Владимирович (2016 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем) == Бүләктәре == * «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2025 йылдың 10 феврале) — ''ватан мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешенә индергән өлөшө, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәскәү дәүләт консерваторияһы|П. И. Чайковский исемендәге мәскәү дәүләт консерваторияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100419155936/http://cmsmoscow.ru/ Официальный сайт Центральной музыкальной школы при Московской консерватории им. П. И. Чайковского] * [https://web.archive.org/web/20070926223706/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=404&crubric_id=100442&rubric_id=207&pub_id=332657 «ЦМШ намерена возродиться»] Интервью директора ЦМШ, 2002 год * [http://gromadin.com/texts/zhurnalistika/338 ЦМШ: возвращение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230927083012/http://gromadin.com/texts/zhurnalistika/338/ |date=2023-09-27 }} Статья 2009 года о возвращении ЦМШ в её историческое здание * [https://web.archive.org/web/20120707104238/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=878&rubric_id=200&crubric_id=1002077&pub_id=1102511 Стремимся создать максимально комфортную для творчества среду…] Интервью директора ЦМШ, 2010 год * [https://web.archive.org/web/20120917003747/http://cms-moscow.ru/16293 Улыбаться всем!] Интервью директора ЦМШ, 2011 год * [https://web.archive.org/web/20190918170946/https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/19725/episode_id/1199380/video_id/1175224/viewtype/picture/ ЦМШ празднует 80-ти летие!] Новости культуры. Эфир от 20.05.2015 (10:00). [[Категория:Мәскәүҙең юғары уҡыу йорттары]] fhk7iy1mzj4zgth5w9oampozywkiy7u Әҙелбаев Дамир Минийәр улы 0 199584 1308676 1284706 2026-11-06T06:38:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308676 wikitext text/x-wiki {{фш|Әҙелбаев}} {{Ук}} '''Әҙелбаев Дамир Минийәр улы''' ({{lang-ru|Адельбаев Дамир Миниярович }}[[5 июль]] [[1959 йыл]]—[[18 февраль]] [[2014 йыл]]) — [[йыр]]сы, үҙешмәкәр композитор. [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]]ның элекке артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2010), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2002). == Биографияһы == Дамир Минийәр улы Әҙелбаев 1959 йылдың 5 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылында Миңйыһан һәм Минияр Әҙелбаевтарҙың ғаиләһендә тыуған. Сирбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Күмертау һөнәрселек училищеһында белем ала. 1977 йылда хеҙмәт юлын башлай. Сирбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1974 йылда Күмертау һөнәрселек училищеһына (ПТУ) ташсы-монтажсы һөнәре буйынса уҡырға инә. Училищенан һуң 1977 йылда Өфө эре панелле йорт төҙөлөшө тресында эшләй башлай. Көҙөн [[Совет Армияһы]] сафына саҡырыла, [[Алыҫ Көнсығыш]]та хеҙмәт итә<ref name=":1">{{Cite news|title=Дамир Адельбаев|url=https://kuglib.ru/load/oni_proslavili_rajon/izvestnye_ljudi_rajona/damir_adelbaev/23-1-0-126|work=Кугарчинская ЦРМБ|accessdate=2025-05-29}}</ref>. Мәктәптә лә, училищела ла, армияла ла художестволы үҙешмәкәр түңәрәктәрҙә әүҙем ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң уны совхоз клубына эшкә саҡыралар. Бер аҙҙан Дамир район үҙәгенә күсә, агитбригада составында малсылар, баҫыу эшселәре алдында сығыш яһай. 1984 йылда тыуған ауылына ҡайта һәм вокаль-инструменталь ансамбль ойоштора. 1990 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н вокал бүлеге буйынса тамамлай. [[Мәләүез]] ҡалаһының мәҙәниәт һарайында музыкаль яҡтан биҙәүсе булып эшләй. 1997 йылда [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда эшләй башлай<ref name=":2">{{Cite news|title=Йырҙарын ул һаман йырлай төҫлө…|author=Искәндәрова Нәзифә|url=https://shonkar.com/articles/culture/2022-08-28/yyr-aryn-ul-aman-yyrlay-t-l-2925522|work=Шоңҡар|date=2022-08-28|accessdate=2025-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260107210529/https://shonkar.com/articles/culture/2022-08-28/yyr-aryn-ul-aman-yyrlay-t-l-2925522|archivedate=2026-01-07}}</ref>. == Ижады == Дамир Әҙелбаев — һәүәҫкәр композитор. Республика йырсыларының репертуарына ингән бер нисә тиҫтә популяр йырҙар авторы. Музыкант тәүге йырҙарын Өфө сәнғәт училищеһында уҡыған йылдарында яҙа башлай. Шул ваҡыттан алып Дамир Минийәр улы әүҙем ижади тормош алып бара. Киң аудиторияға Айҙар Ғәлимов башҡарыуында «Аҡбуҙат» йыры менән таныла. Дамир Минийәр ижад иткән бик күп йырҙар халыҡ күңелендә урын таба. «Гәлсәр һандуғас» йыр конкурсының иң беренсе сығарылышында «Был ғүмер» тигән йыры [[Фәрит Бикбулатов]] башҡарыуында иң юғары баһаға лайыҡ була, «Йыл йыры» исемен яулай. «Ғүмеркәйҙәр аҙ ғына», «Алтын туй», «Мөлдөрәмә тулы силәгем», «Йоматау», «Мин яратам был тормошто», «Йөрәк», «Һуҡайлыға мәҙхиә», «Үрмәлегөл» йырҙарын популяр артистар [[Флүрә Килдейәрова]], Миңзәлә Түләбаева, Сәйҙә Ильясова, Венер Камалов, Рәүилә Мәсәлимова, [[Фәдис Ғәниев]], [[Азамат Тимеров]], [[Байегетов Сәғиҙулла Исмәғил улы|Сәғиҙулла Байегетов]] үҙ репертуарына ала<ref>{{Cite news|title=Атылды ла һүнде бер йондоҙ|author=Сәйетбатталова Гөлназ|url=https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-07-13/atyldy-la-nde-ber-yondo-2410189|date=2021-07-13|accessdate=2025-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260107210541/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-07-13/atyldy-la-nde-ber-yondo-2410189|archivedate=2026-01-07}}</ref><ref name=":2" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == 2002 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премия лауреаты 2010 йылдың 17 майында вокал сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://multiurok.ru/files/znamenitye-zemliaki-kugarchinskogo-raionai-respubl.html Знаменитые земляки Кугарчинского районаи Республики Башкортостан ] * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2009-10-01/v-ufe-proydet-tvorcheskiy-vecher-kompozitora-damira-adelbaeva-2084416 В Уфе пройдет творческий вечер композитора Дамира Адельбаев] * [https://kuglib.ru/load/oni_proslavili_rajon/izvestnye_ljudi_rajona/damir_adelbaev/23-1-0-126 Дамир Адельбаев] * [https://web.archive.org/web/20260107210541/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-07-13/atyldy-la-nde-ber-yondo-2410189 Атылды ла һүнде бер йондоҙ] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Йырсылар]] [[Категория:Композиторҙар]] 9tm37bf1wpxcpj1qvih0w9nhnh60820 Ҡан (роман) 0 200132 1308455 1293263 2026-11-05T17:50:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308455 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан''' ({{lang-ru|Кровь}}) — күренекле башҡорт яҙыусыһы [[Дауыт Юлтый]]ҙың 1933—1936 йылдарҙа яҙылған роман-[[Дилогия|дилогияһы]]. Ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[1934 йыл]]дың апрелендә беренсе киҫәк айырым китап булып баҫыла. Ул бер нисә тапҡыр [[башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Татар теле|татар телд]]әрендә нәшер ителә. Икенсе китаптың төп нөсхәһе яҙыусы ҡулға алынғанда юғалған, тик мөғжизә менән урыҫ теленә тәржемәһе һаҡланып ҡалған. Башҡорт әҙәбиәте тарихында беренсе тапҡыр «Ҡан» романы ике китап бергә [[1970 йыл]]да баҫылып сыға. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов]]тың «Д. Юлтый һәм уның „Ҡан“ дилогияһы» монографияһы бирелгән<ref name=":0" />. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡиғаларын сағылдыра. Хикәйәләү романдың төп геройы, ярлы крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан Булаттың исеменән алып барыла. Революцион хәлдең һәм халыҡ массаларының кәйефенең өлгөрөүе бер батальон һалдаттары тормошо аша күрһәтелә. Автор көндәлек принцибын ҡуллана һәм әҫәрҙе «һуғыш — тыл» контрастлы схемаһы буйынса ҡора, был социаль хрониканы хәтерләтә. Романға эпик масштаблылыҡҡа ынтылыш һәм характерҙар үҫеше динамикаһын сағылдырыу хас. Рус теленә 1974 йылда романдың беренсе китабы — Сәфиуллин Сәғит, икенсе китабы Дудолкин Юрий тәржемәһендә нәшер ителә<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj «Кровь». Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).]</ref>. == Романдың яҙылыу тарихы == «Ҡан» — ике киҫәктән торған автобиографик әҫәр. [[Беренсе донъя һуғышы]] Дауыт Юлтый тормошона һәм ижадына киҫкен үҙгәрештәр алып килә. [[1914 йыл]]дың көҙөнән армияға алынып, оҙаҡламай фронтҡа барып эләккәс, һалдаттың окоп тормошо, утлы яу, ҡан-йәш, үлем, шинель кейгән, мылтыҡ тотҡан йәш кешене аяныслы уйҙарға, хафаларға һала. Йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарата, протест, ҡан ҡойғос һуғышҡа нәфрәт хистәре арта. Шағир был ҡан ҡойоуҙың кемгә файҙалы булыуын да асыҡ аңлай башлай һәм шуларҙы туранан-тура «Сумка», «Шинель», «Ҡан баҙары» кеүек шиғырҙарында күрһәтеп бара. Уның әҫәрҙәрендә протест ауазы конкрет төҫ ала, асыҡ йүнәлешле була бара<ref name=":0" />. Дауыт Юлтый [[1933 йыл]]да [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] фажиғәләренең күңел тетрәткес картиналарын бөтә реаллеге менән һүрәтләгән «Ҡан» романының беренсе китабын яҙып бөтә. Автор был китаптың жанрын билдәләмәй — уны повесть тип тә, роман тип тә атамай. Әҫәрҙә яҙыусы күргән ваҡиғаларға уның уйҙары, кисерештәре ҡушылып-үрелеп бара. Көндәлек тормош, көнкүреш хыял һәм тылсымлы күренештәр менән сиратлаша. 1934 йылдың апрелендә әҫәр айырым китап булып баҫыла. Ул [[рус теле|рус]], [[Татар теле|татар]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға<ref name=":0">{{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}}</ref>. 1930-сы йылдар уртаһында романдың икенсе китабының яҙылып бөтөүе тураһында билдәле булһа ла, яҙыусының ижад мираҫын тикшеренеүселәргә һәм әҙәбиәт белгестәренә ҡулъяҙманың яҙмышы билдәһеҙ була; юғалған тигән фекер йәшәй. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, [[СССР]]-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сәнғәт дәүләт архив материалдарын өйрәнгәндә, ғалим, әҙәбиәт белгесе [[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы]] романдың юғалған тип иҫәпләнгән икенсе китабының ҡулъяҙмаһына (рус телендәге тәржемһе) тап була<ref name=":1">{{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}}</ref>. Роман, яҙылып бөтөү менән, 30-сы йылдарҙа башҡорт яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүе менән танылған Мөхтәр Ғәлиев тарафынан руссаға күсерелгән һәм баҫып сығарыу өсөн СССР Дәүләт әҙәбиәт нәшриәтенә (Гослитиздатҡа) тапшырылған булған. Ләкин 37-се йыл ваҡиғалары башланғас, ул баҫылып сығарылмайынса нәшриәттең башҡа материалдары менән бергә архивҡа киткән. Машинкала баҫтырылған 190 битлек был нөсхә (руссаһы) архив фондында һаҡлана. Икенсе өлөшөн [[Фәрит Иҫәнғолов]] руссанан башҡортсаға кире ҡайтара. Тәржемә өлөшөндә Дауыт Юлтыйҙың үҙ стиле мөмкин тиклем һаҡланған<ref name=":0" />. == Сюжеты == Роман һуғышҡа оҙатылған запас батальондың иртәнге сәғәт 5-тә [[Варшава]]нан фронтҡа ҡарай юл алыуын һүрәтләү менән башланып китә. Ошо сәғәттән һалдат өсөн тағы ла ғазаплыраҡ көндәр башлана. Батальондың ял итмәй, ашамай, төн уртаһына тиклем килеүе, туңған, асыҡҡан һалдаттарҙың тәҙрәһеҙ, бысраҡ бинала ҡуныуҙары — әҫәрҙең тәүге биттәрендә ана шундай ваҡиғалар тасуирлана. Был хәлдәр, берҙән, һалдаттарҙың күпселегендә командирҙарға, армия тәртиптәренә, үҙҙәренең фронтҡа китеп барыуҙарына ҡарата ризаһыҙлыҡ, протест тыуҙырһа, икенсенән, был һалдаттар араһында дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам тойғоһон уята. Шунда автор уҡыусыны романдың геройҙары: Булат, Байғужа, Буранбай, Новиковтар менән таныштыра. Булған әйберҙәрен уртаҡлашыуҙан, бер септә өҫтөнә ятып, тәндәре менән бер-береһен йылытып йоҡлауҙан улар араһында оҙаҡ йылдарға һуҙылған, окоп һынауҙарын үткән дуҫлыҡ башлана<ref name=":0" />. Артабан романда батальондың фронт һыҙығына килеп инеүе, һуғышҡа кереү, окоп ғазаптары, һуғышта булыу, яраланыу, контузиялар, әсир төшөп, унан ҡасыу, һуғышҡа ҡаршы асыу тойғоһоноң үҫеүе, һалдаттар менән офицерҙар, бигерәк тә тылдан яңы килгән унтерҙар, араһындағы ҡаршылыҡ тасуирлана. Андреевты атыу, ике унтеҙың үлтереп ташланыуы, һалдаттарҙың һуғыштан ситләшеүе, дезертирлыҡтың йышайыуын күрһәтеүсе ваҡиғалар һүрәтләнә. Төп геройҙарың да күп ваҡыт фронттан ситтә йөрөүҙәр, үҙ частарын эҙләү һылтауы менән һуғыш енәйәтенән ситләшеүҙәре, йәйәү ҙә тимер юлда ла күп ерҙәрҙе гиҙеүҙәре һәм халыҡ араһында һуғышҡа ҡаршы фекер таратыуҙары, аҙаҡ эшселәргә яҡынлашып, һуғышҡа ҡаршы көрәшергә кәрәклекте аңлауҙары тасуир ителә. Сюжеттың бындай ҡоролоуы әҫәрҙең проблематикаһынан килеп сыға һәм уны тулы асыуға хеҙмәт итә<ref name=":0" />. Империалистик һуғыш халыҡтың экономикаһын һәм тормошон емергәнлеген күрһәтеү өсөн, романға эпизодик образдар һәм ваҡиғалар индерелгән. Немец лётчиктары ауылды бомбаға тотҡанда, ғаиләһе һәләк булып, бер нәмәһеҙ ҡалған ''поляк ҡарты'', обоздар янында тамағын туйҙырып йөрөүсе, түбәнлектәргә төшкән ''поляк ҡатыны'', һуғышта ике улын юғалтҡан һәм улар кеүек окоптарҙа ғазап күргән һалдаттарға ярҙам итергә килгән ''оло йәштәге сестра'' һәм башҡа эпизодик образдар империалистик һуғыш темаһын киңерәк асырға ярҙам итәләр<ref name=":0" />. == Төп образдар == Булат, Байғужа, Буранбай, Новиков, Эндрель (Индриль) романдағы ваҡиғаларҙың үҙәгенә ҡуйылған төп образдар. Булат — автобиографик характерҙағы образ, хеҙмәтсән крәҫтиәндәр араһынан фронтҡа килгән егет. Романдағы бөтә ваҡиғалар уның исеменән һөйләтелә. Һуғыш күренештәре, фронттағы мөнәсәбәттәр, һалдат тормошо күпселегендә уның аңлауы, уй, фекер, хистәре аша бирелә<ref name=":3">{{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}}</ref>. Романдағы ваҡиғалар үҫешендә Байғужа аҙ һүҙле, бөтә нәмәне эстән кисерә торған кеше булып күҙ алдына баҫа. Буранбай иптәштәре алдында һәр ваҡыт юл башлап барыусы булып уҡыусының хәтерендә ҡала. Новиков менән Эндрель — эшселәр араһынан фронтҡа килгән кешеләр. «Ҡан» романы композицион яҡтан 25 бүлектән тороп. хәл-ваҡиғалар бер батальондың фронттағы хәлен. уның бер нисә һалдаты яҙмышын тулыраҡ хикәйәләү планында бирелгән. Һалдаттарҙың фронттан тылға, тылдан фронтҡа күсеп йөрөүҙәренә бәйле рәүештә автор фронт һәм тыл хәлдәрен тулы тасуирлай алған<ref name=":3" />. == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=Хужахметов А.О., Гиндуллина Р. А. |заглавие= Роман Д. Юлтыя «Кровь»: Поэтика художественного мира|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/roman-d-yultyya-krov-poetika-hudozhestvennogo-mira/viewer|тип=журнал «Литературоведение»|место=Тамбов |издательство=|год=2018 |месяц=|число= |том= |выпуск= |номер=8 |страницы=279—282|язык=ru|isbn=1997-2911}} * {{китап|автор=Дауыт Юлтый |заглавие=Ҡан|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1970|страниц=347|страницы=5—17|isbn=}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=172—175|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20260413063916/https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2021-05-11/taynopis-arhetipov-v-romane-d-yultyya-krov-chast-vtoraya-2368567 Фәрит Әхмәҙиев «Тайнопись архетипов в романе Д. Юлтыя „Кровь“. Часть вторая» ] * [https://www.livelib.ru/book/1000721931-krov-roman-v-dvuh-knigah-daut-yultyj Переводчики: С. Сафиуллин (книга 1), Ю. Дудолкин (книга 2).] * [https://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3163 Һәр кем уҡырға тейешле 100 башҡорт китабы] [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] 05j8qomyvx7d6jklkk5ofvcz25iw8fz Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы 0 200168 1308482 1293417 2026-11-05T19:36:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308482 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы''' (12.04.1976) — ғалимә, филология фәндәре кандидаты, [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] (Бөрө филиалы) уҡытыусыһы<ref>[https://www.birsk.ru/node/287 УУНиТ Бирский филиал Каскинова Гульнур Нуримановна]</ref>. == Биографияһы == Гөлнур Нуриман ҡыҙы Ҡасҡынова [[1976 йыл]]дың [[12 апрель|12 апреленд]]ә [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаыһы]]ның [[Хәйбулла районы]]нда [[Әбүбәкер]] ауылында тыуған. Тыуған ауылы мәктәбендә уҡыған йылдарында ижад түңәрәгенең әүҙем ҡатнашыусыһы, уҡыусылавр өсөн баҫмалар ҙың — «Йәншишмә» гәзитенең, «Аманат» журналының «Йәш хәбәрсе»һе була. [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]нда уҡый. [[1998 йыл]]да Башҡорт дәүләт университетының [[Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты]]н тамамлай. [[2005 йыл]]дан бирле [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы<ref> [https://bashkizi.ru/ Һәҙиәле ғүмер. «Башҡортостан ҡыҙы» 19 Апрель 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422072907/https://bashkizi.ru/ |date=2026-04-22 }}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы [[2007 йыл]]да «Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә структур поэтика мәсьәләләре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ғилми йүнәлеше: Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә структур поэтика мәсьәләләре. Түбәндәге дисциплиналар буйынса белем бирә: — Әҙәбиәт теорияһы — Поэтика — Башҡорт әҙәбиәте тарихы — Художестволы тексҡа филологик анализ — Башҡорт әҙәбиәте теорияһы һәм уҡытыу методикаһы — Көнсығыш әҙәбиәте жанрҙары Һәҙиә Дәүләтшина ижады буйынса ғилми эҙләнеүҙәре менән танылды Гөлнур Ҡасҡынова. Яҙыусы Һәҙиә Дәүләтшина тураһында Мәҙинә Хәмиҙуллина төҙөгән «Һәҙиә Дәүләтшина тураһындағы иҫтәлектәр» китабы, филология фәндәре кандидаты Марат Минһажетдиновтың «Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады» монографияһы аша белә. {{начало цитаты}} 11-се класта башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында яҙған иншамды Һәҙиә Дәүләтшина менән диалог формаһында ҡорҙом. Һөҙөмтәлә хаҡлы беренсе урынды яулап, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына имтиханһыҙ ҡабул ителдем. Яҙыусы ижадын яҡшы белеүем киләсәккә юл асты, тип ышаныслы рәүештә әйтә алам{{конец цитаты}}. Һәҙиә Дәүләтшина эҙҙәрен һаҡлаған Бөрө ҡалаһында эш башлай ул. Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның музейын етәкләй<ref>[https://birsklib.com/ Взгляд в прошлое: экскурсия в Музей Хадии Давлетшиной. МБУК Межпоселенческая библиотечная cистема Бирского района. Официальный сайт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2026.]</ref>. «Ҡатындар» романында Гөлнур Яҡупованың тәбиғәтте оҫта тасуирлауының әһәмиәтен аныҡ һәм сағыу тел менән тәфсирләне<ref>[https://shonkar.com/articles/sh-khes/2023-10-21/ya-ty-yny-m-ge-h-ter-1-g-lnur-as-ynova-3487644 Яҡты һыны мәңге хәтерҙә. Гөлнур Ҡасҡынова. «Шоңҡар» журналы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260427221204/https://shonkar.com/articles/sh-khes/2023-10-21/ya-ty-yny-m-ge-h-ter-1-g-lnur-as-ynova-3487644 |date=2026-04-27 }}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == [[Башҡорт дәүләт университеты]] башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының «Шоңҡар» әҙәби-ижад берекмәһе старостаһы (1994—1998). Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы филология кафедраһы доценты, филология фәндәре кандидаты Гөлнур Ҡасҡынова төп хеҙмәте менән бер рәттән [[Бөрө башҡорттары ҡоролтайы]]ның башҡарма комитет рәйесе вазифаһын да башҡара. Йәмәғәтселекте йәлеп итерлек саралар: Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары [[Камалов Ринат Әлтәф улы|Ринат Камалов]] һәм [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы|Таңсулпан Ғарипова]] менән осрашыуҙар ойошторолдо. [[Айыҡ ауыл|«Айыҡ ауыл»]] проектына ярҙам күрһәттеләр. Йыл һайын [[Башҡорт теле көнө]]н, милли яҙыусыларҙың һәм шағирҙарҙың юбилейын билдәләйҙәр. [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылында «Йәнтөйәк» район-ара гәзите баҫыла. Бөрө битен ҡоролтай ағзаһы, филология фәндәре кандидаты Ғәлиә Ғәниева алып бара. Баҫма биттәрендә ҡоролтай эштәрен сағылдырыла. Йәй көндәре Бөрө ҡалаһы һәм Бөрө районы башҡорттары Ҡоролтайы йыйылыштары үткәрелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы (2023); * Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Почёт грамоталары (2010, 2015, 2024); * Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының Рәхмәт хаты (2021) — «Бөтә донъя — театр» халыҡ-ара театр һәм кино рецензиялары конкурсының дипломанттарын әҙерләгәне өсөн<ref>[https://ufaart.ru/ Итоги Международного конкурса театральных и кино-рецензий для обучающихся средних, средних профессиональных и высших учебных заведений, посвященного 200-летию со дня рождения Ф.М. Достоевского. Уфимский государственный институт искусств имени Загира Исмагилова. Официальный сайт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2026.]</ref>. == Ғаиләһе == Гөлнур Билалова, һеңлеләре Динә менән Милә белемде юғары баһалаған татыу ғаиләлә тәрбиәләнә. Улар барыһы ла тормрошта үҙ юлын тапҡан, ғаилә ҡорған. Гөлнур тормош иптәше Йылайыр районы егете менән ике балаға ғүмер биргән. Ҡыҙҙары уҡыуын тамамлап, эш башлаған. Улдары — мәктәп уҡыусыһы. == Библиография == * Вопросы структурной поэтики в современной башкирской поэзии Монография- Уфа: Гилем, 2007. — С. 144. * Хадия Давлетшина. Жизнь и творчество/ Сост. Г. Н. Каскинова. — Уфа: Китап, 2010г. — 160 с. * Хадия Давлетшина.- Мет. пособие/Сост. Г. Н. Каскинова. — Бирск: Бирск. гос.соц. — пед. акад., 2011. — 101 с. * Евразийские традиции в башкирской поэзии // Вестник Башкирского университета. 2006, 4. С. 87-88. * Хрустальный мост поэзии (на баш. яз) // Ядкар. 2006, 3. С. 32-36. * Поэтические циклы в башкирской поэзии (на баш. яз) // Башкирская духовная культура в древности и средневековья: проблемы изучения: * Материалы Всероссийской научной конференции. Уфа: РИЦ БашГУ, 2007. С. 307—309. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.birsk.ru/node/287 УУНиТ Бирский филиал Каскинова Гульнур Нуримановна] * [https://web.archive.org/web/20260422072907/https://bashkizi.ru/ Һәҙиәле ғүмер. «Башҡортостан ҡыҙы» 19 Апрель 2023] * [https://web.archive.org/web/20260427221204/https://shonkar.com/articles/sh-khes/2023-10-21/ya-ty-yny-m-ge-h-ter-1-g-lnur-as-ynova-3487644 Яҡты һыны мәңге хәтерҙә. Гөлнур Ҡасҡынова. «Шоңҡар» журналы] * [https://kurultai.ru/ru/page/rayonnye-i-gorodskie-kurultai-bashkir-respubliki-bashkortostan_15/ Районные и городские курултаи башкир Республики Башкортостан. Бирский Курултай башкир] * [https://web.archive.org/web/20260421033717/https://birskpress.ru/news/natsionalnye-proekty/2024-12-10/v-birske-zanimayutsya-sohraneniem-bashkirskogo-naslediya-4045059 Национальный проект. В Бирске занимаются сохранением башкирского наследия. 10 Декабря 2024] * [https://birsklib.com/ Взгляд в прошлое: экскурсия в Музей Хадии Давлетшиной. МБУК Межпоселенческая библиотечная cистема Бирского района. Официальный сайт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2026.] * [https://ufaart.ru/ Итоги Международного конкурса театральных и кино-рецензий для обучающихся средних, средних профессиональных и высших учебных заведений, посвященного 200-летию со дня рождения Ф.М. Достоевского. Уфимский государственный институт искусств имени Загира Исмагилова. Официальный сайт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2026.] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] kbpn7cn37prldb0grgg31wi8trn79xu Ҡояш бөркөлөүе 0 200169 1308519 1295186 2026-11-05T21:38:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1308519 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solarflare_hinode.png|мини|300x300пкс|Хиноде юлдашынан төшөрөлгән ҡояш бөркөлөүе. Ҡояш табының көньяҡ өлөшө янында ике тар, яҡты структура булып күренә.]] '''Ҡояш бөркөлөүе''' — [[Ҡояш]] атмосфераһында [[энергия]] (кинетик, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ) бүленеп сығыуҙың шартлау процесы. Бөркөлөү, нисек кенә булмаһын, ҡояш атмосфераһының бөтә ҡатламдарын: фотосфераны һәм ҡояш тажын ялмай. Ҡояш бөркөлөүе йыш ҡына, әммә һәр ваҡыт түгел, таж массаһын сығарыу менән оҙатыла. Ҡеүәтле ҡояш бөркөлөүе бүлеп сығарған энергия 6×10 <sup>25</sup> Дж-ға етә ала, был яҡынса Ҡояштың секунд эсендә бүлеп сығарған энергияһының яҡынса {{frac|1|6}} өлөшө, йәки тротил эквивалентында 160 миллиард мегатонна. Сағыштырыу өсөн, был яҡынса 1 миллион йыл эсендә бөтә донъяла электр энергияһын ҡулланыу күләме. Магнит ҡыры тәьҫирендә ҡояш плазмаһы ҡапыл ҡыҫыла, плазма жгуты йәки таҫма (оҙонлоғо тиҫтәләрсә йәки йөҙҙәрсә мең километрға етә ала) барлыҡҡа килә, был шартлауға килтерә. Был өлкәлә ҡояш плазмаһы яҡынса 10 миллион К температураға тиклем йылына ала. Ҡояш тажында хәрәкәт иткән һәм планета-ара киңлеккә 1000 км/с тиклем тиҙлек менән хәрәкәт иткән бүлеп сығарылған матдәләренең кинетик энергияһы арта. Электрондар, протондар һәм башҡа зарядлы киҫәксәләр ағымдары өҫтәмә энергия ала һәм һиҙелерлек тиҙләнә. Оптик, рентген, гамма һәм радио нурланышы көсәйә<ref>{{Книга|автор=Воронцов-Вельяминов Б.А., Е.К. Страут|заглавие=Астрономия базовый уровень 11 класс|ответственный=зав. редакцией И.Г. Власова|год=2014, с изм. 2018|издательство=Дрофа|страницы=141}}</ref> Бөркөлөү фотондары Ергә бөркөлөү башланғандан алып яҡынса 8,5 минуттан килеп етә; артабан бер нисә тиҫтә минут эсендә зарядлы киҫәксәләрҙең ҡеүәтле ағымдары Ергә килеп етә, ә ҡояш ялҡынынан килгән плазма болоттары беҙҙең планетаға ике-өс көндән һуң ғына килеп етә. == Тасуирламаһы == Ҡояш бөркөлөүенең импульсив фазаһы оҙайлылығы ғәҙәттә бер нисә минуттан артмай, ә был ваҡыт эсендә сығарылған энергия күләме миллиардлаған мегатонна тротил эквивалентына етә ала. Бөркөлөү энергияһын ғәҙәттә электромагнит тулҡындарының күренгән диапазонында түбәнге хромосфераның йылыныуын характерлаусы <sub id="mwJQ">Hα</sub> [[водород]]ының нурланыш һыҙығындағы балҡыш майҙанын был сығанаҡтың ҡеүәте менән бәйле сағыулығына ҡабатландығы буйынса билдәләйҙәр. Һуңғы йылдарҙа бер төрлө патруль үлсәүҙәргә нигеҙләнгән Ерҙең бер нисә яһалма юлдаштарында, айырыуса [[:ru:GOES|GOES]]<ref>{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&news_id=550 |title=Энциклопедия Солнца — Солнечные вспышки |access-date=2008-03-29 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401020728/http://www.tesis.lebedev.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&news_id=550 |url-status=live }}</ref>, үткәрелгән 0,5—10 кэВ энергия диапазонындағы (0,5—8 ангстрем тулҡын оҙонлоғондағы) йылы рентген шартлауы амплитудаһының классификацияһы киң ҡулланыла. Классификация [[1970 йыл|1970]] йылда Д. Бейкер тарафынан тәҡдим ителә һәм тәүҙә «Solrad» юлдаштары үлсәүҙәренә нигеҙләнә<ref>{{книга |год=1981 |заглавие=Solar flare magnetohydrodynamics |часть=Flare classification |страницы=51 |издательство=[[Taylor & Francis#Gordon & Breach|Gordon and Breach Science Publishers]] |ссылка=https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&lpg=PA51&dq=&pg=PA51 |isbn=0677055307 |автор=Priest, Eric Ronald |archive-date=2014-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412215440/https://books.google.com/books?id=u58OAAAAQAAJ&lpg=PA51&dq=&pg=PA51#v=onepage&q&f=false }}</ref>. Был классификация буйынса ҡояш ялҡынына балл — латин хәрефенән һәм унан һуң килгән индекстан торған билдә бирелә. Ялҡын өлгәшкән рентген нурланышының иң юғары интенсивлығының дәүмәленә бәйле хәреф А, В, С, М йәки Х булыуы мөмкин<ref>[http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html Классификация вспышек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927113011/http://resources.yesican-science.ca/trek/radiation/final/solar_flare_info.html |date=2011-09-27 }} {{ref|en}}</ref><ref group="Комм">Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения ({{nobr|1 нм}}) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.</ref>: {| class="wikitable" !Хәреф ! Интенсивлыҡ пигы (Вт/ <sup>м2</sup> ) |- | А | 10<sup>−7</sup> -нән кәмерәк. |- | Б | 1,0×10<sup>−7</sup>-нән 10<sup>−6</sup>-нә тиклем. |- | С | 1,0×10 <sup>−6</sup>-нән 10 <sup>−5</sup>-нә тиклем. |- | М | 1,0×10 <sup>−5</sup>-нән 10 <sup>−4</sup>-нә тиклем. |- | Х | 10<sup>−4</sup>-нән артыҡ. |} Индекс А, В, С, М хәрефтәре өсөн ялҡын интенсивлығының 1,0-ҙән 9,9-ға тиклемге ҡиммәтен күрһәтә. Шулай, [[2010 йыл]]дың [[12 февраль|12 февралендә]] M8.3 баллы Ҡояш бөркөлөүенә {{S|8,3×10<sup>−5</sup> Вт/м<sup>2</sup>}} интенсивлыҡ пигы ярашлы. 1976 йылдан алып теркәлгән (2010 йылға ҡарата)<ref>[http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html Самые мощные зарегистрированные солнечные вспышки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806042513/http://www.spaceweather.com/solarflares/topflares.html |date=2011-08-06 }} {{ref|en}}</ref>, [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[4 ноябрь|4 ноябрендә]] булған иң көслө бөркөлөүгә Х28 балы бирелгән. Шулай итеп, уның иң юғары нөктәһендә рентген нурланышының интенсивлығы {{S|28×10<sup>−4</sup> Вт/м<sup>2</sup>}} тәшкил иткән. Ҡояштың рентген нурланышын теркәү, ул тулыһынса [[Ер атмосфераһы|Ер атмосфераһы тарафынан]] йотолғанлыҡтан, Спутник-2 йыһан карабын тейешле ҡорамалдар менән тәүге тапҡыр осороуҙан башлап мөмкин булды<ref>{{Cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |title=Эксперимент на втором искусственном спутнике Земли (Спутник-2) |access-date=2011-04-26 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |url-status=live }}</ref>, шуға күрә ҡояш ялҡындарының рентген нурланышының интенсивлығы тураһында мәғлүмәттәр 1957 йылға тиклем юҡ. Тулҡындар оҙонлоғоноң төрлө диапазондарында үлсәүҙәр ялҡындарҙа төрлө процестарҙы сағылдыра. Шуға кңрә, ике ялҡын активлығы индексы араһындағы бәйләнеш статистик мәғәнәлә генә бар; айырым ваҡиғалар өсөн бер индекс юғары, икенсеһе түбән булыуы мөмкин, һәм киреһенсә. Ҡояш бөркөлөүе, ғәҙәттә, ҡапма-ҡаршы магнит полярлығындағы Ҡояш таптары үҙ-ара тәьҫир итешкән урындарҙа, йәки анығыраҡ әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ полярлыҡтағы өлкәләрҙе айырып торған нейтраль магнит ҡыры һыҙығы янында барлыҡҡа килә. Ҡояш ялҡындарының йышлығы һәм ҡеүәте 11 йыллыҡ ҡояш циклы фазаһына бәйле. == Эҙемтәләре == Ҡояш бөркөлөүҙәренең практик ҡулланылышы бар. Мәҫәлән, һирәк атмосфералы йәки атмосфераһы булмаған күк есеменең өҫтөндәге элементтар составын өйрәнеүҙә ҡулланыла, шулай уҡ йыһан караптары бортында ҡуйылған рентген флуоресценция спектрометрҙары өсөн рентген нурҙарын ҡуҙғытыусы булып торалар. Ялҡындарҙың ҡаты ультрафиолет һәм рентген нурланышы ионосфераның барлыҡҡа килеүе өсөн яуаплы төп фактор булып тора, ул шулай уҡ өҫкө атмосфераның үҙенсәлектәрен һиҙелерлек үҙгәртергә һәләтле: уның тығыҙлығы һиҙелерлек арта, был Ерҙең яһалма юлдашының орбита бейеклегенең тиҙ кәмеүенә килтерә. Ҡояш бөркөлөүҙәре ваҡытында зарядлы киҫәксәләрҙең көслө ағымдары йыш ҡына юлдаштарға зыян яһай һәм аварияларға килтерә<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}</ref> <ref>{{Cite web|url=title=subtitle=2017-09-07|title=access-date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|url-status=live}}</ref>. Ҡояш бөркөлөүе ваҡытында башлыса КМОП элементтары булған заманса электроникаға зыян килтереүҙең ихтималлығы ТТЛ-ға ҡарағанда юғарыраҡ, сөнки етешһеҙлек тыуҙырыусы киҫәксәләрҙең сик энергияһы түбәнерәк. Бындай киҫәксәләр йыһан караптарының ҡояш батареяларына ла ҙур зыян килтерәләр<ref>{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=16552819|автор=С. И. Болдырев, Иванов-Холодный Г.с., О. П. Коломийцев, А. И. Осин|заглавие=Влияние Солнечной Активности На Вариации Плотности Верхней Атмосферы Земли|год=2011|язык=ru|издание=Геомагнетизм И Аэрономия|том=51|выпуск=4|issn=0016-7940}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20170907/1501973300.html|title=Мощная вспышка на Солнце может повлиять на работу спутников, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2017-09-07|access-date=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029215412/https://ria.ru/20170907/1501973300.html|url-status=live}}</ref>. Бөркөлөү ваҡытында һирпелгән плазма болоттары геомагнит дауылдарының барлыҡҡа килеүенә килтерә, улар техникаға һәм биологик объекттарға билдәле бер йоғонто яһай. == Күҙаллау == Хәҙерге ҡояш бөркөлөүҙәрен күҙаллау Ҡояштың магнит ҡырҙарын анализлауға нигеҙләнгән. Әммә Ҡояштың магнит төҙөлөшө шул тиклем тотороҡһоҙ, хатта бөркөлөүҙе бер аҙна алдан да күҙаллау әлеге ваҡытта мөмкин түгел. НАСА бик ҡыҫҡа ваҡытлы күҙаллауҙар бирә, 1 көндән 3 көнгә тиклем: тыныс көндәрҙә көслө бөркөлөү ихтималлығы, ғәҙәттә, 1–5% диапазонында күрһәтелә, ә әүҙем осорҙа ул 30–40%-ҡа тиклем генә арта<ref>{{статья|автор=Богачёв С. А., Кириченко А. С.|заглавие=Солнечные вспышки|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2013|том=|номер=5|страницы=3—15|doi=|issn=0044-3948}}</ref>. == Теркәлгән иң көслө ҡояш бөркөлөүҙәре == Рентген диапазонында ҡояш бөркөлөүе ҡеүәтен үлсәүҙәр 1975 йылдан алып GOES юлдаштары ярҙамында үткәрелә. Түбәндәге таблицала 1975 йылдан алып был юлдаштарҙан алынған мәғлүмәттәргә ярашлы иң көслө 30 бөркөлөү күрһәтелгән<ref>{{Cite web |url=https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |title=Solar Flares: Solar X-ray Flares from the GOES satellite 1975 to present and from the SOLRAD satellite 1968—1974 |access-date=2017-09-07 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701110258/https://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarflares.html |url-status=live }}</ref>. {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" !Дата !Ҡеүәте, Х !Иҫкәрмә |- |04.11.2003 |28,0 |Ҡояш активлығының 23-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү |- |02.04.2001 |20,0 | |- |16.08.1989 |20,0 |Ҡояш активлығының 22-сө циклындағы иң көслө бөркөлөү |- |28.10.2003 |17,2 |«Хэллоуин» бөркөлөүе |- |07.09.2005 |17,0 | |- |06.03.1989 |15,0 | |- |11.07.1978 |15,0 |Ҡояш активлығының 21-се циклындағы иң көслө бөркөлөү |- |15.04.2001 |14,4 | |- |19.10.1989 |13,0 | |- |24.04.1984 |13,0 | |- |15.12.1982 |12,9 | |- |15.06.1991 |12,0 | |- |11.06.1991 |12,0 | |- |06.06.1991 |12,0 | |- |04.06.1991 |12,0 | |- |01.06.1991 |12,0 | |- |06.06.1982 |12,0 | |- |20.05.1984 |10,1 | |- |17.12.1982 |10,1 | |- |29.10.2003 |10,0 | |- |09.06.1991 |10,0 | |- |25.01.1991 |10,0 | |- |29.09.1989 |<span style="display:none">0</span>9,8 | |- |09.07.1982 |<span style="display:none">0</span>9,8 | |- |06.11.1997 |<span style="display:none">0</span>9,4 | |- |22.03.1991 |<span style="display:none">0</span>9,4 | |- |06.09.2017 |<span style="display:none">0</span>9,3 |Ҡояш активлығының 24-се циклындағы иң көслө бөркөлөү (тап 2673 төркөмөнән)<ref>{{Cite web |url=https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&d=6&y=2017 |title=Тесис — 6 сентября 2017 года |access-date=2020-07-06 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201646/https://tesis.lebedev.ru/en/sun_flares.html?m=9&d=6&y=2017 |url-status=live }}</ref> |- |24.05.1990 |<span style="display:none">0</span>9,3 | |- |05.12.2006 |<span style="display:none">0</span>9,0 | |- |02.11.1992 |<span style="display:none">0</span>9,0 | |- |14.05.2024 |<span style="display:none">0</span>8,7 |Мәскәү ваҡыты менән 19:51 сәғәттә рентген нурҙары диапазонында тап 3664 төркөмөндә (S18W89) 16 минутҡа һуҙылған бөркөлөү күҙәтелгән<ref>{{Cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|website=nauka.tass.ru|access-date=2024-05-14|title="На Солнце произошла одна из мощнейших вспышек с 2017 года"|archive-date=2024-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240514183804/https://nauka.tass.ru/nauka/20797697|url-status=live}}</ref>. |} Ҙур ҡояш дауылдары (Мияке ваҡиғалары) беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, 774—775 һәм 993-994 йылдарҙа була<ref>{{статья |заглавие= Multiradionuclide evidence for an extreme solar proton event around 2,610 B.P. (∼660 BC) |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |том= 116 |номер=13 |страницы= 5961—5966 |doi= 10.1073/pnas.1815725116 |pmid= 30858311 |pmc= 6442557 |bibcode= 2019PNAS..116.5961O |ref= O'Hare |язык=en |тип=journal |автор= O'Hare, Paschal et al. |год= 2019 }}</ref><ref>{{статья |заглавие= The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |издание= [[The Astrophysical Journal]] |том= 884 |страницы= L18 |doi= 10.3847/2041-8213/ab42e4 |ссылка= https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&item_id=52542&item_no=1&attribute_id=17&file_no=1 |bibcode= 2019ApJ...884L..18H |ref= Hayakawa |язык= en |тип= journal |автор= Hayakawa, Hisashi et al. |год= 2019 |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2020-06-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200612161054/https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&item_id=52542&item_no=1&attribute_id=17&file_no=1 }}</ref>. == Комментарийҙар == <references group="Комм" responsive="1"></references> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.astronet.ru/db/msg/1190782 Физика космоса. Маленькая энциклопедия, М.: Советская Энциклопедия, 1986] * [https://web.archive.org/web/20140918031635/http://www.kosmofizika.ru/spravka/s_flare.htm Солнечные вспышки] * [https://web.archive.org/web/20110317030314/http://www.swpc.noaa.gov/rt_plots/xray_5m.html Данные о рентгеновском излучении Солнца со спутников GOES (NOAA)] * [https://xras.ru/sun_flares.html Солнечные вспышки онлайн] * [http://www.gorchilin.com/sun/ Солнечные вспышки онлайн на интерактивных графиках] * [https://xras.ru/sun_vocabulary.html?topic=6&news_id=550 Солнечные вспышки в энциклопедии Солнца] [[Категория:Ҡояш активлығы|Ҡояш бөркөлөүе]] [[Категория:Астрономия]] 3ietdm77wfdice4u0vw3rpngmh9rhtz Яушев Ғәбделвәли Әхмәтйән улы 0 200715 1308380 1299450 2026-11-05T13:12:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308380 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев''' [[12 март|(12 март]], [[1840 йыл]], [[:ru:Троицк (Челябинская область)|Троицк ҡалаһы]] — [[13 сентябрь]], [[1906 йыл]], шул уҡ йыл) — [[Татарҙар|эшҡыуар]], йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, Яушевтар сауҙагәрҙәре династияһы вәкиле. Ғәбделвәли Әхмәтйән улы [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында беренсе гильдия сауҙагәре Әхмәтжан Яушев ғаиләһендә тыуа.<ref name=staranijami>{{Cite web |url=http://troitsk74.ru/history/trail/pains/ |title=Стараниями Абдулвали |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413222813/http://troitsk74.ru/history/trail/pains/ |url-status=live }}</ref> 1875 йылда әтиһе үлгәндән һуң, Әбделвәли Яушев, сабыйҙары Мөхәммәтсадиҡ, Мөхәммәтшәриф һәм Муллағәли менән бергә, ғаилә бизнесын үҙ ҡулдарына ала һәм ғаилә предприятиеларын "Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев һәм уның сабыйҙары фирмаһы аҫтындағы сауҙа йорто"на берләштерәләр.<ref>Габдулбари Баттал. Абдулвали Яушев // Издатели: сыновья Абдулвали — Мухаметгали, Муллаахмет и Абдулгазиз Яушевы. Типография газеты «Вакыт» в Оренбурге, 1912 г.</ref> == Эшҡыуарлыҡ == === Сауҙа === Яушевтар фирмаһы төрлө ауыл хужалығы һәм сәнәғәт тауарҙары (йөн, тире, күн, иген, он, сәй һәм шәкәр, шулай уҡ сәнәғәт тауарҙары, тәмәке, аҙыҡ-түлек һәм башҡа тауарҙар) менән сауҙа иткән. Сауҙа уның киң селтәре аша үткәрелгән 20-нән ашыу күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу магазиндарында, шулай уҡ [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] иң эре йәрминкәләрендә, шул иҫәптән Түбәнге Новгород һәм Ирбит йәрминкәләрендә. 1895 йылда туҡыма һатыуҙан ғына ағалы-ҡустылы Яушевтарҙың сауҙа йортоноң әйләнеше 4,3 млн һум тәшкил итә. Шуның 1,5 миллион һумы [[Ташкент]] филиалынан килгән.<ref name=historybiz>{{Cite web |url=http://historybiz.ru/yaushev-abdulvali-ahmetzhanovich.html |title=100 великих предпринимателей России" " Номинанты " Яушев Абдулвали Ахметжанович |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602103126/http://historybiz.ru/yaushev-abdulvali-ahmetzhanovich.html |url-status=live }}</ref> === Үҙ производствоһы === [[Файл:Latif_Yaushev_House_1.jpg|мини|Троицкийҙа Ғәбделвәли Яушев үҙенең бер ҡатынына һалған йорт]] Тауарҙың бер өлөшөн Яушевтар үҙҙәренең сәнәғәт предприятиеларында етештергән. Улар атаһынан [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] тире һәм һабын заводын мираҫ итеп ала. Яушевтар шулай уҡ [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] бәләкәй генә мал һуйыу цехы һәм май заводы, сәй ҡаплау заводы һатып ала, Семиречье районының Троицкиҙа һәм Токмаҡта йөн йыуыу заводтары аса. [[1891 йыл]]да Яушевтар Троицкийҙа ҙур пар тирмәне төҙөй, ә [[1893 йыл]]да Троицкий районының Ключевская ауылы янында тағы бер ун тирмән төҙөй, ул күн эшкәртеү заводын дубиль матдәләр менән тәьмин итә һәм иген тартыу өсөн шәхси заказдарҙы үтәй.<ref name=historybiz/> Эшҡыуарҙар Урта Азияла ауыл хужалығы эшкәртеүен дә үҫтергән. Улар [[Ташкент]] тирәһендә мамыҡ плантациялары төҙөй, [[1888 йыл]]да Ташкент районының Әлимкент ҡалаһында һәм Кинсәйҙә, Калес тимер юл вокзалы янында мамыҡ эшкәрткән заводтар төҙөй.<ref name=historybiz/> === XIX быуат аҙағында Яушев фирмаһының географияһы === [[Файл:Здание_мечети_(Троицк).JPG|мини|Ғәбделвәли Яушев аҡсаһына 1894—1895 йылдарҙа төҙөлгән Троицк ҡалаһының алтынсы собор мәсете]] * Троицк (штаб-фатиры) Бүлектәр: * [[Силәбе|Чиләбе]] * Оренбург губернасының Кочкар бистәсе * [[Ҡостанай|Костанай,]] Тургай өлкәсе * [[Ташкент]](Сырдарья өлкәсе) * Тараз * Тукмак Семиречье өлкәсе * Казах даласының даими ярминкәләр була торган җиде торак пунктында (Звериноголов, Карачел, Николаев, Тукман, Тургай, Усть-Уй, Чөмләк) һәм Кытай шәһәре [[Ҡолжа|Голҗада]] уңышлы эшли. Вәкиллектәр: * [[Мәскәү]] * [[Варшава]] == Хәйриә һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге == Ғәбделвәли күренекле меценат була һәм ағалары менән берлектә Рәсәй империяһындағы төрки халыҡтар араһында әҙәбиәт сығарыуға, мәсеттәр төҙөүгә, мәғарифты үҫтереүгә, модернизацияға булышлыҡ итә. [[Файл:Туркестан.jpg|справа|мини|Ходжа Әхмәт Йәсәүи ҡәбере [[1899 йыл]]да Яушев фирмаһы аҡсаһына тергеҙелә]] [[1893 йыл]]да ул [[Санкт-Петербург]]та «Мишҡәт әл-мәсәбих» (Яҡтыртыу урыны) хәҙистәр йыйынтығын мең дана баҫтырыу өсөн 6000 һум бүләк итә. Ғәбделвәли Яушев һәм уның ағалары Ислам [[Йәдитселек|джадиды]] ижтимағи-сәйәси хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]] һәм башҡа дини һәм донъяуи эшмәкәрҙәр менән бергә ағалы-ҡустылы Яушевтар Көньяҡ Уралда мосолман мәғариф системаһын үҙгәртеп ҡороуҙы башлап ебәреүселәр һәм төп бағыусылар иҫәбендә була. Улар Троицк, [[Верхнеурал]]ьск, [[Ҡостанай|Костанай]], [[Троицк өйәҙе|Троицк]] һәм [[Силәбе өйәҙе|Челябинск өлкәләрендәге]] Жадид (яңы ысул) мәктәптәрен финанслай<ref name="historybiz" />. [[1885 йыл]]дан Троица [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] рус класының почетлы кураторы булып эшләй, бының өсөн миҙал менән бүләкләнә. [[1901 йыл]]да был класс ағалы-ҡустылы Яушевтар үтенесе буйынса Троица ике класлы урыҫ-татар мәктәбенә үҙгәртелә.<ref name=historybiz/> 1896 йылда Троицктың Икенсе мәсете попечителдәре булараҡ Яушевтар «Мөхәммәҙиә» биҫтә мәҙрәсәһен реформалай һәм бағыусылыҡ итә, уны Уралдағы иң яҡшы мосолман белем биреүҙең береһенә әйләндерә. [[1898 йыл]]да Яушевтар Троица мосолман хәйриә йәмғиәтен ойоштороу инициаторҙары иҫәбенә инә. [[1901 йыл|1901 йылдан алып]] үлеменә тиклем был ойошманың рәйесе булып Абдулвәли Яушев эшләй.<ref>А. Хабутдинов. Институты российского мусульманского сообщества в Волго-Уральском регионе — Марджани, 2013</ref> 1905 йылда ул Түбәнге Новгородта үткән Россия мөсөлмандар Беренсе съездында катнашучыларның һәм иғәнәселәрҙең береһе була һәм Россияла беренсе мосолман сәйәси партияһы «Иттифаҡ әл-Мөслимин» сәғәтте ойоштороусыларҙың береһе була. Бынан тыш, [[1888 йыл|1888-1906 йылдарҙа]] [[1906 йыл|Троицк]] ҡала думаһы ағзаһы була. [[1895 йыл]]да мөфтөй [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Мөхәмәтжар Солтанов]] һәм Ахун Әхмәтхажи Рахманҡолов менән бергә [[Ҡышҡы һарай|Ҡышҡы һарайҙа]] батша [[Николай II]] тәхеткә ултырыуы менән ҡотлау өсөн ҡабул итәләр. Делегация императрицаға 10 мең һумлыҡ йөн тун бүләк итте. [[Файл:Abdulvali_Yaushev_tomb.jpg|мини|Троицк ҡалаһының Иҫке мосолман зыяратында Ғәбделвәли Яушев ҡәбере]] Ғәбделвәли Яушев Троицк ҡалаһының Иҫке Мосолман зыяратында ерләнгән. == Ғәиләһе == Ул вафат булғандан һуң, ағаһы Муллағәли ғаилә фирмаһын үҙ ҡулына ала һәм [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Яушев предприятиелары национализацияланғанға тиклем Яушев фирмаһына етәкселек итә.Әбделвәли Яушев бер нисә тапҡыр өйләнгән, революцияға тиклем уның ҡатындарының береһе Ҡостанай ҡыҙҙар гимназияһы мөдире булған.{{нет АИ|31|05|2026}} * Ҡыҙҙарының береһе [[Аитова Фәтихә Ғәбделвәли ҡыҙы|Фатиха Айытова]] — йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, [[Ҡазан]]да беренсе татар ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына нигеҙ һалыусы. * Улдарының береһе сауҙагәр һәм [[Мәскәү йәмиғ мәсете|Мәскәү собор мәсетенә]] нигеҙ һалыусы Сәлих Эрзиндың ҡыҙына өйләнгән. * Уның ике улы ағалы-ҡустылы Рәмеевтарҙың Оренбургтан килгән ҡыҙҙарына өйләнә: [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы|Закир Рәмеевтың]] ҡыҙы Рауза һәм Шакир Рәмеевтың ҡыҙы Фатима.<ref>{{Cite web |url=http://idmedina.ru/books/regions/?3878 |title=Первый съезд мусульман России (к 100-летию проведения)-I Всероссийский съезд мусульман России и его решения |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809021122/http://idmedina.ru/books/regions/?3878 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://idmedina.ru/books/regions/?3880 |title=Участники I Всероссийского съезда мусульман России: краткие биографические сведения |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808223023/http://idmedina.ru/books/regions/?3880 |url-status=live }}</ref> Уларҙың тоҡомдарының ҡайһы берҙәре Совет власы осоронда репрессияға эләгә.<ref name=vatandash>[https://vatandash.ru/articles/istoriya/2022-07-25/deti-bratiev-rameevyh-2884686 Фарида Каипова, Альбина Ярмуллина. Дети братьев Рамеевых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220811153312/https://vatandash.ru/articles/istoriya/2022-07-25/deti-bratiev-rameevyh-2884686 |date=2022-08-11 }} - [[Ватандаш]], 25.07.2022</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Яушевтар|Яушевтар ғаиләһе]] * [[Йәдитселек]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://protatarstan.ru/news/vechnoe-tat/tobak-aidamannary-gabdelvali-iausev Төбәк әйдәманнары: Габделвәли Яушев] * [https://ft.antat.ru/uploads/110155847fb04997b3-Загидуллин_И_статья.pdf Г. Баттал «Габделвәли Яушев турында»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:1849 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1906 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Ташкент]] [[Категория:Йәдитселек]] [[Категория:Троицкиҙа тыуғандар]] [[Категория:1840 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 мартта тыуғандар]] siuv6s0qvg04z7zp46eskb8jvhxttf6 Ҡалып:Potd/2026-11-06 10 201634 1308452 2026-11-05T17:45:59Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Common wombat (Vombatus ursinus tasmaniensis) juvenile Maria Island.jpg 1308452 wikitext text/x-wiki Common wombat (Vombatus ursinus tasmaniensis) juvenile Maria Island.jpg 28lypojmduk6hexg3u5sdtmautcqws3 Суат Косиф 0 201635 1308481 2026-11-05T19:34:04Z Emirstrick 49383 яңы мәҡәлә 1308481 wikitext text/x-wiki '''Суат Косиф''' — мотоцикл спорты буйынса төрөк уҙышсыһы. Пист ярыштарында, шул иҫәптән F110 класында сығыш яһай, халыҡ-ара ярыштарҙа Төркиәне вәкиллек итә. == Карьераһы == Косиф мотоциклда бәләкәй саҡтан йөрөй.<ref name="ml">[https://www.milliyet.com.tr/amp/cadde/kisa-kisa-cadde-6853612 Ҡыҫҡа-ҡыҫҡа арба] — Milliyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> Төркиәлә Измир ҡалаһының Өлкө трассаһында ярышҡандан һуң сит ил трассаларында сығыш яһай башлай. Беренсе ярышына 2015 йылда Грецияла сыға һәм 1000 A төркөмөндә кубок яулай.<ref name="tk">[https://www.takvim.com.tr/spor/2022/11/03/jorge-jesus-aciklamalarda-bulundu-rennes-sansli-spor-haberleri/6 Суат Косиф өсөн Белгиянан тәҡдим] — Takvim, 2022 йылдың 3 ноябре</ref> Артабанғы йылдарҙа Грецияның Серрес, Румынияның Бухарест трассаларында, шулай уҡ Словакия һәм Хорватияла үткән ярыштарҙа ҡатнаша һәм һөҙөмтәләргә өлгәшә.<ref name="sb">[https://m.sabah.com.tr/magazin/2022/10/23/hazirliklara-tam-gaz-devam Әҙерлек тулы тиҙлектә дауам итә] — Sabah, 2022 йылдың 23 октябре</ref> 2019 йылда Серрес трассаһындағы ярыштарҙан фотоһүрәт Викимедиа Коммонсла һаҡлана.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Suat_Kosif_at_Serres_Circuit_Greece_2019.jpg Суат Косиф, Серрес трассаһы, 2019] — Wikimedia Commons</ref> == 2022 миҙгеле == 2022 йылдың октябрендә матбуғатта Косифтың Чехия һәм Италияла үтәсәк ярыштарға әҙерләнеүе хаҡында яҙыла. Шул уҡ хәбәрҙәрҙә уның Бельгияның Yamaha командаһына күсеү өсөн тәҡдим алғаны ла билдәләнә.<ref name="yb">[https://gazetebirlik.com/haber/suat-kosif-cek-cumhuriyeti-ve-italyada-yarisacak Суат Косиф Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Yeni Birlik, 2022 йылдың 20 октябре</ref><ref name="hr">[https://www.hurriyet.com.tr/galeri-istanbulun-en-uzun-sureli-muzik-festivali-42151180/12 Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Hürriyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> == Танылыуы == Косифтың исеме Төркиә мотоцикл федерацияһы белдереүҙәрендә федерация составында үҫкән һәм халыҡ-ара ареналарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар араһында телгә алына.<ref name="oc">[https://www.oncevatan.com.tr/spor/suat-kosif-ulkemizi-motor-sporlarinda-basari-ile-temsil-ediyor-h191224.html Суат Косиф илебеҙҙе мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Öncə Vətən</ref><ref name="hb">[https://www.haberler.com/spor/suat-kosif-turkiye-yi-motor-sporlarinda-basari-15335590-haberi/ Суат Косиф Төркиәне мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Haberler.com</ref> Федерацияның Балҡан ярыштары тураһындағы отчетында уның F110 класында өсөнсө урынды алғаны күрһәтелгән.<ref name="tmf">[https://www.tmf.org.tr/Haberler/Sporcularimiz-Balkan-da-Kupalari-Paylasti/ Беҙҙең спортсылар Балҡанда кубоктар бүлә] — Төркиә мотоцикл федерацияһы</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kosif.com.tr Рәсми сайты] [[Категория:Төрөк мотоуҙышсылары]] [[Категория:Йәшәүсе кешеләр]] 4ct2r8bmq8iqxdkrr37yyzpagt4zpa8 1308485 1308481 2026-11-05T19:41:04Z Emirstrick 49383 мәғлүмәт йәшниге өҫтәлде 1308485 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! Тыуған датаһы | 15 май 1990 |- ! Гражданлығы | Төркиә |- ! Спорт төрө | мотоцикл спорты |} '''Суат Косиф''' — мотоцикл спорты буйынса төрөк уҙышсыһы. Пист ярыштарында, шул иҫәптән F110 класында сығыш яһай, халыҡ-ара ярыштарҙа Төркиәне вәкиллек итә. == Карьераһы == Косиф мотоциклда бәләкәй саҡтан йөрөй.<ref name="ml">[https://www.milliyet.com.tr/amp/cadde/kisa-kisa-cadde-6853612 Ҡыҫҡа-ҡыҫҡа арба] — Milliyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> Төркиәлә Измир ҡалаһының Өлкө трассаһында ярышҡандан һуң сит ил трассаларында сығыш яһай башлай. Беренсе ярышына 2015 йылда Грецияла сыға һәм 1000 A төркөмөндә кубок яулай.<ref name="tk">[https://www.takvim.com.tr/spor/2022/11/03/jorge-jesus-aciklamalarda-bulundu-rennes-sansli-spor-haberleri/6 Суат Косиф өсөн Белгиянан тәҡдим] — Takvim, 2022 йылдың 3 ноябре</ref> Артабанғы йылдарҙа Грецияның Серрес, Румынияның Бухарест трассаларында, шулай уҡ Словакия һәм Хорватияла үткән ярыштарҙа ҡатнаша һәм һөҙөмтәләргә өлгәшә.<ref name="sb">[https://m.sabah.com.tr/magazin/2022/10/23/hazirliklara-tam-gaz-devam Әҙерлек тулы тиҙлектә дауам итә] — Sabah, 2022 йылдың 23 октябре</ref> 2019 йылда Серрес трассаһындағы ярыштарҙан фотоһүрәт Викимедиа Коммонсла һаҡлана.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Suat_Kosif_at_Serres_Circuit_Greece_2019.jpg Суат Косиф, Серрес трассаһы, 2019] — Wikimedia Commons</ref> == 2022 миҙгеле == 2022 йылдың октябрендә матбуғатта Косифтың Чехия һәм Италияла үтәсәк ярыштарға әҙерләнеүе хаҡында яҙыла. Шул уҡ хәбәрҙәрҙә уның Бельгияның Yamaha командаһына күсеү өсөн тәҡдим алғаны ла билдәләнә.<ref name="yb">[https://gazetebirlik.com/haber/suat-kosif-cek-cumhuriyeti-ve-italyada-yarisacak Суат Косиф Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Yeni Birlik, 2022 йылдың 20 октябре</ref><ref name="hr">[https://www.hurriyet.com.tr/galeri-istanbulun-en-uzun-sureli-muzik-festivali-42151180/12 Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Hürriyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> == Танылыуы == Косифтың исеме Төркиә мотоцикл федерацияһы белдереүҙәрендә федерация составында үҫкән һәм халыҡ-ара ареналарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар араһында телгә алына.<ref name="oc">[https://www.oncevatan.com.tr/spor/suat-kosif-ulkemizi-motor-sporlarinda-basari-ile-temsil-ediyor-h191224.html Суат Косиф илебеҙҙе мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Öncə Vətən</ref><ref name="hb">[https://www.haberler.com/spor/suat-kosif-turkiye-yi-motor-sporlarinda-basari-15335590-haberi/ Суат Косиф Төркиәне мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Haberler.com</ref> Федерацияның Балҡан ярыштары тураһындағы отчетында уның F110 класында өсөнсө урынды алғаны күрһәтелгән.<ref name="tmf">[https://www.tmf.org.tr/Haberler/Sporcularimiz-Balkan-da-Kupalari-Paylasti/ Беҙҙең спортсылар Балҡанда кубоктар бүлә] — Төркиә мотоцикл федерацияһы</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kosif.com.tr Рәсми сайты] [[Категория:Төрөк мотоуҙышсылары]] [[Категория:Йәшәүсе кешеләр]] 3ztz6r3ufg2rrpxtlci2nwtbzsaga8l 1308486 1308485 2026-11-05T19:41:46Z Emirstrick 49383 тыуған йыл категорияһы 1308486 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! Тыуған датаһы | 15 май 1990 |- ! Гражданлығы | Төркиә |- ! Спорт төрө | мотоцикл спорты |} '''Суат Косиф''' — мотоцикл спорты буйынса төрөк уҙышсыһы. Пист ярыштарында, шул иҫәптән F110 класында сығыш яһай, халыҡ-ара ярыштарҙа Төркиәне вәкиллек итә. == Карьераһы == Косиф мотоциклда бәләкәй саҡтан йөрөй.<ref name="ml">[https://www.milliyet.com.tr/amp/cadde/kisa-kisa-cadde-6853612 Ҡыҫҡа-ҡыҫҡа арба] — Milliyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> Төркиәлә Измир ҡалаһының Өлкө трассаһында ярышҡандан һуң сит ил трассаларында сығыш яһай башлай. Беренсе ярышына 2015 йылда Грецияла сыға һәм 1000 A төркөмөндә кубок яулай.<ref name="tk">[https://www.takvim.com.tr/spor/2022/11/03/jorge-jesus-aciklamalarda-bulundu-rennes-sansli-spor-haberleri/6 Суат Косиф өсөн Белгиянан тәҡдим] — Takvim, 2022 йылдың 3 ноябре</ref> Артабанғы йылдарҙа Грецияның Серрес, Румынияның Бухарест трассаларында, шулай уҡ Словакия һәм Хорватияла үткән ярыштарҙа ҡатнаша һәм һөҙөмтәләргә өлгәшә.<ref name="sb">[https://m.sabah.com.tr/magazin/2022/10/23/hazirliklara-tam-gaz-devam Әҙерлек тулы тиҙлектә дауам итә] — Sabah, 2022 йылдың 23 октябре</ref> 2019 йылда Серрес трассаһындағы ярыштарҙан фотоһүрәт Викимедиа Коммонсла һаҡлана.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Suat_Kosif_at_Serres_Circuit_Greece_2019.jpg Суат Косиф, Серрес трассаһы, 2019] — Wikimedia Commons</ref> == 2022 миҙгеле == 2022 йылдың октябрендә матбуғатта Косифтың Чехия һәм Италияла үтәсәк ярыштарға әҙерләнеүе хаҡында яҙыла. Шул уҡ хәбәрҙәрҙә уның Бельгияның Yamaha командаһына күсеү өсөн тәҡдим алғаны ла билдәләнә.<ref name="yb">[https://gazetebirlik.com/haber/suat-kosif-cek-cumhuriyeti-ve-italyada-yarisacak Суат Косиф Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Yeni Birlik, 2022 йылдың 20 октябре</ref><ref name="hr">[https://www.hurriyet.com.tr/galeri-istanbulun-en-uzun-sureli-muzik-festivali-42151180/12 Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Hürriyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> == Танылыуы == Косифтың исеме Төркиә мотоцикл федерацияһы белдереүҙәрендә федерация составында үҫкән һәм халыҡ-ара ареналарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар араһында телгә алына.<ref name="oc">[https://www.oncevatan.com.tr/spor/suat-kosif-ulkemizi-motor-sporlarinda-basari-ile-temsil-ediyor-h191224.html Суат Косиф илебеҙҙе мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Öncə Vətən</ref><ref name="hb">[https://www.haberler.com/spor/suat-kosif-turkiye-yi-motor-sporlarinda-basari-15335590-haberi/ Суат Косиф Төркиәне мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Haberler.com</ref> Федерацияның Балҡан ярыштары тураһындағы отчетында уның F110 класында өсөнсө урынды алғаны күрһәтелгән.<ref name="tmf">[https://www.tmf.org.tr/Haberler/Sporcularimiz-Balkan-da-Kupalari-Paylasti/ Беҙҙең спортсылар Балҡанда кубоктар бүлә] — Төркиә мотоцикл федерацияһы</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kosif.com.tr Рәсми сайты] [[Категория:Төрөк мотоуҙышсылары]] [[Категория:Йәшәүсе кешеләр]] [[Категория:1990 йылда тыуғандар]] 8t1jz3nwfueijemwj5k82s2inmfmzjc 1308490 1308486 2026-11-05T19:50:25Z Emirstrick 49383 өҫтәлде 1308490 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! Тыуған датаһы | 15 май 1990 |- ! Гражданлығы | Төркиә |- ! Спорт төрө | мотоцикл спорты |} '''Суат Косиф''' — мотоцикл спорты буйынса төрөк уҙышсыһы. Пист ярыштарында, шул иҫәптән F110 класында сығыш яһай, халыҡ-ара ярыштарҙа Төркиәне вәкиллек итә. == Карьераһы == Косиф мотоциклда бәләкәй саҡтан йөрөй.<ref name="ml">[https://www.milliyet.com.tr/amp/cadde/kisa-kisa-cadde-6853612 Ҡыҫҡа-ҡыҫҡа арба] — Milliyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> Төркиәлә Измир ҡалаһының Өлкө трассаһында ярышҡандан һуң сит ил трассаларында сығыш яһай башлай. Беренсе ярышына 2015 йылда Грецияла сыға һәм 1000 A төркөмөндә кубок яулай.<ref name="tk">[https://www.takvim.com.tr/spor/2022/11/03/jorge-jesus-aciklamalarda-bulundu-rennes-sansli-spor-haberleri/6 Суат Косиф өсөн Белгиянан тәҡдим] — Takvim, 2022 йылдың 3 ноябре</ref> Артабанғы йылдарҙа Грецияның Серрес, Румынияның Бухарест трассаларында, шулай уҡ Словакия һәм Хорватияла үткән ярыштарҙа ҡатнаша һәм һөҙөмтәләргә өлгәшә.<ref name="sb">[https://m.sabah.com.tr/magazin/2022/10/23/hazirliklara-tam-gaz-devam Әҙерлек тулы тиҙлектә дауам итә] — Sabah, 2022 йылдың 23 октябре</ref> 2019 йылда Серрес трассаһындағы ярыштарҙан фотоһүрәт Викимедиа Коммонсла һаҡлана.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Suat_Kosif_at_Serres_Circuit_Greece_2019.jpg Суат Косиф, Серрес трассаһы, 2019] — Wikimedia Commons</ref> == 2022 миҙгеле == 2022 йылдың октябрендә матбуғатта Косифтың Чехия һәм Италияла үтәсәк ярыштарға әҙерләнеүе хаҡында яҙыла. Шул уҡ хәбәрҙәрҙә уның Бельгияның Yamaha командаһына күсеү өсөн тәҡдим алғаны ла билдәләнә.<ref name="yb">[https://gazetebirlik.com/haber/suat-kosif-cek-cumhuriyeti-ve-italyada-yarisacak Суат Косиф Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Yeni Birlik, 2022 йылдың 20 октябре</ref><ref name="hr">[https://www.hurriyet.com.tr/galeri-istanbulun-en-uzun-sureli-muzik-festivali-42151180/12 Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Hürriyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> == Танылыуы == Косифтың исеме Төркиә мотоцикл федерацияһы белдереүҙәрендә федерация составында үҫкән һәм халыҡ-ара ареналарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар араһында телгә алына.<ref name="oc">[https://www.oncevatan.com.tr/spor/suat-kosif-ulkemizi-motor-sporlarinda-basari-ile-temsil-ediyor-h191224.html Суат Косиф илебеҙҙе мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Öncə Vətən</ref><ref name="hb">[https://www.haberler.com/spor/suat-kosif-turkiye-yi-motor-sporlarinda-basari-15335590-haberi/ Суат Косиф Төркиәне мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Haberler.com</ref> Федерацияның Балҡан ярыштары тураһындағы отчетында уның F110 класында өсөнсө урынды алғаны күрһәтелгән.<ref name="tmf">[https://www.tmf.org.tr/Haberler/Sporcularimiz-Balkan-da-Kupalari-Paylasti/ Беҙҙең спортсылар Балҡанда кубоктар бүлә] — Төркиә мотоцикл федерацияһы</ref> Уның исеме [[:tr:Türkiye Motosiklet Federasyonu|Төркиә мотоцикл федерацияһы]] тураһында төрөк Википедияһы мәҡәләһендә халыҡ-ара ярыштарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар исемлегендә билдәләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kosif.com.tr Рәсми сайты] [[Категория:Төрөк мотоуҙышсылары]] [[Категория:Йәшәүсе кешеләр]] [[Категория:1990 йылда тыуғандар]] jt5qzws1m42za5algc0w6adfh08eovo