Башҡорттар

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Башҡорттар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1632</id>
    <revision>
      <id>1308955</id>
      <parentid>1305456</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86570" sha1="arclvwkmi2xbx1awvt8spnbykxhl4jb" xml:space="preserve">{{Халыҡ
| название      = ''Башҡорттар'' &lt;br/&gt; ''башкиры''
| изображение   = {{image array|perrow=5|width=60|height=70
| image1  = Salavat memorial.jpg| caption1 = [[Салауат Юлаев]]
| image2  = M G Rakhimov.jpg| caption2 = [[Мортаза Рәхимов]]
| image3  = Валиди.jpg| caption3 = [[Әхмәтзәки Вәлиди]]
| image4  = Ш.Бабич.jpg| caption4 = [[Шәйехзада Бабич]]
| image5  = Rasulev Zaynulla.jpg| caption5 = [[Зәйнулла Рәсүлев]]
| image6  = Загир Исмагилов.jpg| caption6 = [[Заһир Исмәғилев]]
| image7  = Rizaetdin fahretdinov.jpg| caption7 = [[Ризаитдин Фәхретдинов]]
| image8 = Халиков.png| caption8 = [[Муллайән Халиҡов]]
| image9  = Muhametsalim Ishmuhametovich Umetbaev.jpg| caption9 = [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]]
| image10  = Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы.jpg| caption10 = [[Шәһит Хоҙайбирҙин]]
| image11  =| caption11 = [[Мәжит Ғафури]]
| image12 = Mustai Karim 2004.jpg| caption12 = [[Мостай Кәрим]]
| image13 = Портрет Акмуллы.jpg| caption13 = [[Аҡмулла]]
| image14 = Zajnab biisheva.jpg| caption14 = [[Зәйнәб Биишева]]
| image15  = DJultji.jpg| caption15 = [[Дауыт Юлтый]]
| image16 = Ғәлимйән Ғирфан улы Таған.jpg| caption16 = [[Ғәлимйән Таған]]
| image17 = Генерал Шайморатов.jpg| caption17 = [[Миңлеғәле Шайморатов]]
| image18 = Gareev mg.jpg| caption18 = [[Муса Гәрәев]]
| image19 = Тагир Кусимов.jpg| caption19 = [[Таһир Күсимов]]
| image20 = Муса Муртазин.jpg| caption20 = [[Муса Мортазин]]
| image21 = Irek Zaripov.jpg| caption21 = [[Ирек Зарипов]]
| image22 = Denis Shafikov in Espoo.jpg| caption22 = [[Денис Шафиҡов]]
| image23 = Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы.jpg| caption23 = [[Хәбир Сөләймәнов]]
| image24 = Rauil bikbaev.jpg| caption24 = [[Рауил Бикбаев]]
| image25 = Saidi.gif| caption25 = [[Ғабдулла Сәиди]]
| image26 = Венер Зәйнулла улы Ғәлиев.jpg| caption26 = [[Ғәлиев Венер Зәйнулла улы|Венер Ғәлиев]]
}}
| самоназвание  = ''башҡорт''
| численность =  2 млн  тирәһе&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;&gt;{{cite web|author=Lewis, M. Paul (ed.)|year=2009|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bak|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.|lang=en|publisher=Dallas, Tex.: SIL International.|accessdate=2011-04-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/61937ez36|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;
| расселение = {{флагификация|Россия}}:1 571 879 (2020 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx Том 5. «Национальный состав и владение языками». Таблица 1. Национальный состав населения] &lt;/ref&gt;
** {{флагификация|Башкортостан}}: 1 268 806
** {{флагификация|Челябинская область}}: 128 071
** {{флагификация|Оренбургская область}}: 36 181
** {{флагификация|Тюменская область}}: 3 001
** {{Флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ - Югра}}: 29 717
** {{флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}}: 6 111
** {{флагификация|Пермский край}}: 16 105
** {{флагификация|Свердловская область}}: 17 286
** {{флагификация|Татарстан}}: 11 029
** {{флагификация|Курганская область}}: 8 026
** {{флагификация|Самарская область}}: 5 254
** {{флагификация|Москва}}: 5 715
** {{флагификация|Московская область}}: 4 258
** {{флагификация|Саратовская область}}: 2 129
** {{флагификация|Удмуртия}}: 1 982
** {{флагификация|Санкт-Петербург}}: 3 185
** {{флагификация|Ленинградская область}}: 1038
** {{флагификация|Красноярский край}}: 2 595
** {{флагификация|Республика Коми}}: 816
** {{флагификация|Кемеровская область}}: 1 080
** {{флагификация|Краснодарский край}}: 1 778
** {{флагификация|Республика Саха}}: 1 109
** {{флагификация|Томская область}}: 1 125
** {{флагификация|Иркутская область}}: 797
** {{флагификация|Приморский край}}: 606
** {{флагификация|Забайкальский край}}: 534
** {{флагификация|Хабаровский край}}: 502
** {{флагификация|Омская область}}: 490
** {{флагификация|Ростовская область}}: 538
** {{флагификация|Волгоградская область}}: 390
** {{Флагификация|Калининградская область}}: 314
** {{флагификация|Республика Крым}}: 516 
** {{флагификация|Севастополь}}: 152
** {{флагификация|Ставропольский край}}: 468
** {{флагификация|Чечня}}: 157
** {{флагификация|Мурманская область}}: 995
{{KAZ}}: &lt;br /&gt;17 263 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=2011-05-11 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{UKR}}: &lt;br /&gt;4 253 (2001 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybcensus/V2_table4.xls Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Флагификация|Туркменистан}}: &lt;br /&gt;3 820 (1995 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310001057/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{UZB}}: &lt;br /&gt;53 000 (2016 й. баһалама)&lt;ref&gt;http://joshuaproject.net/countries/UZ&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{KGZ}}: &lt;br /&gt;1 111 (2009 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{Флагификация|Молдова}}: 610 (1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп. МССР. 1989]&lt;/ref&gt; йәки 600 &lt;ref&gt;[https://www.joshuaproject.net/people_groups/10705/MD]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Грузия}}: 379 (1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 Демоскоп. Груз. ССР 1989]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Азербайджан}}: 533 (1989)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 Демоскоп. Аз. ССР 1989]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Армения}}: 145 (1989)&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=13]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BLR}}: &lt;br /&gt; 339 (2019 й. халыҡ иҫәбен алыу) &lt;ref&gt;[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf| Национальный состав Республики Беларусь.Статистический бюллететень Национальный Статистический комитет Республики Беларусь., Минск 2020]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{LAT}}: &lt;br /&gt;232 (2019 й. баһалама)&lt;ref&gt;https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217201111/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/backup/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2019-02-17 }} {{ref-lv}}]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{TJK}}: &lt;br /&gt;143 (2010 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Перепись населения и жилищного фонда Республики Таджикистан 2010 года. Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан. Том III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt; йәки 8400&lt;ref&gt;[https://www.joshuaproject.net/people_groups/10705/TI]&lt;/ref&gt;
{{EST}}: &lt;br /&gt;112 (2011 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PCE04&amp;lang=1 PCE04: ENUMERATED PERMANENT RESIDENTS BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX, 31 DECEMBER 2011] {{ref-en}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{LIT}}: &lt;br /&gt;84 (2011 й. халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://web.stat.gov.lt/uploads/docs/gyv_kalba_tikyba.pdf GYVENTOJAI PAGAL TAUTYBĘ, GIMTĄJĄ KALBĄ IR TIKYBĄ (Национальный, языковой и религиозный состав Литвы)]&lt;/ref&gt;
| вымер =
| архкультура =
| язык = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|рус]], [[татар теле|татар]]&lt;ref name=&quot;perepis2002.ru&quot;&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.
| раса =  [[европеоид раса|европеоид]], [[көньяҡ себер расаһы|көньяҡ себер]], [[понтий расаһы|понтий]], [[урал расаһы|урал]]&lt;ref name=autogenerated3&gt;''[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]'' Антропологические типы //Башкирская энциклопедия. В 7 т.: Т.1. A-Б. — Уфа: Башкирская энициклопедия, 2005, С.169.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/7280-antropologicheskie-tipy|Антропологические типы|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М]]}}&lt;/ref&gt;
| религия = [[Сөнниҙәр|Сөнни Ислам]]
| родственные = [[төрки халыҡтар]]&lt;ref&gt;[http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF ''Лобов А. С.'' Структура генофонда субпопуляций башкир. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук . Уфа, 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816193639/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF |date=2011-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Татары. - М.: Наука, 2001, С.42-43.&lt;/ref&gt;, [[мадьярҙар]]&lt;ref&gt;[http://soraman.livejournal.com/5160.html Nemeth G. Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. Hungary, Budapest, 1966.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://soraman.livejournal.com/5576.html Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир. Будапешт, 1966.]&lt;/ref&gt;
| входит = [[Алтай ғаиләһе]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Төрки халыҡтар|Төрки тармағы]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ҡыпсаҡтар|Ҡыпсаҡ төркөмө]]&lt;br /&gt; 
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Волга буйы ҡыпсаҡ телдәре|Иҙел буйы төркөмсәһе]]&lt;br /&gt; 
| включает =
| происхождение = [[Башҡорттарҙың этногенезы|ҡатнаш]]: төрки, фин-уғыр, [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза|иран]]
}}
{{БМ}}
'''Башҡорттар''' — [[Төрки телле халыҡтар|төрки телле]] милләт, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Тарихи Башҡортостан|шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең]] төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]нда һәм [[Пермь крайы]]нда күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар.

Башҡорттарҙың Рәсәй Федерацияһындағы һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 221 302. [[Башҡорт теле]] Алтай ғаиләһе [[Төрки телдәре|төрки төркөмөнөң]] көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған [[Башҡорт теленең диалекттары|диалект структураһы]] бар. [[Ислам|Дин]] тотҡан башҡорттар — [[мосолман]]-[[сөнниҙәр]].

== Этноним ==
Этноним ғәрәп һәм фарсы сәйәхәтселәре һәм географтары [[Сәлләм Тәржемән]], [[Балхи]] («башджард», «башджар», «басхарт»), [[Истахри]], [[Мәсүди]] («баджгард»), [[Ибн Фаҙлан]], [[Гардизи]] («башджурт»), [[Мәхмүт Ҡашғари]] («башгырт»), [[Иҙриси]] («басджирт»), [[Яҡут әл-Хәмәүи]] («баш джирд», «баш кирд»), Европа сәйәхәтселәре [[Плано Карпини]] («баскарт»), [[Гильом де Рубрук]] («паскатир») һәм башҡалар хеҙмәттәрендә телгә алына&lt;ref&gt;{{БЭ|1782|Башҡорт, этноним|автор=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50-нән ашыу төрө барлыҡҡа килеү варианты бар.
* XVIII быуат тикшеренеүселәре [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]], [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]], [[Иоганн Готлиб Георги|И. Г. Готлиб]] буйынса, башҡорт һүҙе «баш ҡорт», йәғни «[[бүре|баш бүре]]» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;''[[Татищев Василий Никитич|Татищев В. Н.]]'' История Российская&quot;. Т. 1. — М.-Л., 1962. — С. 252.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Рычков Пётр Иванович|Рычков П. И.]]'' История Оренбургская. — СПб., 1759. — С. 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Иоганн Готлиб Георги|Готлиб И. Г.]]'' Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей. — СПб., 1799. — С. 85.&lt;/ref&gt;.
* Тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе [[Юматов Василий Степанович|В. С. Юматов]] буйынса, башҡорт — «баш ҡорт». Бында «ҡорт» һүҙе [[бал ҡорттары|бал ҡорто]] мәғәнәһендә&lt;ref&gt;''[[Юматов Василий Степанович|Юматов В. С.]]'' О названии башкирцев // Оренбургские губернские ведомости. — № 24. — С. 297.&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй тарихсыһы һәм этнограф [[Алекторов Александр Ефимович|А. Е. Алекторов]] 1885 йылда яҙғанса, башҡорт — «айырым бер халыҡ»&lt;ref&gt;''[[Алекторов Александр Ефимович|Алекторов А. Е.]]'' // Оренбургский листок. — № 46.&lt;/ref&gt;.
* Этнограф-ғалим [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Н. В. Бикбулатов]] буйынса, этноним, [[Гардизи]]ҙың (XI б.) тарихи яҙмаларында телгә алынған, [[Яйыҡ]] йылғаһы бассейнында хазарҙар һәм [[ҡыпсаҡтар]] араһында йәшәгән, 2000 яугиры булған легендар сардар ''[[Башҡорт хан|Башгирд (Башҡорт хан)]]'' исеменән килеп сыҡҡан тигән фекер тәҡдим итә&lt;ref&gt;''[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]]'' Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия&lt;/ref&gt;.
* Мадьяр төркиәтселәре [[Бернат Мункачи|Б. Мункачи]], [[Дьюла Немет|Ю. Ф. Немет]], [[АҠШ]] ғалимы Д. М. Данлоп буйынса ''башҡорт'' этнонимы «биш ҡәбилә, биш [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр (оғур)]]» тип аңлатылған ''beshgur, bashgur'' формаларынан барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;''Németh Gy.'' A honfoglalo magyarság kialakulása. — Budapest, 1930.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мункачи һәм Данлоп фекеренсә, хәҙерге телдәге ''Sh'' өнөнөң болғар телендәге ''L'' өнөнә тура килеүе нигеҙендә, ''башҡорт (bashgur)'' һәм ''булгар (bulgar)'' этнонимдары эквивалентлы булып тора&lt;ref&gt;''Munkachi B.'' Etnographia, VI, Budapest 1895, 380—381&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Danlop D. M.'' The History of Jewish khazars. — New Gersey, 1954. — P. 34.&lt;/ref&gt;. Был фекерҙәр менән [[Зәки Вәлиди|Ә. Ә. Вәлидов]] та килешә&lt;ref&gt;{{статья|автор =[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]].|заглавие =«Башғурт» һәм «Булғар» һүҙҙәренең этимологияһы / Ибн Фаҙландын юлъяҙмаһы|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 1997|номер = 7|страницы=108—109|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.
* Танылған төрки этнонимдар тикшереүсеһе [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса, башҡорт һүҙе 2 киҫәктән ойоша: «badz(а)»—&quot;бажа&quot;, [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|«(о)ғур»]]—&quot;ҡәбилә атамаһы&quot;, һәм мәғәнәһе лә «уғыр бажалары». Шулай уҡ Баскаков был этнонимды [[бәшнәктәр]]ҙең атмаһы менән сағыштыра&lt;ref&gt;''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. — М., 1980. — С. 199—207.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. — М., 1984.&lt;/ref&gt;. Баскаков фекеренсә төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «башҡорт» һәм [[Мадьярҙар|«мадьяр»]] этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''&gt; badž(a) oγur &gt; badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur &gt; madžγur &gt; madžγar &gt; madjar''&lt;ref&gt;''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.&lt;/ref&gt;.
* Телсе [[Зәкиев Мирфәтих Зәки улы|М. З. Зәкиев]] буйынса ''башҡор/башҡыр'' этнонимы баш-оғур («төп [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғур/уғыр»]] йәки «башҡа [[Уғырҙар|уғыр]]») композитына барып тоташыуы мөмкин: ''башоғур&gt;башғур&gt;башғыр&gt;башҡор''&lt;ref&gt;{{книга |автор= [[Зәкиев Мирфәтих Зәки улы|Зәкиев М. З.]]|заглавие=Этногенез тюрков, булгар и башкир |ответственный= |ссылка= |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2011|том= |страниц= 288|страницы= 58|isbn=978-5-7501-1272-2|ref= }}&lt;/ref&gt;.
* Этнограф [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]] буйынса, башҡорттар борон үҙҙәрен ''«баш унғар»'' («баш [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]»), һуңынан ''«башғур»'', һәм аҙаҡ ''«башҡурт»'' тип атай&lt;ref&gt;{{статья|автор =[[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Уметбаев М. И.]]|заглавие =Башкиры|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 1998|номер = 2|страницы=161|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.
* Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун&lt;ref&gt;[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата&lt;/ref&gt; уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл&lt;ref&gt;[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата&lt;/ref&gt; уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра&lt;ref&gt;{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.
* Этнограф [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]] этноним ''баш'' — «баш», «төп» һәм ''ҡор(т)'' — «ырыу», «ҡәбилә», «бүре» һүҙҙәренән барлыҡҡа килеү варианттарын килтерә&lt;ref&gt;{{ПБН|страницы=447—448}}&lt;/ref&gt;.

== Этногенез ==
{{Төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың этногенезы}}
Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары]], [[Ырымбур башҡорттары]]), этник ҡатлам төркөмдәре ([[мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]]) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы буйынса бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас.

Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар.
* Төрки — В. М. Флоринский, П. С. Назаров, [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеев]], В. Вильяминов-Зернов, В. Н. Витевский, Д. Н. Соколов һәм башҡалар;
* Финн-уғыр — [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]], В. Н. Татищев, Н. М. Карамзин, С. А. Токарев, Д. А. Хвольсон, И. Н. Березин, К. Уйфальфи, [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]], В. Ф. Филоненко, Н. П. Шастина һәм башҡалар;
* [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза|иран]] — [[Ғәлләмов, Салауат Абдрахман улы|С. А. Ғәлләмов]], [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], К. Ф. Смирнов һәм башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.math.sunysb.edu/~shafikov/rus/bashkir/bashkiry.pdf?PHPSESSID=02f4d6f5bb9d975e3d594a919cd0f377 Руденко С. И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030308130313/http://www.math.sunysb.edu/~shafikov/rus/bashkir/bashkiry.pdf |date=2003-03-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1d.jpg Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825155139/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1d.jpg |date=2019-08-25 }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/301qE1f.jpg С.108 (Смирнов К. Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120144620/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/301qE1f.jpg |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; [http://soraman.livejournal.com/16422.html Юсупов Р. М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120—123.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426001156/http://soraman.livejournal.com/16422.html |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1l.jpg Зинуров Р. Н. Башкирские восстания и индейские войны — феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825155131/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/101qE1l.jpg |date=2019-08-25 }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE1o.jpg С.11 (прабашкиры — потомки отделившихся скифов).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120155320/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE1o.jpg |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE19.jpg Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120143431/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE19.jpg |date=2012-01-20 }} [https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE15.jpg (О башкордах из родов Тангаур и Гайна)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120170621/https://cs16planet.ru/photo_qip_cache/201qE15.jpg |date=2012-01-20 }}.&lt;/ref&gt;;
* Ҡатнаш — А. Шлецер, А. Кастрен, Н. Аристов, А. Дмитриев, С. А. Токарев һәм башҡалар.

=== Генетика ===
[[Файл:Haplogroup R1b (Y-DNA).PNG|thumb|250px|слева| [[:ru:Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b гаплогруппа]] башҡорттарҙа һәм инглиздәрҙә таралған]]
[[:ru:Сайкс, Брайан|Брайан Сайкс]] һәм [[:ru:Оппенгеймер, Стивен|Сти́вен О́ппенгеймер]] үҙ хеҙмәттәрендә [[:ru:Гаплогруппа R1b (Y-ДНК)|R1b гаплогруппа]] таралыу нигеҙендә британлылар һәм башҡорттар туған халыҡтар булыу мөмкинлеген билдәләйҙәр&lt;ref&gt;[ http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315204630/http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html |date=2016-03-15 }} ]&lt;/ref&gt;. Фонетик яҡтан башҡорт өндәре ҫ, ҙ, һ, ң инглиз телендәге th, th, h, ng өндәре менән оҡшаш.

Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомалы мутациялар — R-M269 (R1b-Z2103), R1b-M73, R1a-SRY10831.2 (R1a-M198: R1a-Z2123 һәм R1a-Z280) һәм N1a1a (элеккесә N-tat).&lt;ref name=&quot;lob&quot;&gt;[http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF Лобов А. С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. — Уфа, 2009. — 131 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816193639/http://ftp.anrb.ru/molgen/Lobov_AS.PDF |date=2011-08-16 }}&lt;/ref&gt; Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күпләп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр. &lt;!-- Көсләүеслек тереяҙмаһы --&gt; (мт-ДНК) ырыулыҡтары буйынса башҡорттарҙа Көнбайыш Рәсәй ырыулыҡтары (60,8 %-ға тиклем) өҫтөнлөк итә һәм 39,2%-ты Көнсығыш Рәсәйҙә таралған ырыулыҡтарға барып тоташа.

=== Ҡәбиләләре һәм ырыуҙары ===
{{төп мәҡәлә|Башҡорт ҡәбиләләре}}
Башҡорт халҡы элек ҡәбиләләргә һәм ырыуҙарға бүленгән. Ырыуҙар — араларҙан, нәҫел-зат бүленештәренән торған.

Ҡәбиләләр таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш ([[байлар]], [[балыҡсы]], [[бүләр]], [[гәрә]], [[ғәйнә]], [[дыуанай]], [[ирәкте]], [[йылан]], [[йәлдәк]], [[йәнәй]], [[ҡаңлы]], [[ҡаршын]], [[ҡырғыҙ]], [[таҙлар]], [[танып]], [[унлар]], [[Уран (ҡәбилә)|уран]], [[ыуаныш]], [[юрмый]]), төньяҡ-көнсығыш ([[бишул]], [[бәҙрәк]], [[бәкәтин]], [[дыуан]], [[көҙәй]], [[ҡалмаҡ]], [[ҡатай]], [[ҡошсо]], [[ҡумрыҡ]], [[ҡыуаҡан]], [[мырҙалар]], [[өпәй]], [[табын]], [[ҡыуаҡан|түбәләҫ]], [[терһәк]], [[һалйот]], [[һеңрән]], [[һыҙғы]], [[һырҙы]], шуран, [[әйле]]), көньяҡ-көнсығыш ([[бөрйән]], [[ҡыпсаҡ]], [[тамъян]], [[түңгәүер]], [[үҫәргән]], [[юрматы]]), көньяҡ-көнбайыш ([[мең]]) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7508-bil|Ҡәбилә|автор=[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Йосопов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
{{Башҡортостан тарихы}}
{{төп мәҡәлә|Башҡортостан тарихы}}
[[Файл:NE 600ad.jpg|thumb|250px|слева| Евразия картаһы, б.э. 600 йылы]]
[[Файл:Башкирские казаки в Европе.jpg|right|thumb|250px|1813 йылда Европала башҡорт полктары. Фёдор Куртенер һүрәте (XIX быуат)]]
[[Файл:Basjkier in Veessen bij de haven.jpg|right|thumb|250px|Башҡорт яугиры статуяһы (Нидерланд), 2018 йыл]]
Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта [[Геродот]]тың &quot;Тарих&quot;ында [[аргиппейҙар]] исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына&lt;ref name=&quot;lurie&quot;&gt;''Лурье С. Я.'' История Древней Греции / С. Я. Лурье. — Л., 1940. — Ч. 1. — 685 с.&lt;/ref&gt;. Геродот хәбәр итеүенсә, [[аргиппейҙар]] «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй&lt;ref name=&quot;herodod&quot;&gt;''[[Геродот]].'' [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/gerodot/04.html «История». Книга Четвёртая. «Мельпомена»]&lt;/ref&gt;, улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм уларҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. &quot;Асхи&quot;ның төпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр&lt;ref name=&quot;herodod&quot;/&gt;. С. Я. Лурье &quot;асхи&quot;ны «әсе» ({{lang-ru|кислый}}) төрки һүҙенә тап килтерә&lt;ref name=&quot;lurie&quot;/&gt;, ә телсе [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]] буйынса, «асхи» һүҙе [[башҡорт теле]]ндәге «әсе һыу»ҙы ({{lang-ru|кислая жидкость}}) хәтерләтә&lt;ref&gt;''[[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Киекбаев Дж. Г.]]'' Некоторые вопросы изучения башкирских и татарских диалектов. — С. 19.&lt;/ref&gt;.

Төркиәтсе [[Әхмәтзәки Вәлиди]] күҙаллауынса, башҡорттар [[Клавдий Птолемей]]ҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡараған хеҙмәтендә скифтарҙың ''пасиртай'' тигән ырыуы исеме аҫтында телгә алына&lt;ref name=&quot;История башкир&quot; &gt;{{китап |автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}&lt;/ref&gt;.

Француз ғалимы М. Бувье-Ажан билдәләүенсә, [[һундар]]ҙың юлбашсыһы [[Аттила]] уға туғандаш булған халыҡ — башҡорттар менән килешеү төҙөй&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев З. И.]]|заглавие= Когда и как возникла Башкирская республика?|ссылка= http://vatandash.ru/index.php?article=1785|язык= |издание= [[Ватандаш]]|тип=|год= 2009|том=|номер= 3|страницы=|doi=|issn= 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

643 йылда төҙөлгән [[Суй]]-шу хроникаһында, теләү ([[уғыҙ]]) төрки ҡәбиләләре берләшмәһендә 45 ырыу, шул иҫәптән [[Арал диңгеҙе|Арал]] һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] диңгеҙҙәре араһында йәшәүсе ''башукили'' телгә алына, көнбайыш һәм ҡытай тикшеренеүселәре уны башҡорттар тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;История башкир&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Вэй Чжэн.'' Хроника государства Суй. — Пекин: Бона, 1958. — Гл. 84, С 18б, 3.&lt;/ref&gt;. Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы, VIII—IX быуаттарҙа [[Волга]] бассейнындағы [[һундар]]ҙың этник вариҫтары булған ҡәбиләләр араһында ''Бо-хан'' һәм ''Бей-дин'' телгә алына, уларҙы волга [[болғарҙар]]ы һәм башҡорттарға тап килтерәләр теләү&lt;ref name=&quot;История башкир&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{ПБН|страницы=427—428}}&lt;/ref&gt;.

[[Рәшит әд-Дин]]дең «[[Уғыҙнамә]]»һенә ярашлы, [[Уғыҙҙар|Уғыҙ хандың]] ғәскәрҙәре башҡорттарҙың ''Оло Балғур'' исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, уларҙың ''Ҡарашит'' яғбу тигән падишаһын әсиргә ала&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}&quot;[Войска] победоносно и с триумфом возвратились и присоединились к Огузу. После этого они все вместе переселились в области северных стран и направились в сторону К.р.л. и Башгурда. Сначала они добрались до высокой крепости под названием Улу Багур. Здешнего правителя звала Кара-шит Ягы. Огуз одержал верх над его войсками и подчинил тамошние края. За то, что Огуз ко всякому проявлял милосердие и любовь, и взрослые, и старшие дали ему имя «Огуз ака». Когда начинался поход против К.р.л. и Башгурдов, то к Огузу собрались люди из девяносто тысяч юртов и поэтому их стали называть Он тогуз Огуз. В пути Огуз обнародовал приказ о том, что «всякий, кто отстанет в пути, должен быть наказан по закону (яса), чтобы не отставал… Что касается жителей страны К.р-л. и Башгурд, то они были весьма необузданными и коварными. Из-за своей гордости и надменности они не склоняли свои головы ни перед одним владыкой. Огуз захватил их падишаха по имени Кара-шит. К.р.л. и Башгурды стали илем и обязались выплачивать дань…»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Рәшит әд-Дин|Фазлаллах Рашид ад-Дин.]]|заглавие= Огуз-наме / Пер. с персидского, предисловие, ком-ментарии, примечания и указатели Р. М. Шукюровой|ссылка= |ответственный = |место= Баку|издательство =Элм|год = 1987|том=|страниц = |страницы= 33|isbn=}}}}&lt;/ref&gt;. [[Әбү әл-Ғази]]ға ярашлы, [[мадъярҙар]] һәм башҡорттар Уғыҙ ханға ҡаршы баш күтәрәләр&lt;ref&gt;{{книга |автор= Антонов И. В.|заглавие=  Абу-л-Гази. Из «Шеджере-и таракимэ» («Родословная туркмен») // Башкиры в эпоху средневековья|ссылка=|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год= 2012|том=|страниц= 308|страницы=300|isbn= 978-5-905-269-05-9 }}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраның I мең йыллығы аҙағында башҡорттар көнбайышта [[Волга]] йылғаһынан алып көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм [[Яйыҡ]] (Урал) йылғаларынан башлап төньяҡта [[Кама]] һәм Сылва йылғаларына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй һәм төрлө дәүләттәр составына инә ([[Дәшти Ҡыпсаҡ]], [[Төрки ҡағанаты]], [[Хазар ҡағанаты]], [[Волга буйы Болғары]], [[Алтын Урҙа]], [[Ҡазан ханлығы]], [[Нуғай Урҙаһы]], [[Себер ханлығы]]). XVI быуаттың 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡа йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы ([[йыйын]], ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыу, урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнаша. 1798—1865 йылдарҙа [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] була, башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]]) ҡарай. XIX—XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә.

Революциянан ([[1917]]) һуң [[Башҡортостан автономияһы]]н төҙөү өсөн көрәш башлана. 1919 йылдың мартында Үҙəк Совет власы менəн [[Башҡорт хөкүмəте]] араһында [[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү|Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүгә]] ҡул ҡуйыла. [[1922]] йылда [[Оло Башҡортостан]] ойошторолғандан һуң, башҡорттарҙың күп өлөшө унан ситтә ҡала ([[Туҡ-Соран кантоны]], [[Ялан кантоны]], [[Арғаяш кантоны]]). 1926 йыл аҙағында башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм [[СССР]]‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, [[БАССР]]‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] кире йоғонто яһай. Башҡорттарҙың бер өлөшө [[урыҫтар]], [[татарҙар]] тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылда өлгәшелә. Башҡорттарҙың башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: [[1926]] йылда — дөйөм һандың 18 %‑ы, [[1959]] — 25,4 %‑ы, [[1989]] — 40,4 %‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар арҡаһында, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттарҙың Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡа төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттарҙың социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙмәткәрҙәр һаны арта.

== Теле ==
{{main|Башҡорт теле|Башҡорт яҙыуы}}
[[Файл:Bashkir language in the Russian Empire (1897).svg|thumb|right|250px|1897 йылғы Бөтә Рәсәй иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы [[Рәсәй империяһы]]нда башҡорт теленең таралыу ареалы.]]
[[Башҡорт теле]] алтай телдәре ғаиләһенә ингән төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, [[урыҫ теле]] менән бер рәттән, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт теле. Шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]], Чита һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы]]нда, [[Татарстан]]да, [[Коми Республикаһы]]нда, [[Саха Республикаһы]]нда, Урта Азия республикаларында, [[Ҡаҙағстан]]да һ. б. таралған. Башҡорт телендә һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002).

Төп диалекттары: [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|төньяҡ-көнбайыш]], [[Көнсығыш диалект|көнсығыш]] һәм [[Көньяҡ диалект|көньяҡ]]. Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса [[татар теле]]нә яҡын.

Башҡорттарҙың күбеһе [[урыҫ теле]]н, бер өлөшө [[мари теле]]н, [[сыуаш теле]]н, [[татар теле]]н, [[удмурт теле]]н һәм башҡалар телдәрҙе белә.

== Иҫәбе һәм урынлашыуы ==
[[Файл:Ареал расселения башкир в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года..png|thumb|2010 йылғы Бөтә Рәсәй иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Волга-Урал регионында башҡорттарҙың таралып ултырыуы.]]
[[Рәсәй империяһы]]ның беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу ([[1897]]) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен [[башҡорт теле]] тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2 % [[Өфө губернаһы|Өфө]] (899 910), [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] (254 561), [[Пермь губернаһы|Пермь]] (85 395), [[Һамар губернаһы|Һамар]] (57 242), [[Вятка губернаһы|Вятка]] (13 909) губерналарында йәшәгән.

Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Рәсәй Федерацияһы]]нда 1 584 554 башҡорт, шул иҫәптән [[Башҡортостан Республикаһы]]нда — 1 172 287 башҡорт теркәлгән&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;этнорф2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;этноСРФ&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта [[Тарихи Башҡортостан]]ға ингән территорияларҙан тыш, башҡорттар [[Рәсәй Федерацияһы]]ның барлыҡ субъекттарында, шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәйҙәр.
&lt;div style=&quot;width:70%&quot;&gt;
{|class=&quot;wide&quot;
|+Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса башҡорттарҙың һан иҫәбе (кеше)
!
![[1897]]&lt;ref&gt;1897 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Өфө губернаһы]] территориялары буйынса бирелгән&lt;/ref&gt;
![[1926]]
![[1939]]
![[1959]]
![[1970]]
![[1979]]
![[1989]]
![[2002]]
![[2010]]
![[2021]]
|-
|[[Рәсәй империяһы]], [[СССР]]
|align=right| —
|align=right| 713 693
|align=right| 843 648
|align=right| 989 040
|align=right| 1 239 681
|align=right| 1 371 452
|align=right| 1 449 157
|align=right| —
|align=right| —
|align=right| —
|-
|[[РСФСР]], [[Рәсәй Федерацияһы]]
|align=right| 1 321 363
|align=right| 712 366
|align=right| 824 679
|align=right| 953 801
|align=right| 1 180 913
|align=right| 1 290 994
|align=right| 1 345 273
|align=right| 1 673 389
|align=right| 1 584 554
|align=right| 1 571 879
|-
|[[Башҡорт АССР-ы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]
|align=right| 899 910
|align=right| 625 845
|align=right| 671 188
|align=right| 737 711
|align=right| 892 248
|align=right| 935 880
|align=right| 863 808
|align=right| 1 221 302
|align=right| 1 172 287
|align=right| 1 268 806
|}
&lt;/div&gt;
Урбанизация процесы ҡала халҡының [[1938]] йылда 5,8 %‑тан [[2002]] йылда ҡарата 42,4 %‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән [[Өфө]]лә — яҡынса 155 мең; [[Стәрлетамаҡ]]та — 41 мең; [[Нефтекама]]ла — 34 мең; [[Сибай]]ҙа — 29 мең; [[Салауат]]та — 28 мең; [[Ишембай]]ҙа — яҡынса 20 мең; [[Мәләүез]]дә — 17 мең.

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}

== Хужалығы ==
{{төп мәҡәлә|Башҡорттарҙың хужалығы}}
Башҡорттарҙың төп һөнәр-кәсебе булып [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]], һунарсылыҡ, [[солоҡ]]солоҡ, [[балыҡсылыҡ]], йыйыусылыҡ менән аралаш ярымкүсмә (йәйләү) малсылығы һ. б. торған&lt;ref&gt;[http://www.ufa.aif.ru/society/persona/veli_osedlyy_obraz_zhizni_chem_zanimalis_bashkiry_v_drevnosti_na_samom_dele Алексей Шушпанов. Вели оседлый образ жизни. Чем занимались башкиры в древности на самом деле. «Аргументы и Факты», 2018, 10 августа]{{ref-ru}}
{{V|12|06|2019}}&lt;/ref&gt;.

Башҡорттарҙың хужалыҡ ҡоролошона йәшәү урынындағы тәбиғәт мөхите — дала, тау районы һәм тау итәге, гумусҡа бай тупраҡ, йылғалар, күлдәр үҙенсәлеге — барыһы тәьҫир итә. Башҡортостандың ер аҫты [[Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары|файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар]]ға — тимер мәғдәненә, нефткә, газға, төҫлө металдарға бай. Бик күп файҙалы байлыҡтар булыуы, отошло урынлашыуы һәм кеше потенциалы Башҡортостанда хәҙерге заман талаптарына яуап бирерлек хужалыҡ — сеймал табыу һәм яғыулыҡ сәнәғәтен, уларҙы эшкәртеү сәнәғәтен, ғилми учреждениелар һәм мәктәптәрҙе, ғилми нигеҙгә ҡоролған ауыл хужалығын, Фәндәр Академияһын булдырырға мөмкинлек бирә.

== Кейеме ==
{{төп мәҡәлә|Башҡорт кейеме}}
[[Файл:Bashkirs.jpg|thumb|Ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр милли кейеме]]
XVII быуаттан башлап ҡына башҡорт милли костюмы тураһында яҙма сығанаҡтар билдәле. XVII—XVIII быуаттарҙа халҡыбыҙ күрше милләттәр менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә тормаған, шуға ла милли үҙенсәлектәр ҙә нығыраҡ һаҡланып килгән. Башҡорттар кейем өсөн күберәк киндерҙән һәм кесерткәндән һуғылған туҡыманы, һарыҡ һәм башҡа төрлө йәнлек тиреләрен, кейеҙҙе, йөндө, мамыҡты файҙаланған. Башҡорттар сит илдәрҙән ([[Бөйөк ебәк юлы]] аша) килтерелгән ебәк, атлас, барса туҡымаларын да ҡулланған, уларҙың өлгөләре боронғо ҡорғандарҙа ла табыла. Был туҡымалар ҡиммәт торған, шуға ла ебәк кейем — затлылыҡ билдәһе һаналған.

XIX быуатҡа тиклем башҡорттар сәкмән, елән, тун кейһә, был осорҙа билле бишмәт, кәзәкей, камзул һымаҡ кейемдәр киң тарала. Бигерәк тә ир-егеттәрҙең кейеме ҙур үҙгәреш кисерә. XIX быуат башындағы гравюраларҙа ир-егеттәр боронғо кейем кейһә, быуат аҙағындағы фотоларҙағы кейем айырмаһы күҙгә ташлана. Башҡорт кейемдәре, бигерәк тә, байрам өсөн кейемдәр бик күп төрлө. Көн торошона һәм миҙгеленә ҡарамай, эске кейем өҫтөнән ҡат-ҡат халат кейгәндәр.

== Аш-һыуы ==
{{төп мәҡәлә|Башҡорт аш-һыуы}}
Башҡорт милли аштарының төп массаһын бешерелгән, киптерелгән һәм ҡаҡланған йылҡы һәм ҡуй ите, [[һөт]] продукттары, киптерелгән еләк, бөртөклө культуралар, [[башҡорт балы]] тәшкил иткән. Был ашамлыҡтарҙың миҫалы булып ҡаҙы-ҡарта (йылҡы колбасаһы), баҫтырма (ҡаҡланған ит), шулай уҡ [[ҡымыҙ]], сейәле hары май, муйыл майы, [[ҡорот]] (ҡоро ҡорот), [[эремсек]] һәм [[айран]] тора — уларҙың барыһы ла йәйге эҫелә лә сағыштырмаса яҡшы һаҡлана һәм юлға алыу өсөн уңайлы. Ҡымыҙ тап юлда әҙерләнә тип иҫәпләнә — бейә һөтө һалынған һауыт эйәргә бәйләнгән һәм һабала көнө буйына сайҡалып йөрөтөлгән.

Традицион башҡорт ашамлығы [[бишбармаҡ]] бешерелгән иттән һәм һалманан (эре итеп киҫелгән туҡмас төрө) әҙерләнә, мул итеп һуған, йәшел тәмләткестәр ҡушыла һәм, әлбиттә, ҡорот өҫтәлә. Башҡорт аш-һыуының (кухняһының) күҙгә ташланып торған тағы бер үҙенсәлеге: ашамлыҡтар янына йыш ҡына һөт ризыҡтары бирелә — һирәк осраҡтарҙа ғына табын ҡоротһоҙ һәм ҡаймаҡһыҙ була. Башҡорт ашамлыҡтарының күпселеге әҙерләү ябайлығы һәм туҡлыҡлы булыуы менән айырылып тора.

[[Айран]], буҙа, ҡаҙы, ҡатлама, [[ҡымыҙ]], [[манты]], [[өйрә]], [[ыумас ашы]] һәм башҡа бик күп ашамлыҡ төрҙәре Урал тауҙарынан Алыҫ Көнсығышҡа саҡлы биләмәләрҙә йәшәгән күп халыҡтарҙың милли ашамлығы тип һанала.

== Ғаилә ==
{{Төп мәҡәлә|Башҡорт ғаиләһе}}
1920—1930 йылдарғаса, башҡорттарҙың ғаилә тормошо [[ислам]] дине, [[Шәриғәт]] ҡанундарына буйһонған, ләкин башҡорт йола һәм ғәҙәт ҡағиҙәләре был өлкәгә үҙенсәлектәр биргән. Ислам дине ҡабул ителгәнсе йәшәп килгән [[:ru:|левират]], [[:ru:|сорорат]] кеүек ғәҙәт ҡанундары совет осоронда ла оҙаҡ йылдар һаҡланып ҡалғаны билдәле. Рәсәй империяһы дәүрендә [[Никах|никахҡа]] инеүҙе, тыуған сабыйҙарҙы махсус кенәгәләргә теркәүҙе мосолман руханиҙары башҡарған. Һирәк булһа ла, ир менән ҡатындың [[Талаҡ (айырылышыу)|айырылышыу]] осраҡтары ла булған. Был ғәмәл ислам ҡанундарына ярашлы башҡарылған.

[[Күп ҡатынлылыҡ]] башлыса мосолман руханиҙары һәм бай ҡатламға ҡараған башҡорттар араһында осраған&lt;ref name=&quot;Төплө ғаилә-дәүләт нигеҙе&quot;&gt;[https://bashkizi.ru/articles/b-t-r-s-y-khaly-i-ben-alyu/2020-07-02/t-pl-ail-d-l-t-nige-e-94235 Төплө ғаилә-дәүләт нигеҙе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321061632/https://bashkizi.ru/articles/b-t-r-s-y-khaly-i-ben-alyu/2020-07-02/t-pl-ail-d-l-t-nige-e-94235 |date=2023-03-21 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, вафат булған ағаһының ҡатынына ҡустыһын өйләндереү (левират) ғәҙәти хәл булған. Совет осоронда күп ҡатынлылыҡ тыйыла, ләкин ғәмәлдә, бындай ғаиләләр рәсми теркәлмәһә лә, йәшәүен дауам итә. Хәҙерге заманда Рәсәй ҡанундарына ярашлы күп ҡатынлылыҡ тыйылған, ләкин мосолман дине йәмғиәттә ҙурыраҡ урын ала барған һайын, халыҡ араһында күп ҡатынлы ғаиләләргә ҡараш, төрлө сәбәптәр арҡаһында, ыңғай яҡҡа үҙгәрә бара&lt;ref name=&quot;  И.Солтанморатов.Донъя күрке-йәр менән&quot;&gt;[https://shonkar.com/articles/bizm-ng-alyp/2019-05-02/don-ya-k-rke-y-r-men-n-2-240796  И.Солтанморатов. Донъя күрке-йәр менән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321061635/https://shonkar.com/articles/bizm-ng-alyp/2019-05-02/don-ya-k-rke-y-r-men-n-2-240796 |date=2023-03-21 }}&lt;/ref&gt;.

Ғаилә башлығы тип ата кеше иҫәпләнгән, ул бөтә ғаилә өсөн яуаплы булған. Ғаиләләге иң өлкән ҡатын, йәки ғаилә башлығы ҡатыны өйҙәге ҡатын-ҡыҙ эштәре менән етәкселек иткән.

Ире вафат булған ҡатын йыш осраҡта иренең ғаиләһендә ҡалған (иренең бер туған ҡустыһына, йәки яҡын туғанына кейәүгә сыҡҡан). Икенсе ғаиләгә киткән хәлдә, ҡатынға уның бирнәһе ҡайтарып бирелгән, ә балалары мәрхүм иренең туғандарында ҡалған. Совет осорона тиклем башҡорттар етем ҡалған туғандарын үҙ ғаиләһенә алып, үҙ балаһы кеүек ҡараған, был ергә аҫабалыҡ хоҡуғына һәм башҡорт халҡының борондан килгән традицияларына бәйле була. Етем туғандарҙы ҡарау — изге бурыс тип ҡаралған, халыҡ был тәртипте ныҡ һаҡлаған.

1920—1930 йылдарға тиклем башҡорттар араһында этник ҡатнаш ғаиләләр һирәк осрай, шул дәүерҙән алып, тулы булмаған ғаиләләр, етем балалар һаны арта.

Хәҙерге ваҡытта башҡорт йәштәре никахҡа һуңыраҡ инә, бер-ике балалы ғаиләләр йышыраҡ осрай.

Башҡортостанда никах РФ һәм РБ Конституциялары, 1995 йылғы РФ һәм 1994 йылдың 2 мартында үҙ көсөнә ингән БР Ғаилә кодексы менән көйләнә&lt;ref name=&quot;Ғаилә хоҡуғы&quot;&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/79176/  Ғаилә хоҡуғы]&lt;/ref&gt;

== Байрамдар ==
Туй байрамы (туй) — кеше ғүмерендә иң мөһим байрамдарҙың береһе. Башҡорт халҡы башҡа мосолмандар кеүек үк дини (мосолман) байрамдар үткәрә: [[Ураҙа байрамы]] һәм [[Ҡорбан байрамы]]&lt;ref name=&quot;Праздники Башкортостана. Ю.Минишев&quot;&gt;[https://nekrasov.izh-cbs.ru/sites/default/files/tradition-pdf/prazdniki_bashkortostana.pdf Ю.Минишев. Праздники Башкортостана]&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ борондан, мәжүсилек осоронан ҡалған халыҡ байрамдары: ҡатын-ҡыҙ, бала-сағаның яҙҙы ҡаршылау байрамы- [[Ҡарғатуй]] (апрелдән июнгә тиклем үткәрелә)&lt;ref name=&quot;https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y&quot;&gt;[https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y Ҡарғатуй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320132137/https://onknrb.bashmusic.net/ekspertnyj-sovet/3-zasedanie-ekspertnogo-soveta/1980-4-kalendarno-obryadovyj-folklornyj-prazdnik-kar-atuj-kar-a-but-a-y |date=2023-03-20 }}&lt;/ref&gt;, кәкүк килеүгә- Кәкүк сәйе (Тауға сығыу, Сәхрәгә сығыу, Теләк салыу, Ҡуҙғалаҡ байрамы); унан һуң яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу байрамы — [[Һабантуй]] үткәрелә. Йыйын (ҡайһы бер урында «бәйге», «майҙан») — 15 майҙан 15 июлгә тиклем, ураҡҡа төшкәнсе үткәрелгән йәйге байрам. [[Йыйын]] ваҡытында башҡорт халҡы өсөн иң мөһим мәсьәләләр (дәүләт, хөкүмәт менән мөнәсәбәттәрҙе яйлау, ер мәсьәләһе һ.б.) тикшерелеп, бер төптән булып уларҙы хәл итеү өсөн ҡарар ҡабул ителгән. Йыйындар хәҙерге заманда ла үткәрелә.

Көҙөн — [[Сөмбөлә]], Әбейҙәр сыуағы; ҡыш башында — [[Ҡаҙ өмәһе]], Һуғым байрамы; Ҡышҡы Нардуған (декабрь аҙағынан февраль башына тиклем) һәм башҡа йола байрамдары.

Яңы байрамдарҙан — апрелдә һәм сентябрь айында Шәжәрә, Милли кейем байрамы, Ҡыҙҙар ҡайтты ауылға, «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!», Урам байрамдары үтә&lt;ref name=&quot; Шәжәрә байрамы тарихынан&quot;&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/214/1901/  Шәжәрә байрамы тарихынан]&lt;/ref&gt;. Бынан тыш дөйөм илдә үткәрелә торған байрамдар: Яңы йыл, Ватанды яҡлаусылар көнө, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө, Халыҡ-ара хеҙмәтсәндәрҙе яҡлау көнө, Рәсәй көнө һ.б.билдәләнелә.

== Дин ==
{{шуҡ|Башҡортостанда ислам}}
[[Файл:Башкиры.1890.jpg|мини|250x250пкс|Башҡорттар Мулдаҡай ауылы янында көн уртаһындағы намаҙ ҡыла. Максим Дмитриевтың 1890-сы йылдарҙағы фотоһы.]]
Диндар башҡорттар — [[мосолмандар|мосолман]]‑сөнниҙәр. [[Ислам]] диненең Башҡортостанға үтеп инеүенә мосолман илдәре менән VIII—IX быуаттарҙа урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ иткән. Башҡортостандың Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралдың тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә. Бында эҙләнеү барышында [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәлифәлегенең]] 706 һәм 712 йылғы өс көмөш дирһәме һәм [[алтын]] динары, шулай уҡ мәйеттәрҙең ҡулдары кәүҙә буйлап һуҙылған, баштары көнбайышҡа йүнәлтелгән иртә мосолман зыяраты ҡәберҙәре табылған&lt;ref&gt;[http://www.dumrf.ru/regions/2/history ''Ахмад Макаров.'']&lt;/ref&gt;. VII быуатта пәйғәмбәр [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]]тең үҙ сәхәбәләрен [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралға]] ебәреүе тураһында мәғлүмәттәр бар. Төрөк дин белгесе [[Осман Нури Топбаш]] һәм [[Нәҡшбәндиә]] суфыйҙар тәриҡәтенең башлығы [[Нәҙим әл-Хаҡҡани|Мөхәммәт Назим әл-Хаҡҡани]] Башҡортостанға ебәрелгән өс сәхәбәне атайҙар&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bashinform.ru/news/372688/|title=В Миякинском районе установили мемориал сподвижникам пророка Мухаммада|date=2011-06-17|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2019-03-29}}&lt;/ref&gt;. Быны үҙ хеҙмәттәрендә тарихсылар ''Хисаметдин бин Шәрәфетдин'' һәм [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорт|Таджетдин Ялсығол Әл-Башҡорди]] раҫлай, улар шулай уҡ башҡорттарҙан кемдәр тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итеүе хаҡында хәбәр итәләр. Хисаметдин бин Шәрәфетдин үҙенең «Болғар тарихы» китабында башҡорттарҙың ислам динен үҙ күршеләренән иртәрәк, [[Һижри тәҡүим|һижрәт тәҡүиме]] буйынса 195 йылда ([[Григориан календары]] буйынса 748 йылда) ҡабул итеүҙәре тураһында яҙа&lt;ref name=&quot;Уметбаев&quot;/&gt;. «Кун-әл-әкбәр» («Ваҡиғаларҙың асылы») төркиҙәр тарихында башҡорттарҙың яҡынса 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы, ә исламды улар һижрәнең 530 йылда (Григориан календары буйынса 1152 йылда) ҡабул итеүҙәре хаҡында телгә алына&lt;ref name=&quot;Уметбаев&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Уметбаев М. И.]]|заглавие=Башкиры|ссылка=|издание=[[Ватандаш]]|год=1998|номер=2|страницы=161—162|issn=1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

[[Урта Азия]] илдәре менән мәҙәни һәм сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәре Башҡортостанда хәнәфи мәзһәбе тәғлимәтенең таралыуына булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ислам диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда [[Волга буйы Болғары]]ның исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған. Әммә [[Аллен Франк]] буйынса, ''«иң мөһиме башҡорттарҙың исламлаштырыу тураһындағы бик боронғо күпселек һәм йыш ҡына осраған риүәйәттәрендә — был [[Болғар (ҡала, Спас районы)|Болғар]] ҡалаһы уларҙа бөтөнләй булмауы, ә исламлаштарыу [[Бохара]], [[Бағдад]] һәм [[Кесе Азия|Анатолия]] миссионерҙарына беркетелә»''&lt;ref&gt;''Франк А. Дж.'' Исламская историография и «булгарская» идентичность у татар и башкир в России. — Казань, 2008. — С. 118.&lt;/ref&gt;. Иртә осорҙа башҡорттарҙа ислам динен таратыуҙа ҙур ролде Ясауи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәттәренең суфый миссионерҙары башҡарған, улар Көньяҡ Уралға Урта Азияның үҙәк ҡалаларынан, тәү сиратта Бохаранан, килгән.

== Ауыҙ-тел ижады ==
Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр»]], [[Аҡбуҙат эпосы|«Аҡбуҙат»]], [[Иҙеүкәй менән Мораҙым эпосы|«Иҙеүкәй менән Мораҙым»]], [[Алпамыша менән Барсынһылыу (эпос)|«Алпамыша менән Барсынһылыу»]] һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ПБН}}
* {{книга
 | автор         = [[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]
 | заглавие      = Башкиры: историко-этнографические очерки
 | ссылка        =
 | ответственный =  
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2006
 | том           = 
 | страниц       = 376
 | серия         = 
 | isbn          = 5-295-03899-8
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Антропология башкир / М. А. Бермишева, В. А. Иванов, Г. А. Киньябаева и др. 
 | ссылка        = http://www.rfbr.ru/rffi/ru/books/o_491765
 | ответственный = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Алетейя
 | год           = 2011
 | том           = 
 | страниц       = 496
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-91419-386-4
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/188-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-1.html
 | ответственный = гл. ред. [[Кульшарипов Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2009
 | том           = I
 | страниц       = 400
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-02-037010-4
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/255-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-2.html
 | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = Уфа
 | издательство  = Гилем
 | год           = 2012
 | том           = II
 | страниц       = 400
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-91608-100-8
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/228-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-3.html
 | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = Уфа
 | издательство  = Гилем
 | год           = 2011
 | том           = III
 | страниц       = 476
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-7501-1301-9
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/231-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-4.html
 | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = СПб.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2011
 | том           = IV
 | страниц       = 400
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-02-038276-3
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/189-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-5.html
 | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = Уфа
 | издательство  = Гилем
 | год           = 2009
 | том           = V
 | страниц       = 468
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-7501-1199-2
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/230-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-6.html
 | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2009
 | том           = VI
 | страниц       = 374
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-02-036494-3
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т.
 | ссылка        = http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html
 | ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | место         = Уфа
 | издательство  = Гилем
 | год           = 2012
 | том           = VII
 | страниц       = 424
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-4466-0040-3
 | тираж         = 
}}
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Военная история башкир: энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = гл. ред. [[Асфандияров Анвар Закирович|А. З. Асфандияров]]
 | место         = Уфа
 | издательство  = НИК «Башкирская энциклопедия»
 | год           = 2013
 | том           = 
 | страниц       = 432
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-4466-0040-3
 | тираж         = 
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
{{external media
 |topic     = Башҡорттар
 |subtopic  = 
 |align     = right
 |width     = 280px
 |image1    = [http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/index.seam?path=62%3A3495499%3A3507971&amp;c=PHOTO&amp;cid=5102372 	Фотоколлекция музея антропологии и этнографии им. Петра Великого «Кунсткамера» РАН] 
}}
* {{БЭ2013|81994|автор=[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], Мырҙабулатов М. В.}}
* http://vatandash.ru/index.php?article=1902 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830050452/http://vatandash.ru/index.php?article=1902 |date=2014-08-30 }}
* {{статья|автор= Аминев З.|заглавие= О государственности башкир средневековья|ссылка= http://vatandash.ru/pics/pdf/2741.pdf|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= 2016|том=|номер= 3|страницы= 31—48|doi= |issn= 1683-3554}}
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5cffe0e919dcb600ac50b1d6/bashkiry-chto-za-narod-takoi-5dce6c51723e5e0ec67ad331 Башкиры. Что за народ такой? Сайт Яндекс-Дзин, 16.11.2019]{{ref-ru}}{{V|19|11|2019}}
* [https://zen.yandex.ru/media/centralasia/pochemu-tatary-poiavilis-v-15m-veke-a-bashkiry--odin-iz-samyh-drevnih-narodov-rossii-5e01eec20a451800b2a825bb?&amp;dbr=1 Почему татары появились в 15-м веке, а башкиры — один из самых древних народов России? Сайт Яндекс-Дзин, 27 декабря 2019 года]{{ref-ru}}{{V|22|01|2020}}
* [https://zen.yandex.ru/media/kls1958kaukas/bashkiry-kto-vy-5e230df3df944400b950f780?&amp;dbr=1 БАШКИРЫ — кто вы? Сайт Яндекс-Дзин, 19.01.20]{{ref-ru}}{{V|22|01|2020}}
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/perepis-nacii-egora-ligacheva-i-kak-v-1990e-bashkir-polojili-na-altar-liberalnoi-ideologii-5e7b2e917bc52e72b9e0a370?&amp;utm_campaign=dbr Михаил Сытин. «Перепись наций» Егора Лигачева и как в 1990-е башкир положили на алтарь либеральной идеологии. Сайт Яндекс-Дзин, 1.04.20]{{ref-ru}}{{V|2|04|2020}}
* [http://www.levluzin.ru/wp-content/uploads/planeta.pdf Лев ЛУЗИН. Челябинск, 2012. Планета «Южный Урал». Башкиры.]{{V|12|05|2021}}

{{Башҡорттар}}
{{Төрки халыҡтар}}
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]
[[Категория:Мосолман халыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Урал]]
[[Категория:Волга буйы]]
[[Категория:Азия халыҡтары]]
[[Категория:Европа халыҡтары]]
[[Категория:Волга буйы халыҡтары]]
[[Категория:Урал халыҡтары]]</text>
      <sha1>arclvwkmi2xbx1awvt8spnbykxhl4jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрономия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1842</id>
    <revision>
      <id>1308838</id>
      <parentid>1178846</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59058" sha1="4g4ymfqaulquoi3hrdvm9so031caie9" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Астрономия''' ( {{Lang-grc|ἄστρον}} — «йондоҙ» и νόμος — «закон») — [[Ғаләм]] тураһында фән. Күк есемдәренең урынын, барлыҡҡа килеүен, хәрәкәтен, структураһын һәм [[система]]&lt;nowiki/&gt;һын өйрәнә {{Sfn|Кононович и Мороз|2004}}.

Атап әйткәндә, астрономия [[Ҡояш]] һәм башҡа [[йондоҙҙар]]&lt;nowiki/&gt;ҙы, [[Ҡояш системаһы|Ҡояш системаһындағы планеталарҙы]] һәм уларҙың экзопланета юлдаштарын, [[Астероид|астероидтарҙы]], [[кометаларҙы, метеороидтарҙы, планета-ара матдәне, йондоҙ-ара матдәне, пульсарҙарҙы, [[ҡара упҡын]]дарҙы, томанлыҡтарҙы, [[Галактика|галактикаларҙы]] һәм [[галактикалар тупланмаһы]]н, квазарҙарҙы һәм башҡа бик күп нәмәләрҙе өйрәнә{{Sfn|Кононович и Мороз|2004|с=5}}.

== Атаманың этимологияһы ==
Термин «астрономия» ({{Lang-grc|ἀστρονομία}}) боронғо грек һүҙенән ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) — «[[Йондоҙҙар|йондоҙ]]» һәм  νόμος (номос) — «йола, ҡағиҙә, урынлаштырыу»{{Sfn|Кононович и Мороз|2004}}.

== Тарихы ==
Астрономия — иң боронғо [[Тәбиғи фәндәр|фәндәрҙең]] береһе. Ул кешелектең ғәмәли ихтыяждарынан барлыҡҡа килгән.

Ерҙә кешеләр булғандан бирле, уларҙы һәр ваҡыт күктә күргәндәре ҡыҙыҡһындыра. Боронғо заманда уҡ күк есемдәренең күк йөҙөндә хәрәкәте менән һауа торошоноң ваҡыты-ваҡыты менән үҙгәреүе араһындағы бәйләнеште күрәләр. Астрономия ул саҡта астрология менән ныҡлап бутала.

Йондоҙҙар һәм йондоҙлоҡтарҙың торошо буйынса тәүтормош игенселәре миҙгел башланыуын билдәләй. Күсмә ҡәбиләләр Ҡояш һәм йондоҙҙар буйынса йүнәлеш алған. Хронология кәрәклеге календарь төҙөүгә килтергән. Ҡояштың, Айҙың һәм ҡайһы бер йондоҙҙарҙың ҡалҡыуы һәм байыуы менән бәйле төп күренештәр тураһында хатта тарихҡаса булған кешеләр ҙә белгән. Ҡояш менән Ай тотолоуының ваҡыт-ваҡыт ҡабатланыуы бик күптән билдәле. Иң боронғо яҙма сығанаҡтар араһында астрономик күренештәрҙең тасуирламалары, шулай уҡ күк есемдәренең ҡояш сығыу ваҡытын һәм ҡояш байыуын алдан күҙаллауҙың тәүтормош схемалары, ваҡытты иҫәпләү һәм календарҙы һаҡлау ысулдары осрай.

Тарихҡаса булған мәҙәниәттәр һәм боронғо цивилизациялар күк есемдәренең хәрәкәт ҡанундарын белеүҙәрен иҫтә тотҡан күп һанлы астрономик артефакттар ҡалдырған. Мәҫәлән, боронғо [[Мысыр]] ҡомартҡылары һәм [[Стоунһендж|СтоунҺендж]]. Бабилдарҙың, гректарҙың, ҡытайҙарҙың, индеецтарҙың, майяларҙың һәм инкыларҙың тәүге цивилизациялары төнгө күк йөҙөнә методик күҙәтеүҙәр яһаған да инде.

Астрономия боронғо [[Вавилон]]да, [[Мысыр]]ҙа, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа һәм [[Һиндостан]]да уңышлы үҫешә. Ҡытай йылъяҙмаһында Ҡояштың беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта тотолоуы тасуирлана. Был теориялар, үҫешкән арифметика һәм геометрия нигеҙендә Урта диңгеҙ илдәрендә христианлыҡҡа тиклемге дәүерҙең һуңғы быуаттарында Ҡояш, Ай һәм яҡты планеталарҙың хәрәкәтен аңлатҡан һәм фаразлаған. Ябай, әммә һөҙөмтәле инструменттар менән бергә [[Яңырыу]]ға тиклем ғәмәли маҡсаттарҙа хеҙмәт иткәндәр.

Боронғо Грецияла астрономия айырыуса ҙур үҫеш ала. [[Пифагор]] беренсе тапҡыр Ерҙең шар формала булыуы тураһында һығымтаға килә, ә Аристарх Самосский Ер Ҡояш тирәләй әйләнә, тигән һығымтаға килә. Гиппарх б. э. т. II быуатта тәүге йондоҙҙар каталогтарының береһен эшләгән. Б. э. II быуатында яҙылған «Альмагест» Птолемей ижадында донъяның [[Геоцентризм|геоцентрикзм]] системаһын билдәләнгән, ул, ғөмүмән, мең йыл ярымға тиерлек ҡабул ителгән. Урта быуаттарҙа астрономия Көнсығыш илдәрендә һиҙелерлек үҫеш ала. XV быуатта [[Олуғбәк]] [[Сәмәрҡәнд]] эргәһендә ул ваҡытта теүәл булған ҡоралдар менән [[обсерватория]] төҙөй. Бында Гиппарх йондоҙҙар каталогынан һуң беренсе төҙөлгән.

XVI быуаттан башлап Европала астрономия үҫешә башлана. Сауҙа һәм навигация үҫеше һәм сәнәғәттең барлыҡҡа килеүе менән бәйле яңы талаптар ҡуйыла, фәнде дин йоғонтоһонан азат итеүгә булышлыҡ итә һәм бер нисә ҙур асышҡа килтерә.
Бөтә тәбиғи фәндәрҙән астрономия папа курияһының (Ватикандағы административ орган) иң күп һөжүмөнә дусар була. Тик 1822 йылда [[инквизиция]], католик сиркәүенең алдағы ҡараштарына ҡаршы сығып, формаль рәүештә [[Рим]]да Ерҙең хәрәкәте һәм Ҡояштың хәрәкәтһеҙлеге тураһында фекерҙәр яҙылған китаптар баҫтырып сығарыу рөхсәт ителә, тип иғлан итә. Бынан һуң, 1835 йылда тыйылған китаптар индексы баҫылып сыҡҡас, унан [[Коперник]], [[Йоһанн Кеплер|Кеплер]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] исемдәре алып ташлана&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Индекс}}&lt;/ref&gt;.

Фәнни астрономияның һуңғы бүленеше [[Яңырыу дәүере]]ндә була. Тик [[телескоп]]ты уйлап табыу ғына астрономияның заманса бойондороҡһоҙ фәнгә әйләнеүенә мөмкинлек бирә.

Астрономияға астрометрия, йондоҙҙар навигацияһы, күҙәтеү астрономияһы, [[календарь]] булдырыу, хатта астрология инә. Бөгөнгө көндә профессиональ астрономия йыш ҡына астрофизика синонимы булараҡ ҡарала.

Хәҙерге астрономияның барлыҡҡа килеүе Птолемей (II быуат) донъяһының геоцентрик системаһын кире ҡағыу һәм уны Николаус Коперниктың гелиоцентрик системаһы менән алмаштырыу (XVI быуат уртаһы), күк есемдәрен телескоп менән өйрәнеү (Галилей, XVII быуат башы) һәм донъяның тартылыу көсө законын асыу (Исаак Ньютон, XVIII быуат аҙағы). XVIII—XIX быуаттар астрономия өсөн Ҡояш системаһы, беҙҙең Галактика һәм йондоҙҙарҙың, Ҡояштың, планеталарҙың һәм башҡа йыһан есемдәренең физик тәбиғәте тураһында мәғлүмәт һәм белем туплау осоро була.

XX быуаттың фәнни-техник революцияһы астрономия һәм бигерәк тә астрофизика үҫешенә ҙур йоғонто яһай.

Эре оптик телескоптарҙың барлыҡҡа килеүе, юғары сиселешле радиотапшырыуҙар булдырыу, системалы күҙәтеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу Ҡояштың күп миллиард йондоҙҙарҙан — галактикаларҙан торған диск формаһындағы ғәйәт ҙур системаның бер өлөшө булыуын асыҡлауға килтерә. XX быуат башында астрономдар был системаның миллионлаған оҡшаш галактикаларҙың береһе булыуын асыҡлаған.

Башҡа галактикаларҙы асыу экстрагалактик астрономия үҫешенә этәргес була. Галактикаларҙың спектрын тикшереү Эдвин Хабблға 1929 йылда «галактикаларҙың таралыуы» күренешен асыҡларға мөмкинлек бирә, һуңыраҡ ул &quot; ғаләмдең киңәйеүенә &quot; нигеҙләнгән аңлатмалар ала.

Ерҙең ракеталарын һәм яһалма юлдаштарын атмосферанан тыш астрономик күҙәтеүҙәр үткәреү өсөн ҡулланыу йыһан есемдәренең яңы төрҙәрен асыуға килтерә: радиогалактика, квасарҙар, импульстар, рентген сығанаҡтары һ. б Йондоҙҙар эволюцияһы һәм Ҡояш системаһы космогониһы теорияһы нигеҙҙәре эшләнә. XX быуат астрофизикаһына релятивистик космология — Ғаләм эволюцияһы теорияһы өлгәшелә.

Астрономия — профессионал булмағандар  әүҙем роль уйнай алған бик аҙ һанлы фәндәрҙең береһе: һәүәҫкәр астрономия бер нисә мөһим астрономик асышҡа булышлыҡ итә.

== Фәнни дисциплина структураһы ==
[[Файл:Moon_Dedal_crater.jpg|мини|Ай астрономияһы: Һүрәттә ҙур кратер — Дедал, уны 1969 йылда Ай орбитаһы тирәләй әйләнгән ваҡытында «Аполлон 11» экипажы фотоға төшөрә. Кратер [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙың күҙгә күренмәҫ яғына яҡын урынлашҡан, уның диаметры — яҡынса 93 км]]
[[Файл:Grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Экстрагалактик астрономия: Гравитацион линза. Элмәккә оҡшаш бер нисә объект күренә, улар фотоһүрәттең уртаһына яҡын һары галактикалар тупланмаһынан гравитацион линза тәьҫире арҡаһында ҡабатланған бер галактиканың бер нисә һүрәте булып тора. Линза кластерҙың гравитацион ҡыры ярҙамында барлыҡҡа килә, ул яҡтылыҡ нурҙарын бөгөп тора, был алыҫыраҡ объекттың һүрәтен арттырыуға һәм боҙоуға килтерә.]]
Хәҙерге астрономия бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән бер нисә киҫәккә бүленә, шуға күрә астрономияның бүленеше ниндәйҙер кимәлдә ирекле. Астрономияның төп тармаҡтары:

* астрометрия — йондоҙҙарҙың күҙгә күренгән торошон һәм хәрәкәттәрен өйрәнә. Элек астрометрияның роле шулай уҡ күк есемдәренең хәрәкәтен өйрәнеү юлы менән географик координаталарҙы һәм ваҡытты юғары аныҡлыҡ менән билдәләү була (хәҙер бының өсөн башҡа ысулдар ҡулланыла). Хәҙерге астрометрия түбәндәгеләрҙән тора:
* фундаменталь астрометрия, күҙәтеүҙәрҙән күк есемдәре координаталарын билдәләү, йондоҙ тороштары каталогтарын төҙөү һәм астрономик параметрҙарҙың һанлы ҡиммәттәрен билдәләү — йондоҙҙар координаталарындағы тәбиғи үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алырға мөмкинлек биргән дәүмәлдәрҙе билдәләү бурысы тора;
* төрлө координаталар ярҙамында күк есемдәренең күҙгә күренеп торған торошон һәм хәрәкәтен билдәләүҙең математик ысулдарын, шулай уҡ ваҡыт үтеү менән яҡтыртҡыстар координаталарында тәбиғи үҙгәрештәр теорияһын эшләгән сферик астрономия
* Теоретик астрономия күк есемдәре орбиталары орбиталарының билдәле элементтарынан (кире проблема) күк есемдәренең эфемеристарын (күренеп торған торошон) иҫәпләү ысулдары менән билдәләү ысулдарын тәҡдим итә.
* Күк механикаһы универсаль гравитация көстәре тәьҫирендә күк есемдәре хәрәкәте закондарын өйрәнә, күк есемдәренең массаһын һәм формаһын һәм уларҙың системаларының тотороҡлолоғон билдәләй.

Был өс бүлек, нигеҙҙә, астрономияның беренсе мәсьәләһен хәл итә (күк есемдәре хәрәкәтен өйрәнеү), һәм уларҙы йыш ҡына классик астрономия тип атайҙар.

* Астрофизика күк объекттарының төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен, химик составын өйрәнә. а) ғәмәли (күҙәтеү) астрофизикаға бүленә, уларҙа астрофизик тикшеренеүҙәрҙең ғәмәли ысулдары һәм ҡоралдар һәм ҡоралдар эшләнә; б) физика ҡанундары нигеҙендә күҙәтелгән физик күренештәргә аңлатмалар бирелгән теоретик астрофизика.

Астрофизика бүлеге бер нисә үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарына айырыла.

* Йондоҙ астрономияһы йондоҙҙарҙың, йондоҙҙар системаһының һәм йондоҙ-ара материяның физик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып арауыҡ таралыуы һәм хәрәкәте законлылыҡтарын өйрән.
* Космохимия йыһан есемдәренең химик составын, Ғаләмдә химик элементтарҙың күплеге һәм таралыу закондарын, йыһан матдәһе барлыҡҡа килгәндә атомдарҙың ҡушылыу һәм күсенеү процестарын өйрәнә. Ҡайһы берҙә радиоактив тарҡалыу процестарын һәм йыһан есемдәренең изотоп составын өйрәнеүсе ядро космохимияһы айырыла. Нуклеогенез космохимия сиктәрендә ҡаралмай.

Был ике бүлектә, нигеҙҙә ,астрономияның икенсе мәсьәләһе хәл ителә (күк есеме төҙөлөшө).

* Космогония күк есемдәренең, шул иҫәптән беҙҙең Ерҙең килеп сығышын һәм эволюцияһын тикшерә.
* Космология Ғаләм төҙөлөшө һәм үҫешенең дөйөм закондарын өйрәнә.
Күк есемдәре тураһындағы барлыҡ белемдәр нигеҙендә астрономияның һуңғы ике киҫәге уның өсөнсө мәсьәләһен хәл итә (күк есемдәренең килеп сығышы һәм эволюцияһы).

Дөйөм астрономия курсы астрономияның төрлө тармаҡтары алған төп ысулдар һәм төп һөҙөмтәләр тураһында мәғлүмәтте системалы рәүештә күрһәтеүҙе үҙ эсенә ала.

XX быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килгән яңы йүнәлештәрҙең береһе — археоастромия, ул боронғо кешеләрҙең астрономик белемен өйрәнә һәм Ерҙең прецессия күренешенә нигеҙләнгән боронғо ҡоролмаларҙы даталауға булышлыҡ итә.

=== Йондоҙло астрономия ===
[[Файл:Ant_Nebula.jpg|мини|{{Small|Планетарная туманность [[туманность Муравей|Муравей]] — Mz3. Выброс газа из умирающей центральной звезды симметричен, в отличие от хаотических выбросов обычных взрывов}}.]]
Йондоҙҙар һәм йондоҙҙар эволюцияһын өйрәнеү Ғаләм тураһында аңлауыбыҙҙың нигеҙе булып тора. Астрономдар күҙәтеүҙәр менән дә, теоретик моделдәр менән дә йондоҙҙарҙы өйрәнә, ә хәҙер компьютер цифрлы моделләштереү ярҙамында өйрәнелә.

Йондоҙҙар газ-саң томанлығында барлыҡҡа килә. Томанлыҡтың етерлек тығыҙ участкалары ауырлыҡ көсө менән ҡыҫылырға мөмкин. Температура етерлек ҙурайғас, протостар йәҙрәһендә термоядро реакциялары башлана һәм йондоҙға әйләнә.ып&lt;ref&gt;{{Публикация|книга}}&lt;/ref&gt;:.

Элементтарҙың барыһы ла тиерлек, [[водород]] һәм [[Гелий|гелийҙан]] ауырыраҡтары, йондоҙҙарҙа барлыҡҡа килә.

== Астрономияны өйрәнеү предметы һәм бурыстары ==
[[Файл:20m_radio_telescope_Ny-Ålesund.jpg|мини|Радиотелескоптар — бер төрлө күп коралы ҡулланыу астрономдары]]
Астрономия төп бурысы булып тора.{{Sfn|Кононович и Мороз|2004}}:

# Күк есемдәренең арауыҡтағы фактик торошон һәм хәрәкәттәрен өйрәнеү, уларҙың ҙурлығын һәм формаһын билдәләү.
# Күк есемдәре төҙөлөшөн өйрәнеү, уларҙа матдәнең химик составын һәм физик үҙенсәлектәрен (тығыҙлығын, температураһын һ.б.) өйрәнеү.
# Айырым күк есемдәренең килеп сығышы һәм үҫеше проблемаларын һәм улар барлыҡҡа килтергән системаларҙы хәл итеү.
# Ғаләмдең иң дөйөм үҙенсәлектәрен өйрәнеү, Ғаләмдең күҙәтелгән өлөшө — Метагалаксия теорияһын төҙөү..

Был проблемаларҙы хәл итеү теоретик та, ғәмәли ҙә тикшеренеүҙең һөҙөмтәле ысулдарын эшләүҙе талап итә. Беренсе мәсьәлә борон башланған оҙайлы күҙәтеүҙәр, шулай уҡ 300 йыл самаһы билдәле [[механика]] ҡанундары нигеҙендә хәл ителә. Шуға күрә астрономияның был өлкәһендә иң бай мәғлүмәт бар, бигерәк тә [[Ер]]ҙең күк есемдәренә сағыштырмаса яҡын : Ай, Ҡояш, [[планета]]лар, [[астероид]]тар һ. б.

Икенсе мәсьәләне спектраль анализ һәм Фотоға төшөрөү барлыҡҡа килеү менән хәл итергә мөмкин була. Күк есемдәренең физик үҙенсәлектәрен өйрәнеү XIX быуаттың икенсе яртыһында башлана, ә төп проблемалары — һуңғы йылдарҙа ғына.

Өсөнсө мәсьәлә күҙәтеүсе материал туплауҙы талап итә. Хәҙерге ваҡытта бындай мәғлүмәттәр күк есемдәренең һәм уларҙың системаларының барлыҡҡа килеүен һәм үҫешен аныҡ тасуирлау өсөн етерлек түгел әле. Шуға күрә был өлкәлә белем дөйөм фекерләүҙәр һәм бер нисә ышаныслы гипотеза менән генә сикләнгән.

Дүртенсе мәсьәлә — иң ҙуры һәм иң ҡатмарлыһы. Практика күрһәтеүенсә, уны хәл итеү өсөн ғәмәлдәге физик теориялар етмәй. Матдә торошон һәм физик процестарҙы тығыҙлыҡтың, температураның, баҫымдың сикле ҡиммәттәре буйынса тасуирларға һәләтле дөйөм физик теория булдырырға кәрәк. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн бер нисә миллиард яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан Ғаләм төбәктәрендә күҙәтеү мәғлүмәттәре талап ителә. Заманса техник мөмкинлектәр был өлкәләрҙе ентекләп тикшерергә мөмкинлек бирмәй. Шуға ҡарамаҫтан, әлеге ваҡытта был бурыс иң көнүҙәк булып тора һәм ҡайһы бер ил астрономдары, шул иҫәптән Рәсәй тарафынан да уңышлы хәл ителә.

Астрономияла, башҡа фәндәрҙәге кеүек, хәл ителмәгән проблемалар күп.

== Астрономик ҡоралдар ==
* [[Телескоп]] һәм башҡа ҡоролмалар менән Астрономик обсерватория
* Спектрограф
* Бинокль

== Астрономия төрҙәре һәм күҙәтеүҙәр ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Төрлө [[телескоп]]&lt;nowiki/&gt;тарҙан төшөрөлгән һүрәттәрҙе үҙ эсенә алған күҙәтелгән Ғаләмдең кәүҙәләнеше.]]
XX быуатта астрономия ике төп тармаҡҡа бүленә:

# күҙәтеү астрономияһы — күк есемдәре буйынса күҙәтеү мәғлүмәттәрен алыу, улар артабан анализлана;
# теоретик астрономия — астрономик объекттарҙы һәм күренештәрҙе тасуирлау өсөн моделдәр (аналитик йәки компьютер) эшләүгә йүнәлтелгән.

Был ике тармаҡ бер-береһен тулыландыра: теоретик астрономия күҙәтеү һөҙөмтәләренә аңлатмалар эҙләй, ә күҙәтеү астрономияһы теоретик һығымталар һәм гипотезалар өсөн материал һәм уларҙы тикшереү мөмкинлеген бирә.

Күпселек астрономик күҙәтеүҙәр булып күренеп торған яҡтылыҡты һәм башҡа электромагнит нурланышты яҙыу һәм анализлау тора Астрономик күҙәтеүҙәрҙе үлсәүҙәр башҡарылған электромагнит спектр өлкәһе буйынса бүлергә мөмкин. Спектрҙың ҡайһы бер өлөштәрен Ерҙән (йәғни уның өҫтөндә) күҙәтергә мөмкин, ә башҡа күҙәтеүҙәр тик бейеклектәрҙә йәки йыһанда ғына (Ер орбитаһында йыһан аппараттарында) башҡарыла. Был тикшеренеү төркөмдәре тураһында тулыраҡ мәғлүмәт түбәндә бирелә:

=== Оптик астрономия ===
Оптик астрономия (шулай уҡ күренеп торған яҡтылыҡ астрономияһы тип тә атала) — йыһанды тикшереүҙең иң боронғо формаһы.&lt;ref name=&quot;moore1997&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|автор=Moore, P.}}&lt;/ref&gt; Тәүҙә күҙәтеүҙәр ҡул көсө менән һыҙыла. XIX быуат аҙағында һәм XX быуаттың күп өлөшөндә фотоһүрәттәр буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла. Хәҙер һүрәттәрҙе цифрлы детекторҙар, атап әйткәндә, зарядлы-парлы ҡоролмалар (ПВС) нигеҙендә детекторҙар ала. Күренеп торған яҡтылыҡ яҡынса 4 000 Ǻ 7000 Ǻ (400—700 нанометр) диапазонын ҡаплаһа ла, был диапазонда ҡулланылған ҡорамалдар яҡын ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл диапазонды тикшереү мөмкинлеген бирә.

=== Инфраҡыҙыл астрономия ===
[[Файл:Herschel_Space_Observatory.jpg|мини|Йыһан инфраҡыҙыл телескоп «Гершель»]]
Инфраҡыҙыл астрономия күк есемдәренең [[инфраҡыҙыл нурланыш]]ын яҙыуға һәм анализлауға ҡағыла. Уның тулҡын оҙонлоғо күренеп торған яҡтылыҡ тулҡын оҙонлоғона яҡын булһа ла, инфраҡыҙыл нурланыш атмосфера тарафынан ныҡ һеңдерелә, бынан тыш, был диапазонда Ер атмосфераһы ныҡлы бүленеп сыға. Шуға күрә инфраҡыҙыл нурланышты өйрәнеү обсерваториялары юғары һәм ҡоро урындарҙа йәки йыһанда урынлаштырылырға тейеш. Инфраҡыҙыл спектр үтә һалҡын, күҙгә күренгән яҡтылыҡ бүлеп сығара алмаҫлыҡ объекттарҙы (мәҫәлән, планеталар һәм йондоҙҙар тирәләй газ-саң дискыларын) өйрәнеү өсөн файҙалы. Инфраҡыҙыл нурҙар күҙгә күренгән яҡтылыҡты йотҡан саң болоттары аша үтә ала, был йәш йондоҙҙарҙы молекуляр болоттарҙа һәм галактик йәҙрәләрҙә күҙәтергә мөмкинлек бирә.&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|accessdate=2008-08-11|archiveurl=https://archive.is/20120730/http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|archivedate=2012-07-30|work=|language=en}}&lt;/ref&gt; Ҡайһы бер молекулалар инфраҡыҙыл диапазонда ҡеүәтле бүлеп сығара, һәм был астрономик объекттарҙың химик составын өйрәнергә (мәҫәлән, кометаларҙа һыу табырға) мөмкинлек бирә)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|accessdate=2008-08-11|archiveurl=https://archive.is/20120805/http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|archivedate=2012-08-05|author=|work=|date=|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716031530/http://www.ipac.caltech.edu/outreach/Edu/Spectra/irspec.html |date=2016-07-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ультрафиолет астрономияһы ===
Ультрафиолет астрономия яҡынса 100 —3200 Å (10-320 нанометр) тулҡын оҙонлоғо менән шөғөлләнә. Был тулҡын оҙонлоғондағы яҡтылыҡты Ер атмосфераһы һеңдерә, шуға күрә был диапазонды өйрәнеү юғары атмосферанан йәки йыһандан башҡарыла. Ультрафиолет астрономия эҫе йондоҙҙарҙы (O һәм B кластарын) өйрәнеү өсөн ҡулайлыраҡ, сөнки нурланыштың төп өлөшө ошо диапазонға тура килә. Был үҙ эсенә башҡа галактикаларҙа һәм планета томанлыҡтарында зәңгәр йондоҙҙарҙы, супернова ҡалдыҡтарын, әүҙем галактик йәҙрәләрҙе өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Әммә ультрафиолет нурланышты йондоҙ-ара саң еңел һеңдерә, шуға күрә уның өсөн үлсәү һөҙөмтәләрен төҙәтергә кәрәк.

=== Радиоастрономия ===
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Радиотелескоптар Сверхбольшой массив (Very Array Large) Сирокко булып, Нью-Мексико, АҠШ]]
Радиоастрономия — тулҡын оҙонлоғо бер миллиметрҙан (яҡынса) ҙурыраҡ булған нурланышты өйрәнеү. Радиоастрономия астрономик күҙәтеүҙәрҙең башҡа төрҙәренән айырылып тора, сөнки өйрәнелә торған радиотулҡындарҙы айырым фотондар сифатында түгел, ә тулҡындар тип ҡарарға мөмкин. Әйтәйек, амплитуданы ла, радиотулҡындар фазаһын да үлсәргә мөмкин, ә ҡыҫҡа тулҡындар өсөн ул тиклем еңел түгел.

Ҡайһы бер радиотулҡындар йылылыҡ нурланышы рәүешендәге астрономик объекттар тарафынан сығарылһа ла, Ерҙән күҙәтелгән радиоэмиссияның күп өлөшөн синхротрон нурланыш тәшкил итә, ул электрондар магнит ҡырында хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килә. Бынан тыш, ҡайһы бер спектраль һыҙыҡтар йондоҙ-ара газ, атап әйткәндә, оҙонлоғо 21 см булған нейтраль водородтың спектраль һыҙығы ярҙамында барлыҡҡа килә.

Радиодиапазонда йыһан объекттарының күп төрлөлөгө, атап әйткәндә, өр-яңы йондоҙҙар, йондоҙ,-ара газ, пульсарҙар һәм актив галактик йәҙрәләр күҙәтелә..

=== Рентген астрономияһы ===
Рентген астрономияһы рентген диапазонында астрономик объекттарҙы өйрәнә. Ғәҙәттә объекттар рентген нурҙары бүлеп сығара:

* синхротрон механизмы (магнит ҡырҙарында хәрәкәт итеүсе релятивистик электрондар)
* йоҡа газ ҡатламдарынан йылылыҡ нурланышы 107 К (10 млн кельвин — тежеү нурланышы тип аталған);
* ҙур газ есемдәренең йылылыҡ нурланышы 107 К-нан юғарыраҡ йылытыла (бөтөнләй ҡара тән нурланышы тип атала)

Рентген нурҙарын Ер атмосфераһы һеңдергәнлектән, рентген күҙәтеүҙәре башлыса орбиталь станцияларҙан, ракеталарҙан йәки йыһан аппараттарынан башҡарыла. Йыһандағы билдәле рентген сығанаҡтарына: рентген ҡуш йондоҙҙар, пульсарҙар, супернова ҡалдыҡтары, эллиптик галактикалар, галактика тупланмалары, әүҙем галактика йәҙрәләре инә.

=== Гамма-нур астрономияһы ===
Гамма-нур астрономияһы — астрономик объекттарҙың иң ҡыҫҡа тулҡын нурланышын өйрәнә.. Гамма нурҙарын туранан-тура (Комптон телескобы кеүек юлдаштар) йәки ситләтеп (атмосфера Черенков телескоптары тип аталған махсус телескоптар ярҙамында) күҙәтергә мөмкин. Был телескоптарҙа Комптон эффекты, шулай уҡ Черенков нурланышы кеүек төрлө физик процестар арҡаһында гамма-нурҙарҙы Ер атмосфераһы һеңдергәндә барлыҡҡа килгән күҙгә күренеп торған яҡтылыҡ ялтырауыҡтары теркәлгән.

Гамма-нур сығанаҡтарҙың күпселеге — гамма-нурҙар шартлауы, улар бер нисә миллисекундтан алып мең секундҡа тиклем гамма-нурҙар бүлеп сығара. Гамма-нурланыш сығанаҡтарының 10 проценты ғына оҙаҡ ваҡыт әүҙем эшләй. Улар, атап әйткәндә, пульсарҙар, нейтрон йондоҙҙар һәм әүҙем галактик йәҙрәләрҙә ҡара упҡындарға дәғүәселәр.

=== Электромагнит нурланыш менән бәйле булмаған астрономия ===
Нейтрино астрономияһында нейтриноларҙы асыҡлау өсөн SAGE, GALLEX, I/III Камиока кеүек махсус ер аҫты объекттары ҡулланыла. Бынан тыш, хәҙерге заман обсерваториялары йыһан нурҙарын теркәй ала, сөнки был бик юғары энергиялы киҫәксәләр, улар Ер атмосфераһына ингәндә икенсел киҫәксәләр каскадтарын бирә&lt;ref&gt;{{Китап|год=1990|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|isbn=0-521-33931-6|ref=Gaisser|автор=Gaisser, Thomas K.}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, буласаҡ ҡайһы бер нейтрино детекторҙары ер атмосфераһына йыһан нурҙары ингәндә тыуған киҫәксәләргә лә туранан-тура һиҙгерлек күрһәтә.


Гравитацион-тулҡын астрономияһы астрономия астрономияның яңы йүнәлеше булып тора, ул компактлы объекттарҙы күҙәтеү өсөн гравитацион тулҡын детекторҙарын ҡулланырға тырыша. Бер нисә обсерватория төҙөлгән, мәҫәлән, ЛИГО гравитацион обсерваторияһының лазер интерферометры. Гравитацион тулҡындар тәүге тапҡыр 2015 йылда асыҡлана.

Планетар астрономия күк есемдәрен ерҙәге күҙәтеүҙәр менән генә түгел, ә йыһан аппараттары ярҙамында уларҙы туранан-тура өйрәнеү менән дә шөғөлләнә, шул иҫәптән материя өлгөләрен Ергә еткерә. Бынан тыш, күп кенә ҡулайламалар орбитала йәки күк есемдәре өҫтөндә төрлө мәғлүмәт йыя, ә ҡайһы берҙәре унда төрлө тәжрибәләр үткәрә.

=== Күк механикаһы һәм астрометрия ===
Астрометрия — астрономияның иң боронғо бүлектәренең береһе. Күк объекттарының торошон үлсәү менән шөғөлләнә. Ҡасандыр навигацияла Ҡояштың, Айҙың, планеталарҙың һәм йондоҙҙарҙың ҡайҙа урынлашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр бик мөһим роль уйнаған. Планеталарҙың торошон ентекле үлсәү гравитацион пертурбацияларҙы тәрән аңлауға килтерә, был уларҙың үткән урынын юғары теүәллек менән иҫәпләргә һәм киләсәкте күҙалларға мөмкинлек бирә. Был тармаҡ күк механикаһы булараҡ билдәле. Хәҙер Ергә яҡын объекттарҙы күҙәтеү уларға яҡынлашыуҙы, шулай уҡ ер менән төрлө объекттарҙың бәрелешеүен алдан белергә мөмкинлек бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archivedate=2006-09-07}}&lt;/ref&gt;.

Яҡын-тирәләге йондоҙҙарҙың параллакстарын үлсәү йыһандағы алыҫ арауыҡтарҙы билдәләү һәм Ғаләмдең масштабын үлсәү өсөн нигеҙ булып тора. Был үлсәүҙәр алыҫ йондоҙҙарҙың үҙенсәлектәрен билдәләү өсөн нигеҙ булып тора; үҙенсәлектәрен күрше йондоҙҙар менән сағыштырырға мөмкин. Радиаль тиҙлектәрҙе үлсәү һәм күк есемдәренең үҙ хәрәкәте был системаларҙың кинематикаһын беҙҙең галактикала өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрометрик һөҙөмтәләр ҡараңғы материяның галактикала таралыуын үлсәү өсөн ҡулланыла ала..

1990-сы йылдарҙа ҙур экстрасоляр планеталарҙы (күрше йондоҙҙар тирәләй әйләнгән планеталарҙы) асыҡлау өсөн йондоҙ тирбәлеүҙәрен үлсәүҙең астрометрик ысулдары ҡулланыла.&lt;ref name=&quot;Wolszczan&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12|издание=Nature|том=355|номер=6356|страницы=145—147|doi=10.1038/355145a0|ref=Wolszczan|bibcode=1992Natur.355..145W|язык=en|тип=journal|автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A.|год=1992}}&lt;/ref&gt;.

=== Атмосферанан тыш булған астрономия ===
Йыһан техникаһы ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр күк есемдәрен һәм йыһан мөхитен өйрәнеү ысулдары араһында айырым урын биләй. 1957 йылда СССР-ҙа донъяла беренсе яһалма ер юлдашы ебәрелеү был тикшеренеүҙәрҙеү башланғысы була… Йыһан аппараттары электромагнит нурланыштың бөтә тулҡын оҙонлоғо диапазондарында тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкинлеген бирә. Шуға күрә хәҙерге астрономияны йыш ҡына бөтә тулҡын астрономияһы тип атайҙар. Атмосферанан тыш күҙәтеүҙәр йыһанда Ер атмосфераһы йотҡан йәки бик ныҡ үҙгәргән нурланыш алырға мөмкинлек бирә: ҡайһы бер тулҡын оҙонлоғондағы радиоэлемтәләр Ергә барып етмәй, шулай уҡ Ҡояштан һәм башҡа есемдәрҙән корпускуляр нурланыш ала. Йондоҙҙарҙың һәм томанлыҡтарҙың, планета-ара һәм йондоҙ-ара мөхиттең быға тиклем килеп сыҡмаған нурланыш төрҙәрен өйрәнеү Ғаләмдең физик процестары тураһындағы белемдәребеҙҙе байытты. Атап әйткәндә, рентген нурланышының быға тиклем билдәле булмаған сығанаҡтары — рентген пульсарҙары табылған. Алыҫ есемдәрҙең тәбиғәте һәм уларҙың системалары тураһында күп мәғлүмәт төрлө йыһан аппараттарында ҡуйылған спектрографтар ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр ярҙамында ла алына.

=== Күп каналлы астрономия ===
Күп каналлы астрономия электромагнит нурланышты, гравитацион тулҡындарҙы һәм уны өйрәнеү өсөн бер үк космик объект йәки күренеш бүлеп сығарған элементар киҫәксәләрҙе бер үк ваҡытта ҡабул итеүҙе ҡуллана.

=== Теоретик астрономия ===
Теоретик астрономдар аналитик моделдәрҙе (мәҫәлән, йондоҙҙарҙың яҡынса тәртибе өсөн политроптарҙы) һәм һанлы моделләштереүҙе үҙ эсенә алған ҡоралдарҙың киң спектрын ҡуллана. Һәр ысулдың үҙ өҫтөнлөгө бар. Процестың аналитик моделе, ғәҙәттә, бының ни өсөн булғанын яҡшыраҡ аңлай. Һан моделдәре, моғайын, башҡаса күренмәҫ күренештәр һәм эффекттар барлығын күрһәтергә мөмкин.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Roth H.}}|заглавие=A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability|издание=Physical Review|volume=39, Is. 3|pages=525–529|год=1932|doi=10.1103/PhysRev.39.525|bibcode=1932PhRv...39..525R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор={{nobr|Eddington A.S.}}|заглавие=Internal Constitution of the Stars|издательство=Cambridge University Press|год=1988|allpages=407|ссылка=https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&amp;printsec=frontcover&amp;dq#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=978-0-521-33708-3|серия=Cambridge Science Classics}}&lt;/ref&gt;.

Астрономия өлкәһендәге теоретиктар теоретик моделдәр төҙөргә һәм тикшеренеүҙәрҙә был симуляцияларҙың эҙемтәләрен асыҡларға тырыша. Был күҙәтеүселәргә моделде кире ҡаға алған йәки бер нисә альтернатив йәки ҡапма-ҡаршылыҡлы моделдәр араһында һайлауҙа ярҙам иткән мәғлүмәттәрҙе эҙләргә мөмкинлек бирә. Теоретиктар шулай уҡ яңы мәғлүмәттәрҙе иҫәпкә алыу өсөн модель төҙөүҙә йәки үҙгәртеүҙә тәжрибә үткәрә. Айырмалы булған осраҡта һөҙөмтәне минималь үҙгәрештәр индереп төҙәтеүгә өлгәшергә тырышыу дөйөм йүнәлеш булып тора. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ваҡыт үтеү менән ҡапма-ҡаршылыҡлы мәғлүмәттәрҙең күплеге моделдән бөтөнләй баш тартыуға килтереүе мөмкин.

Теоретик астрономдар өйрәнгән темаларға йондоҙ динамикаһы һәм галактикалар эволюцияһы, Ғаләмдең күләмле төҙөлөшө, йыһан нурҙарының килеп сығышы, дөйөм сағыштырмалыҡ һәм физик космология, атап әйткәндә ҡыллы космология һәм киҫәксәләр астрофизикаһы инә. Сағыштырмалыҡ физик күренештәрҙә гравитация ҙур роль уйнаған күләмле структураларҙы өйрәнеү өсөн мөһим. Был ҡара упҡындарҙы һәм гравитацион тулҡындарҙы өйрәнеү өсөн нигеҙ булып тора. Астрономияла киң ҡабул ителгән һәм өйрәнелгән теорияларҙың һәм моделдәрҙең ҡайһы берҙәре хәҙер Lambda-CDM моделенә индерелгән ҙур шартлау, космос экспансияһы, ҡараңғы материя, фундаменталь физик теориялар булып тора.

=== Һәүәҫкәрҙәр астрономияһы ===
Астрономия — һәүәҫкәрҙәрҙең өлөшө ҙур булған фәндәрҙең береһе.&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future|издание=Science|том=284|номер=5411|страницы=55—56|doi=10.1126/science.284.5411.55|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]|bibcode=1999Sci...284...55M|язык=en|автор=Mims III, Forrest M.|год=1999}}&lt;/ref&gt; Һәүәҫкәрҙәрҙең техник мөмкинлектәре күпкә әҙерәк булһа ла, һәүәҫкәр күҙәтеүҙәрҙең дөйөм күләме профессионалға ҡарағанда ҙурыраҡ. Ҡайһы саҡта үҙ ҡорамалдарын төҙөйҙәр (2 быуат элекке кеүек). Ниһайәт, ғалимдарҙың күбеһе ошо мөхиттән сыҡҡан. Һәүәҫкәр астрономдарҙы күҙәтеүҙең төп объекттары булып Ай, планеталар, йондоҙҙар, кометалар, метеор ҡойма ямғырҙар һәм тәрән арауыҡтың төрлө объекттары тора, улар: йондоҙҙар тупланмаһы, галактикалар һәм томанлыҡтар. Һәүәҫкәр астрономия, һәүәҫкәр астрофотография тармаҡтарының береһе — төнгө күк йөҙө участкаларының фотоһүрәте. Мауығыусыларҙың күбеһе айырым объекттарға, объект төрҙәренә йәки ваҡиға төрҙәренә махсуслаша.

Һәүәҫкәрҙәр күбеһе күҙгә күренгән спектрҙа эшләй, әммә ҙур булмаған өлөшө башҡа тулҡын оҙонлоғонда тәжрибә үткәрә. Был ябай телескоптарҙа инфраҡыҙыл фильтрҙар ҡулланыуҙы, шулай уҡ радио телескоптар ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Һәүәҫкәр радиоастрономия пионеры — Карл Янский, ул 1930 йылдарҙа радиотапшырыуҙарҙа күк йөҙөн күҙәтә башлай. Ҡайһы бер һәүәҫкәр астрономдар йорт телескоптарын да, радио телескоптарын да ҡуллана,.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|date=2006-02-07|publisher=National Radio Astronomy Observatory|lang=en|accessdate=2006-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archivedate=2006-08-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2006-08-24|archiveurl=https://archive.is/20120524/http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|archivedate=2012-05-24}}&lt;/ref&gt;.

Һәүәҫкәр астрономдар был фәнгә үҙ өлөшөн индереүен дауам итә. Был уларҙың өлөшө һиҙелерлек булырға мөмкин булған бик аҙ дисциплиналарҙың береһе. Йыш ҡына улар йондоҙҙарҙың астероидтар менән ҡапланыуын күҙәтә, һәм был мәғлүмәттәр астероидтарҙың орбиталарын аныҡлау өсөн ҡулланыла. Ҡайһы саҡта һәүәҫкәрҙәр кометалар таба, һәм уларҙың күбеһе үҙгәреүсән йондоҙҙарҙы даими күҙәтә. Ә цифрлы технологияларҙың алға китеше һәүәҫкәрҙәргә астрофотографияла иҫ киткес алға китеш яһарға мөмкинлек бирә.

== Мәғарифта ==
[[2009 йыл]] [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] тарафынан Халыҡ-ара астрономия йылы тип иғлан ителә. Төп баҫым йәмғиәттең астрономияға ҡыҙыҡһыныуын арттырыуға һәм уны аңлауға яһала. Ошо уҡ маҡсатта йыл һайын астрономия көнө үткәрелә. 24 сентябрҙә, 2020 йылда 15-се ултырышта һәм 2021 йылдың 24-25 мартында Космос миссияһын планлаштырыу буйынса консультатив төркөмдөң (ЦГКПМ) 18-сы ултырышында, шулай уҡ 2021 йылдың 30 апрелендә планеталарҙы һаҡлау буйынса 7-се конференцияла БМО Секретариатына [[2009 йыл|2029 йыл]]&lt;nowiki/&gt;ды Халыҡ-ара планеталарҙы һаҡлау йылы тип иғлан итеү тураһында ғариза биреү тураһында ҡарар тикшерелә.

Айырым предмет булараҡ СССР мәктәптәрендә астрономия 1932 йылда индерелә (7-се һәм 9-сы кластарҙа), 1935 йылда 10-сы класҡа күсерелә. 1993 йылдан астрономия мәктәп программаһында факультатив булып ҡала, һәм ул уҡыу программаһынан юҡҡа сыға тиерлек. ВЦИОМ-дың һорауламаһы буйынса, 2007 йылда рәсәйлеләрҙең 29 проценты Ер Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөмәй, киреһенсә — Ҡояш Ер тирәләй әйләнә, ә 2011 йылда рәсәйлеләрҙең 33 проценты шундай ҡарашта булған, тип иҫәпләгән. 2017 йылдың 1 сентябренән Рәсәй мәктәптәрендә астрономияны уҡытыу мотлаҡ була (10-сы йәки 11-се класта).&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции|издание=Изд. 2-е, расширенное|место=М.|издательство=МЦНМО|год=2019|страниц=352|isbn=978-5-4439-2823-4|страницы=3}}&lt;/ref&gt;.

== Белем системаһы классификацияһы кодтары ==
* УДК 52
* [[:ru:Государственный рубрикатор научно-технической информации|Государственный рубрикатор научно-технической информации]] (ГРНТИ) (по состоянию на 2001 год): [https://web.archive.org/web/20250611232009/http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&amp;/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИЯ]


== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Кононович Э. В., Мороз В. И.|ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|заглавие=Общий курс Астрономии|ответственный=Под ред. Иванова В. В.|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2004|страниц=544|серия=Классический университетский учебник|isbn=5-354-00866-2|ref=Кононович и Мороз}} Архивная копия от 6 февраля 2012 на Wayback Machine{{Тикшерелгән|2012|10|31}}
* {{Китап|автор=Стивен Маран.|заглавие=Астрономия для «чайников»|оригинал=Astronomy For Dummies|ссылка=|место=М.|издательство=[[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]|год=2006|страницы=256|isbn=0-7645-5155-8}}
* {{Китап|автор=Повитухин Б. Г.|заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие|место=Бийск|издательство=НИЦ БиГПИ|год=1999|страниц=90}}
* {{Китап|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]]|заглавие=Живописная астрономия|ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ|место=Санкт-Петербург|год=1900}}
* {{Китап|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]]|заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]]|место=С.-Пб|издательство=Типография А. Траншели|год=1876|том=1—2}}

== Һылтанмалар ==
 {{Навигация
|Портал = Астрономия
|Викисловарь = астрономия
|Викитека = Категория:Астрономия
}}
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — History A — G. Forbes — 1909 (eLib Project)] (недоступная ссылка с 21-05-2013 [3100 көнө])
* ''Баев К. Л.'', ''В. Ә Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Мироведение Начатки» (1947)]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
[[Категория:Астрономия]]</text>
      <sha1>4g4ymfqaulquoi3hrdvm9so031caie9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Библия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1868</id>
    <revision>
      <id>1308999</id>
      <parentid>1051204</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7769" sha1="ne2inl10moadqx3cvijx3k6mqb6rjqs" xml:space="preserve">[[Файл:Gutenberg Bible.jpg|мини|150px|справа|]]
'''Библия''', '''Мөҡәддәс китап''' — йәһүд һәм христиан диненең изге китаптары тупланмаһы. Уртаҡ бүлеме — Тәүрат, тик христианлыҡта ғына изге һаналғаны — Инжил. Ислам динендә Тәүрат, хөрмәт ителһә лә, Аллаһтың хаҡ һүҙе тип танылмай.

Библия — [[йәһүдилек]] һәм [[христианлыҡ|христиан]] диндәрендә Изге Китап сифатында ҡанунлаштырылған яҙмалар йыйынтығы. [[Ислам]] Библияны Изге Китап булараҡ таный, ләкин уны «көфөр», йәғни боҙолған, тип һанай. Библия Иҫке Ғәһед (''Ветхий Завет;'' ҡанундар − Тәүрат, ) һәм Яңы Ғәһед (''Новый Завет;'' 4 Инжил һәм Илселәр ғәмәлдәре) тип аталған өлөштәрҙән тора. Беренсеһе христиан дине барлыҡҡа килгәнсе үк яҙылған китаптарҙы берләштерә, ул беҙҙең эраға тиклем III быуатта яҙылған.

Иҫке Ғәһед бер нисә өлөштән тора. Тәүрат (йәһүдсә — [[Тора]]) тип аталған өлөшөн [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса пәйғәмбәрҙең]] 5 китабы тәшкил итә, тағы бер ҙур ғына өлөшө йәһүд халҡының боронғо тарихын бәйән итеүсе 13 китапты берләштерә, Зәбүр (Псаломдар) тигән өсөнсө өлөшөндә христиандарҙа һәм йәһүдиҙәрҙә ғибәҙәт ҡылғанда уҡыла  торған дини шиғырҙар тупланған. Иҫке Ғәһед ун бер йәһүд пәйғәмбәренең асылмыштарын бәйән иткән Пәйғәмбәрҙәр китабы менән йомғаҡланған. Йәһүдиҙәр Иҫке Ғәһедтең йәһүд телендәге текстын изге тип иҫәпләй. Христиандар иһә беҙҙең эраға тиклем II быуатта Александрия ҡалаһында тәржемә ителгән тексты (уның төҙөлөшө һәм тексы йәһүдиҙәрҙекенән бер аҙ айырала) ҡануни тип таный. Иҫке Ғәһед [[латин теле|латин]], боронғо славян һәм башҡа телдәргә [[грек теле]]нән тәржемә ителгән. Яңы Ғәһед фәҡәт христиандарҙа ғына изге тип һанала. Ул 27 китаптан — [[Ғайса]]ның тормошо һәм тәғлимәте, Изге илселәр ғәмәлдәре менән бәйән ителгән 4 Инжилдән (''Евангелие''; мәғәнәһе — «изге хәбәр»), илселәрҙең 21 хатынан һәм Иоанн Богослов асылмышынан ғибәрәт. Яңы Ғәһед тексты грек телендә яҙылған.

[[Рус православие сиркәүе]] Библияның IX Кирилл һәм Мефодий тарафынан тәржемә ителгән боронғо славян телендәге текстын файҙалана. Христиан динендәге башҡа милләт вәкилдәре үҙ теленә тәржемә ителгән Библияны ҡуллана. Библияны урыҫ теленә [[XVI быуат]] башында тәржемә итә башлайҙар. 1822 йылда Яңы Ғәһедтең урыҫ телендәге тексы  тәүге тапҡыр тулыһынса баҫылып сыға. 1876 йылда Урыҫ православие сиркәүенең юғары идаралығы Синод етәкселегендә тәржемә ителгән тулы Библия (Иҫке һәм Яңы Ғәһед) баҫып сығарыла һәм сиркәү тарафынан рәсми раҫлана. Был баҫманы  урыҫ протестанттары ла ҡуллана.

== Өҫтәлмә мәғлүмәт ==
* Библия, Ҡөрьән, Танах һәм Ганджур китаптары Рәсәй халыҡтарының тарихи мираҫы тип танылған. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/788629/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь]&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 27 мартында Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]нда Инжил китабының — тарихта тәүге тапҡыр башҡорт теленә тәржемә ителгән Яңы Ғәһедтең — исем туйы үтте. Башҡорт телендәге хеҙмәт баҫмаға Рәсәйҙең Библияны тәржемә итеү институты тарафынан әҙерләнгән. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисаметдинова билдәләүенсә, тәржемәнең маҡсаты — башҡорт халҡын дөйөм кешелек ҡомартҡыһы менән таныштырыу, башҡорт телен байытыу, уның функцияларын киңәйтеү. Яңы баҫма башҡорт теленең матбуғат йәки нәфис әҙәбиәттең теле генә  түгел, шулай уҡ кешелектең төп ҡомартҡыһы — Тәүратты —  тәржемә итерлек байлыҡҡа эйә булған тел булыуын да күрһәтә. Баҫма ҡыҙыҡһыныусыларға Тәүраттың тексын башҡорт телендә ентеклерәк өйрәнергә мөмкинлек бирәсәк. Китап, беренсенән, дини, әхлаҡи, тәрбиәүи һәм ғилми-тикшеренеү эш менән шөғөлләнеүселәргә яҡшы ҡулланма булһа, икенсенән, дин-ара аралашыуға ла булышлыҡ итәсәк.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Христианлыҡ]]
* [[Ғайса]]
* [[Сиркәү]]

== Сығанаҡ ==
* [http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130249/http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20190823132203/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2210-bibliya Башҡорт энциклопедияһы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashinform.ru/bash/713944/ Яңы Ғәһед башҡорт телендә донъя күрҙе]
* [http://www.bashinform.ru/news/713864/ В Уфе презентован первый в истории перевод Нового Завета на башкирский язык] {{ref-ru}}

[[Категория:Христианлыҡ]]
[[Категория:Библия]]
[[Категория:Исламдың Илаһи Китаптары]]</text>
      <sha1>ne2inl10moadqx3cvijx3k6mqb6rjqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арҡайым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3354</id>
    <revision>
      <id>1308834</id>
      <parentid>1050310</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5996" sha1="fz3wqzx1qu9wu8ts09j81pdewwqd5vr" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Русское название        = Арҡайым
|Оригинальное название   = 
|Изображение             =  Arqaim.jpg
|Подпись изображения     = Һауанан күренеш
|Ширина изображения      = 
|Тип                     = [[Ҡаласыҡ]]
| Статус = Археологик ҡомартҡы&lt;br /&gt;{{Культурное наследие РФ 4|7410020000}}
|Цвет = Россия
|Страна = Рәсәй
|Автор проекта =
|Строитель =
|Название местоположения = Өлкә
|Местоположение = [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]]
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec = 15.5
 |lon_dir = E|lon_deg = 59|lon_min = 32|lon_sec = 12.8
 |region        = RU
 |CoordScale    = 
|Первое упоминание = 
|Состояние =  1995 йыл һуңғы ҡаҙыныу эштәре тамамланған. 
}}
[[Рәсем:аркаим3-2000.jpg|right|250px|thumb|Арҡайым]]

''Был археологик ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Авиакомпания тураһында [[Арҡайым (авиакомпания)]] битен ҡарағыҙ''

'''Арҡайым''' — [[Көньяҡ Урал]]да табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған [[археология|археологик]] комплекс.
 
[[1987]] йылда Көньяҡ Урал далаларында иң боронғо цивилизацияларҙың береһенә ҡараған «ҡалалар иле» табылғайны. Арҡайым [[Англия|Англияның]] боронғо [[Стоунхендж]] обсерваторияһына оҡшаған. Был асыш XX быуаттың һуңғы ике тиҫтә йылындағы археологик сенсация булды. Янында урынлашҡан элекке башҡорт ауылы исемен алып, ғалимдар уны «Арҡайым» тип исемләне. Хәҙерге көндә әлеге урындар музей-ҡурсаулык дәрәжәһендә, унан донъяның төрлө тарафтарынан экскурсияға килгән кешеләр ағымы өҙөлмәй. Музей-ҡурсаулыҡтың даны — б. э. т. III—II мең йыллыҡҡа ҡараған Арҡайым нығытмаһы һәм некрополе.
Арҡайым Уралдың көнсығыш һырттары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа — 400, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 100—150 саҡрымға һуҙылған. Әлеге көндә Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм [[Силәбе өлкәһе]] көньяғының ҙур ғына майҙанында Арҡайым [[цивилизация]]һына ҡараған 21 ҡаласыҡ асылған. Уларҙың яҡынса йәше — 4000 йыл.

Арҡайымдар күпләп мал аҫраған, [[металл]] эшкәртеү, ювелир әйберҙәр эшләү, ҡорал яһау, тукыу һ.б. төр эштәр менән шөғөлләнгән.
Тикшеренеүселәр шуныһына хайран ҡала: Арҡайымды кешеләр ҡапыл ташлап киткән, бынан һуң унда ҙур янғын сығып, ҡала янып бөткән. Ҡалаларҙағы ҡоролмалар ағас менән үҙенән-үҙе цементҡа әйләнә торған ләмдән төҙөлгән. Ә күмергә әйләнгән ағас быуаттар буйына һаҡлана ала. Әллә нисә мең йыллыҡ үткәс ғәжәп ҡалаларҙы асыуға ошо булышлыҡ итә лә инде. Кешеләрҙең ҡаланы ҡапыл ғына ташлап китмәгәнен, уларҙың үҙҙәре менән барлыҡ кәрәк-яраҡтарын да алып китеүен асыҡлай ғалимдар. Улар фекеренсә, арҡайымдар [[ут]] ғәрәсәте хаҡында алдан иҫкәртелгән һәм хәүефһеҙ урынға күсеп киткән булырға тейеш. Был иһә унда йәшәгән [[халыҡ]]тың һәләкәттәрҙе алдан күрергә һәләтле булыуҙары хаҡында һығымтаға килтерә. Тимәк, арҡайымдар үҙенсәлекле белемгә эйә булған, тигән һүҙ.
Ғалимдар фаразлауынса, кешелектең иң [[боронғо тарихы]] тап [[Урал]] менән бәйле.


== Һылтанмалар ==
* [http://www.arkaim-center.ru/ Сайт музея-заповедника Аркаим]
* [http://arkaim74.ru Об Аркаиме и Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231238/http://arkaim74.ru/ |date=2014-05-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20221202092505/http://encycl.bash-portal.ru/arkaim.htm Энциклопедическая статья автора раскопок Г. Б. Здановича]
* [http://www.kyrgyz.ru/?page=313 Д. Н. Верхотуров «Аркаим: несчастливое открытие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225121532/http://www.kyrgyz.ru/?page=313 |date=2007-12-25 }}


{{координаты объекта|52|38|56|N|59|34|18|E|type:landmark_region:RU}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе]]
[[Категория:Боронғо ҡаласыҡ]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]
[[Категория:Археология]]
[[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]]</text>
      <sha1>fz3wqzx1qu9wu8ts09j81pdewwqd5vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бишауыл-Уңғар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3811</id>
    <revision>
      <id>1309013</id>
      <parentid>1287331</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13379" sha1="mxi2t23saacygwummipkhh968p0daku" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Бишауыл-Уңғар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Бишауыл-Уңғар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg =54 |lat_min = 27|lat_sec =11 
  |lon_deg =56 |lon_min =16 |lon_sec =10 
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ҡырмыҫҡалы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 1648
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 573
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453015
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34765 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80235855002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Бишауыл-Уңғар''' ауылы [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]нда урынлашҡан. Һәүәләй ауыл советына ҡарай. [[Урыҫ теле|Урыҫса]] — Бишаул-Унгарово. Район үҙәге Ҡырмыҫҡалы ауылынан 15 саҡрым, Һәүәләй ауылынан 4 саҡрым алыҫлыҡта. Ҡарламан тимер юл станцияһы 2 саҡрым алыҫлыҡта. Почта индексы — 450315, ОКАТО коды — 80235855002. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 573 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Башлыса [[башҡорттар]].

== Тарихы ==
Ауылға нигеҙ һалыусылар — [[Табын (ҡәбилә)|Табын ҡәбиләһенә]] ҡараған [[башҡорттар]]. Ауыл тураһында билдәле тәүге яҙма мәғлүмәттәр [[1648]] йыл менән билдәләнә.

XVIII быуатта Бишауыл-Унгар ауылы Бишаул тип атала. Бер документта Таймаҫ Муҡшығоров һәм Сирмеш Кайтанов телгә алына.

1795 йылдағы V ревизия мәғлүмәттәре буйынса Уңгар ауылында 75 йортта 172 ир-ат һәм 189 ҡатын-ҡыҙ була. 21 йылдан аҫаба башҡорттар — 227, ә керҙәштәр 10 ир-ат иҫәпләнә. VIII ревизия (1834 йыл) ваҡытында 299 ир-егет, 320 ҡатын-ҡыҙ булған. 1917—1920 йылдарҙағы билдәле ваҡиғаларҙан һуң ҡатын-ҡыҙҙар файҙаһына енестәр нисбәтенең ҡырҡа үҙгәреүен 1920 йылда күҙәтәбеҙ, ул ваҡытта 219 йортта 506 ир-егет һәм 574 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.

1866—1919 йылдарҙа Бишауыл-Уңгар ауылы шул уҡ исемдәге улыстың үҙәге була. Ул ваҡытта улыҫтың 14 ауылы булған. 1906 йылда уларҙа 9225 кеше йәшәгән 1703 йорт була. Һуңынан улар бөтәһе лә [[Өфө кантоны]]ның яңынан ойошторолған [[Ҡырмыҫҡалы улусы]]на инә.

Ауыл халҡы [[малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 1843 йылда 648 ат, 392 эре мөгөҙлө мал, 123 һарыҡ, 593 кешегә 188 кәзә. Йәйгеһен йәйләүгә сығалар. Шул саҡта уҡ улар 520 бот ужым һәм 3240 бот яҙғы иген сәскән. 7 һыу тирмәне, 1 тимерлеге булған. Ауыл халҡының 388 умартаһы һәм 300 солоғо иҫәпләнгән. XIX быуат аҙағында 3 икмәк магазины, 2 аҙыҡ-түлек магазины була.

[[XIX]] быуат һуңында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә булған.

Бишауыл халҡының [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалы]]нда ҡатнашыуы тураһында каратель майор Пекарскийҙан сыҡҡан документ раҫлай&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/177 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 177—178.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410050644/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/177 |date=2022-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;standard&quot;
|+
|[[1866]]
|Бишауыл-Уңғар улусы
|
|Өфө губернаһы
|-
|[[1919]]
|Ҡырмыҫҡалы улусы
|Өфө кантоны
|Өфө губернаһы
|-
|[[1922]]
|Ҡырмыҫҡалы улусы
|Стәрлетамаҡ кантоны
|БАССР
|-
|[[1923]]
|Ҡырмыҫҡалы улусы
|Өфө кантоны
|БАССР
|-
|[[1930]]
|Бишауыл-Уңғар ауыл советы
|[[Ҡырмыҫҡалы районы]]
|БАССР
|-
|[[1992]]
|
|Ҡырмыҫҡалы районы
|Башҡортостан Республикаһы
|-
|}
&lt;ref&gt;[http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?vz=1&amp;template=46 «Башҡортостан 450» сайтын ҡарағыҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410222339/http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?vz=1&amp;template=46 |date=2008-04-10 }}&lt;/ref&gt;

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса төп милләт — [[башҡорттар]] (99 %)

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||573||272||301||47,5||52,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Урамдары ==
* Тал урамы ({{lang-ru|Вербовая (улица)}})
* Гагарин урамы ({{lang-ru|Гагарина (улица)}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}})
* Донъя урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}})
* Яңы урамы ({{lang-ru|Новая (улица)}})
* Күл урамы ({{lang-ru|Озерная (улица)}})
* Ерек урамы ({{lang-ru|Ольховая (улица)}})
* Ҡарағай урамы ({{lang-ru|Сосновая (улица)}})
* Титов урамы ({{lang-ru|Титова (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})
* Шоссе урамы ({{lang-ru| Шоссейная (улица)}})

== Билдәле шәхестәре ==
* '''Азат''' — [[Табын|Йомран-Табын]] улусы башҡорто. [[Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы.
* [[Иҫәнғол Иҫәкәев]] (1785—?), хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Кинйәбулат Ҡаныҡаев]] (1788—?), хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* [[Низамов Рәшит Зыяфетдин улы]] (1935—2018), яҙыусы.
* [[Санъяров Фәнзил Бүләк улы]] (17.02.1953), ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1999), доцент. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Сәйфулла Усманов]] (1783—?), хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 8 октябрь 2021, Шәхесен данлай белгән халыҡ — мәңгелек&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/id/5b8aa70c3d023700a98cfb3a/bairamda-tatly-tabyn-5c52de9ef4152a00aec43e3d]&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Байрамда — татлы табын. 9 февраль 2019 йыл[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/13910-saly-sylay-gr-kil-tuay.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241209150447/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/13910-saly-sylay-gr-kil-tuay.html |date=2024-12-09 }}
* [[Аманат (журнал)|Аманат]]. 28 апрель 2020 йыл, Ҡырмыҫҡалы районынан килгән һүрәттәр[https://web.archive.org/web/20220123022803/https://amanat.su/articles/min-donyany-r-tl-yem/2020-04-28/yrmy-aly-rayonynan-kilg-n-r-tt-r-44152]

== Видеояҙмалар ==
* 27 июнь 2017 йыл «Рәсәй-Башҡортостан» канал[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=16013105430005137648&amp;from=tabbar&amp;parent-reqid=1650530237079428-8829026156668597221-sas2-0777-sas-l7-balancer-8080-BAL-1981&amp;text=%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB-%D0%A3%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80+%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B%28%D2%A0%D1%8B%D1%80%D0%BC%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B%29 Бесәнселәр йыры]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bishaul.ru Бишауыл сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204165403/http://www.bishaul.ru/ |date=2010-12-04 }}

{{башланғыс}}
{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>mxi2t23saacygwummipkhh968p0daku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһы наградалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4154</id>
    <revision>
      <id>1308937</id>
      <parentid>1284023</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120630" sha1="hhztavf58si9z2bp9h5htchjs8lywed" xml:space="preserve">[[Файл:Coat_of_Arms_of_Bashkortostan.svg|справа|212x212пкс]]

'''Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары''' — юғары һөнәри оҫталыҡтары һәм оҙаҡ йылдар дауымында фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн кешеләрҙе дәүләт тарафынан дәртләндереү билдәһе. Башҡортостан Республикаһының дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр мәнән бүләкләү тәртибе [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] тарафынан раҫланған&lt;ref&gt;Закон РБ N 271-з от 30.12.2005 г. (в ред. Законов РБ от 07.11.2006 N 371-з, от 03.07.2007 N 448-з, от 24.06.2008 N 20-з) «О государственных наградах и почетных званиях Республики Башкортостан»&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостан Республикаһы]]ның дәүләт бүләктәре менән бүләкләү һәм маҡтаулы исемдәр биреү хоҡуғы [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]]на бирелгән&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Башкортостан № УП-228от 18.04.1996 г. (в ред. Указов Президента РБ от 29.03.1999 N УП-165, от 23.02.2000 N УП-144, от 09.02.2004 N УП-87, от 20.05.2006 N УП-189, от 06.08.2007 N УП-379, от 27.06.2008 N УП-290, от 25.08.2011 N УП-440, от 14.02.2012 N УП-53, от 04.04.2012 N УП-180) «Об утверждении Положения о Почетной грамоте Республики Башкортостан, положений о почетных званиях Республики Башкортостан и Положения о порядке присвоения, восстановления и лишения почетных званий Республики Башкортостан»&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларына өс орден, «Әсәлек даны» миҙалы, «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе, Башҡортостан Республикаһының (1984—95 БАССР‑ҙың, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумы) почёт грамотаһы, маҡтаулы исемдәре һәм республика премиялары инә.

Бүләктәр Башкортостан Республикаһы учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиелары хеҙмәткәрҙәрен, хәрбиҙәрҙе, көс ведомстволары хеҙмәткәрҙәрен, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының башҡа граждандарын һәм сит дәүләт граждандарын Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереү маҡсатына тәғәйенләнгән.

== Наградалар исемлеге ==

=== Ордендар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Рәсеме'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Раҫлау датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Статусы'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Һылтанмалар'''
|-
|[[Файл:Zslugi.jpg|120px|center]]&lt;br&gt; [[Файл:Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан».PNG|97px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1998 йылдың&lt;br&gt;1 июне
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнәләр:
* Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* хеҙмәттә күрһәткән айырым бөйөк уңыштар өсөн;
* дәүләт һәм ижтимағи эшмәкәрлектә айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* халыҡтар араһында тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек нығытыуҙа айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* тәртип һаҡлау һәм хәүефһеҙлек һаҡлау эшенә ҙур өлөш индергән өсөн.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнеүгә Башҡортостан Республикаһының башҡа дәүләт наградаларына, Башҡортостан Республикаһының почётлы исемдәренә лайыҡ булғандар тәҡдим ителә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23197 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304190119/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23197 |date=2014-03-04 }}
|-
|[[Файл:Орден Дружбы народов (Башкортостан).png|140px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1998 йылдың&lt;br&gt;1 июне
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнәләр:
* халыҡтар араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек нығытыуға ҙур өлөш индергән өсөн;
* Башҡортостан Республикаһының иҡтисадын үҫтереүҙәге юғары ҡаҙаныштар өсөн;
* Башҡортостан Республикаһының дәүләт төҙөлөшөндә күрһәткән хеҙмәттәр өсөн;
* фәнде үҫтереүҙә һөҙөмтәле хеҙмәттәр өсөн.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaq/dok_lersgo.htm Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 1998 йылдың 1 июнендәге ГС-401-се «Халыҡтар дуҫлығы ордены статусын раҫлау тураһында» тигән {{comment|Ҡарары|Постановлениеһы}}]
|-
|[[Файл:ОрденСалаватаЮлаева.png|150px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[[Салауат Юлаев ордены]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1998 йылдың&lt;br&gt;1 июне
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнәләр:
* {{comment|етештереү|производсто}} өлкәһендә юғары уңыштар өсөн;
* фән һәм фәнни-тикшеренеү өлкәһендә күрһәткән хеҙмәттәр өсөн;
* мәҙәниәт, сәнғәт, әҙәбиәт өлкәһендә юғары ижади ҡаҙаныштар өсөн;
* үҫеп килгән быуынды уҡытыу-тәрбиә эшендә уңыштар, йәштәрҙе патриотик тәрбиәләү эшендә, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә әүҙем ҡатнашҡан өсөн;
* һөҙөмтәле дәүләт һәм ижтимағи эшмәкәрлек өсөн;
* кешеләрҙең ғүмерен һаҡлаған, йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙа, Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән айырым юғары хеҙмәттәр өсөн.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23196 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217090312/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23196 |date=2015-02-17 }}
|-
|[[Файл:Орден генерала Шаймуратова.png|128px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Орден генерала Шаймуратова (лента).png|72px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Ггенерал Шайморатов ордены'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;19 декабрь&lt;br&gt;2019 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Генерал [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|Шайморатов]] ордены:
* йәмәғәт тәртибен һаҡлағанда;
* ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында кешеләрҙе ҡотҡарғанда;
* ғүмер өсөн хәүефле булған шарттарҙа хәрби, граждан йәки хеҙмәт бурысын үтәгәндә күрһәткән фиҙаҡәрлек һәм ҡаһарманлыҡ өсөн тапшырыла
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Генерал Шайморатов ордены күкрәктең һул яғына һәм СССР, Рәсәй Федерацияһы ордендары, Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн», Дуҫлыҡ, Салауат Юлаев ордендары булғанда — уларҙан һуң тағыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/561663558 БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 2019 йылдың 19 декабрендәге ГС-782 һанлы «Генерал Шайморатов ордены статутын раҫлау тураһындағы» ҡарары]&lt;br&gt;---&lt;br&gt;[https://docs.cntd.ru/document/935123194 Орден тасуирламаһы]
|-
|[[Файл:Орден Григория Аксакова.png|130px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Орден Григория Аксакова (лента).png|72px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Григорий Аксаков ордены'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;19 декабрь&lt;br&gt;2019 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Григорий Аксаков ордены һөҙөмтәле дәүләт, йәмәғәт һәм хәйриә эшмәкәрлеге өсөн тапшырыла.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Григорий Аксаков ордены күкрәктең һул яғына һәм СССР, Рәсәй Федерацияһы ордендары, Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн», Дуҫлыҡ, Салауат Юлаев, генерал Шайморатов ордендары булғанда — уларҙан һуң тағыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/561663557 БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 2019 йылдың 19 декабрендәге ГС-783 һанлы «Григорий Аксаков ордены статутын раҫлау тураһындағы» ҡарары]&lt;br&gt;---&lt;br&gt;[https://docs.cntd.ru/document/935123194 Орден тасуирламаһы]
|}

=== Миҙалдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Рәсеме'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Раҫлау датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Статусы'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Һылтанмалар'''
|-
|[[Файл:Медаль Материнская слава.png|150px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[[«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)|«Әсәлек даны» миҙалы]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1998 йылдың&lt;br&gt; 5 марты
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Әсәлек даны» миҙалы менән биш һәм унан да артығыраҡ бала табыусы һәм тәрбиәләүсе әсәйҙәр бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Бүләкләү кинйә балаға бер йәш тулғандан һуң ойошторола.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал менән бүләкләгәндә шулай уҡ түбәндәге балалар иҫәпкә алына:
* әсәйҙең законда ҡаралған тәртиптә уллыҡҡа алынған балалары;
* Ватанды һаҡлағанда йәки хәрби хеҙмәттәге башҡа вазифаларҙы башҡарғанда, йә кеше ғүмерен, законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен һаҡлағанда гражданлыҡ бурысын үтәгәндә һәләк булған һәм хәбәрһеҙ юғалған, шулай уҡ күрһәтелгән ваҡиғаларҙа яраларҙан, контузиянан, ғәрипләнеү йәки ауырыу сәбәпле, йә хеҙмәттә алған ғәрипләнеү йәки профессиональ сирҙәрҙән һәләк булған балалары.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23917 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304190122/http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23917 |date=2014-03-04 }}
|-
|[[Файл:Медаль «Родительская доблесть» (Башкортостан).png|120px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Медаль «Родительская доблесть» (Башкортостан) лента.png|72px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Ата-әсә ҡаһарманлығы»''' миҙалы
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;21 ноябрь&lt;br&gt;2014 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Ата-әсә ҡаһарманлығы»''' миҙалы менән ғаилә ҡиммәттәрен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлауға һәм нығытыуға һиҙелерлек өлөш индергән, сәләмәт тормош алып барған, ғаилә институтын нығытыуҙа һәм балалар тәрбиәләүҙә өлгө булып торған ата-әсәләргә, опекундарға, попечителдәргә тапшырыла:
* балалары Башҡортостан Республикаһына дан өҫтәгән, кешеләр ғүмерен, ҡануниәтте, тәртип һәм именлек һаҡлауҙа, хеҙмәт бурыстарын үтәгәндә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән йәки фәнни, ижади, спорт йәиһә башҡа йәмғиәт өсөн әһәмиәтле эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары булған балалар тәрбиәләгән ата-әсәләр, опекундар, попечителдәр бүләкләнә;
* өс йәки унан күберәк инвалид баланы ҡыҙлыҡҡа йәки уллыҡҡа алғандар;
* ете йәки унан да күберәк балиғ булмаған етем йәиһә ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған баланы ғаилә тәрбиәһенә алған опекундар, попечителдәр (шул иҫәптән үгәй ата-әсәләр, патронат тәрбиәселәр);
* ете һәм унан күберәк бала тәрбиәләгән ата-әсәләр.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал тапшырылғанда ата-әсәләргә (уллыҡҡа-ҡыҙлыҡҡа алғандарға, опекундарға, попечителдәргә) 100000 һум күләмендә премия бирелә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/423917765 Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2014 йылдың 21 ноябрендәге УП-345 һанлы «Ата-әсә ҡаһарманлығы» миҙалы тураһында&quot; Указы]
|-
|[[Файл:Медаль генерала Шаймуратова.png|120px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Медаль генерала Шаймуратова (лента).png|72px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Генерал Шайморатов миҙалы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Апрель&lt;br&gt;2023 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Генерал Шайморатов миҙалы менән:
* йәмәғәт тәртибен һаҡлағанда;
* кешеләрҙе ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында ҡотҡарғанда;
* ғүмер өсөн хәүефле урындароҙа хәрби, гражданлыҡ йәки хеҙмәт бурысын үтәгәндә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән граждандар бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Ггенерал Шайморатов миҙалы менән бергә бер тапҡыр бирелә торған премия ла тапшырыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20250226052127/https://rus.kiziltan.ru/news/obshchestvo/2023-05-03/v-bashkortostane-utverdili-polozhenie-o-medali-generala-shaymuratova-3244482 Генерал Шайморатов миҙалын булдырыу тураһында мәғлүмәт]&lt;br&gt;---&lt;br&gt;[[Файл:Медаль генерала Шаймуратова (реверс).png|80px|center]]
|-
|[[Файл:Медаль «За трудовую доблесть» (Башкортостан).png|98px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Медаль «За трудовую доблесть» (Башкортостан) лента.png|72px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;''«Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;9 июнь&lt;br&gt;2021 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы менән:
* һөнәри оҫталығы;
* оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр хеҙмәте;
* юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары күрһәткән граждандар бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙалды Башҡортостан Республикаһы Башлығы йәки уның ҡушыуы буйынса икенсе вазифалы кеше тантаналы шарттарҙа һәм халыҡ алдында тапшыра.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал бүләкләнгән кешенең үҙенә танытма менән бергә тапшырыла.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал тапшырыу протоколы Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенә ебәрелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал күкрәктең һул яғына, «Ата-әсә ҡаһарманлығы» миҙалынан һуң тағыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/574768968 Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2021 йылдың 9 июнендәге УГ-282 һанлы «Хеҙмәт ҡаһарманлыҡы» миҙалы тураһында&quot; Указы]
|}

=== Маҡтау ҡағыҙы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Рәсеме'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Раҫлау датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Статусы'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Һылтанмалар'''
|-
|[[Файл:Почётная грамота Республики Башкортостан.jpg|120px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;30 декабрь&lt;br&gt;2005 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы::
* Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешенә фиҙаҡәр өлөш индергән;
* юғары һөнәри оҫталыҡ һәм күп йыллыҡ фиҙаҡәр хеҙмәт күрһәткән;
* республика алдында башҡа билдәле ҡаҙаныштары юулған кешеләргә бирелә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/935116452 Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 30 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары һәм маҡтаулы исемдәре тураһында» 271 һанлы Ҡануны]
|}

=== Республика премиялары ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Рәсеме'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Раҫлау датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Статусы'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Һылтанмалар'''
|-
|[[Файл:Премия имени Салавата Юлаева Знак.png|100px|center]]
|[[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡортостан Республикаһының әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]
|1967 йылда  БАССР премияһы итеп булдырыла, 1990 йылдан  алып дәүләт премияһы.
|Ике йылға бер тапҡыр Башҡортостан Республикаһының нәфис мәҙәниәтенә тос өлөш индергән иң талантлы әҙәбиәт, сәнғәт әҫәрҙәре һәм архитектура өлгөһө өсөн тапшырыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;
|-
|
|'''Башҡортостан Республикаһының балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы'''
|1991 йылда Бөтә Рәсәй китап һөйөүселәр йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе премияһы булараҡ ойошторола, 2005 ййылдан алып – дәүләт премияһы
|Ике йылға бер тапҡыр әҙәбиәт һәм сәнғәт әҫәрҙәре аша үҫеп килеүсе быуынға рухи‑әхлаҡи һәм патриотик тәрбиә биреүгә тос өлөш индергән өсөн тапшырыла.
|
|-
|
|'''[[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы]]'''
|1995 йылда булдырылған.
|Республиканың йәш архитекторҙары, композиторҙары, яҙыусылары, шағирҙарының йәмғиәт тарафынан танылыу яулаған иң талантлы юғары художестволы әҫәрҙәре, юғары профессиональ кимәлдә ҡуйылған сәхнә һәм концерт эшмәкәрлеге өсөн йырсыларға, цирк һәм эстрада артистарына, театр, кинотеатр һәм башҡа тамаша учреждениелары хеҙмкәрҙәренә, йәштәр бейеү, музыка һәм эстрада коллективтарына тапшырыла. 2010 йылға тиклем йылда, 2011 йылдан ике йылға бер тапҡыр бирелә. 
|
|-
|
|'''Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы'''
|1995 йылда булдырылған.
|Ике йылға бер тапҡыр гуманитар, тәбиғи һәм техник фәндәрҙе үҫтереүгә тос өлөш индергән, алдынғы технологиялар, заманса материалдар, машиналар һәм приборҙар эшләп, производствоға индергән өсөн тапшырыла.
|
|-
|
|'''Фән һәм техника өлкәһендә республика дәүләт йәштәр премияһы'''
|2002 йылда булдырылған.
|Ватан һәм донъя ҡаҙаныштары кимәленә тап килеп, Башҡортостан Республикаһының социаль‑иҡтисади һәм мәҙәни‑рухи үҫешенә булышлыҡ иткән гуманитар, тәбиғи һәм техник фәндәр үҫешенә тос өлөш индергән, яңы ресурстар һаҡлаусы һәм экологик яҡтан таҙа технологиялар, заманса материалдар, машиналар һәм приборҙар эшләп, производствоға индергән өсөн йыл һайын тапшырыла.
|
|-
|
|'''[[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]]'''
|БАССР Журналистар союзы премияһы итеп 1989 йылда булдырылған, 1996 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премияһы. 
|Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары ағзаларына журналистика өлкәһендәге иң яҡшы хеҙмәттәре өсөн йыл һайын тапшырыла.
|
|-
|
|'''С. Т. Аксаков исемендәге әҙәбиәт премияһы'''
|1996 йылда Аксаков фонды, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар союзы берлектә Башҡортостан Республикаһы Президенты тарафынан булдырылған.
|Өс йылға бер тапҡыр Рәсәй классик әҙәбиәтенең юғары художестволы һәм рухи‑әхлаҡи традицияларына тап килгән, тыуған ергә һәм уның халыҡтарына һөйөү идеалдарын раҫлаған, дөйөм Рәсәй кимәлендә танылыу яулаған әҫәрҙәре һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн яҙыусыларға, публицистарға, әҙәби тәнҡитселәргә тапшырыла.
|
|-
|
|'''Продукция (тауарҙар һәм хеҙмәттәр) сифаты өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы премияһы'''
|2002 йылда булдырылған.
|Тауар етештереү (хеҙмәт күрһәтеү) өлкәһендә сифатҡа юғары һөҙөмтәле идара итеү ысулдары индергән, продукцияның хәүефһеҙлеген һәм сифатын тәьмин иткән ойошмаларға йыл һайын тапшырыла.
|
|-
|
|'''“Юғары һөҙөмтәле инвестицион эшмәкәрлек өсөн” Башҡортостан Республикаһы Президенты премияһы'''
|2007 йылда булдырылған.
|Республика биләмәләрендә өҫтөнлөклө инвестицион проекттарҙы уңышлы ғәмәлгә ашырған, юғары технологиялы, конкуренцияға һәләтле һәм юғары сифатлы продукция етештергән һәм хеҙмәт күрһәткән, шул иҫәптән инновацион ысулдар ҡулланған, ойошма‑инвесторҙарға йыл һайын тапшырыла. 
|
|-
|
|'''[[Башҡортостан Республикаһының Михаил Нестеров исемендәге дәүләт премияһы]]'''
|2017 йылдың ноябрендә булдырылған.
|Ике йылға бер тапҡыр һынлы сәнғәт һәм сәнғәт фәне өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла.
|
|}

=== {{comment|Маҡтаулы|Почётлы}} исемдәр ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Рәсеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Раҫлау \ Үҙгәртеү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |'''Һылтанмалар'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Халыҡ'''
|-
| [[Файл:BashNarodArt1.jpg|thumb|100px|right]]
|[[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]],
Башҡорт ССР-ының халыҡ артисы,

Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,

13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1939 йылдың 22 октябрендә рәсми индерелгән.
|
|-
|
|[[Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы]],
Башҡорт ССР-ының халыҡ рәссамы,

Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1954 йылдың 27 ноябрендә рәсми индерелгән.
|
|-
|
|[[Башҡортостандың халыҡ сәсәне|Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне]]
|1944 йылдың 14 апрелендә рәсми индерелгән, 
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрлгән.
|
|-
|||Башҡортостан Республикаһының халыҡ табибы
|2008 йылдың 27 июнендә рәсми индерелгән.
|
|-
|||[[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы]]||2007 йылдың 6 авгусында рәсми индерелгән.||
|-
|||[[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры]],
Башҡорт ССР-ының халыҡ шағиры,

Башҡорт АССР-ының халыҡ шағиры.
| 09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1939 йылдың 22 октябрендә рәсми индерелгән.
|
|-
|
|[[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]],
Башҡорт ССР-ының халыҡ яҙыусыһы,

Башҡорт АССР-ының халыҡ яҙыусыһы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

09.02.1990 индерелгән&lt;ref&gt;1929 йылда индерелгән тигән мәғлүмәт Башҡорт Энциклопедияһында бар.&lt;/ref&gt;

&lt;br /&gt;
|
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''Атҡаҙанған'''
|-
|||Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған агрономы
|1954 йылдың 11 мартында индерелгән, 
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек тармағы хеҙмәткәре
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған аҙыҡ‑түлек индустрияһы хеҙмәткәре

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған аҙыҡ‑түлек индустрияһы хеҙмәткәре
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йылдың 18 апрелендә рәсми үҙгәртелә
1991 йылдын

1981 йылдың 23 авгусында индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған архитекторы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған архитекторы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йылдың 18 апрелендә рәсми үҙгәртелә
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1990 йылдың 9 февралендә индерелгән
|
|-
|
|[[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]],
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған артисы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1939 йылдың 22 октябрендә рәсми индерелгән.
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры 
|1979 йылдың 30 мартында индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы
|1956 йылдың 3 декабрендә индерелгән, 
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йылдың 18 апрелендә рәсми үҙгәртелә
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1980 ййылдың 10 майында индерелгән.
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған ветеринар врачы
|1954 йылдың 11 мартында индерелгән, 
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған геологы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған геологы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йылдың 18 апрелендә рәсми үҙгәртелә

13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1980 йылдың 3 июнендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ер төҙөлөшө буйынса белгесе
|2015 йылдың 2 ноябрендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған зоотехнигы
|1954 йылдың 11 мартында индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|[[Рәсем:Атҡаҙанған иҡтисадсы.JPG|thumb|100px|right]]
|[[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]],
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1973 йылдың 14 ноябрендә индерелгән.
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған йәштәр остазы
|1985 йылдың 18 сентябрендә индерелгән,

1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған малсыһы
|1972 йылдың 23 ноябрендә индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән
|
|-
|
|[[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]
|1999 йылдың 29 мартында индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1978 йылдың 2 ноябрендә
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре
|1976 йылдың 15 ноябрендә индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мелиораторы
|1976 йылдың 13 сентябрендә индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған металлургы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1982 йылдың 20 февралендә индерелгән.
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1964 йылдың 20 июлендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1990 йылдың 9 февралендә индерелгән
|&quot;... атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре&quot; тип индерелгән
|-
|
|Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
|1940 йылдың 23 мартында индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1965 йылдың 20 мартында индерелгән
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған профессиональ‑техник белем биреү уҡытыусыһы
|1978 йылдың 25 мартында индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған профессиональ‑техник белем биреү оҫтаһы
|???  1984 йылғы Юғары Совет Президиумы указында бар,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_31.08.1984 Указ 1984]
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рационализаторы,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған рационализаторы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рационализаторы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,

13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1975 йылдың 1 авгусында индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған рәссамы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1960 йылдың 23 ноябрендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1966 йылды 30 июлендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1939 йылдың 22 октябрендә рәсми индерелгән.
|
|-
|  ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған табибы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1940 йылдың 23 мартында индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре,
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре
|2012 йылдың 29 февралендә ҡабаттан индерелгән
1977 йылдың 12 сентябрендә индерелгән,1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән. 
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1960 йылдың 3 авгусында индерелгән
|
|-
|  ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,

13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1979 йылдың 13 июлендә индерелгән
|
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1981 йылдың 25 июнендә индерелгән
|
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,

13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1975 йылдың 1 авгусында индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1990 йылдың 9 февралендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған урман белгесе,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман белгесе
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1961 йылдың 19 апрелендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1983 йылдың 26 майында индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1985 йылдың 17 сентябрендә
|
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1940 йылдың 25 октябрендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
|1940 йылдың 25 октябрендә индерелгән, 
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|
|-
|
|Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү хеҙмәткәре
|1977 йылдың 30 мартында индерелгән,
1990 йылдың 9 февралендә бөтөрөлгән.
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре,
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1990 йылдың 9 февралендә индерелгән
|&quot;... атҡаҙанған социаль тәьминәт хеҙмәткәре&quot; тип индерелгән.
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1990 йылдың 9 февралендә индерелгән
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған химигы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1967 йылдың 24 июлендә индерелгән.
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1990 йылдың 9 февралендә индерелгән&lt;ref&gt;1964 йылдың 20 июлендә индерелгән тигән мәғлүмәт Башҡорт Энциклопедияһында бар&lt;/ref&gt;
|
|-
|
|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған шахтёры,,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған шахтёры,
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1981 йылдың 20 февралендә индерелгән.
|
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы||2006 йылдың 20 майында индерелгән.||
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе,
Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған элемтәсеһе,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтәсеһе.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1968 йылдың 31 ғинуарында индерелгән 
|
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған энергетигы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы.
| 09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,
13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1975 йылдың 26 майында индерелгән.
|
|-
| ||Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы,

Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған юрисы,

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы.
|09.09.1992 исеме үҙгәртелә, 1996 йыл 18 апрелендә рәсми раҫлана,

13.10.1990 исеме үҙгәрә,

1980 йылдың 10 майында индерелгән.
|
|}

=== Башҡа наградалар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Награданың һүрәтләнеше'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Награданың исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Барлыҡҡа килеү датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Бүләкләү ҡағиҙәләре'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Сығанағы'''
&lt;!-- |-
|[[Файл:BashNarodArt1.jpg|100px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Башҡортостан Республикаһының {{comment|Маҡтаулы|Почётлы}} исемдәре'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;2005 йылдың&lt;br&gt;30 декабре
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Маҡтаулы|Почётлы}} исемдәр Башҡортостан Республикаһы Башлығы (2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем — Президенты) тарафынан бирелә:
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt; үҙҙәренең көндәлек эшмәкәрлеге өлкәһендә ҙур өлөш индергән
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;шағирҙарға, яҙыусыларға, артистарға, рәссамдарға, уҡытыусыларға, табиптарға, сәнғәт, фән, архитектура әһелдәренә, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә, юристарға, иҡтисадсыларға, матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәренә, уйлап табыусыларға, рационализаторҙарға, машина төҙөүселәргә, металлургтарға, шахтёрҙарға, энергетиктарға, химиктарға, нефтселәргә, туҡыу һәм еңел сәнәғәт, урман сәнәғәте, транспорт, аҙыҡ-түлек индустрияһы, ауыл хужалығы, социаль яҡлау, физик культура, хеҙмәтләндереү өлкәһе, сауҙа хеҙмәткәрҙәренә, экологтарға, урмансылыҡ белгестәренә, элемтәселәргә, төҙөүселәргә, геологтарға,
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|«Халыҡ»|«Народный»}} исеме {{comment|«Атҡаҙанған»|«Заслуженный»}} исеме бирелгәндән һуң биш йылдан да алдараҡ бирелмәй.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Маҡтаулы|Почётлы}} исемгә лайыҡ булған кешеләргә шуға ярашлы {{comment|тағылма билдә|нагрудный знак}} һәм таныҡлыҡ тапшырыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemsc/dok_oegnwz.htm Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 30 декабрҙәге 271-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре» тигән Законы] --&gt;
|-
|[[Файл:Благодарственное письмо (Башкортостан).jpeg|145px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Башҡортостан Республикаһы Башлығының (2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем — Президенты) Рәхмәт хаты'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;2001 йылдың&lt;br&gt;22 ноябре
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Башҡортостан Республикаһы Башлығының Рәхмәт хаты дәүләт власы органдарында, Башҡортостан Республикаһының урындағы үҙидара органдарында, иҡтисадта, хужалыҡ эшмәкәрлегендә, фәндә, мәҙәниәттә, сәнғәттә, мәғарифтә, һаулыҡ һаҡлауҙа күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн һәм республика алдындағы башҡа ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереү формаһы булып тора.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Рәхмәт хаты Башҡортостан Республикаһы Башлығы {{comment|Указы|Ҡарары}} менән рәсмиләштерелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Рәхмәт хаттары менән дәртләндерелә:
* Башҡортостан Республикаһы граждандары, Рәсәй Федерацияһы, сит ил граждандары, гражданлығы булмаған кешеләр — иҡтисадты үҫтереүгә шәхси өлөш индергән өсөн, фән, мәғариф, мәҙәниәт, сәнғәт, һаулыҡ һаҡлау һәм башҡа республика алдында башҡа ҡаҙаныштары өсөн;
* предприятие, учреждение, ойошма коллективтары — республика граждандарының тормошон яҡшыртыуға йүнәлтелгән хужалыҡ, фәнни, ижтимағи — мәҙәни, йәмәғәт һәм хәйриә эшмәкәрлегендә юғары ҡаҙаныштары өсөн.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemso/dok_percso.htm Башҡортостан Республикаһы Президентының 2001 йылғы 22 ноябрҙәге УП-592 һанлы «Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты» тигән {{comment|Указы|Ҡарары}}]
|-
|[[Файл:Знак отличия «За самоотверженный труд в Республике Башкортостан».png|150px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1998 йылдың&lt;br&gt; 5 марты
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе {{comment|отличие билдәһе|знак отличия}} менән бүләкләнәләр:
* дәүләт һәм йәмғиәт алдында күрһәткән юғары хеҙмәт һәм башҡа лайыҡлы хеҙмәттәр өсөн;
* фиҙакәр ижади хеҙмәт өсөн, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәргән һәм эш сифатын яҡшыртҡан өсөн;
* яңы техниканы эффектлы файҙаланған һәм прогрессив технологиялар үҙләштереү, ҡиммәтле уйлап табыуҙар һәм рационализаторлыҡ тәҡдимдәр өсөн;
* фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү, һаулыҡ һаҡлау, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы, торлаҡ-төҙөлөш хужалығы, халыҡты көнкүреш хеҙмәтләндереү, башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәләрендә уңышлы эшләгән өсөн;
* төҙөлөшкә, халыҡ хужалығының мөһим объекттарын реконструкциялауға индергән хеҙмәт өлөшө өсөн;
* физик культура һәм спорт өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemaz/dok_leromz.htm Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 1998 йылдың 5 мартындағы ГС-385-се һанлы «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе {{comment|отличие билдәһе|знак отличия}} тураһында {{comment|положениены|ҡанунын}} раҫлау&quot; тигән{{comment|Ҡарары|Постановлениеһы}}]
|-
|[[Файл:Почётный знак «Доброволец (волонтёр) Республики Башкортостан».png|93px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһы ирекмәне» маҡтаулы билдәһе'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;27 ноябрь&lt;br&gt;2020 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Почётным знаком Главы Республики Башкортостан «Доброволец (волонтёр) Республики Башкортостан» награждаются граждане за развитие добровольческой (волонтёрской) деятельности в Республике Башкортостан.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһы ирекмәне» маҡтаулы билдәһе менән Башҡортостан Республикаһы граждандары, шулай уҡ, республика территорияһында ирекмәнлек эшмәкәрлеге бер йылдан кәм булмаған осраҡта, Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттары һәм сит ил граждандары бүләкләнә ала. Кандидаттар үҙ-үҙҙәрен тәҡдим итә алмай. Ирекмәнлек эшмәкәрлеге сәйәси һәм дини төлкәләрҙән башҡа, теләһә ниндәй тармаҡта тормошҡа ашырылырға мөмкин.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Йыл һайын Маҡтау билдәһе менән 10 кеше генә наградлана.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/571031324 Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2020 йылдың 27 ноябрендәге «Башҡортостан Республикаһы Башлығының „Башҡортостан Республикаһы ирекмәне“ маҡтаулы билдәһен булдырыу тураһында» УГ-510 һанлы Указы]
|-
|[[Файл:Нагрудный знак «Отцовская доблесть» (Башкортостан).png|107px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Атай ҡаһарманлығы» йәмәғәт наградаһы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;2020 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Атай ҡаһарманлығы» йәмәғәт наградаһы балалар тәрбиәләгән, сәләмәт тормош алып барған, ғаилә ҡиммәттәрен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү һәм һаҡлау, йәмғиәттең әхлаҡи атмосфераһын яҡшыртыу өсөн шарттар тыуҙырған, муниципаль берәмектең һәм Башҡортостан Республикаһының ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнашҡан атайҙарҙы рухи йәһәттән дәртләндереү һәм уларҙың ҡаҙанышын йәмғиәттә таныу формаһы булып тора.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Атай ҡаһарманлығы» йәмәғәт наградаһы менән:
* Рәсәй Федерацияһы гражданы булған;
* Башҡортостан Республикаһы территорияһында кәмендә 5 йыл йәшәгән;
* балаларын (шул иҫәптән уллыҡҡа-ҡыҙлыҡҡа алғандарын) лайыҡлы тәрбиәләгән;
* шәхси ҡаҙанышы йәки балаларының ҡаҙанышына (белем алыуҙарына; үҙ ғаиләләрен булырып, балалар тәрбиәләгән, балалары производство, спорт, ижади һәм башҡа өлкәләрҙә уңыш ҡаҙанған; балалары йәиһә үҙҙәре батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ өсөн дәүләт наградаларына лайыҡ булған, күп йыллыҡ фиҙаҡәр хеҙмәт; башҡа ҡаҙаныштар) ҡатнашлығы булған атайҙар бүләкләнә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://kigi.bashkortostan.ru/presscenter/news/259875/ «Атай ҡаһарманлығы» йәмәғәт наградаһының дөйөм положениелары]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|}

=== Юбилей миҙалдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Награданың һүрәтләнеше'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Награданың исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Барлыҡҡа килеү датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Бүләкләү ҡағиҙәләре'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Сығанағы'''
|-
|[[Файл:Юбилейная медаль «100 лет образования Республики Башкортостан».png|91px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;24 декабрь&lt;br&gt;2018 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt; «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл тулыуға бағышлап булдырыла.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал менән бүләкләү Башҡортостан Республикаһы Башлығы Указына ярашлы башҡарыла.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Юбилей миҙалы менән республика барлыҡҡа килеүенә һәм уның үҫешенә ҙур өлөш индергән, шул иҫәптән иҡтисад, производство, фән, техника, төҙөлөш, мәҙәниәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, спорт, хоҡуҡ һәм тәртип һаҡлау, оборона, граждандарҙы рухи үҫешенә һәм Башҡортостан территорияһында башҡа ижтимағи әһәмиәтле тармаҡтарҙағы айырым ҡаҙаныштарға өлгәшкән граждандар бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы түгел, күкрәктең һул яғына, дәүләт наградаларынан аҫтараҡ тағыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/550307416 Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2018 йылдың 24 декабрендәге УГ-330 һанлы «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалын булдырыу тураһында&quot; Указы]&lt;br&gt;---&lt;br&gt;[[Файл:Юбилейная медаль «100 лет образования Республики Башкортостан» (удостоверение).jpg|110px|center]]
|}

=== Ведомство наградалары ===
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Награданың һүрәтләнеше'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Награданың исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Барлыҡҡа килеү датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Бүләкләү ҡағиҙәләре'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Сығанағы'''
|-
|[[Файл:Почётный знак «За особый вклад в развитие законодательства Республики Башкортостан».png|120px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Почётный знак «За особый вклад в развитие законодательства Республики Башкортостан» (лента).png|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙәге мөһим өлөш өсөн» маҡтау билдәһе'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;23 сентябрь&lt;br&gt;2010йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙәге мөһим өлөш өсөн» маҡтау билдәһе менән Башҡортостан Республикаһында дәүләт төҙөлөшөнә, ҡануниәтте, парламентаризмды һәм урындағы үҙидаралыҡты үҫтереүгә, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлығын тәьмин итеүгә, парламент-ара бәйләнештәрҙе нығытыуға, һайлаусыларҙың мәнфәғәтен яҡлауға мөһим өлөш индергән, әүҙем ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек өсөн Рәсәй Федерацияһы, сит ил граждандары бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Бүләкләү тураһында ҡарарҙы Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Президиумы ҡабул итә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Бер кеше бер тапҡыр ғына наградлана ала.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе менән бергә Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай мисәте һәм парламент Рәйесе ҡултамғаһы ҡуйылған таныҡлыҡ бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе күкрәктең һул яғында, орден-миҙалдар булғанда уларҙан аҫтараҡ тарығла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/935120978 Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 2010 йылдың 23 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары тураһында» ГС-1395 һанлы ҡарары]&lt;br&gt;---&lt;br&gt;[[Файл:Почётный знак «За особый вклад в развитие законодательства Республики Башкортостан» (удостоверение).jpg|110px|center]]
|-
|[[Файл:Почётный знак «За особый вклад в укрепление законности» (Башкортостан).png|109px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Ҡанунилыҡты нығытыуҙағы мөһим өлөш өсөн» маҡтау билдәһе'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;23 сентябрь&lt;br&gt;2010 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың «Ҡанунилыҡты нығытыуҙағы мөһим өлөш өсөн» маҡтау билдәһе менән Башҡортостан Республикаһында ҡанунилыҡты һәм хоҡуҡ һаҡлауҙы нығытыуға, ҡанундарҙы үтәү һәм уларҙың уларҙың үтәлешен тәьмин итеүгә, юриспруденция өлкәһендә юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүгә мөһим өлөш индергән Рәсәй Федерацияһы һәм сит ил граждандары бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Бүләкләү тураһында ҡарарҙы Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Президиумы ҡабул итә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Бер кеше бер тапҡыр ғына наградлана ала.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе менән бергә Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай мисәте һәм парламент Рәйесе ҡултамғаһы ҡуйылған таныҡлыҡ бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе күкрәктең һул яғында, орден-миҙалдар булғанда уларҙан аҫтараҡ тарығла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/935120978 Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 2010 йылдың 23 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың наградалары тураһында» ГС-1395 һанлы ҡарары]
|-
|[[Файл:Почётный знак Контрольно-счётной палаты Республики Башкортостан.png|127px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһының маҡтау билдәһе'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;19 август&lt;br&gt;2019 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Контроль-иҫәп палатаһының маҡтау билдәһе ведомство наградаһы булып тора.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе менән:
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;дәүләт хеҙмәткәрҙәре һәм БР Контроль-иҫәп палатаһы хеҙмәткәрҙәре:
* палата эшмәкәрлегенең һөҙөмтәлелеген һәм сифатын күтәреүгә йүнәлтелгән мөһим әһәмиәтле эш башҡарған өсөн;
* Башҡортостан территорияһында берҙәм финанс, бюджет һәм һалым сәйәсәтен алып барыуҙы тәьмин иткән һәм тышҡы дәүләт аудиты (контроле) системаһын нығытҡан өсөн;
* Башҡортостан Республикаһы территорияһында бюджет системаһы средстволарын ҡулланыу һөҙөмтәлелеген күтәреүгә индергән өлөш өсөн;
* Контроль-иҫәп палатаһының бурстарын, функцияларын һәм вәкәләттәрен тормошҡа ашырғандағы башҡа ҡаҙаныштары өсөн;
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Рәсәй Федерацияһы граждандары:
* Контроль-иҫәп палатаһы менән хеҙмәттәшлекте нығытыуға индергән өлөшө өсөн;
* дәүләт финанс контроле системаһы һөҙөмтәлелеген күтәргән өсөн;
* Контроль-иҫәп палатаһына йөкмәтелгән башҡа бурыстарҙы, функцияларҙыы һәм вәкәләттәрҙе тормошҡа ашырғандағы башҡа ҡаҙаныштары өсөн.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://ksprb.bashkortostan.ru/documents/active/380715/ Контроль-иҫәп палатаһының 2019 йылдың 19 авгусындағы 100 һанлы «Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһы наградалары һәм Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларына, маҡтаулы исемдәренә тәҡдим итеү тәртибе тураһында» бойороғо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218023328/https://ksprb.bashkortostan.ru/documents/active/380715/ |date=2021-12-18 }}
|-
|[[Файл:Медаль Контрольно-счётной палаты Республики Башкортостан «За заслуги».png|120px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Медаль Контрольно-счётной палаты Республики Башкортостан «За заслуги» (лента).png|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһының «Ҡаҙаныштар өсөн» миҙалы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;19 августа&lt;br&gt;2019 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһының «Ҡаҙаныштар өсөн» миҙалы ведомство наградаһы булып тора.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал менән:
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;дәүләт хеҙмәткәрҙәре һәм БР Контроль-иҫәп палатаһы хеҙмәткәрҙәре:
* тышҡы дәүләт аудиты (контроле), финанс контроле өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм Башҡортостан Республикаһы территорияһында берҙәм финанс, бюджет һәм һалым сәйәсәтен алып барыуҙы тәьмин итеүгә индергән шәхси өлөшө өсөн;
* камил һәм һөҙөмтәле дәүләт гражданлыҡ хеҙмәте өсөн;
* һөнәри эшмәкәрлегендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән өсөн;
* тышҡы дәүләт аудиты (контроле) системаһын нығытыуға индергән өлөшө өсөн;
* Башҡортостан Республикаһы территорияһында бюджет системаһы средстволарын ҡулланыу һөҙөмтәлелеген күтәреүгә индергән өлөшө өсөн;
* Контроль-иҫәп палатаһы бурыстарын, функцияларын һәм вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙағы башҡа ҡаҙаныштары өсөн;
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Рәсәй Федерацияһы граждандары:
* Контроль-иҫәп палатаһы менән хеҙмәттәшлеккә индергән өлөшө өсөн;
* дәүләт финанс контроле системаһының һөҙөмтәлелеген күтәргәне өсөн;
* Контроль-иҫәп палатаһына йөкмәтелгән бурыстар, функциялар һәм вәкәләттәрҙе тормошҡа ашырыуҙағы башҡа ҡаҙаныштары өсөн.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://ksprb.bashkortostan.ru/documents/active/380715/ Контроль-иҫәп палатаһының 2019 йылдың 19 авгусындағы 100 һанлы «Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһы наградалары һәм Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларына, маҡтаулы исемдәренә тәҡдим итеү тәртибе тураһында» бойороғо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218023328/https://ksprb.bashkortostan.ru/documents/active/380715/ |date=2021-12-18 }}
|-
|[[Файл:Медаль «25 лет создания внешнего государственного финансового контроля в Республике Башкортостан».png|120px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Медаль «25 лет создания внешнего государственного финансового контроля в Республике Башкортостан» (лента).png|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһында тышҡы дәүләт финанс контроле ойошторолоуға 25 йыл» миҙалы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;19 август&lt;br&gt;2019 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһында тышҡы дәүләт финанс контроле ойошторолоуға 25 йыл» миҙалы Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһының ведомство наградаһы булып тора һәм тышҡы дәүләт финанс контроле институты булдырылыуға 25 йыл тулыуға бағышлана.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал менән:
* дәүләт гражданлыҡ һәм Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһы хеҙмәткәрҙәре;
* Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһының хаҡлы ялдағы хеҙмәткәрҙәре;
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт контроль комитетының хаҡлы ялдағы хеҙмәткәрҙәре;
* Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһына йөкмәтелгән вәкәләттәрҙе тормошҡа ашырыуҙа ярҙам иткән граждандар.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://ksprb.bashkortostan.ru/documents/active/380715/ Контроль-иҫәп палатаһының 2019 йылдың 19 авгусындағы 100 һанлы «Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһы наградалары һәм Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларына, маҡтаулы исемдәренә тәҡдим итеү тәртибе тураһында» бойороғо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218023328/https://ksprb.bashkortostan.ru/documents/active/380715/ |date=2021-12-18 }}
|-
|[[Файл:Медаль «За заслуги перед здравоохранением Республики Башкортостан».png|90px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлауы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt; 5 февраль&lt;br&gt;2019 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлауы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының юғары ведомство наградаһы булып тора.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Миҙал менән һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә эшләүселәр, шул иҫәптән медицина өлкәһендә билдәле фундаменталь һәм ҡулланма фәнни тикшеренеүҙәре өсөн, һаулыҡ һаҡлау, фәнни һәм медицина кадрҙары әҙерләү өлкәһендә юғары һөнәри эшмәкәрлеге, эшендә тотороҡло күрһәткестәргә эйә, граждандарҙың сәләмәтлеген һаҡлау һәм нығытыу өсөн заманса медицина технологияларын һөҙөмтәле индергән, һаулыҡ һаҡлау тармағында 10 һәм унан да күберәк йыл эшләгән, шул иҫәптән ойошмала 5 йыл штатта иҫәпләнгән педагогик хеҙмәткәрҙәр бүләкләнәнә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/553256272 Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 2019 йылдың 5 февралендәге «Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының бүләкләү сәйәсәте тураһында» 185-Д һанлы бойороғо]
|-
|[[Файл:Отличник здравоохранения Республики Башкортостан.png|90px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» {{comment|тағылмалы  билдәһе|нагрудный знак}}'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1999 йылдың&lt;br&gt;22 июне
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» {{comment|тағылмалы билдәһе|нагрудный знак}} Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ведомство {{comment|бүләге|наградаһы}}.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Тағылмалы билдә|нагрудный знак}}''' менән ҙур шәхси һөнәри өлөш индергән, юғары профессионаллек күрһәткән, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә 10 йылдан да кәм эшләмәгән Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре бүләкләнгән.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Тағылмалы билдә|нагрудный знак}}гә лайыҡ булғандарға бер тапҡыр түләнгән аҡсалата бүләк бирелә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://base.garant.ru/17713414/ Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 1999 йылдың 22 июнендәге «Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының „Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау {{comment|алдынғыһы|отличник}}“ {{comment|тағылмалы билдә|нагрудный знак}}һе тураһында» 374-Д һанлы {{comment|Приказы|бойороғо}}&quot;]
|-
|[[Файл:Excellence in Education of the Republic of Bashkortostan.png|90px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәк билдәһе'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;25 октябрь&lt;br&gt;2017 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» күкрәк билдәһе менән мәктәпкәсә, дөйөм башланғыс, дөйөм урта, урта дөйөм белем биреү, сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн коррекцион мәктәп (интернат-мәктәп), өҫтәмә белем биреү, етем-балалар һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар ойошмаларында, девиант тәртипле балалар уҡыған махсус уҡыу-тәрбиә дөйөм белем биреү учреждениелары, мәктәп-ара уҡыу комбинаттары, оҙайлы дауалауға мохтаж балалар уҡыған дөйөм белем биреү ойошмалары, һөнәри, юғары һәм өҫтәмә һөнәри белем биреү ойошмалары, мәғариф идаралығы органдары, ғилми-тикшеренү учреждениелары һәм ойошмалары, ғилми-методик үҙәктәр уҡытыусылары, тәрбиәселәре һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр, башҡа министрлыҡтар һәм ведомстволар ҡарамағындағы мәғариф учреждениелары хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ белем биреү процесын ойоштороу һәм камиллаштырыуҙағы ҡаҙаныштары һәм индергән өлөштре өсөн предприятиелар, ойошмалар, министрлыҡтар хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/446599196 Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының 2017 йылдың 25 октябрендәге «Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының ведомство наградалары тураһында» 1225 һанлы бойороғо]
|-
|[[Файл:Знак «За отличие в борьбе с преступностью» (Башкортостан).png|95px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Енәйәтселек менән көрәштә айырым батырлыҡ өсөн» {{comment|тағылмалы  билдәһе|нагрудный знак}}'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;2003 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Енәйәтселек менән көрәштә айырым батырлыҡ өсөн» {{comment|тағылмалы билдәһе|нагрудный знак}}
«Енәйәтселек менән көрәштә айырым батырлыҡ өсөн» {{comment|тағылмалы билдәһе|нагрудный знак}} Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр министрлығының ведомство {{comment|наградаһы|бүләге}}
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Тағылмалы билдә|нагрудный знак}} менән Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселек менән көрәшкән подразделениеларының хҙмәткәрҙәре һәм ветерандары оператив-хеҙмәт эшмәкәрлегендә өлгәшкән уңыштары өсөн бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Тағылмалы билдә|нагрудный знак}} менән шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы граждандары һәм сит ил граждандары Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр министрлығының ойошҡан енәйәтселек менән көрәшкән подразделениеларының үҙҙәренә һалынған бурыстарын тормошҡа ашырыуҙа ҙур ярҙам күрһәткәне өсөн бүләкләнә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://02.mvd.ru/ Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр министрлығының сайтында «Енәйәтселек менән көрәштә айырым батырлыҡ өсөн» {{comment|тағылмалы билдәһе|нагрудный знак}} тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426134326/https://02.mvd.ru/ |date=2019-04-26 }}
|}

== Өфө ҡалаһы наградалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |'''Награданың һүрәтләнеше'''
| width=&quot;20%&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |'''Награданың исеме'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |'''Барлыҡҡа килеү датаһы'''
| width=&quot;40%&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |'''Бүләкләү ҡағиҙәләре'''
| width=&quot;10%&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |'''Сығанағы'''
|-
|[[Файл:Noimage (medal).png|90px|center]]&lt;br&gt;[[Файл:Unknown ribbon bar.svg|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''Өфөнөң Почётлы граждандары|«Өфө ҡалаһының {{comment|Почётлы|Маҡтаулы}} гражданы»'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;1994 йылдың&lt;br&gt; 25 феврале
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;|«Өфө ҡалаһының {{comment|Почётлы|Маҡтаулы}} гражданы» исеме ҡала, фән, мәҙәниәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, халыҡты социаль яҡлау, хеҙмәтләндереү өлкәһендә, хеҙмәт эшмәкәрлегенең башҡа өлкәләрендә күрһәткән хеҙмәте һәм юғары профессиональ оҫталығы өсөн, ҡаланың йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан, Өфөгә дан алып килгән эштәрҙә, өфө халҡының күпселегенең дөйөм хөрмәте менән файҙаланған граждандарға бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Өфө ҡалаһы мэры тәҡдим итеүе буйынса ҡала дәүләт власының бүләккә тәғәйенләүсе вәкәләтле органы ҡарары менән бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Был исем бирелгән граждандарға тантаналы рәүештә диплом, таҫмалағы билдә һәм таныҡлыҡ бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;{{comment|Почётлы|Маҡтаулы}} исем бирелгән граждандарға ҡала транспортында (таксиҙан тыш) түләүһеҙ йөрөргә, Өфө ҡалаһы кассаларында тимер юл, йылға, автомобиль һәм һауа транспортына, ҡала күңел асыу учреждениеларына һәм спорт ҡоролмаларына билетты кассаларҙа сиратһыҙ алыу хоҡуғы бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Юғарыла аталған исемгә лайыҡ шәхестәрҙең портреттары мэрия фойеһындағы картина галереяһына урынлаштырыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://docs.pravo.ru/document/view/19418847/?mode=full Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының 1994 йылдың 25 февралендәге Б/Н һанлы «„Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы“ исемен раҫлау тураһында» {{comment|Указы|Ҡарары}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102073011/http://docs.pravo.ru/document/view/19418847/?mode=full |date=2018-01-02 }}
|-
|[[Файл:За заслуги перед городом Уфой.png|90px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Өфө ҡалаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» {{comment|тағылмалы билдәһе|нагрудный знак}}'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;2006 йылдың &lt;br&gt;21 феврале
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Өфө ҡалаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» {{comment|тағылмалы билдәһе|нагрудный знак}}''' Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала Советының дәртләндереү формаһы булып тора.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Ул граждандарға, коллективтарға, ҡаланың ижтимағи, иҡтисади, мәҙәни үҫешендә күрһәткән хеҙмәттәре, хеҙмәттә юғары {{comment|етештереү|производство}} күрһәткестәренә өлгәшкәне, һөҙөмтәле ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге, төҙөлөш, уҡыу, фән, рухи тормошта уңыштары өсөн, Өфө ҡалаһы ҡала округы {{comment|Почёт|Маҡтау}} грамотаһы менән бергә, тапшырыла.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Бүләкләүгә тәҡдим ителгән башҡа милек формаһындағы предприятиелар, ойошмалар, учреждениеларҙа эшләгән хеҙмәткәрҙәр, {{comment|Почёт|Маҡтау}} грамотаһы һәм күкрәккә {{comment|тағылмалы билдә|нагрудный знак}} менән бергә, предприятиелар иҫәбенән бирелгән аҡсалата премия менән дәртләндерелә.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http%3A%2F%2Fdocs.cntd.ru%2Fdocument%2F466804564&amp;tld=ru&amp;lang=ru&amp;la=&amp;text=%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA%20%C2%AB%D0%97%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%B8%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%A3%D1%84%D0%BE%D0%B9&amp;l10n=ru&amp;mime=html&amp;sign=3f91c97053a5e7f09ec3c7f76d87c484&amp;keyno=0 Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының 2006 йылдың 21 февралендәге 8/4-се һанлы «Өфө ҡалаһы ҡала округының Дәртләндереү формалары тураһында» {{comment|Указы|Ҡарары}}]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|[[Файл:Почётный знак «За большой вклад в социально-экономическое развитие города Уфы».png|130px|center]]
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;'''«Өфө ҡалаһының социаль-иҡтисади үҫешенә индергән ҙур өлөш өсөн» маҡтау билдәһе'''
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;31 май&lt;br&gt;2016 йыл
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;«Өфө ҡалаһының социаль-иҡтисади үҫешенә индергән ҙур өлөш өсөн» маҡтау билдәһе Өфө ҡалаһының социаль-иҡтисади, фәнни-техник һәм мәҙәни үҫешенә һиҙелерлек өлөш индергән, урындағы үҙидаралыҡ органдары эшмәкәрлегенең һөҙөмтәлелеген күтәргән, ҡануниәтте, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлығын тәьмин итеү буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыу, меценатлыҡ һәм хәйриә эшмәкәрлеге өсөн дәртләндереү маҡсатында бирелә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе менән предприятиелар, учреждениелар, ойошмалар коллективтары, ойоштороук-хоҡуҡи формаһына ҡарамаҫтан, бүләкләнә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе менән бүләкләү тураһында ҡарар Өфө ҡалаһы Ҡала округы советы президиумында ҡабул ителә.
&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;Маҡтау билдәһе махсус ойошторолған сараларҙа тантаналы шарттарҙа тапшырыла.
|&lt;p align=&quot;center&quot;&gt;[https://docs.cntd.ru/document/423916371 Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының 2016 йылдың 31 майындағы «Өфө ҡалаһының социаль-иҡтисади үҫешенә индергән ҙур өлөш өсөн» маҡтау билдәһе тураһында положение тураһында&quot; 63/21 һанлы ҡарары ]&lt;br&gt;---&lt;br&gt;[[Файл:Почётный знак «За большой вклад в социально-экономическое развитие города Уфы».jpg|110px|center]]
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:Категория:«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары|«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
* [[:Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары|Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалерҙары (Башҡортостан)]]
* [[:Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары|Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Указдар, ҡарарҙар, закондар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Дата !! Тулы исеме !! Статусы
|-
| 01.02.2014 || Распоряжение Президента Республики Башкортостан от 1 февраля 2014 г. № РП-27 «Об утверждении инструкции о порядке вручения государственных наград и нагрудных знаков к почетным званиям Республики Башкортостан» || ғәмәлдә
|-
|14.02.2012
|[https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президента_Республики_Башкортостан_от_14_февраля_2012_года_№_УП-54 Указ Президента РБ от 14 февраля 2012 года № УП-54 «Об утверждении описаний отдельных государственных наград Республики Башкортостан»]{{ref-ru}}
|ғәмәлдә
|-
| 18.09.2008 ||  [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_ГСК_Республики_Башкортостан_от_18.09.2008_г._№_ГС-255 Постановление Государственного Собрания — Курултай Республики Башкортостан от 18 сентября 2008 года N ГС-255 «О признании утратившими силу отдельных нормативных правовых актов в сфере государственных наград и почетных званий»] || ғәмәлдә
|-
|  22.12.2005|| [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_Республики_Башкортостан_от_30.12.2005_№_271-з Закон Республика Башкортостан от 22 декабря 2005 года № 271-з «О государственных наградах и почетных званиях Республики Башкортостан»]{{ref-ru}} || ғәмәлдә
|-
| 27.08.1999 || [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президента_Республики_Башкортостан_от_27.08.1999_№_УП-568 Указ Президента Республика Башкортостан от 27 августа 1999 года № УП-568 «Об утверждении инструкций о порядке представления к награждению государственными наградами Республики Башкортостан»] ||ғәмәлдә, Башҡортостан Республикаһы Президентының УП-53 һанлы Указы (14.02.2012) үҙгәртеүҙәре менән.
|-
|08.04.1996
|[http://www.consultant.ru/regbase/cgi/online.cgi?req=doc&amp;base=RLAW140&amp;n=103695&amp;dst=4294967295 Указ Президента Республики Башкортостан от 8 апреля 1996 года N УП-228 «Об утверждении положения о Почетной Грамоте Республики Башкортостан, положений о Почетных званиях Республики Башкортостан и положения о порядке присвоения, восстановления и лишения Почетных званий Республики Башкортостан»]
|
|-
|17.07.1995 ||[http://docs.cntd.ru/document/935115977 Закон Республики Башкортостан от 17 июля 1995 года N 3-з «О государственных наградах Республики Башкортостан»]|| 30.12.2005 № 271-з законы менән ғәмәлдән сығарылған
|-
| 20.01.1994 || [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_Верховного_Совета_Республики_Башкортостан_от_20.01.1994_г._№_6-3/6 Постановление Президиума Верховного Совета Республики Башкортостан от 20 января 1994 года N 6-3/6 «О Почетной грамоте Республики Башкортостан»] ||18.09.2008 № ГС-255 постановление менән ғәмәлдән сығарылған
|-
| 09.09.1992 ||[https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_Республики_Башкортостан_от_09.09.92_N_6-2/396 Указ Президиума Верховного Совета Республики Башкортостан от 9 сентября 1992 года N 6-2/396 «О внесении изменений в наименования государственных наград и положения о них»]||18.09.2008 № ГС-255 постановление менән ғәмәлдән сығарылған
|-
| 12.05.1992 || [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_Президиума_ВС_Республики_Башкоростан_от_12.05.1992_№_6-3/81 Постановление Президиума Верховного Совета Республики Башкортостан от 12 мая 1992 года N 6-3/81 «О тов. Харрасове З. З.»]||
|-
| 12.05.1992 || [https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_Президиума_ВС_Республики_Башкоростан_от_12.05.1992_№_6-3/80 Постановление Президиума Верховного Совета Республики Башкортостан от 12 мая 1992 года N 6-3/80 «Об образовании отдела наград Секретариата Верховного Совета Республики Башкортостан»] ||18.09.2008 № ГС-255 постановление менән ғәмәлдән сығарылған
|-
|13.10.1990
|[http://bashkortostan.regnews.org/doc/xr/b2.htm Закон Башкирской ССР от 13.10.90 N ВС-3/8 «О законах и других нормативных актах Башкирской АССР, принятых до Декларации о государственном суверенитете Башкирской Советской Социалистической Республики»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|09.09.1992 Башҡортостан Республикаһы Юғары Совет Президиумы Указын ҡабул итеү сәбәпле ғәмәлдән сыҡҡан.
|-
| 29.06.1990 ||[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_29.06.1990_№_6-3/54 Постановление Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 29 июня 1990 года N 6-3/54 «Об утверждении положений о почетных званиях Башкирской АССР»]||18.09.2008 № ГС-255 постановление менән ғәмәлдән сығарылған
|-
| 09.02.1990 ||[https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_09.02.1990_№_6-2/67 Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 9 февраля 1990 года N 6-2/67 «О внесении некоторых изменений в систему почетных званий Башкирской АССР»]||18.09.2008 № ГС-255 постановление менән ғәмәлдән сығарылған
|-
| 09.02.1990 ||[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_09.02.1990_№_6-3/17 Постановление Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 9 февраля 1990 года N 6-3/17 «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами Башкирской АССР»]|| 18.09.2008 № ГС-255 постановление менән ғәмәлдән сығарылған
|-
| 29.01.1988 ||[http://bashkortostan.regnews.org/doc/lr/28.htm Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 29.01.1988 N 1-8 «О составе комиссии по премиям Башкирской АССР имени Салавата Юлаева»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ғәмәлдән сыҡҡан
|-
|17.09.1985
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 17 сентября 1985 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник физической культуры Башкирской АССР».
|
|-
| 31.08.1984 || [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_31.08.1984 Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 31.08.1984 «Об утверждении положения о государственных наградах Башкирской АССР»]{{ref-ru}} ||
|-
|26.05.1983
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 26 мая 1983 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник лесной промышленности Башкирской АССР».
|
|-
|23.08.1981
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 23 августа 1981 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник пищевой индустрии Башкирской АССР».
|
|-
|25.06.1981
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 25 июня 1981 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник текстильной и легкой промышленности Башкирской АССР».
|
|-
|20.02.1981
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 20 февраля 1981 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный металлург Башкирской АССР».
Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 20 февраля 1981 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный шахтер Башкирской АССР».
|
|-
|03.03.1980
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 3 марта 1980 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный геолог Башкирской АССР».
|
|-
|10.05.1980
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 10 мая 1980 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник сельского хозяйства Башкирской АССР».
Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 10 мая 1980 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный юрист Башкирской АССР».
|
|-
|13.07.1979
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 13 июля 1979 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник транспорта Башкирской АССР».
|
|-
|14.05.1979
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 14 мая 1979 года «Об учреждении нагрудных знаков для лиц, удостоенных почетных званий Башкирской АССР».
|
|-
|02.11.1978
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 2 ноября 1978 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный машиностроитель Башкирской АССР».
|
|-
|01.08.1975
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 1 августа 1975 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный изобретатель Башкирской АССР».
Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 1 августа 1975 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный рационализатор Башкирской АССР».
|
|-
|26.05.1975
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 26 мая 1975 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный энергетик Башкирской АССР».
|
|-
|14.10.1973
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 14 ноября 1973 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный экономист Башкирской АССР».
|
|-
|31.01.1968
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 31 января 1968 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный связист Башкирской АССР».
|
|-
|24.07.1967
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 24 июля 1967 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный химик Башкирской АССР».
|
|-
|30.07.1967
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 30 июля 1967 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник торговли Башкирской АССР».
|
|-
|20.03.1965
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 20 марта 1965 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный нефтяник Башкирской АССР».
|
|-
|20.06.1964
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 20 июля 1964 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный работник культуры Башкирской АССР».
|
|-
|19.04.1961
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 19 апреля 1961 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный лесовод Башкирской АССР».
|
|-
|23.11.1960
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 23 ноября 1960 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный художник Башкирской АССР».
|
|-
|03.08.1960
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 3 августа 1960 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный строитель Башкирской АССР».
|
|-
|24.11.1954
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 24 ноября 1954 года «Об установлении почетного звания «Народный художник Башкирской АССР».
|
|-
|25.10.1940
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 25 октября 1940 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный деятель науки Башкирской АССР».
|
|-
|23.03.1940
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 23 марта 1940 года «Об установлении почетного звания «Заслуженный врач Башкирской АССР».
|
|-
|22.10.1939
|Указ Президиума Верховного Совета Башкирской АССР от 22 октября 1939 года
«Об установлении почетного звания «Народный поэт Башкирской АССР»

«Об установлении почетного звания «Народный артист Башкирской АССР».

«Об установлении почетного звания «Заслуженный артист Башкирской АССР».

«Об установлении почетного звания «Заслуженный деятель искусств Башкирской АССР».
|
|}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|5060-d-l-t-nagradalary|Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары|автор=Ямалов М. Б.}}
* {{БЭ2013|9274-ma-tauly-isemd-r|Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре|автор= тәржемсе Ә.Н.Аҡбутина}}
* {{БЭ2013|12079-premiya|Башҡортостан Республикаһының дәүләт премиялары|автор=Ямалов М. Б., тәржемсе М.Х.Хужин}}
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/state_awards/ Государственные награды на сайте Государственного Собрания — Курултай Республики Башкортостан]
* [https://docs.cntd.ru/document/935107443 Об утверждении Положения о Почетной грамоте Республики Башкортостан, Положений о почетных званиях Республики Башкортостан и Положения о порядке присвоения, восстановления и лишения почетных званий Республики Башкортостан]
[[Категория:Башҡортостан наградалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы субъекттары наградалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы субъекттары наградалары исемлектәре]]
[[Категория:Исемлектәр:Башҡортостан]]</text>
      <sha1>hhztavf58si9z2bp9h5htchjs8lywed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағиҙел (журнал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7071</id>
    <revision>
      <id>1308860</id>
      <parentid>1241123</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15568" sha1="qdln86r1l00z8ejxlsjamtra3hsf1qy" xml:space="preserve">{{Ук}} {{Башҡа мәғәнәләре|Ағиҙел}}
'''«Ағиҙел»''' {{Audio|ba-Ағиҙел.ogg|''(тыңлау)''}} — әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси [[журнал]]. Ойоштороусылары: [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]], [[Яҙыусылар союзы]] һәм редакция коллективы. [[Өфө]]лә айына 1 тапҡыр [[башҡорт теле]]ндә сыға.

== Тарихы ==
«Ағиҙел» журналының беренсе һаны [[1923]] йылдың [[24 март]]ында [[Дауыт Юлтый]] етәкселегендә «Яңы юл» исеме менән сыға. Ҙур форматлы, 48 биттән тора. Тәүге бите [[Хәбибулла Ғәбитов]]тың шиғыры менән асыла. 1923 йылдың аҙағында журнал сығыуҙан туҡтай.

[[1924 йыл]]дың апреленән «Белем» журналы менән берләшә. Мөхәррире итеп Имай Насыри, редколлегия ағзалары Ш. Сүнчәләй, Ғ. Дәүләтшин, К. Иҙелғужа тәғәйенләнә. Журналдың төп рубрикалары: «Тел һәм әҙәбиәт», «Тәнҡит һәм библиография», «Донъя һәм рус әҙәбиәтенән тәржемәләр». Авторҙары: И. Насыри, Д. Юлтый, Ғ. Фәхретдинов, М. Ғафури, Б. Ишемғол, Х. Ғәбитов, Ғ. Дәүләтшин, Ғ. Хәйри, Т. Йәнәби һ.б. була&lt;ref&gt;[https://agideljurn.ru/articles/rukhi-khazinalar/2018-04-05/bi-feker-andaly-21204 «Ағиҙел» Зәйтүнә Шәрипова «Әҙәби фекер һандалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701205403/https://agideljurn.ru/articles/rukhi-khazinalar/2018-04-05/bi-feker-andaly-21204 |date=2022-07-01 }}&lt;/ref&gt;.

[[1927 йыл]]дан яңынан үҙ аллы булып китә һәм «Сәсән» исеме мәнән нәшер ителә башлай. 1930 йылдан «Яңылыҡ» журналы менән берләшкәндән һуң — «Үктәбер», 1949 йылдан — [[Әҙәби Башҡортостан (журнал)|Әҙәби Башҡортостан]], 1961 йылдан — хәҙерге исемен йөрөтә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында нәшер ителмәй. [[1990]]‑сы йылдар уртаһына тиклем республикала башҡорт әҙәбиәте, башҡорт теле, милли мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйнаған берҙән‑бер әҙәби журнал була.

1990‑сы йылдарҙан «Ағиҙел» башҡорт халҡының әхлаҡи, рухи һәм милли үҙаңын үҫешен нығытыуға ҙур иғтибар бүлә. Уҡыусыға онотолған исемдәрҙе ҡайтара. Журналда тәүге тапҡыр [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]], [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы|Ә.Ә.Вәлидов]], [[Тағанов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ.Ғ.Тағанов]]тың әҫәрҙәре һәм хеҙмәттәре баҫыла. Журнал биттәрендә башҡорт һәм донъя шиғриәте һәм прозаһы, драматургияһы һәм публицистикаһының яңы әҫәрҙәре, йәмәғәт эшмәкәрҙәренең, ғалимдарҙың социаль-сәйәси, иҡтисади, тарихи, этнография темаларын яҡтыртҡан мәҡәләләре баҫыла. 1980—1990 йылдарҙа «Оран»
тарихи‑этнографик, ижтимағи‑сәйәси ҡушымтаһы, «Бәпембә» («Аҡбуҙат»), «Шоңҡар» журнал эсендәге журналдар нәшер итә. Тиражы — 1,7 мең дананан ашыу (2015)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/73278/ Башҡорт энциклопедияһы.«Ағиҙел» журналы]&lt;/ref&gt;.

[[Ҡалмыҡстан]]дың халыҡ шағиры [[Эльдышев Эрдни Антонович]]:
{{Цитата|«Ағиҙел» журналы — Рәсәйҙә иң өлкән һәм абруйлы милли баҫмаларҙың береһе. Уның редакцияһы туғандаш халыҡтар әҙәбиәттәренең үҙ-ара бәйләнешен һәм бер-береһен тулыландырыуҙы нығытыу йәһәтенән ҙур эш алып бара. Журнал биттәре бөгөнгө заман һулышы, кешегә һөйөү һәм ышаныс, берҙәм мәҙәни майҙан булдырыуға ынтылыш менән һуғарылған&lt;ref&gt; [[Эльдышев Эрдни  Антонович]], [[Ҡалмыҡстан Республикаһы]] Яҙыусылар союзы рәйесе, Ҡалмыҡстандың халыҡ шағиры «Ағиҙел» журналы №2011 (4), 179-сы б.&lt;/ref&gt;.}}

== Рубрикалар ==
«Ағиҙел» журналында мәҡәләләр түбәндәге рубрикалар менән донъя күрә:
{{колонки|3}}
* Шиғриәт
* Сәсмә әҫәрҙәр
* Публицистика
* «Ағиҙел» ҡунағы
* Шишмәләр
* Әҙәби тәнҡит
* Сәнғәт
* Беҙҙең календарь
* Беҙҙең юбилярҙар
* Донъя әҙәбиәте үрнәктәре
* Әҙәби мираҫ
* Сатира, юмор
* Тамсылар
* Ижад оҫтаханаһы
* Сәхнә әҫәрҙәре
* Фәһем
* &quot;Ағиҙел&quot;гә хаттар килә
* Әҙәбиәт һәм сәнғәт
* Яҙмыштан һыҙмыш юҡ
* Дуҫлыҡ күперҙәре
* Ҡәләмдәштәр төҫө
{{конец|колонки}}

== Тиражы ==
&lt;!-- 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Журнал тиражы (дана)
|-
! Ун йыллыҡтар / Йылдар!! ххх0 !! ххх1 !! ххх2 !! ххх3 !! ххх4 !! хххх5 !! ххх6 !! ххх7 !! ххх8 !! ххх9
|-
| 1920-1929 || — || — || — ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 1930-1939 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 1940-1949 ||  || 1400-1600 || — || — || — || — || 2000-3000 ||3000||2600-3000|||1800-2000
|-
| 1950-1959 ||  2300-3000|| ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 1960-1969 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 35000 ||
|-
| 1970-1979 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 1980-1989 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 1990-1999 ||  ||  ||  ||  ||  || 12000 ||  ||  ||  ||
|-
| 2000-2009 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 2010-2019 ||  ||  ||  ||  ||  || 1700 ||  ||  ||  ||
|-
| 2020-2029 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
| 2030-2039 ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|}
 --&gt;

== Авторҙар ==
[[М. Ғафури|М.Ғафури]]ҙың «Шағирҙың алтын приискыһында», [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы|А. М. Таһиров]]тың «Һалдаттар» һәм «Ҡыҙылгвардеецтар», [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғ.Ә.Дәүләтшин]]дың «Коммуна», [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы|Һ.Л.Дәүләтшина]]ның «Ырғыҙ», [[Али Карнай|А.Карнай]]ҙың «Далалағы уттар», [[Имай Насыри|И.Насыри]]ҙың «Сибай», [[Мостай Кәрим|М.Кәрим]]дең «Ҡара һыуҙар», [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|З. А. Биишева]]ның «Кәмһетелгәндәр», [[С. Агиш|С.Агишты]]ң «Нигеҙ», [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғ.Ибраһимов]]тың «Кинйә», [[Хамматов Яңыбай Хаммат улы|Я. Х. Хамматов]]тың «Бөртөкләп йыйыла алтын», [[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Й.Ғарипов]]тың «Табыныу» һ.б әҫәрҙәре иң тәүҙә «Ағиҙел» журналында нәшер ителә. Шулай уҡ урыҫ классиктары: [[М. Горький|М.Горький]], [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]], [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]], А. А. Фадеев, [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов]] әҫәрҙәренең тәржемәләре баҫыла.

== Баш мөхәррирҙәр ==
{{колонки|3}}
# [[Имай Насыри]] (1925, 1926 йылдарҙа)
# [[Дауыт Юлтый]] (1930-31, 1933 йылдарҙа)
# [[Булат Ишемғол]] (1932, 1934, 1935-36 йылдарҙа)
# [[Төхвәт Йәнәби]] (1932, 1936-37 йылдарҙа)
# [[Ғабдулла Амантай]] (1934-35 йылдарҙа)
# [[Хәниф Кәрим]] (1937 йылдан)
# [[Низам Ҡәрипов]] (1941 йылда)
# [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы|Ғәли Зөлҡәрнәев]] (1946 йылдан)
# [[Сәғит Агиш]] (1949 йылдан)
# [[Назар Нәжми]] (1952 йылда)
# [[Әкрәм Вәли]] (1952 йылдан)
# [[Хәким Ғиләжев]] (1955 йылдан)
# [[Әсхәт Мирзаһитов]] (1968 йылдан)
# [[Рәйес Низамов]] (1973 йылдан)
# [[Әмир Гәрәев]] (1978 йылдан)
# [[Булат Рафиҡов]] (1988 йылдан)
# [[Сафуан Әлибай|Сафуан Алибай]] (1998 йылдан)
# [[Әмир Әминев]] (2002 йылдан)
# [[Рәлиф Кинйәбаев]] (2016 йылдан)
# [[Мөнир Ҡунафин]] (2020 йылдан)
{{конец|колонки}}
== Редколлегия / Мөхәрририәт ==
;1941
[[Низам Ҡәрипов]] (яуаплы редактор), [[Баязит Бикбай|Баязит Бикбаев]] (Баязит Бикбай), [[Сәғит Мифтахов]], [[Ғәйнан Әмири|Ғәйнан Әмиров]], [[Әмир Чанышев]], [[Хәниф Кәрим|Хәниф Кәримов]] 
;1946, 1947, 1948
[[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы|Ғәли Зөлҡәрнәй]] (яуаплы редактор), [[Сәғит Агиш]], [[Әхнәф Кирәев|Әхнәф Кирәй]] ([[Кирәй Мәргән]]), [[Сәйфи Ҡудаш]] (1946 йылдың икенсе һанынан), [[Рәшит Ниғмәти]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Усманов Әбүбәкер Нурийән улы|Әбүбәкер Усман]]
;1949, 1950, 1951, 1952 (беренсе өс һанда)
[[Сәғит Агиш]] (яуаплы редактор), [[Әхнәф Кирәев|Әхнәф Кирәй]] ([[Кирәй Мәргән]]), [[Сәләх Кулибай]], [[Сәйфи Ҡудаш]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Ғәйнан Әмири]]
;1952 (дүртенсе һандан), 1953, 1954, 1955 (ноябрь һанына тиклем)
[[Әкрәм Вәли]] (редактор), [[Назар Нәжми]], [[Сәғит Агиш]] , [[Сәйфи Ҡудаш]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Ғәйнан Әмири]]
; 1955 (декабрь һанында)
[[Хәким Ғиләжев]] (редактор), [[Назар Нәжми]], [[Сәғит Агиш]] , [[Сәйфи Ҡудаш]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Ғәйнан Әмири]]
; 1956, 1957, 1958
[[Хәким Ғиләжев]] (редактор), [[Баязит Бикбай]], [[Әкрәм Вәли]] , [[Хәниф Кәрим]], [[Рәшит Ниғмәти]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Ғәйнан Әмири]]
; 1959 (август һанына тиклем)
[[Хәким Ғиләжев]] (редактор), [[Баязит Бикбай]], [[Әкрәм Вәли]] , [[Миҙхәт Ғәйнуллин]], [[Хәниф Кәрим]], [[Кирәй Мәргән]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Мөхөтдин Тажи]] 
; 1959 (сентябрь һанынан)
[[Хәким Ғиләжев]] (редактор), [[Баязит Бикбай]], [[Әкрәм Вәли]] , [[Миҙхәт Ғәйнуллин]], [[Хәниф Кәрим]], [[Кирәй Мәргән]], [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Әхнәф Харис]], [[Ғәли Ибраһимов]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|73278}}{{V|06|05|2022}}
* [https://web.archive.org/web/20220701205403/https://agideljurn.ru/articles/rukhi-khazinalar/2018-04-05/bi-feker-andaly-21204 Зәйтүнә Шәрипова. «Әҙәби фекер һандалы»], 5 апрель 2018, «Ағиҙел» журналы
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендәге тупланмаһы
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2891#ResourceCollection-2892 Октябрь] — [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2892 1941], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2893 1946], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2894 1947], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2895 1948]
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2971 Әҙәби Башҡортостан] — [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2983 1949], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-2972 1950], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3194 1951], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3241 1952], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3251 1953], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3741 1954], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3721 1955], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3862 1956], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3861 1957], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4203 1958], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4107 1959], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4202 1960]
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4331 Ағиҙел] — [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4332 1961], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4473 1962], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4701 1963], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-4941 1964], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-5041 1965], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-5583 1966], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-5623 1967], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-5681 1968], [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-5723 1969]


[[Категория:Ағиҙел (журнал)]]</text>
      <sha1>qdln86r1l00z8ejxlsjamtra3hsf1qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахун (Учалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7487</id>
    <revision>
      <id>1308852</id>
      <parentid>1303757</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20368" sha1="ec9za4ojy8iqwndtro9jmn6j89ehf1m" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ахун
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Ахуново}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 12 |lat_sec = 22
 | lon_deg                  = 59 |lon_min = 36 |lon_sec = 31
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Учалы районы{{!}}Учалы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл советы
 | поселение                = Ахун ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Ахун
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1780
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Ахуново (Учалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ахуново (Учалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[татарҙар]], [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453733
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80253815001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Ахун''' — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ндағы ауыл, [[Ахун ауыл Советы (Учалы районы)|Ахун ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 22449 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253815001.

== Географик урыны ==
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км һәм [[Учалы (станция)|Учалы]] тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта ''Ҡыйҙыш'' йылғаһы (Уй йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Учалы]]): 30 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1780 йыл]]да Ҡаратабын улусы [[башҡорттар]]ының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә [[Силәбе өйәҙе]] [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]], [[Ҡорманай]] ауылдарынан сыҡҡан хеҙмәтле мишәрҙәре Ахун ауылына нигеҙ һала. Ауыл Ахун тип аталған, сөнки бында Иҫәт провинцияһының билдәле ахуны Абдулла Дәүешев йәшәгән.  
[[Файл:Ғабдулла Мөслим улы Даушев ҡәбере, вафаты 1791.jpg|мини|Ғабдулла_Мөслим_улы_Даушев_ҡәбере,_вафаты_1791]] 
V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса [[1795 йыл]]да 55 йортта 444 кеше иҫәпләнгән. [[1859 йыл]]да 280 хужалыҡта — 1623 кеше,  1920 йылда 725 йортта 4087 мишәр һәм татар йәшәгән. Ошондай ҡыҫҡа ваҡыт эсендә халыҡтың ҡырҡа артыуы (V—X рәүиздәр араһында) тәбиғи артыуы иҫәбенә генә түгел, ә күскенселәр иҫәбенә мөмкин булған ([[1823 йыл]]да).

[[XVIII быуат]] аҙағына [[Троицк өйәҙе]]нең Әмин, Сафакүл һ. б. ауылдарынан яһаҡлы татарҙар, [[XIX  быуат]] башында — [[Ҡазан губернаһы]]ның [[Мамадыш]] өйәҙе [[татарҙар]]ы килеп урынлашҡан. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. 2 [[мәсет]], училище булған. [[1900 йыл]]да 3 мәсет, 2 [[мәктәп]], 6 һыу һәм 8 ел тирмәне теркәлгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=25}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
Ахун урта [[мәктәп|мәктәбе]], балалар сәнғәт мәктәбе, 3 [[балалар баҡсаһы]], амбулатория, мәҙәниәт йорто («Аҡ шишмә» халыҡ театры), китапхана, тарих тыуған яҡты өйрәнеү музейы, [[мәсет]] бар.
[[Файл:1870 йылғы мәсет.jpg|мини|1870_йылғы_мәсет]]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғәлиев Ғәлиб Барый улы]] (20.01.1947) — ғалим-инженер, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Фән ойошмалары федераль агентлығының Электроника институты лабораторияһы мөдире.
* [[Нәзифә Ҡадырова]] — [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты.
* [[Әмиров Алмас Хәдис улы]] (6.05.1968)— театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] — &quot;Уфаоргсинтез&quot; ААЙ генераль директоры &lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/state_assembly_kurultai/structure/deputies/9371/?sphrase_id=8236 Вильданов Салават Галиевич]&lt;/ref&gt; .
* [[Ғәлиев Вил Барый улы]]  (20.01.1947) — ғалим-инженер, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Фән ойошмалары федераль агентлығының Электроника институты лабораторияһы мөдире  
*  А.И.Дәүешев
* [[Рәсүлев Мөждәбә Муса улы]] (1897—1946) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе. 
* [[Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы]] (25.12.1928—24.09.2016) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәләүез]], 1983—1986 йылдарҙа — [[Ишембай]] ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8—11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1976) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены| Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825182525/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17257-sh-r-fetdinov-m-ni-uly |date=2019-08-25 }}{{V|23|12|2018}}&lt;/ref&gt;.  
* [[Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы]] ([[7.01.1929—15.11.1992)— хирург һәм уролог, юғары категориялы табип, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 
* [[Баҙаҡшанов Рәмил Мөхәмәт улы]] (9.01.1947) — юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Аналитик химия|химик-аналитик]]. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] доценты. Химия фәндәре кандидаты. [[Нью-Йорк]] фәндәр академияһы ағзаһы (1997). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997), Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1997).

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||4087||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2660||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2653||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||2334||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||2610||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||2449||1187||1262||48,5||51,5
|-
|}
Халҡы: [[1900 йыл]]да — 2784 кеше; [[1920 йыл]]да — 4087 кеше.
; Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, күпселек милләттәр — татарҙар (59%), башҡорттар (39%).

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Файл:Ахун һынташтары.jpg|мини|Учалы районы Ахун ауылы янында таш һындар ]]
[[Файл:Ахун һынташтарының иң бейеге.jpg|мини|һынташтарҙың иң ҙуры]]
[[Файл:Дәрвид хәҙрәт исемендәге мәҙрәсә.jpg|мини|Дәрвид хәҙрәт исемендәге мәҙрәсә]]

== Ревизия материалдарында ==
* 1811 йылда&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/86830/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм 1816 йылда &lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/53714/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ахун ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Урамдары ==
{{Колонки|4}}
* 8 Март урамы {{lang-ru|8 Марта (переулок)}} 
* Аҡбейек урамы {{lang-ru|Акбиек (улица)}}
* Ахун тыҡрығы {{lang-ru|Ахуновский (переулок)}}
* Барый Ғәлиев тыҡрығы  {{lang-ru|Бари Галиева (переулок)}}
* Барый Яриев урамы   {{lang-ru|Бари Яриева (улица)}}
* Башҡорт тыҡрығы  {{lang-ru|Башкирский (переулок)}}
* Вәли Солтан урамы   {{lang-ru|Вали Султана (улица)}} 
* Көнсығыш урамы  {{lang-ru|Восточная (улица)}}
* Ғабдулла Туҡай тыҡрығы  {{lang-ru|Габдуллы Тукая (переулок)}}
* Ғәлиәскәр Камал тыҡрығы  {{lang-ru|Галиаскара Камала (переулок)}}
* Депутат тыҡрығы  {{lang-ru|Депутатский (переулок)}} 
* Есенин тыҡрығы  {{lang-ru|Есенина (переулок)}}
* Көнбайыш урам  {{lang-ru|Западная (улица)}} 
* Йылға аръяғы урамы  {{lang-ru|Заречная (улица)}}
* Ибраһимов тыҡрығы  {{lang-ru|Ибрагимова (переулок)}}
* Ирәмәл тыҡрығы  {{lang-ru|Иремелевский (переулок)}}
* Калинин тыҡрығы  {{lang-ru|Калинина (переулок)}}
* Кашириндар тыҡрығы  {{lang-ru|Кашириных (переулок)}} 
* Киров тыҡрығы  {{lang-ru|Кирова (переулок)}}
* Колхоз урамы  {{lang-ru|Колхозная (улица)}} 
* Коммунарҙар тыҡрығы  {{lang-ru|Коммунаров (переулок)}} 
* Коммунистик тыҡрыҡ  {{lang-ru|Коммунистический (переулок)}}
* Комсомол тыҡрығы  {{lang-ru|Комсомольский (переулок)}}
* Крупская тыҡрығы  {{lang-ru|Крупской (переулок)}} 
* Урман урамы   {{lang-ru|Лесная (улица)}}
* Мәжит Ғафури тыҡрығы   {{lang-ru|Мажита Гафури (переулок)}}
* Матросов тыҡрығы  {{lang-ru|Матросова (переулок)}} 
* Йәштәр урамы   {{lang-ru|Молодежная (улица)}}
* Мостай Кәрим тыҡрығы  {{lang-ru|Мустая Карима (переулок)}}
* Муса Йәлил тыҡрығы   {{lang-ru|Мусы Джалиля (переулок)}}
* Муса Мортазин тыҡрығы   {{lang-ru|Мусы Муртазина (переулок)}}
* Таулы урамы   {{lang-ru|Нагорная (улица)}}
* Некрасов тыҡрығы   {{lang-ru|Некрасова (переулок)}}
* Ниғмәт Зөлҡәрнәйев урамы   {{lang-ru|Нигмата Зулькарнаева (улица)}} 
* Октябрь урамы   {{lang-ru|Октябрьская (улица)}}
* Ерекле тыҡрығы   {{lang-ru|Ольховый (переулок)}}
* Партизан урамы   {{lang-ru|Партизанская (улица)}}
* Беренсе Май урамы   {{lang-ru|Первомайский (переулок)}}
* Пионер тыҡрығы   {{lang-ru|Пионерский (переулок)}}
* Пугачев тыҡрығы   {{lang-ru|Пугачева (переулок)}}
* Пушкин тыҡрығы   {{lang-ru|Пушкина (переулок)}}
* Революция тыҡрығы   {{lang-ru|Революционный (переулок)}}
* Салауат Юлаев тыҡрығы   {{lang-ru|Салавата Юлаева (переулок)}}
* Совет тыҡрығы   {{lang-ru|Советский (переулок)}}
* Социалистик тыҡрығы   {{lang-ru|Социалистический ( переулок )}} 
* Спартак тыҡрығы   {{lang-ru|Спартака (переулок)}}
* Степан Разин тыҡрығы   Степана Разина (переулок)
* Урал тыҡрығы   {{lang-ru|Уральский (переулок)}}
* Һаҙый Таҡташ тыҡрығы   {{lang-ru|Хади Такташа (переулок)}}
* Үҙәк урам   {{lang-ru|Центральная (улица)}}
* Чапаев тыҡрығы   {{lang-ru|Чапаева (переулок)}}
* Шайморатов тыҡрығы  {{lang-ru|Шаймуратова (переулок)}}
* Мәктәп урамы   {{lang-ru|Школьная (улица)}} 
* Шоссе урамы   {{lang-ru|Шоссейная (улица)}}
* Юрий Гагарин тыҡрығы   {{lang-ru|Юрия Гагарина (переулок)}}&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/046/000022.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt; 
{{Колонки|конец}}

== Тәбиғәт ҡомартҡылары ==
* Ахун меңгерҙәре комплексы&lt;ref&gt;[https://nature-tour.livejournal.com/5155.html Ургун, Калкан и Ахун]&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмаларҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Ахуново%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1648154623428725-12747956600123314662-vla1-4679-vla-l7-balancer-8080-BAL-3752&amp;from_type=vast&amp;filmId=11518586577333569221 с.Ахуново, Учалинский р-н.]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Ахуново%20Учалинского%20района%20в%20видеофильмах&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1648154623428725-12747956600123314662-vla1-4679-vla-l7-balancer-8080-BAL-3752&amp;from_type=vast&amp;filmId=18392015304922010621 В Учалинском районе возле села Ахуново вновь наблюдались аномальные явления]

== Һылтанмалар == 
* 1811 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/86830/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* 1816 йылғы [https://basharchive.ru/census/reviz/53714/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1228-akhun-uchaly-r-nynda-y-auyl-akhun-a-s-ge}} {{V|24|12|2018}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* {{ИСДБ|страница=25}}
* [http://www.uldashfm.ru/mp3_id/2250 Ауыл тураһында Юлдаш радиоһында тапшырыу]
* [http://ufagen.ru/places/uchalinskiy/ahunovo.html Ауыл тураһында &quot;Уфаген&quot; сайтында]
* В. Солтанов, М. Әхмәтҗанов. ''Ахун авылының нәсел тарихы.'' Ҡазан: ''Gumanitarуа'', 2004.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Учалы Стоунхенджы]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Учалы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Учалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ec9za4ojy8iqwndtro9jmn6j89ehf1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт Википедияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7829</id>
    <revision>
      <id>1308925</id>
      <parentid>1303391</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21390" sha1="jwgyz1gh783ewatmzr6wr0javtfrtrk" xml:space="preserve">{{Википедия бүлеге}}
'''Башҡорт Википедияһы''' — [[Википедия]]ның [[башҡорт теле]]ндәге бүлеге.

== Тарихы ==
[[Файл:Var5g0.png|thumb|right|200px|«Башҡорт Википедияһына — 10 йыл!» байрам логотипы]]
Википедияның башҡорт телендәге бүлеге 2002 йылдың 2 июнендә асыла. [[Башҡортостан]] исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним яҙыусы тарафынан төҙөлә, был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө булып иҫәпләнә. Бер йылдан һуң, 2006 йылдың 26 апрелендә [[Химия]] исемле 100-сө мәҡәлә теркәлә.

Башҡорт Википедияһында әлеге ваҡытта {{NUMBEROFARTICLES}} мәҡәлә бар
* 2018 йылдың 31 октябре — 45 000-се мәҡәлә
* 2018 йылдың 9 ғинуары — 41 000-се мәҡәлә
* 2017 йылдың 5 октябре — 40 000-се мәҡәлә
* 2017 йылдың 21 майы — 39 000-се мәҡәлә  — [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы]]
* 2017 йылдың 23 марты — 38 000-се мәҡәлә
* 2017 йылдың 30 ғинуары — 37 000-се мәҡәлә
* 2016 йылдың 29 майы — 36 000-се мәҡәлә — [[‎Ушинский Константин Дмитриевич]]
* 2014 йылдың 19 сентябре — 33 000-се мәҡәлә — [[Нөгөш һыуһаҡлағысы]]
* 2013 йылдың 12 феврале — 30 000-се мәҡәлә
* 2012 йылдың 20 декабре — 25 000-се мәҡәлә — [[Башҡорт аты]]
* 2012 йылдың 7 июле — 16 000-се мәҡәлә [[Бөгәрсә]]
* 2012 йылдың 19 ғинуары — 10 000-се һәм 15 000-се мәҡәлә&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#January_2012 Wikimedia News — Meta]&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 19 ғинуарынан 21-нә тиклемге арауыҡта махсус программа (бот) ярҙамында Рәсәй йылғалары тураһында 9 300-ҙән ашыу башланғыс мәҡәлә яҙылды.
* 2012 йылдың 1 ғинуары — 6 102 мәҡәлә
* 2011 йылдың 10 сентябре — 5 000-се мәҡәлә - махсус программа (бот) ярҙамында Башҡортостан ауылдары тураһында башланғыс мәҡәләләр яҙылды.
* 2011 йылдың 1 сентябре — 3 000-се мәҡәлә
* 2011 йылдың 31 авгусы — 2 000-се мәҡәлә
* 2010 йылдың 7 декабре — 1 000-се мәҡәлә
* 2009 йылдың 2 декабре — 500-сө мәҡәлә
* 2008 йылдың 25 ғинуарында — 250-се мәҡәлә

=== Урыны ===
* 2018 йылдың 14 ғинуары  — 90-сы урын.
* 2017 йылдың 4 сентябре — 91-се урын.
* 2017 йылдың 5 феврале — 90-сы урын.
* 2017 йылдың 1 феврале — 93-сө урын.
* 2017 йылдың 30 ғинуары — 92-се урын.
* 2017 йылдың 29 ғинуары — 91-се урын.
* 2017 йылдың 5 ғинуары — 90-сы урын.
* 2016 йылдың 1 ғинуары — 89-сы урын.
* 2015 йылдың 27 авгусы — 86-сы урын.
* 2015 йылдың 31 майы — 83-сө урын.
* 2015 йылдың 22 феврале — 82-се урын.

=== «1000 әһәмиәтле мәҡәлә» проектындағы урыны ===
* 2018 йылдың 5 апрель — 40-сы урын. 34.63 бал, айлыҡ үҫеш +0.74 (4-се урын).
* 2018 йылдың 6 марты — 40-сы урын. 33.89 бал, айлыҡ үҫеш +1.03 (4-се урын).
* 2018 йылдың 6 феврале — 41-се урын. 32.86 бал, айлыҡ үҫеш +0.54 
* 2018 йылдың 6 ғинуары — 41-се урын. 32.32 бал, айлыҡ үҫеш +0.52 (3-сө урын).
* 2017 йылдың 5 декабре — 42-се урын. 31.80 бал, айлыҡ үҫеш +0.12 (22-23-сө урын).
* 2017 йылдың 5 ноябре — 42-се урын. 31.68 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (51-55-се урын).
* 2017 йылдың 5 октябре — 42-се урын. 31.61 бал, айлыҡ үҫеш +0.95 (4-се урын).
* 2017 йылдың 5 сентябре — 43-сө урын. 30.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.92 (3-сө урын).
* 2017 йылдың 5 августы — 43-сө урын. 29.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.51 (5-се урын).
* 2017 йылдың 6 июле — 43-сө урын. 29.23 бал, айлыҡ үҫеш -0.10 (264-266-сы урын).
* 2017 йылдың 5 июне — 42-се урын. 29.33 бал, айлыҡ үҫеш +0.09 (33-38-се урын).
* 2017 йылдың 5 майы — 42-се урын. 29.24 бал, айлыҡ үҫеш +0.06 (51-56-сы урын).
* 2017 йылдың 6 апрель — 42-се урын. 29.18 бал, айлыҡ үҫеш +0.16 (19-20-се урын).
* 2017 йылдың 7 март — 42-се урын. 29.02 бал, айлыҡ үҫеш +0.25 (8-се урын).
* 2017 йылдың 5 феврале — 42-се урын. 28.77 бал, айлыҡ үҫеш +0.53 (1-се урын).
* 2017 йылдың 5 ғинуары — 42-се урын. 28.24 бал, айлыҡ үҫеш -0.05 (278-се урын).
* 2016 йылдың 7 декабре — 42-се урын. 28.29 бал, айлыҡ үҫеш +0.58 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 6 ноябре — 43-сө урын. 27.71 бал, айлыҡ үҫеш +0.28 (7-се урын).
* 2016 йылдың 6 октябре — 45-се урын. 27.43 бал, айлыҡ үҫеш +0.22 (10-13-сө урын).
* 2016 йылдың 6 сентябре — 45-се урын. 27.21 бал, айлыҡ үҫеш +0.65 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 6 авгусы — 47-се урын. 26.56 бал, айлыҡ үҫеш +0.33 (7-се урын).
* 2016 йылдың 9 июле — 47-се урын. 26.23 бал, айлыҡ үҫеш +0.19 (20-се урын).
* 2016 йылдың 5 июне — 47-се урын. 26.04 бал, айлыҡ үҫеш +0.31 (10-сы урын).
* 2016 йылдың 6 майы — 47-се урын. 25.73 бал, айлыҡ үҫеш +0.75 (2-се урын).
* 2016 йылдың 5 апреле — 48-се урын. 24.98 бал, айлыҡ үҫеш +1.67 (1-се урын).
* 2016 йылдың 5 марты — 53-сө урын. 16.03 бал, айлыҡ үҫеш +1.03 (1-се урын).
* 2016 йылдың 6 феврале — 54-се урын. 22.28 бал, айлыҡ үҫеш +1.19 (2се — урын).
* 2016 йылдың 5 ғинуары — 58-се урын. 21.09 бал, айлыҡ үҫеш +1.81 (1-се урын).
* 2015 йылдың 5 сентябре — 66-сы урын. 17.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.02 (44-53сө урын).
* 2015 йылдың 5 авгусы — 66-сы урын. 17.87 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (44-53сө урын).
* 2015 йылдың 5 июле — 66-сы урын. 17.80 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (53-сө урын).
* 2015 йылдың 5 июне — 66-сы урын. 17.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.09 (53-сө урын).
* 2015 йылдың 7 майы — 66-сы урын. 17.57 бал, айлыҡ үҫеш +0.44 (9-сы урын).
* 2015 йылдың 6 апреле — 67-се урын. 17.13 бал, айлыҡ үҫеш +1.10 (1-се урын).
* 2015 йылдың 8 марты — 72-се урын. 16.03 бал, айлыҡ үҫеш +1.30 (3-сө урын).
* 2015 йылдың 5 феврале — 74-се урын. 14.73 бал, айлыҡ үҫеш +0.80 (5-се урын).

=== Мириада проектындағы урыны ===
* 2018 йылдың 17 апреле — 75-се урын. 19.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.08 (67-76 сы урын).
* 2018 йылдың 17 марты — 75-се урын. 19.81 бал, айлыҡ үҫеш +0.21 (7-се урын).
* 2018 йылдың 19 феврале — 76-сы урын. 19.60 бал, айлыҡ үҫеш +0.86 (1-се урын).
* 2018 йылдың 16 ғинуары — 77-се урын. 18.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.82 (2-3-сө урын).
* 2017 йылдың 16 декабре — 82-се урын. 17.92 бал, айлыҡ үҫеш +0.56 (1-се урын).
* 2017 йылдың 16 ноябре — 82-се урын. 17.36 бал, айлыҡ үҫеш +0.18 (15-16-сы урын).
* 2017 йылдың 16 октябре — 83-сө урын. 17.18 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (50-57-се урын).
* 2017 йылдың 16 сентябре — 83-сө урын. 17.11 бал, айлыҡ үҫеш +0.24 (6-8-се урын).
* 2017 йылдың 16 авгусында — 83-сө урын. 16.87 бал, айлыҡ үҫеш +0.13 (31-36-сы урын).
* 2017 йылдың 16 июлендә — 84-се урын. 16.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.22 (10-11-се урын).
* 2017 йылдың 16 июнендә — 84-се урын. 16.52 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (20-24-се урын).
* 2017 йылдың 16 майында — 85-се урын. 16.37 бал, айлыҡ үҫеш +0.24 (9-сы урын).
* 2017 йылдың 16 апрелендә — 85-се урын. 16.13 бал, айлыҡ үҫеш +0.19 (17-19-се урын).
* 2017 йылдың 16 мартында — 85-се урын. 15.94 бал, айлыҡ үҫеш +0.06 (63-72-се урын).
* 2017 йылдың 16 февралендә — 85-се урын. 15.88 бал, айлыҡ үҫеш +0.46 (3-сө урын).
* 2017 йылдың 16 ғинуарында — 86-сы урын. 15.41 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (19-21-се урын).
* 2016 йылдың 16 декабрендә — 86-сы урын. 15.27 бал, айлыҡ үҫеш +0.68 (1-се урын).
* 2016 йылдың 16 ноябрендә — 87-се урын. 14.59 бал, айлыҡ үҫеш +0.13 (25-28-се урын).
* 2016 йылдың 16 октябрендә — 88-се урын. 14.46 бал, айлыҡ үҫеш +0.05 (70-80-се урын).
* 2016 йылдың 16 сентябрендә — 88-се урын. 14.41 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (22-се урын).
* 2016 йылдың 16 авгусында — 88-се урын. 14.27 бал, айлыҡ үҫеш +0.21 (15-се урын).
* 2016 йылдың 16 июлендә — 89-сы урын. 14.05 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (54-69-сы урын).
* 2016 йылдың 16 июнендә — 89-сы урын. 13.98 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (58-65-се урын).
* 2016 йылдың 24 майында — 89-сы урын. 13.91 бал, айлыҡ үҫеш +0.57 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 16 апрелендә — 93-сө урын. 13.34 бал, айлыҡ үҫеш +1.12 (1-се урын).
* 2016 йылдың 16 мартына — 95-се урын. 12.22 бал, айлыҡ үҫеш +0.51 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 16 февралендә — 95-се урын. 11.71 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (37-39 сы урын).
* 2016 йылдың 16 ғинуарында — 95-се урын. 11.56 бал, айлыҡ үҫеш +0.60 (1-се урын).
* 2015 йылдың 16 декабрендә — 95-се урын. 10.96 бал, айлыҡ үҫеш +0.47 (3-сө урын).
* 2015 йылдың 16 авгусында — 98-се урын. 10.05 бал, айлыҡ үҫеш +0.16 (23-26-се урын).
* 2015 йылдың 16 июлендә — 98-се урын. 9.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.12 (43-48-се урын).
* 2015 йылдың 16 июнендә — 98-се урын. 9.77 бал, айлыҡ үҫеш +0.11 (43-48-се урын).
* 2015 йылдың 16 майында — 98-се урын. 9.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.11 (38-42-се урын).
* 2015 йылдың 16 апрелендә — 98-се урын. 9.55 бал, айлыҡ үҫеш +0.31 (5-се урын).
* 2015 йылдың 16 мартына — 98-се урын. 9.24 бал, айлыҡ үҫеш +0.37 (8-се урын).

=== Тәрәнлеге ===
* 2017 йылдың 10 авгусында — 23.0
* 2017 йылдың 27 июнендә — 22.0
* 2017 йылдың 10 ғинуарында — 21.0
* 2017 йылдың 10 апрелендә — 21.0
* 2017 йылдың 27 мартында — 20.0
* 2016 йылдың 25 октябрендә — 20.0
* 2016 йылдың 13 сентябрендә — 19.6
* 2016 йылдың 12 июлендә — 19.3
* 2016 йылдың 27 июнендә — 19.2
* 2016 йылдың 29 майында — 19.1
* 2016 йылдың 20 майында — 19.0
* 2016 йылдың 13 майында — 18.9
* 2016 йылдың 11 майында — 18.8
* 2016 йылдың 5 майында — 18.6
* 2016 йылдың 26 апрелендә — 18.5
* 2016 йылдың 22 апрелендә — 18.4
* 2016 йылдың 20 апрелендә — 18.3
* 2016 йылдың 18 апрелендә — 18.2
* 2016 йылдың 15 апрелендә — 18.1
* 2016 йылдың 13 апрелендә — 18.0
* 2016 йылдың 11 апрелендә — 17.9
* 2016 йылдың 8 апрелендә — 17.8
* 2016 йылдың 4 апрелендә — 17.7
* 2016 йылдың 31 мартында — 17.6
* 2016 йылдың 29 мартында — 17.5
* 2016 йылдың 28 мартында — 17.4
* 2016 йылдың 21 мартында — 17.3
* 2016 йылдың 21 мартында — 17.2
* 2016 йылдың 18 мартында — 17.1
* 2016 йылдың 17 мартында — 16.9
* 2016 йылдың 15 мартында — 16.8
* 2016 йылдың 13 мартында — 16.7
* 2016 йылдың 10 мартында — 16.6
* 2016 йылдың 2 мартында — 16.5
* 2016 йылдың 19 февралендә — 16.1
* 2016 йылдың 17 февралендә — 16.0
* 2016 йылдың 17 февралендә — 15.9
* 2016 йылдың 16 февралендә — 15.8
* 2016 йылдың 15 февралендә — 15.7
* 2016 йылдың 14 февралендә — 15.6
* 2016 йылдың 11 февралендә — 15.5
* 2016 йылдың 7 февралендә — 15.4
* 2016 йылдың 5 февралендә — 15.3
* 2016 йылдың 16 ғинуарында — 15.2
* 2016 йылдың 1 ғинуарында —  15.0
* 2015 йылдың 22 июнендә — 12.7
* 2015 йылдың 20 июнендә — 12.6
* 2015 йылдың 17 июнендә — 12.5
* 2015 йылдың 10 июнендә — 12.4
* 2015 йылдың 5 июнендә — 12.3
* 2015 йылдың 31 майында — 12.2
* 2015 йылдың 28 майында — 12.1
* 2015 йылдың 25 майында —   12.0
* 2015 йылдың 19 майында — 11.9
* 2015 йылдың 15 майында — 11.8
* 2015 йылдың 26 апрелендә — 10.9
* 2015 йылдың 23 апрелендә — 10.8
* 2015 йылдың 16 апрелендә — 10.7
* 2015 йылдың 15 апрелендә — 10.6
* 2015 йылдың 12 апрелендә — 10.5
* 2015 йылдың 8 апрелендә — 10.4
* 2015 йылдың 2 апрелендә — 10.3
* 2015 йылдың 27 мартында — 10.2
* 2015 йылдың 15 мартында — 10.1
* 2015 йылдың 5 мартында —  10.0
* 2015 йылдың 28 февралендә — 9.9
* 2015 йылдың 25 февралендә — 9.8
* 2015 йылдың 18 февралендә — 9.7
* 2015 йылдың 9 февралендә — 9.6
* 2015 йылдың 1 февралендә — 9.3

[https://web.archive.org/web/20121119065614/http://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaBA.htm Шулай уҡ Башҡорт Википедияһының үҫеше буйынса айлыҡ статистик мәғлүмәттәрҙе ҡарағыҙ]

== Берләшмә ==
'''Берләшмә эшендә һәр ҡатнашыусы тигеҙ хоҡуҡлы.''' [[Википедия:Бейҙәр|Бейҙәр]]ҙең, [[Википедия:Хакимдар|хакимдар]]ҙың, [[Википедия:Юғары шура|Юғары шура]] ағзаларының һәм башҡа дәрәжәгә һайлап ҡуйылған ҡатнашыусыларҙың өҫтәмә бурыстары бар.

* '''Бей''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Бейҙәр|мәҡәлә]].
# Бүлектең беренсе бейе [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] 2006 йылдың 26 ғинуарынан эшләй. 2010 йылдың 9 мартында, [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, '''Jusjih''' стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатыла.
# [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] — 2012 йылдың 12 ғинуарынан.
# [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] — 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле — [[башҡорт теле]]. Әүҙем.
* '''Хаким''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Хакимдар|мәҡәлә]].
Башҡорт телен туған тел итеп һанаған [[Википедия:Хакимдар|хакимдар]] өсәү ([[:ba:Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[:ba:Ҡатнашыусы:Haqmar|Haqmar]], [[User:Саган|Саган]]).

Башҡорт телендәге бүлектә хакимдар:
# Бүлектең беренсе [[Википедия:Хакимдар|хакимы]] [[Ҡатнашыусы:Untifler|Untifler]] — әүҙем түгел.
# [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] — 2006 йылдың 26 ғинуарынан. Туған теле — [[башҡорт теле]].
# [[Ҡатнашыусы:Haqmar|Haqmar]] — 2006 йылдың 8 сентябренән. Туған теле — [[башҡорт теле]].
# [[Ҡатнашыусы:Drini|Drini]] — 2007 йылдың 25 сентябренән.
# [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], йәки Вячеслав (15.04.2010 көнөнән башлап). Башҡорт телен белә, туған теле — урыҫ теле.
# [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] — 2012 йылдың 24 февраленән. Туған теле — [[башҡорт теле]].
* '''Юғары Шура''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Юғары шура|мәҡәлә]]
Юғары Шураның хәҙерге (3-сө) саҡырылышы ағзалары
# [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] — ЮШ рәйесе
# [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]]
# [[Ҡатнашыусы:Venteto|Venteto]]
# [[User:Vago|Vago]]
# [[Ҡатнашыусы:Borovi4ok|Borovi4ok]] — резерв ағзаһы
# [[User:Азат Хәлилов|Азат Хәлилов]]
* '''Cистема хәбәрҙәрен''' башҡортсаға тәржемә итеү [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba майҙаны]
Башҡорт Википедияһының [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba система хәбәрҙәрен] башҡортсаға тәржемә итеү башлыса [http://translatewiki.net/wiki/User:Assele Assele (01.01.2012 — 5531 тәржемә)] һәм [http://translatewiki.net/wiki/User:Haqmar Haqmar (01.06.2012 — 2915 тәржемә)] тарафынан атҡарылды.
* '''Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге'''
# [[Ҡатнашыусы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits|Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт]]
# [[Ҡатнашыусы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits (bots included)|Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт (Боттарҙы ла ҡушып)]]

== Киң мәғлүмәт сараларындағы хәбәрҙәр ==
Киң мәғлүмәт сараларында хәбәрҙәр исемлеген [[Википедия:Ағымдағы ваҡиғалар#Киң мәғлүмәт сараларында беҙҙең турала|бында]] ҡарағыҙ.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Википедия]]
* [[m:Wikimedians of Bashkortostan User Group/ba|Башҡортостан викимедиасылары төркөмө]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Төрки телдәре Википедиялары}}
{{Рәсәй халыҡтары телдәрендәге Википедиялар}}

[[Категория:Википедия бүлектәре]]
[[Категория:Төрки телдәре Википедиялары]]
[[Категория:Башҡорт теле]]
[[Категория:2002 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]]
[[Категория:Википедия:Башҡорт Википедияһы]]</text>
      <sha1>jwgyz1gh783ewatmzr6wr0javtfrtrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорет районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8575</id>
    <revision>
      <id>1308986</id>
      <parentid>1302946</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31166" sha1="rjr60bakq0mjwakbdo1bucgs9ff5894" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Белорет районы''' ({{lang-ru|Белорецкий район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. 1930 йылда ойошторолған. Административ үҙәге — [[Белорет]] ҡалаһы. Районда 41809 кеше йәшәй. Майҙаны буйынса (11501 квадрат километр) республикала иң ҙур район.

Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөн биләй, республиканың көнсығышында, диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан. [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Учалы районы|Учалы]],[[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондары һәм төньяҡтан [[Силәбе өлкәһе]] менән сикләшә.

Иҙел башы республикала урманға иң бай төбәктәрҙең береһе, урман уның территорияһының 80 процентын биләй. Район үҙәгендә ылыҫлы урман өҫтөнлөк итһә, көнбайыш өлөшө ҡуйы япраҡлы, ә көнсығышында — ҡатнаш урман. Тимер рудаһының төп ятҡылығы — беҙҙең район территорияһында.
[[File:Природа Белорецкого района. Башкортостан. Вдоль трассы Уфа - Магнитогорск.jpg|мини|слева|Белорет районы тәбиғәте. Трасса буйынан күренеш]]
Башҡортостандың был төбәге үҙенсәлекле һәм гүзәл тәбиғәтле. Бында тау йылғалары буйлап һалда, кәмәләрҙә ағып төшөү, бейек Уралтау һырттарына артылыу, мәмерйәләргә сәйәхәт итеү, шифалы шишмәләрҙең һыуын тәмләү, тау саңғыларында шыуыу мөмкинселеге бар. Тап Белорет ерендә Ағиҙел, Инйәр, Йүрүҙән, Еҙем йылғалары баш ала. Райондың ҙур өлөшөн Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы тәшкил итә, ул Башҡортостанда, хата Көньяҡ Уралда иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙан һанала. Уның территорияһында Көньяҡ Уралдың иң бейек һырттары урынлашҡан: [[Машаҡ (һырт)|Машаҡ]], [[Нәре (һырт)|Нәре]], [[Көмәрҙәк]], [[Ямантау]] тау һырттары.

Район территорияһында ун ике тәбиғәт һәйкәле бар: Ҙур Ямантау(1640 м), Ирәмәл(1582 м), Әрүәк Рәзе(1068 м), Арский ташы, Ҡыҙылъяр мәмерйәһе, Атыш шарлауығы, Асы минераль инеше, 1904 йылғы кедр культураһы, Бишәтәк тауындағы 600 йәшлек ҡарағастар, Әүжән урман хужалығында диңгеҙ бөркөтөнөң ояһы һ.б. Был объекттар ысын мәғәнәһендә бик уникаль һәм экологик, фәнни, мәҙәни, эстетик, реакцион һәм санитар-селәмәтләндереү әһәмиәтенә эйә.

2006 йылдың беренсе ғинуарында берҙәм административ-территориаль берәмек — Белорет районы территорияһында 20 муниципаль берәмек урынлашҡан: бер ҡала биләмәһе — Белорет ҡалаһы (административ үҙәк) һәм 19 ауыл биләмәһе. Төбәктә 110 мең кеше йәшәй, уларҙың 68 меңе Белорет ҡалаһында. Башҡорт менен урыс милләте күпселекте тәшкил итә. Районда барлығы 99 торлак пункты бар.

Белорет районыныда транспорт юл селтәрҙәре, атап әйткәндә, Магнитогорск-Белорет-Инйәр-Өфө тимер юлы, Белорет-Өфө, Белорет-Учалы, Белорет-Магнитогорск, Асҡар-Сермән-Өфө автоюлдары үҫешкән.

Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 2 кеше. Был республикала иң бәләкәй күрһәткес. Ауыл ерендә күпселек [[башҡорттар]] һәм [[урыҫтар]] йәшәй. Районда 84 ауыл бар. Шуларҙың иң ҙурҙары (1989): [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] (2,4 мең кеше), [[Сермән]] (1,9 мең) һәм [[Үҙән]](1,7 мең кеше).

== Райондың билдәле шәхестәре ==
[[Файл:Белорет районы шәхестәре. 1996.jpg|thumb|Белорет районының Өфөлә йәшәгән шәхестәре. 1996]]
[[File:Белореттар яҡташтар осрашыуында.jpg|thumb|слева|Белореттар [[Заһир Исмәғилев|З. Исмәғилевтың]] 80 йәше айҡанлы опера театрында]]
=== Дәүләт эшмәкәрҙәре ===
* [[Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы]] (16.08.1943), энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). [[Почёт ордены|Почёт]] (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. [[Белорет]] ҡалаһының һәм Белорет районының почётлы гражданы.
*[[Алтынбаев Рәнис Рәйес  улы]] ([[18 август|18.08.]] [[1976 йыл|1976]]) — [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Фән|ғалим]], [[Ҡурай|ҡурайсы]]-педагог, йырсы. [[2011 йыл|2011 йылдан]] [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республикаһының]] [[мәҙәниәт]] министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
* [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле ([[1996]]—[[2004]])
* Мостафин Хәлил Мөжәүир улы — Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, Әзекәй ауылынан.
* [[Муллағәләмов Марат Сабит улы]] — 7.11.1930) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], хужалыҡ, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/781752-on-posvyatil-sebya-sluzheniyu-narodu-k-85-letiyu-marata-mullagalyamova/ Он посвятил себя служению народу (К 85-летию Марата Муллагалямова)]&lt;/ref&gt;,республиканың һуғыш һәм хеҙмәт ветерандар Советының элекке рәйесе, Сермән ауылынан;

=== Сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре ===
* [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—2018), металлург, канатсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* [[Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы]] — [[Белорет металлургия комбинаты]]ның сым һуҙыу (волочильный) цехы бригадиры. Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры.

=== Ғалимдар ===
* [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]] (23.02.1934—26.03.2000), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). Хоҙайбирҙе ауыылынан (хәҙер бөткән).
* [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] — техник фәндәр докторы, ӨДАТУ доценты
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] — физик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, БДУ доценты.
* [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хажин Вәкил Исмәғил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022055843/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly |date=2019-10-22 }}{{V|22|12|2018}}&lt;/ref&gt;.

=== Яҙыусылар һәм шағирҙар ===
* [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]], әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты. [[Йөйәк]] ауылынан.
* [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова (Ғәйнетдинова) Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] ауылынан.
* [[Сабир Шәрипов]] (20.03.1948—31.08.2018), яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Белорет районының [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге (2008) һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премиялар лауреаты. [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылынан.
* [[Айгиз Баймөхәмәтов]] (27.10.1988), яҙыусы, журналист. [[«Шоңҡар» журналы|«Шоңҡар»]] йәштәр журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).
* [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (11.07.1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). [[Сермән]] ауылынан.
*[[Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы]] — дәүләт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. [[1993 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967).
* [[Дамир Шәрәфетдинов]] (29.05.1965—21.02.2020), яҙыусы, шағир, журналист һәм тәржемәсе, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2012). [[Көмбә]] ауылы.

=== Мәҙәниәт һәм сәнғәт әһелдәре ===
* [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* [[Роза Аҡкучукова]] (12.02.1950—8.02.2021), йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]
* [[Ғәбитов Риф Фәтих улы]] — халыҡ артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Аҙналы ауылынан.
*[[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]] ([[25 сентябрь|25.09.]] [[1961 йыл|1961]]) — музыкант. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы.
* Искәндәр Ғәзизов — йырсы
* [[Заһир Исмәғилев]] — [[СССР]]-ҙың (1982) халыҡ артисы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы.
* [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры.
* [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты.
* [[Арыҫлан Мөбәрәков]] — [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы
* [[Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы]] — Башҡортостан Республикаһының халык артисы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты, Әхмәр ауылынан.

=== Мәғариф хеҙмәткәрҙәре ===
* [[Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы]] — педагог. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]])
*[[Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы]] — [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1970]]), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры.

== Географияһы ==
Райондың көнсығыш сите буйлап Уралтау һырты һуҙыла. Был һырттан Көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы үҙәне буйлап тау араһындағы түбәнлектәр артында, бейегерәк тау теҙмәләре: [[Әүәләк]], [[Оло Ирәмәл]] (1582 м) тау массивы менән, Баҡты Ямантау (1640 м) массивы менән — Машаҡ, Нәре, Баштау, Юрматау, Елмәрҙәк һырттары китә. Район майҙаны 31,4 % диңгеҙ кимәленән 700 м өҫтәрәк ята. Урындың ҡалҡыу булыуы сәбәпле, йыллыҡ яуым-төшөм ҡайһы бер ерендә 700 мм етә, йыллыҡ уртаса температура 0,5°С тиклем түбәнәйә, 10°С юғары температуралы осорҙағы йылылыҡ суммаһы бейек тауҙар теҙмәһе зонаһында 900°С алып битләү һәм тау араларындағы үҙәндәрҙә 1500—1800°С тиклем тирбәлә.

Һыуыҡ булмаған мәл 60—70 көнгә тиклем кәмей.

Белорет районы Башкортостандың урманға иң бай төбәге. Урман бөтөн Майҙаны 82 % биләп тора, үҙағас запасы — 139,6 млн м³. Райондың иң ҡалҡыу үҙәк өлөшө күпселек көлһыу тупраҡта үҫкән ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Көнбайыштан уларға түбәндәрәк ятҡан киң япраҡлы урмандар, ә көнсығыштан ҡарағай, ҡайын, ҡарағас ҡатыш урмандар бүлкәте килеп терәлә.

Республика тимер рудаһының төп запасы (Комарово—Егәҙе, Инйәр, Тирлән, Белорет һ.б. һоро тимер ятҡылыҡтары төркөмө) ошо район территорияһында. Сәсмә алтын, магнезит, флюорит, хромит ятыштары табылған. Ҡомташ, кварцит, доломит, эзбизташ (Пугачев, Александровка) ятҡылыҡтары, цемент мергеле, утҡа сыҙамлы балсыҡ (Әхмәр, Безымянный), формовка ҡомо, охра, түбә ябыу һәүерташы ятыштары ла бар. Хлорид-натрий-кальций тибындағы Ассы минераль һыу сығанаҡтары барлығы билдәле. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Йүрүҙән]], [[Инйәр (йылға)|Инйәр]], [[Нөгөш]], [[Еҙем]] йылғалары ошо район еренән ағып сыға. Йылға һыуының 1 га майҙаны иҫәбенә йыллыҡ ресурсы 3800 м³ етә.

Көньяҡ Урал ҡурсаулығы ойошторолған; Оло Ямантау, Оло Ирәмәл, Ирәмәл, Ар ташы, Ҡотҡор урманы (Ҡаһарман ауылы эргәһендә), Оло Инйәр буйындағы Ҡыҙыл яр мәмерйәһе комплексы тәбиғәт ҡомартҡыһы, Шығай ауылы эргәһендәге һәм Бишитәк тауындағы йөҙйәшәр ҡарағастар, Белорет лесничествоһындағы кедр культураһы ботаник ҡоматтҡы тип иғлан ителгән.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}
== Тарих ==
{{main|Белорет районы тарихы}}
{{Яҙырға}}

== Иҡтисад ==

== Сәнәғәт ==
Белорет ере — элекке [[ҡара металлургия]] усаҡтарының береһе. Әүәлдән тороп ҡалған предприятиелар ныҡ ҡына яңыртылған һәм Белорет, Тирлән, Туҡан сәнәғәтенең нигеҙе булып тора. [[Урман хужалығы]]ның (Әүжән, Белорет, Инйәр, Тирлән лесхоздары), ағас әҙерләүҙең (Әүжән, Белорет, Инйәр, Мулдаҡай, Нура леспромхоздары), ағас эшкәртеү, минераль сеймал (Абҙаҡ үтә ҡаты ҡырсынташ ятҡылығығы, Александровка юл ҡырсынташы, Мулдаҡай эзбизташ ятыштары, шулай уҡ балсыҡ, ҡырсынташ, эре ҡом) сығарыуҙың произврдство өлкәһендәге өлөшө ҙур.

== Транспорт ==
Район територияһын Магнитогорск—Белорет—Ҡарлыман тимер юлы, асфальт түшәлгән Булгаково—Архангел—Белорет автомобиль юлы, Магнитогорск—Ишембай газ үткәргесе һәм ошо газ үткәргестең Ҡағы—Белорет тармағы киҫеп үтә. Белореттан Стәрлетамаҡҡа, Магнитогорскиға, Учалыға автомобиль юлдары бара.

Тар тимер юлдың айырым өлөштәре — Белорет—Туҡан, Белорет—Тирлән аралыҡтары әлегәсә һаҡланған.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 53 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 26 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 52 клуб учреждениеһы, 7 дауахана, «Ар ташы», «Ағиҙел» турбазалары бар. [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылында А.Мөбәрәков музейы эшләй. Башҡортса «Урал», урыҫ телендә «Белорецкий рабочий» һәм «Металлург» гәзите сыға.

== Административ бүленеш ==
[[Белорет районы]]на 1 ҡала һәм 19 ауыл Советы инә.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! Муниципаль берәмек
! Административ үҙәк
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Тораҡ&lt;br&gt;пункттар
! style=&quot;text-align:center;&quot; | Халыҡ һаны&lt;br&gt;(кеше)
|-

| [[Белорет|Белорет ҡалаһы ҡала биләмәһе]]
| [[Белорет]] ҡалаһы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Городское поселение город Белорецк | тс }}
|-

|-
| [[Абҙаҡ ауыл Советы]]
| [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Абзаковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Асы ауыл Советы]]

| [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ассинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Егәҙе ауыл Советы]]
| [[Егәҙе (Белорет районы)|Егәҙе]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Зигазинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Йөйәк ауыл Советы]]
| [[Йөйәк|Йөйәк (Зөйәк)]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Зуяковский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Инйәр ауыл Советы]]
| [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] ҡасабаһы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 21
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Инзерский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Ишле ауыл Советы]]

| [[Ишле (Белорет районы)|Ишле]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ишлинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Ҡағы ауыл Советы]]
| [[Ҡағы (Белорет районы)|Ҡағы]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Кагинский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Ломовка ауыл Советы]]
| [[Ломовка (Белорет районы)|Ломовка]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Ломовский сельсовет (Башкортостан) | тс }}
|-
| [[Николаевка ауыл Советы]]

| [[Николаевка (Белорет районы)|Николаевка]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Николаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Нура ауыл Советы]]

| [[Отнурок (Белорет районы)|Отнурок]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Нурский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Сермән ауыл Советы]]
| [[Сермән]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Серменевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Сосновка ауыл Советы]]

| [[Сосновка (Белорет районы)|Сосновка (Ҡарағай)]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Сосновский сельсовет (Башкортостан) | тс }}
|-
| [[Тимер юл ауыл Советы]]

| [[Тимер юл (Белорет районы)|Тимер юл]] ҡасабаһы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Железнодорожный сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Тирлән ауыл Советы]]
| [[Тирлән]] ҡасабаһы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Тирлянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Туҡан ауыл Советы]]
| [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ҡасабаһы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Туканский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Үҙән ауыл Советы]]
| [[Үҙән (Башҡортостан)|Үҙән]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Узянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Үрге Әүжән ауыл Советы]]
| [[Үрге Әүжән]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Верхнеавзянский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Шығай ауыл Советы]]

| [[Шығай (Белорет районы)|Шығай]] ауылы
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Шигаевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|-
| [[Әзекәй ауыл Советы]]
| [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылы

| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right;&quot; | {{ Население | Азикеевский сельсовет (Белорецкий район) | тс }}
|}

[[Файл:Administrative map of Beloretsky District and Mezhgorye UO in Bashkir language.png|thumb|center|600px|Белорет районының һәм Межгорье ҡала округының административ картаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2254-beloret-rajony}} {{V|22|12|2018}}
* Белорецкая энциклопедия. Научно-справочное издание / Редкол.: Ф. А. Фаизова (гл.редактор). — Белорецк: (ИП Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл. ISBN 978-5-8258-0248-0{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}}
* [http://beladmin.info/ Сайт Администрации МР Белорецкий район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220205102/http://www.beladmin.info/ |date=2008-12-20 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=1023 Знаменитые люди г.Белорецка и Белорецкого района. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180813210308/http://vatandash.ru/index.php?article=1023 |date=2018-08-13 }}{{ref-ru}}
* [https://zen.yandex.ru/media/id/5d302819cfcc8600ad6de955/interesnoe-puteshestvie-po-bashkirii-5d9d5df65ba2b500b0d1a0ed Интересное путешествие по Башкирии. Сайт «Яндекс- Дзен», 9 октября 2019 года]{{ref-ru}}{{V|13|10|2019}}   
* [https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20920/episode_id/2256438/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&amp;utm_campaign=dbr Письма из провинции. Белорецкий район (Башкортостан). Документалистика. Телеканал «Культура»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|6|04|2020}}

{{Белорет районы ауылдары}}
{{Белорет районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Белорет районы]]</text>
      <sha1>rjr60bakq0mjwakbdo1bucgs9ff5894</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Благовещен районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8579</id>
    <revision>
      <id>1309017</id>
      <parentid>1217828</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8037" sha1="ku2w1466kpwlghkjgpjox4bxd07c958" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Благовещен районы''' ({{lang-ru|Благовещенский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы. Районда 15322 кеше йәшәй.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Акатьев Юрий Васильевич]] (18.04.1939—29.11.1999), ғалим-социолог, 1973―1999 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Дуброво ауылынан (хәҙер бөткән)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/571-akatev-yurij-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Акатьев Юрий Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406003602/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/571-akatev-yurij-vasilevich |date=2016-04-06 }}{{V|15|04|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (10.11.1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа Благовещен үҙәк район дауаханаһының баш табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм Благовещен районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://blagoveshensk.bashkortostan.ru/about/honorary/234166/  Муниципальный район Благовещенский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане: Гололобов Николай Михайлович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|08|11|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Кузьминых Александр Андреевич]] (24.01.1944—18.05.2009), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). [[Һынны]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7121-kuzminykh-aleksandr-andreevich Башҡорт энциклопедияһы — Кузьминых Александр Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090057/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7121-kuzminykh-aleksandr-andreevich |date=2016-04-22 }}{{V|16|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ломков Василий Миронович]] (14.10.1932—2006) — Благовещен районы Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/histm135.html Сайт Управления по делам архивов Республики Башкортостан. Исторический календарь / 2017 / Октябрь, 14 октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005090410/http://www.gasrb.ru/histm135.html |date=2017-10-05 }}{{ref-ru}}{{V|06|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сергеев Дмитрий Степанович]] (30.10.1922—13.03.2003) — [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, орудие командиры, гвардия сержанты. [[Аннин (Благовещен районы)|Аннин]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11222-sergeev-dmitrij-stepanovich Башҡорт энциклопедияһы — Сергеев Дмитрий Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134524/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11222-sergeev-dmitrij-stepanovich |date=2016-04-21 }}{{V|15|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы]] (1.05.1934—12.09.1987), спортсы һәм тренер. Мотоспорт буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1968). СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың бер нисә тапҡыр чемпионы, ил һәм лонъя чемпионаттарының күп тапҡыр призёры. 1959—1969 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. [[Иҫке Илек (Благовещен районы)|Иҫке Илек]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17129-sh-jnurov-f-rit-v-linur-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817151013/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17129-sh-jnurov-f-rit-v-linur-uly |date=2019-08-17 }}{{V|27|04|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

;Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[урыҫтар]] — 61 %, [[башҡорттар]] — 15,6 %, [[татарҙар]] — 13,9 %, [[мариҙар]] — 6,7 %, башҡа — 2,8 %&lt;ref name=&quot;ВПН-2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2763-blagoveshchen-rajony}} 
* [http://raduga.blagpanorama.ru/ «Йәйғор» — Благовещен районының газетаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715063725/http://raduga.blagpanorama.ru/ |date=2012-07-15 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Благовещен районы ауылдары}}
{{Благовещен районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Благовещен районы]]


{{Blagov-stub}}</text>
      <sha1>ku2w1466kpwlghkjgpjox4bxd07c958</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булат (Әбйәлил районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9829</id>
    <revision>
      <id>1309043</id>
      <parentid>1284539</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11746" sha1="d38ykokkgyfo4mnqv9l3ltvbti6mhho" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Булат
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Булат
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 3 | lat_sec = 12
  |lon_deg = 58 | lon_min = 39 | lon_sec = 58
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Әбйәлил районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 155
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453605
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34772 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80201804003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Булат''' ({{lang-ru|Булатово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт ауыл Советы]] составына ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453605, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201804003.
 
== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 40 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Әлмөхәмәт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт ауыл Советы]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Әлмөхәмәт станцияһы|Әлмөхәмәт]]): 8 км

Булат (Монаш) ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 40 километр һәм Әлмөхәмәт тимер юл станцияһынан 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81416}}&lt;/ref&gt;. 

== Тарихы ==
Булат ауылына [[Верхнеурал өйәҙе]] Бөрйән улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә [[1802 йыл|1802]]—[[1811 йыл]]дарҙа нигеҙ һалған. Был ауыл бөрйәндәрҙең Ҡыҙыл йылғаһы буйындағы өсөнсө тораҡ пункты. Әммә, билдәле булыуынса, ауылды ''Монаш'' тип тә атағандар. Был — этноним, ырыу атамаһы менән йөрөтөлгән улус бүлексәһе. Мәҫәлән, [[Сыңғыҙ|Сыңғыҙ ауылы]] һәм башҡалар шулай аталған. Тәүге төпләнеүсе Булат Раҡаев (1743—1824). Уның балалары: Дәүләтбирҙе (улы Төхвәтулла), Сәйфулла, Мәхмүт, Сәйфелмөлөк, Иғәбирҙе, Хоҙайбирҙе һәм Үтәпҡол (улы Әхтәм).

Әбделвәли Әбдрәшев [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылғы Ватан һуғышы]] осоронда 14-се полк составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, күрһәткән батырлығы өсөн көмөш миҙалдар менән бүләкләнә.

Булат ауылы халҡы бүтән тораҡ пункттарына ҡарағанда һәйбәт йәшәгән. 255 кеше йәшәгән 45 йортҡа 433 [[ат]], 201 [[һыйыр]], 556 [[һарыҡ]] һәм 150 [[кәзә]] тура килә. Һәр [[ғаилә]]гә 3 [[Умартасылыҡ|умарта]] булған. Бөтә халыҡ йәйләүгә йөрөгән. Бында ауыл хужалығы нығыраҡ үҫешкән: һәр ихатаға 24 бот самаһы яҙғы [[бойҙай]] сәселгән &lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=31}}&lt;/ref&gt;.

[[1866 йыл]]да 58 хужалыҡта 383 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған.  [[1900 йыл]]да шулай уҡ тирмән теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81416}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Булатово (Абзелиловский район) }}{{Население | Булатово (Абзелиловский район) |график}}
; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||411||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||548||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||289||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||203||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||150||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||158||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||155||83||72||53,5||46,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Әлеге ваҡытта Булат ауылында башланғыс [[мәктәп]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81416}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре  ==
* [[Мәмлиева Гөлнур Хәйбулла ҡыҙы]] (1.7.1931, БАССР‑ҙың Әбйәлил р‑ны Булат ауылы - ) — халыҡ йырсыһы, импровизатор. 1955 йылда Темәс башҡорт педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, 1981 йылға тиклем Әбйәлил районының төрлө мәктәптәрендә уҡыта.&lt;!-- Мәмлиева сәнғәте юғары башҡарыу оҫталығы, халыҡ традицияларына таяныуы, трактовкалау тәрәнлеге менән айырылып тора. Репертуарында 100‑ҙән ашыу музыкаль фольклор өлгөләре: Ш.Әминев-Тамъяниҙың «Урал», «Ҡурай бәйете», Ғәбит сәсәндең « Һаҡал», «Һаҡмар бәйете», «Һунарсы» һамағы һ.б., шулай уҡ үҙе ижад иткән әҫәрҙәре. --&gt; «Ҡомартҡы» фольклор төркөмөн ойоштороусы һәм уның етәксеһе (1989). 1989 йылда Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында үткән «Йомабай Иҫәнбаев көндәре» Республика халыҡ сәнғәте байрамында еңеүсе. 1991 йылда Республика сәсәндәр конкурсында Гран-при яулай һәм «Әйтеш» конкурсы лауреаты почётлы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{БЭ2013|88132}} Мәмлиева Г. Х.&lt;/ref&gt;. 

== Урамдары ==
* Монаш урамы (рус. улица Монаш)
* Йәштәр урамы (рус. Молодежная улица)
* Шоссе урамы (рус. Шоссейная улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/abzelilovskiy-rayon/derevnya-bulatovo/ Улицы деревни Булатово]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Хәлил мәктәбе (Әбйәлил районы)]]

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 4 февраль 2020, Ҡыҙыл һыуын һыулаған халыҡтың сәләмәт тормош алып барғаны&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-02-04/y-yl-yuyn-yula-an-haly-ty-s-l-m-t-tormosh-alyp-bar-any-645739] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812023948/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-02-04/y-yl-yuyn-yula-an-haly-ty-s-l-m-t-tormosh-alyp-bar-any-645739 |date=2022-08-12 }}&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81416}}
* {{БЭ2013|88132}} Мәмлиева Г. Х.
* {{ИСДБ|страница=31}} 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}

[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]</text>
      <sha1>d38ykokkgyfo4mnqv9l3ltvbti6mhho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балғажы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9884</id>
    <revision>
      <id>1308912</id>
      <parentid>1284018</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9050" sha1="qgggcs8nzmomk32mxc8oex9oswq0hgf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Балғажы''' ({{lang-ru|Балгазы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 95 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452131, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202849005.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1906 йыл||584||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||430||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||426||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||251||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||96||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||129||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||95||48||47||50,5||49,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 57 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Никифар]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксенов]]): 24 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/002/000039.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Балғажы ауылына Илекәй-Мең улусының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] поход яҫауылы Балғажы Ҡайғолов нигеҙ һала. Уның исеме тәүге тапҡыр Балтай Алдаров менән бергә [[1746 йыл|1746 йылғы]] сығанаҡтарҙа телгә алына. 1763 йылда улустың аҫаба ерҙәренә ғәйнәләрҙе керҙәшлеккә индереүҙә ҡатнаша. 1776 йылда Балғажы Ҡайғолов улустың ышаныслы кешеһе булып сығыш яһай. 1808 йылғы бер үтенестә уның улдары Ғәлиулла, Рәй, Ибраһим һәм Рәкәй (Рәхмәтулланың улы) Балғазиндар телгә алына.

Иҫәпкә алыу — рәүиз материалдары Балғажы улдарының исемдәрен генә түгел, ейәндәрен, бүләләрен дә һанап китә, уларҙың йәше күрһәтелгән. [[1834 йыл]]да Ибраһим Балғазинға 66 йәш тула, уның улдары Динмөхәмәт, 43 йәш; Баймөхәмәт, 29 йәш; Әлмөхәмәт, 29 йәш; Йәрмөхәмәт, 23 йәш; Сәфәрғәли, 26 йәш; Тимерғәли, 15 йәш; Ҡорманғәле, 11 йәш. Хәсән Балғазинға 56 йәш, уның улы — 28 йәшлек Шәфей. Ғәлиулла Балғазин (1765—1828), уның улдары: Әбушахман (уның Фәтҡулла), Шәйәхмәт, Шәймәрҙән, Төхвәтулла.

[[1795 йыл]]да ауылдың 22 йортонда 160, 1816 йылда — 168, 1834 йылда — 210, 1859 йылда — 344, 1870 йылда — 331, 1917 йылда — 435, 1920 йылда 430 [[Башҡорттар|башҡорт]] иҫәпкә алынған. Уларҙың береһе — Мөхәмәтсадиҡ Хәйбуллин — керҙәш.

1843 йылда 210 кешегә 776 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 87 йорттоң 625 дисәтинә һөрөнтө ере була, шул иҫәптән 23 йорт — 4 дисәтинәгә тиклем, 33 — 10 , 18 — 15 , 7 — 15-кә тиклем.

4 хужалыҡ иген сәсмәгән. Башҡорттарҙан 7 типтәрҙең (Мөхәмәтсадиҡ Хәйбуллиндың бүләләре) сәсеүлектәре булмаған&lt;ref&gt;http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/425 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220416183811/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/425 |date=2022-04-16 }} Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 425.]&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Әлшәй хәбәрҙәре (гәзит)|Әлшәй хәбәрҙәре]]. 3 декабрь 2019, Айыҡлыҡ — тормош нигеҙе&lt;ref&gt;[https://alshvesti-b.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-03/ayy-ly-tormosh-nige-e-40779] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126142108/https://alshvesti-b.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-03/ayy-ly-tormosh-nige-e-40779 |date=2022-01-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[Әлшәй хәбәрҙәре (гәзит)|Әлшәй хәбәрҙәре]]. 29 декабрь 2020, Балғажы оҫтаһы Яңы йыл кәйефе бүләк итә&lt;ref&gt;[https://alshvesti-b.ru/articles/k-elle-t-en-yaly-y/2020-12-29/bal-azhy-o-ta-y-ya-y-yyl-k-yefe-b-l-k-it-1240341]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Балгажы ауылында һабантуй. 27 июнь 2018 йыл{{YouTube|_GgHWZ1-wtw|logo=1}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Йомағужа Ҡотлоғошов]] (1787—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1522-bal-azhy-lsh-j-r-nda-y-auyl}} {{V|8|02|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/alsheevskiy/balgazy.html Балгазы на портале «Генеалогия и Архивы»]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әлшәй районы ауылдары}}

[[Категория:Әлшәй районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>qgggcs8nzmomk32mxc8oex9oswq0hgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абҙан (Архангел районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9978</id>
    <revision>
      <id>1308740</id>
      <parentid>1283971</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12115" sha1="qf4q14ow6giplb0n6xdc7qjbbb4hpyr" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Абҙан (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Абҙан
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Абҙан
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 27 | lat_sec = 26
  |lon_deg = 56 | lon_min = 39 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Архангел районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Абҙан ауыл советы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = район үҙәге
 |башлыҡ                = [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылы
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Абзаново (Архангельский район) | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Абзаново (Архангельский район) | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453045
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34774 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80203804001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Абҙан''' ({{lang-ru|Абзаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл, Абҙан ауыл советы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 836 кеше&lt;ref name=&quot;ВПН2010.Архангел районы.&quot;&gt;Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Архангельский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 98 с., табл.&lt;/ref&gt; .
Почта индексы — 453045&lt;ref&gt;[http://ufps.ufanet.ru/index.php?page=112 Архангел районы почта бүлексәләре]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203804001&lt;ref&gt;ОК 19-95. Административ-төбәк бүленеше объекттарының Бөтәрәсәй классификаторы. (үҙгәрештәр менән)&lt;/ref&gt;.
 

== Тарихы ==
[[XVIII быуат]] материалдарынан күренеүенсә, [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаhы буйында урынлашҡан Абҙан ауылы тәүҙә Йәҡшембәт тип аталған. Ауылдың нигеҙ hалыусыhы ла билдәле — [[Табын|Ҡумрыҡ-Табын]] улусының старшинаhы Йәҡшембәт Урасов.

Абҙан Үркәев тә билдәле, бөгөнгө көндә ауыл уның исемен йөрөтә. [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарында ул улус старшинаhы ярҙамсыhы вазифаhын башҡарған. Һуңынан, Үркәев старшина вазифаhын үтәй башлағандан hуң, ауыл уның исемен йөрөтә башлай. 1795 йылда ауыл Абҙан тип теркәлгән.

V ревизия ваҡытында (1795 йыл) ауыл 12 хужалыҡтан торған, хужалыҡтарҙа 48 ир-егет hәм 56 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 21 йылдан hуң ауылда 121 кеше hәм 17 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1859 йылғы X ревизия 227 кеше hәм 36 йорт күрhәткән. 37 йылдан hуң ауылда 176 ир-егет hәм 159 ҡатын-ҡыҙ, 60 хужалыҡ hаналған.

Ревизия Абҙандың улдары hәм ейәндәренең исемдәрен hанап сыға. Оло улы Абыҙгилде Абҙзанов (1777—1833) кантон етәксеhе ярҙамсыhы hәм юрта старшинаhы булып хеҙмәт иткән, 14-се класс дәрәжәhенә эйә булған. Уның балалары: Мырҙагилде, Ҡотлобулат, Ҡотләмбәт, Ҡотлогилде, Кинйәбулат — өс ҡатынынан булған. Кесе улы Муллагилде, 1781 йылда тыуған.

Улус халҡы [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], бер ни тиклем [[игенселек]] менән шөғөлләнгән. Ер эшкәртеү менән булышмаған ҡумрыҡ-табын халҡының күбеhе поташ заводы өсөн көл әҙерләү, [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] [[Архангел (Архангел районы)#Архангел баҡыр иретеү заводы|заводына]] баҡыр рудаhы, шулай уҡ [[Өфө]] ҡалаhына поташ hәм дымлы поташты ташыу менән шөғөлләнгән.

1843 йылда 190 кеше (32 хужалыҡ) үҙ ихатаhында 225 [[Йылҡы|ат]], 30 hыйыр, 50 [[Һарыҡ|hарыҡ]], 44 [[кәзә]] тотҡан. Игенселек күп кенә халыҡҡа яңы шөғөл булған. Шул уҡ йылда 8 сирек, йәки 64 бот, ҡышҡы hәм 41 сирек, йәки 328 бот, яҙғы иген сәселгән. Игенселектең үҫешен, ауылдың хужалыҡ келәтенә эйә булыуы раҫлап тора. Бөтә ихатаға 200 умарта hәм 30 солоҡ тура килгән&lt;ref&gt;[http://ufagen.ru/places/arhangelskiy/abzanovo.html Генеалогия hәм архивтар]&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 96 % тәшкил итә

{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=8 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref&gt;Населенные пункты Республики Башкортостан (по данным Всероссийской переписи населения 2002 года). Статистический сборник./Башкортостанстат. — Уфа,2006. — 145 с.&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;ВПН2010.Архангел районы.&quot; /&gt; (кеше)
|--- class='bright'
| colspan=4 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2010 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| Иҫәп алыу йылы || 1989 || 2002 || 2010 || кеше || %
|---
| Бөтәһе || 915 || 899 || 836 || -63 || -7,0
|---
| Ир-егеттәр || 448 || 444 || 399 || -45 || -10,13
|---
| Ҡатын-ҡыҙҙар || 467 || 455 || 437 || -18 || -3,95
|}
1906 йылда — 375, 1920 — 497, 1939 — 776, 1959 — 880, 1989 — 915, 2002 — 899 кеше йәшәгән&lt;ref&gt;http://bashenc.online/ru/search/?q=Абзаново&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Алыҫлыҡ&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;:
* Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангел районы)|Архангел]]): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Приуралье (Архангел районы)|Приуралье]]): 25 км
[[Файл:Шарлама.jpg|thumb|250px|Абҙан ауылы эргәһендәге [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы ярында урынлашҡан [[Абҙан шарлауығы]].]]

== Урамдары ==
[[Файл:Abzan.jpg|thumb|left|300px|Абҙан ауылы, А.Абдрахманов урамы.]]
Урамдар атамаһы&lt;ref&gt;[http://www.gosspravka.ru/02/003/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Абҙан ауылы]&lt;/ref&gt;:
* А.Абдрахманов урамы ({{lang-ru|А.Абдрахманова (улица)}})
* Г.Килмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|Г.Кильмухаметова (улица)}})
* Инйәр урамы ({{lang-ru|Инзерская (улица)}})
* Туғай урамы ({{lang-ru|Луговая (улица)}})
* М.Миһранов урамы ({{lang-ru|М.Мигранова (улица)}})
* Ерекле урамы ({{lang-ru|Ольховая (улица)}})
* Полковник Сәйфулла Хәбиров урамы ({{lang-ru|Полковника Сайфуллы Хабирова (улица)}})
* Тимербаев урамы ({{lang-ru|Тимербаева (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})
* Көньяҡ урам ({{lang-ru|Южная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/003/000005.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]]. 15 ФЕВРАЛЬ , Айыҡ тормош — һаулыҡлы тормош!&lt;ref&gt;[https://shonkar.com/news/novosti/2022-02-15/ayy-tormosh-auly-ly-tormosh-2693058] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127233901/https://shonkar.com/news/novosti/2022-02-15/ayy-tormosh-auly-ly-tormosh-2693058 |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Тормош. Архангел районының Абҙан ауылы. 14 ғинуар 2022 йыл{{YouTube|lGtNSrlS-as|logo=1}}
* Абзан шарлауығы. Башҡортостанда ял. Инйәр. 23 июнь 2020 йыл{{YouTube|olQoNhrLrkQ|logo=1}}
* Абзан шарлауығы. Инйәр. Башҡортостан. 24 август 2020 йыл{{YouTube|-adqaqYkpGQ|logo=1}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

&lt;references/&gt;
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Архангел районы ауылдары}}

[[Категория:Архангел районы ауылдары]]
[[Категория:Инйәр буйындағы тораҡ пункттар]]


{{Arkh-stub}}</text>
      <sha1>qf4q14ow6giplb0n6xdc7qjbbb4hpyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангел (Архангел районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9984</id>
    <revision>
      <id>1308829</id>
      <parentid>1215113</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8798" sha1="j9hz2op8i8u881r113pp2l6xc8ys18r" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Архангел
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Архангел
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 24 | lat_sec = 14
  |lon_deg = 56 | lon_min = 46 | lon_sec = 47
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Архангел районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 5697
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453030
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34774 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80203810001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{Башҡа мәғәнәләре| Архангел (мәғәнәләр)}}
'''Архангел''' ({{lang-ru|Архангельское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 5697 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;..
Почта индексы — 453030, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203810001.
Ауыл 1753 йылда Архангел баҡыр иретеү заводы ҡасабаһы тип һалынды&lt;ref name=&quot;Архангел заводы. Көньяҡ Урал&quot;&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/gornye-zavody/332-arhangelskij-zavod.html Архангел заводы. Көньяҡ Урал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260711084328/https://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/gornye-zavody/332-arhangelskij-zavod.html |date=2026-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Транспорт ==
Ауылда [[Өфө]]—[[Белорет]], Архангел—[[Красноусол]]—[[Петровский (Ишембай районы)|Петровск]] автомобиль юлдары мөһим роль уйнай.

== Архангел баҡыр иретеү заводы ==
Архангел баҡыр иретеү заводы, 1753 йылда [[Нуғай даруғаһы]] Күрпәс‑Табын улусы Шәке аҫаба башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә [[Аҫҡын]] йылғаһы ([[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан нигеҙ һалына.

=== Хужалары ===
# Твердышевтар һәм Мясниковтар
# 1783 йылдан алып Е. И. Козицкая
# 1824 йылдан — графиня А. Г. Лаваль
# 1851 йылдан — А. И. Коссаковская
# 1886 йылдан — С. С. Коссаковский
# 1889 йылдан — ҡаҙна ҡарамағында.

Архангел тау сәнәғәте округына ингән. 1753 йылда эшләй башлай. 4 баҡыр иретеү мейесе була, 1857 йылға ҡарай — 6 баҡыр иретеү мейесе, 4 һыу тәгәрмәсе иҫәпләнә. Заводҡа 7 рудник ҡарай. [[XVIII быуат]] аҙағында Архангел баҡыр иретеү заводында яҡынса 67 мең дисәтинә ер биләй. 1772 йылда заводта 454 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә, [[XIX быуат]] уртаһына ҡарай — 1465 крәҫтиән иҫәпләнә (''ҡара'': {{тәржемәһеҙ 3|Тау сәнәғәте крәҫтиәндәре||ru|Горнозаводские крестьяне}}).

Эшләү дәүерендә яҡынса 1,1 млн бот баҡыр иретелә; уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь — 17,4 мең бот (1865 йыл). {{тәржемәһеҙ 3|Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775 йылдар)||ru|Крестьянская война под предводительством Емельяна Пугачёва}} барышында завод яндырыла, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. 1776 йылда тергеҙелә. 1860 йылда Архангел баҡыр иретеү заводында сыуалыштар була (яҡынса 450 кеше ҡатнаша), эш хаҡын арттырыу, завод хөкүмәте баш-баштаҡлыҡтарын бөтөрөү талаптары ҡуйыла. [[1891 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1892 йыл) завод ябыла (яна). Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Архангел районының шундай уҡ исемдәге ауылы урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Архангел заводы. Көньяҡ Урал&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=118}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 98 % тәшкил итә.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||5310||2660||2650
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||4791||2151||2640
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||4596||2074||2522
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||5494||2643||2851
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5281||2434||2847
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5641||2679||2962
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5819||2734||3085
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Архангел районы ауылдары}}

[[Категория:Архангел районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>j9hz2op8i8u881r113pp2l6xc8ys18r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10258</id>
    <revision>
      <id>1308798</id>
      <parentid>1283983</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12311" sha1="iqrtr7fya38xnhq2wjgyfb2i4c39stn" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Алғазы
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Алғазы
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 27 | lat_sec = 15
  |lon_deg = 57 | lon_min = 48 | lon_sec = 38
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Баймаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 175
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453679
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34751 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80206804002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Алғаҙы''' ({{lang-ru|Алгазино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Әбделкәрим ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим ауыл Советы]] составындағы ауыл&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}&lt;/ref&gt;. [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарында нигеҙләнгән&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}&lt;/ref&gt;. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 175 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453679, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206804002.

== Исеменең килеп сығышы ==
Алғаҙы антропонимынан&lt;ref&gt;Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г. 23-сө бит&lt;/ref&gt;. Ауыл тәүге төпләнеүсе Алғазы Ғүмәровтың исемен йөрөтә&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ==
[[Кесе Юлыҡ]] йылғаһы буйында урынлашҡан.
* [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим ауылынан]] — 7 км.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]) — 50 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай) — 91 км

== Тарихы ==
Утар булараҡ [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарынан билдәле. [[1816 йыл]]да 25 йортта — 150 кеше, VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса — 511, 1859 йылда — 468 кеше йәшәгән&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
Халҡы — [[башҡорттар]].
Ауыл атамаһы нигеҙ һалыусы Алғаҙы Ғүмәровтың (улдары Мәҡсүт, Сәғит, Байдәүләт) исеменән алып бирелгән. Халҡы [[малсылыҡ]], урман кәсептәре, [[һунар]], [[солоҡсолоҡ]] менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 511 кеше башына 36 бот ужым һәм 1052 бот ярауай бойҙай сәселә&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[ХХ быуат]] башында мәғдән һәм сәсмә алтын ятҡылыҡтарының эшкәртеүе башлана. Коллективлашыуға тиклем ЮУГАО-ның Алғаҙы приискыһы була.

'''Совет осоро'''

1930 йылда крәҫтиәндәр «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшә, артабан — ХХ-се партсъезд исемендәге колхоз. 1960 йылда тарҡатыла, уның базаһында Баймаҡ совхозының Алғаҙы бригадаһы ойошторола, һуңынан — «Баймаҡ» СПК-һы. Хужалыҡтың төп йүнәлеше — [[малсылыҡ]]һәм [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]]&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
1920 йылда — ике ауылда (Оло Алғаҙы һәм Кесе Алғаҙы) барыһы 637 кеше теркәлгән&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта Оло Алғаҙы ауылы Алғаҙы тип атала.

'''Бөгөнгөһө'''

Алғаҙы Әбделкәрим ауыл биләмәһенә ҡарай&lt;ref name=&quot;Илнур Ямалетдинов&quot;&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 Кәримә Усманова. Иңдәрендә — халыҡ хәстәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812022652/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-05-14/i-d-rend-haly-h-st-re-2265750 |date=2022-08-12 }}&lt;/ref&gt;. Ауыл балалары Әбделкәримгә мәктәп автобусында йөрөп уҡый. Ауылда йәшәгән халыҡ нисек тә үҙ шөғөлөн асып, шәхси хужалығында мал үрсетеп, йәшелсә үҫтереп йәшәргә тырыша. Ауылда эш юҡлыҡтан, күптәр сит тарафтарға китергә мәжбүр, әммә тырыш кешеләр йүнен таба: Алғаҙы ауылы егете Альфред Моратов күмер һүндереү эшен үҙләштерҙе, Кәбир Ҡунысбаев, Азат Булатовтар ҡымыҙ етештереп һата. Рима Йәнйегетова тормош иптәше менән кәбеҫтә үҫтерәләр. Алғаҙы ауылына зәңгәр яғыулыҡ үткәрелмәгән, проект эштәре башланған&lt;ref name=&quot;Илнур Ямалетдинов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||199||103||96||51,8||48,2
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||223||107||116||48||52
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||194||100||94||51,5||48,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

== Урамдар ==
{{Колонки|2}}
* Салауат Юлаев (урамы) ({{lang-ru| Салавата Юлаева улица}})
* Йәнтүрә (урамы) ({{lang-ru|Янтуры улица}})
&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000089.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://urgaza.ru/library-portal/articles/207/1846/ К вопросу о добыче золота на территории Башкирии в конце XIX — начале XX вв. ]
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г.
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1770 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Баймаҡ районы ауылдары]]</text>
      <sha1>iqrtr7fya38xnhq2wjgyfb2i4c39stn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Билал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10268</id>
    <revision>
      <id>1309008</id>
      <parentid>1284055</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16768" sha1="7olrc9q5no55ox5jb1qfg3j6lwiowed" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Билал''' ({{lang-ru|Билялово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 651 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453666, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206810001.

== Исеменең килеп сығышы ==
Ауылдың исеме ''Билал'' антропонимынан алынған&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;[Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5]&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Ирәндек һыртының көнбайыш битендә [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһының]] һул ярында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 70 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 109 км&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ауыл аҡһаҡалдары күрһәтеүенсә, ауылға 1755 йылда нигеҙ һалынған. Рәсми рәүештә 1795 йылда Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы ''ҡара ҡыпсаҡ''&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;) улусы составында телгә алына&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Атамаһы Таһир ауылынан килеп төпләнгән Билал исемле кешенән алынған, уның улдары — Төлкө, уның улдары Рәхмәтулла, Ирназар; Ирназарҙың балалары — Ҡастаран, Ғөзәйер, игеҙәктәр Байғунды һәм Иҙрис; Ҡастарандың улы — Юлмөхәмәт; Юлмөхәмәттең улдары — Хәмит, Мөхәмәтсафа, Ғәбит, Исхаҡ, Мөхәмәтвәли. Иҙристың улдары — Байегет, Әхмәт, Мөхәмәтвәли, Әбделмалбай. Билалдың кесе улы Мәмбәтсура (1774 йылғы), уның улы — Бикбай, ейәне — Әбделмәжит&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;{{ИСДБ|518}}&lt;/ref&gt;.

Билалдар 1812 йылғы Ватан һуғышында әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;: зауряд-хорунжий Мөхәмәтйән Алтынаманов, рядовойҙар Әбйәлил Алсынбаев, Байегет Иҙрисов, Мөхтәсар Дәүләткилдин, Йыһанша Ильясов, Әбсәләм Ҡадырғәлин, Алтынғужа Алтынаманов, Байбура Солтанғужин, Әбделмөкмин Төлкөбаев, Ҡотлозаман Ҡотлогилдин. Яугирҙар юғары хәрби наградалар менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1864 йылдан Билал ауылында Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының идаралығы урынлашҡан була&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1897 йылда ауылда урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла, уның ойоштороусыһы — ''Билал Абдрахманов''. Октябрь революцияһынан һуң ул Бөрйән-Түңгәүер кантревкомын етәкләй.

'''Совет осоро'''

1920 йылда Билал Абдрахманов кантондың башҡа етәкселәре менән бергә Поленов тарафынан атып үлтерелә. 1920-се йылдар аҙағында бында уҡытыусы булып Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы [[Зәйнәб Биишева]] эшләй һәм Нурия һәм Мортаза Айытбаевтарҙа фатирҙа тора&lt;ref&gt;[Зәйнәб Биишева беҙҙең хәтерҙә]&lt;/ref&gt;, ғалим-атомсы, Урал политехник ғилми-тикшерен институтының генеральный директоры [[Л. А. Зәйнуллин]] башланғыс мәктәптә уҡый&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1930 йылда административ райондарҙың биләмәләрен билдәләгән саҡта Билал ауылы һәм Билал ауыл Советы [[Әбйәлил районы]] составына инә.

1931 йылда бында «Һәүәнәк» совхозының малсылыҡ фермаһы булдырыла.

1990-сы йылдарҙың аҙағында һәм 2000-се йылдарҙың башында ҙур үҙгәрештәр була, Билалға тәбиғи газ үткәрелә, бында республика әһәмиәтендәге Өфө — Баймаҡ юлы һалына&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

'''Бөгөнгө көнө'''

Билал ауылы тураһында республика һәм район гәзиттәрендә, интернет селтәрҙәрендә әленән-әле яҡшы хәбәрҙәр баҫылып тора. «Нисек йәшәйһең, йәш ғаилә?», «Сәскәле йорт — ауыл биҙәге», «Милләт сәңгелдәге янында ҡатын-ҡыҙ тора», «Китап бүләк ит» исемле акциялар районда тәүгеләрҙән үткәрелә. Шулай уҡ пандемия ваҡытында «Һеҙ китапханаға килмәһәгеҙ, китап һеҙгә бара» исемле акция үткәрелде, ирекмәндәр оло йәштәге ауылдаштарына китаптарҙы өйҙәренә алып барҙы&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/2020-yyl-bash-ort-tele-yyly-/2020-04-24/ya-y-aktsiya-start-aldy-172688 Яңы акция старт алды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404092657/https://hakmar.ru/articles/2020-yyl-bash-ort-tele-yyly-/2020-04-24/ya-y-aktsiya-start-aldy-172688 |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Әлеге эштәрҙе башҡарыуҙа ауыл китапханаһы (китапханасы Райхана Булатова) күп көс һала. Бында «Бәйләргә лә, тегергә лә өйрәтә беҙҙе китап» тип исемләнгән түңәрәк эшләй, унда ҡорама ҡорорға ла өйрәнәләр, уҡыған китаптар буйынса әңгәмә лә ҡоралар&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/auyl-tormosho/2020-02-06/u-an-bilal-y-ary-150422 Уңған Билал ҡыҙҙары!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331184730/https://hakmar.ru/articles/auyl-tormosho/2020-02-06/u-an-bilal-y-ary-150422 |date=2023-03-31 }}&lt;/ref&gt;. 2001 йылда совхоз йорто мәсет өсөн бирелә, ауыл халҡы үҙ көсө менән бинаға реконструкция үткәрә. Мәсеттә халыҡ өсөн төрлө файҙалы саралар үткәрелеп тора. Иман йортонда ир-егеттәрҙең күп булыуы ҡыуандыра&lt;ref name=&quot;Билал&quot;&gt;[https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 Йәшлек. 25 ФЕВРАЛЬ 2019 Ҡолас йәйеп ҡаршы ала Билал… ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701042628/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 |date=2022-07-01 }}&lt;/ref&gt;. Ауылда урта дөйөм белем биреү мәктәбе база мәктәбе булараҡ билдәле, унда 153 уҡыусы белем ала, барлығы 17 уҡытыусы эшләй. [[Һәмән (Баймаҡ районы)|Һәмән]] һәм [[Күгиҙел]] ауылдарынан уҡыусыларҙы ике автобус менән ташыйҙар (бөтәһе 72 бала). Билал мәктәбе районда алдынғылар рәтендә, йыш ҡына төрлө конкурстарҙа призлы урындар яулай, мәҫәлән, ике йыл рәттән «Иң яҡшы уҡыу-тәжрибә участкаһы» исемлегенә инә, 2018 йылда район буйынса үткән «Зеленый наряд школы» конкурсында ла еңеүсе була&lt;ref name=&quot;Билал&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Балалар баҡсаһында 56 бала йөрөгән ике төркөм бар, бында ла эштәр йәнле ойошторола. Элекке участка дауахана бинаһында ауыл админстрацияһы һәм фельдшер-акушерлыҡ пункты урынлашҡан. Ауылда йәштәр күпләп яңы йорттар һала, халыҡ айыҡ, сәләмәт тормош алып барыу яҡлы. 2022 йылдың 26 мартында ауылда район саңғысылары ярышы уҙғарылды&lt;ref&gt;[https://ataisal.com/articles/sport/2022-03-26/sa-ysylar-bilal-a-yyyyldy-2744831 Атайсал. 26 МАРТ 2022. САҢҒЫСЫЛАР БИЛАЛҒА ЙЫЙЫЛДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108055640/https://ataisal.com/articles/sport/2022-03-26/sa-ysylar-bilal-a-yyyyldy-2744831 |date=2023-11-08 }}&lt;/ref&gt; Билалда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн эш проблемаһы юҡ тиерлек, сөнки ике йыл элек «Колибри» тегеү цехы селтәренең (етәксеһе Ленара Вәхитова) филиалы асылған һәм ауылды 22 эш урыны менән тәьмин иткән. Умартасылыҡ һәм малсылыҡ — киң таралған тармаҡ. Халыҡ үҙ көсө менән мал көтөп, умарталар тотоп, артҡанын баҙар һатып, етеш тормошта йәшәргә тырыша&lt;ref name=&quot;Билал&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||557||288||269||51,7||48,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Ауылда [[ҡара ҡыпсаҡ]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* {{lang-ba|}} Әүхәҙи Маликов (урамы) — {{lang-ru|}} Аухади Маликова (улица)
* {{lang-ba|}} З. Биишева (урамы) — {{lang-ru|}} З.Биишевой(улица)
* {{lang-ba|}} Кирам Мәхмүтов(урамы) — {{lang-ru|}} Кирама Махмутова (улица)
* {{lang-ba|}} Күгиҙел (урамы) — {{lang-ru|}} Кугидель (улица)
* {{lang-ba|}} Йәштәр (урамы) — {{lang-ru|}} Молодежная (улица)
* {{lang-ba|}} Күпер (урамы) — {{lang-ru|}} Мостовая (улица)
* {{lang-ba|}} Йәштәр (урам) — {{lang-ru|}} Молодежная (улица)
* {{lang-ba|}} Салауат Юлаев (урамы) — {{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* {{lang-ba|}} Һаҡмар (урамы) — {{lang-ru|}} Сакмар (улица)
* {{lang-ba|}} Туғай (урамы) — {{lang-ru|}} Тугая (улица)
&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000030.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Абдулла Сурағолов]] — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында]] 14-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик.
* Низамова Флүрә Усман ҡыҙы (1951) — Билал ауылында тыуған. Юғары категориялы уҡытыусы, хеҙмәт ветераны. «Әбйәлил батыры», «Ҡыҙыл буйы ҡыҙырым», «Күңел дәфтәре» китаптары авторы. Ҡол-Дәүләт исемендәге премия лауреаты&lt;ref&gt;[[Файл:Bashkortostan-kizi.jpg|60 px]][https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2020-12-28/tauy-urpa-y-1241643 28 ДЕКАБРЬ 2020. Тауыҡ һурпаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230325051246/https://bashkizi.ru/articles/-bi-bal-ysh/2020-12-28/tauy-urpa-y-1241643 |date=2023-03-25 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{ИСДБ}}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Bсторико лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1755 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>7olrc9q5no55ox5jb1qfg3j6lwiowed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбаҫар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10516</id>
    <revision>
      <id>1308869</id>
      <parentid>1050475</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4659" sha1="g0081u30qlunti0dq9r338hfg4jex42" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аҡбаҫар''' ({{lang-ru|Акбасар}}; боронғо атамалары — '''Мәтәү‑Аҡбаҫар''', '''Таллыя''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452035, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209825002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||149||73||76||49,0||51,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Мәтәүбаш]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 42 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы]] (9.07.1939—1.12.1999), ғалим-тау инженеры, 1967—1999 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе (1998)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15339-kh-bibullin-zayat-l-k-mir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәбибуллин Заятүләк Әмир улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209211337/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15339-kh-bibullin-zayat-l-k-mir-uly |date=2019-12-09 }}{{V|5|07|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/687-a-ba-ar-tallyya-b-l-b-j-r-nynda-y-auyl}}{{V|5|07|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/akbasar/ Деревня Акбасар, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|5|07|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бәләбәй районы ауылдары}}

[[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>g0081u30qlunti0dq9r338hfg4jex42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡый (Белорет районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10659</id>
    <revision>
      <id>1308971</id>
      <parentid>1299385</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10634" sha1="omf87gvtgop91302y3gesanv9hbxw4q" xml:space="preserve">{{БМ|Баҡый}}
{{ТП-Рәсәй|Баҡый
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Баҡый
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 49 | lat_sec = 6
  |lon_deg = 57 | lon_min = 4 | lon_sec = 32
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Белорет районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 73
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453552
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34792 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80211816006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Баҡый''' ({{lang-ru|Бакеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453552, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211816006.
[[File:Зилим - panoramio.jpg|thumb|Ауыл янынан сафтарҙан-саф Еҙем йылғаһы аға]]

== Тарихы ==

Баҡый ауылына [[1711 йыл]]да нигеҙ һалынған.&lt;ref name=&quot;Урал&quot; /&gt;

Баҡый ауылы [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусына ингән булған. Ул һәм ошо уҡ улустан Норош, Өмөтбай һәм Хәйбулла хәҙер [[Белорет районы]]на инә. 

Улар араһында халыҡ һәм хужалыҡтар һаны буйынса Баҡый ауылы айырылып торған, унда 1795 йылда 30 йортта 100 кеше йәшәгән. Илле йылдан һуң Баҡыйҙа 358 кеше һәм 80 хужалыҡ иҫәпләнгән. Ауылдың икенсе исеме — Ирмәк.

Тәүге төпләнеүсе һәм уның балалары тураһында мәғлүмәттәр юҡ. 

Халыҡтың төп шөғөлө малсылыҡ булған. Игенселек менән күп шөғөлләнмәгәндәр: [[1843 йыл]]да йәшәгән 358 кеше иҫәбенән 96 бот ужым игене сәселгән&lt;ref&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.112&lt;/ref&gt;.

Алтмышынсы йылдарҙа Баҡый ауыл Советында 800-ҙән ашыу кеше иҫәпләнгән. Мәктәптә уҡыусылар һаны 120-гә еткән булған. Мәктәптең интернаты ла булған. Үкенескә күрә, Зөбәй Үтәғолов исемен йөрөткән мәктәп, балалар һаны кәмегәс, 2008 йылда ябылған. Мәктәптә урынлашҡан музей аҙмы-күпме һаҡланған. 

Ауылда китапхана бар&lt;ref name=&quot;Урал&quot;&gt;[[Урал (гәзит)|Урал]]. 30.07.2020  [https://ural-rb.ru/articles/common_material/2020-07-30/ba-yy-h-ybulla-auyldaryna-s-y-h-t-265908 Баҡый, Хәйбулла ауылдарына сәйәхәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402054344/https://ural-rb.ru/articles/common_material/2020-07-30/ba-yy-h-ybulla-auyldaryna-s-y-h-t-265908 |date=2023-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||73||40||33||54,8||45,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет]]): 125 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет]]): 150 км

Белорет районының тау-ташлы төпкөлөндә урынлашҡан ауылға барып етеүе еңел түгел - юлдар хөрт. Етмәһә, оҙаҡ йылдар күрше Ғафури районы яғынан ауылға бара торған юлда [[Еҙем]] йылғаһы аша ныҡлы күпер булманы. 2017 йылда, ниһайәт, күпер төҙөлөп бөтөп, файҙаланыуға тапшырылған. Хәҙер уның аша йөк машиналары ла үтеп йөрөй ала.

Ауылды бейк-бейек Йыуанташ, Бизмәнташ, Ҡалыу, Алабейә, Әсҡәт тауҙары уратып алған.&lt;ref name=&quot;Урал&quot; /&gt;

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Сабир Шәрипов]] (20.03.1948—31.08.2018), [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе,  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Белорет районы]]ның [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге (2008) һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы]] (15.09.1913—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[Әбсәләмов Абдрахман Лут улы]] (30.05.1913-1973) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, 1945 йылдың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры. Гвардия капитаны.

== Фотогалерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=&quot;px&quot; heights=&quot;px&quot;&gt;

File:IlshatS Utiagulov.JPG|thumb|Белорет ҡалаһында Баҡый ауылы батыры Зөбәй Үтәғолов бюсы 

File:Въезд в Бакеево - panoramio.jpg|thumb|Баҡый ауылы &quot;ҡапҡаһы&quot;

File:Rocks in village Bakeevo (Beloretsk district).jpg|thumb|Баҡый ауылы янындағы ҡаялар

&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Видео ==
*{{YouTube|XBEvIS-7unI|logo=1}} Рабочая поездка Андрея Иванюты в с.Бакеево и д.Хайбуллино Зигазинского сельсовета
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1850-ba-yj-beloret-r-nynda-y-auyl|автор=[[Әсфәндиәров Ә. З.]]}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Видео ==
* {{YouTube|mhMDmP7Dqss|logo=1}}Чем живет народ в глубинке? Зигазинский сельсовет

{{Белорет районы ауылдары}}

[[Категория:Белорет районы ауылдары]]</text>
      <sha1>omf87gvtgop91302y3gesanv9hbxw4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бирҙеғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10662</id>
    <revision>
      <id>1309011</id>
      <parentid>1174728</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13743" sha1="9t8fy8a1azgtdeyc75qkzvmk48690ub" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | башкирское название         = Бирҙеғол
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Бирдагулово}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 9 |lat_sec = 34
 | lon_deg                  = 57 |lon_min = 46 |lon_sec = 59
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Белорет районы{{!}}Белорет
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Инйәр ауыл советы{{!}}Инйәр
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бердагулово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бердагулово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453560
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80211820012
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Бирҙеғол''' ({{lang-ru|Бердагулово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 240 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453560, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211820012.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Бердагулово }}

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (98 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет]]): 75 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]]): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Юша): 15 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
1795 йылда V рәүиз ваҡытында Бирҙеғол ауылында 10 йортта 34 ир-ат һәм 22 ҡатын-ҡыҙ асыҡлана. ХlХ быуат уртаһында 27 йортта 214 кеше иҫәпләнә. 1920 йылда  49 йортта 264 кеше йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусы Һөйәрғол Бирҙеғоловтың 1771—1836 йылдарҙа йәшәгән улы билдәле. Малсылыҡ  — башҡорттарҙың төп шөғөлө. 10 майҙан алып 1 сентябргә тиклем Һары Байтал, [[Инйәр (йылға)|Инйәр]], Ҡуҙы Йылға, [[Кесе Инйәр]] йылғалары буйлап йәйләүҙә булғандар. 1834 йылда 167 кешенең 80 аты, 50 һыйыры, 100 һарығы, 60 кәзәһе булған. Уларҙың шулай 10 умартаһы, 12 солоғо теркәлгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=112}}&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]дың 1 ғинуарына тиклем бөтөрөлгән Татлы ауыл советына ҡараған.

== Этимологияһы ==
Ауыл атамаһы антропономик. Атамаһы шәхси башҡорт исеме ''Бирҙеғол'' исеме менән бәйле&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=74|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}&lt;/ref&gt;. Ауылға нигеҙ һалыусы [[Илмәш старшина]] тоҡомо Бирҙеғол тип һанайҙар&lt;ref&gt;Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа, «Китап», 2009. — 10 с.&lt;/ref&gt;. 

2016 йылда ауыл үҙенең 240 йыллығын билдәләй&lt;ref name=&quot;БГ&quot;&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/21258-il-yorta-ot-birgn-bireol.html Ил-йортҡа ҡот биргән Бирҙеғол. «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809111424/http://bashgazet.ru/obshestvo/21258-il-yorta-ot-birgn-bireol.html |date=2016-08-09 }}{{V|22|12|2018}}&lt;/ref&gt;. Ауылда бер нисә йыл «Ҡатай ырыуы йәштәре» байрамы үткәрелә. Был күркәм йолаға башланғысты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һала.

== Хәҙерге осор ==
1998 йылда ауылда «Шәһиҙә» мәсете төҙөлә. Мәсет төҙөтөүҙе ошо ауылда тыуып үҫкән Планета (Йыһаниә) Козлова юллап сыҡҡайны, ул ауылдаштарҙан аҡса йыйыу, мәсетте төҙөтөү эшендә әүҙем ҡатнашты. Хәҙер бында дини байрамдар, йома намаҙҙары, никахтар үткәрелеп тора&lt;ref name=&quot;БГ&quot; /&gt;.

2016 йылда ауыл үҙенең 240 йыллығын билдәләне&lt;ref name=&quot;БГ&quot;/&gt;. Ауылда бер нисә йыл «Ҡатай ырыуы йәштәре» байрамы үткәрелә. Был күркәм йолаға башланғысты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һала.

== Билдәле кешеләре ==
{{ цитата|Бөгөн 240 йорт һаналған, әллә ни ҙур булмаған ауылдан республикала ғына түгел, Рәсәй кимәлендә билдәле шәхестәр сыҡҡан. Улар араһында уҡытыусылар ҙа, табиптар ҙа, юристар ҙа, иҡтисадсылар ҙа, төҙөүселәр ҙә, металлургтар ҙа, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре лә бихисап. Тәү сиратта ауыл халҡын иман юлына әйҙәгән дин әһелдәре: Биғастан Омор­ҙаҡов, Сәйетгәрәй Ғәлиастанов, Йомаҙил Яҡ­шыдәүләтов, Исмәғил Хажин, Сәлим­гәрәй Ғәлиастанов, Заһир Шәңгәрәев, Яҡуп Бирғәлин. 
Фән кандидаттары: Вәкил Хажин, Планета Козлова, Рәнис Алтынбаев, Айбулат Хажин, Сулпан Сәлимова. 
Хоҡуҡ һаҡлау органдарында эшләүселәр: Линар Ғәлиастанов, Ризат Оморҙаҡов, Азамат Килдин, Гөлнара Омор­ҙаҡова, Раушания Таһирова, Ғайсар Бирғәлин. Ә бына Булат Йомаҙилов оҙаҡ йылдар Баш­ҡортостан Адвокаттар колле­гияһы етәк­сеһе булып эшләй, республиканың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған юрисы. Сәнғәт юлын Рәмил Ғәйзуллин, Рәнис Алтынбаев, Вилмир Әбүбәкиров, Әмир Әбүбәкиров, Ринат Ғайсин, Ай­туған Ғәйзуллин, Шамил Ғәй­зуллин, Ихсан Ғәйзуллин, Аслан Алтынбаев, Радим Мулла­ғәләмов, Нурзиә Сабитова, Азамат Моратов, Руслан Фаршатов, Рәил Өмөтбаев һайлаған. «Рә­сәй­ҙең почетлы тимер юлсыһы» тигән маҡ­таулы исемгә Алтынбай Яҡшыдәүләтов, Сәлим­йән Шәң­гәрәев, Әҡсән Исрафилов лайыҡ була&lt;ref name=&quot;БГ&quot; /&gt;}}

== Урамдары ==
* Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Таулы урамы ({{lang-ru|Нагорная улица}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|Центральная улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/011/000074.html Госсправка сайтында урамдар исеме]&lt;/ref&gt;
== Ер-һыу атамалары ==
* Ҡыҙратау тауы&lt;ref&gt;[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&amp;dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] ([[11 июль]] [[1946 йыл]]) — педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хажин Вәкил Исмәғил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022055843/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15792-khazhin-v-kil-ism-il-uly |date=2019-10-22 }}{{V|22|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хажин Исмәғил Хажи улы]]  ([[19 сентябрь]] [[1901 йыл]]—[[1996 йыл]]) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугире.

== Видеояҙмаларҙа ==
* {{YouTube|Oiq5m4Q6qbI|logo=1}}Праздник Катайской молодежи в Бердагулово
* {{YouTube|RAOp5PV5sMQ|logo=1}}Затопило деревню Бердагулово
* {{YouTube|Yv2BZ-t1n5c|logo=1}}Гиззатуллины (Белорецкий район, д. Бердагулово)
== Матбуғатта==
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-12-22/v-bashkirii-otkrylas-memorialnaya-doska-voinu-112-y-bashkavdivizii-ismagilu-hazhinu-2630695 В Башкирии открылась мемориальная доска воину 112-й Башкавдивизии Исмагилу Хажину] 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{ИСДБ|страница=110}}


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Белорет районы ауылдары}}

[[Категория:Белорет районы ауылдары]]
[[Категория:Илмәштәр]]</text>
      <sha1>9t8fy8a1azgtdeyc75qkzvmk48690ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҫҡар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11260</id>
    <revision>
      <id>1308885</id>
      <parentid>1284001</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24669" sha1="319gnts33ty4pxcl7ibfczu1jbxk3qr" xml:space="preserve">{{Шуҡ|Асҡар}}
{{ТП-Рәсәй|Аҫҡар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Аҫҡар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
 |изображение = Сыуаҡай тауы.jpg
  |lat_deg = 53 | lat_min = 27 | lat_sec = 40
  |lon_deg = 57 | lon_min = 20 | lon_sec = 32
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 487
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453587
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219804001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Аҫҡар''' ({{lang-ru|Аскарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 487 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453587, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219804001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 49 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 161 км

== Тарихы ==
Аҫкар ауылына [[Түңгәүер]] улусы аҫабалары нигеҙ һала. [[1815 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нән 20 ғаилә [[Верхнеурал өйәҙе]]нә күсерелә һәм [[Кесе Нөгөш]] буйында яңы ауыл — 2-се Аҫҡар барлыҡҡа килә.

Аҫҡарҙың улдары билдәле: өлкәне Арыҫланғол 1743—1828 йылдарҙа йәшәгән. Уның улдары — Ишбай (уның улы Яҡшығол), Аралбай, Теүәлбай.
Аҫҡарҙың икенсе улы — Таңғатар Асҡаров, 1761 йылғы, старшина ярҙамсыһы була. Уның улдары — Дәүләткилде, Күсей, Ырыҫбай, Игебай.

Был ауылда Аҫҡар Күлсеков та йәшәгән. Тик ул тәүге килеп ултырыусы була алмай, сөнки йәше буйынса Арыҫланғол һәм Таңғатар Аҫҡаровтарҙан кесе булып сыға&lt;ref&gt;[https://ufagen.ru/places/burzyanskiy/askarovo2.html Аскарово 2-е]&lt;/ref&gt;

[[Бөрйән районы|Бөрйән районының]] Аҫҡар ауылы менән [[Әбйәлил районы|Әбйәлил районының]] Асҡар ауылдарының, алыҫ булһа ла, ҡан-ҡәрҙәшлектәре бар. Ике ауылда ла «түмәй» һәм «аптыраҡ» араларының булыуы быны тағы бер тапҡыр иҫбатлай.

Икеһенең дә тамғаһы — ай, ағасы — ерек, ҡошо — һайыҫҡан.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Аскарово (Бурзянский район) }}

; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (99 %)&lt;ref name='2002F' /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||487||226||261||46,4||53,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Шәжәрәләр ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =  
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%99%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80.jpg  Ғәбиҙуллиндар шәжәрәһе]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80.jpg  Ғәлиуллиндар шәжәрәһе]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%B0%D1%80.jpg Шәкировтар шәжәрәһе]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D2%92%D0%B8%D0%B7%D0%B7%D3%99%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%88%D3%99%D0%B6%D3%99%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5.jpg Ғиззәтуллиндар шәжәрәһе]}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы]] ([[15 август]] [[1961 йыл]]) — журналист, [[уҡытыусы]], шағирә, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БР Яҙыусылар союзы]] һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014)
* [[Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы]] ([[12 март]] [[1932 йыл]] — [[4 декабрь]] [[2003]]) — һауынсы. 1979 йылдан алып беренсе класлы «Малсылыҡ оҫтаһы», Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973), [[Ленин ордены|Ленин]] (1966) һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) ордендары кавалеры, хеҙмәт ветераны.
* [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы]] ([[30 октябрь]] [[1939 йыл]] — [[21 март]] [[1997 йыл]]) — журналист, шағир. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994)
* [[Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы]] ([[1 ғинуар]] [[1953 йыл]]) — Балалар яҙыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат хеҙмәткәре.
* [[Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы]] ([[26 март]] [[1962 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[журналистика|журналисы]], политолог, яҙыусы. [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы]] (?) — журналист, партия органдары хеҙмәткәре. 1965—1980 йылдарҙа Бөрйән районы «Таң» гәзите мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитеты инструкторы, кабинет мөдире.
* [[Юлмөхәмәтов Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы]] (15 декабрь 1909 йыл — 26 март 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Еңеү юлында» гәзите мөхәррире, Бөрйән район Советы башҡарма комитеты секретары. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

== Ҡыҙыҡ мәғлүмәт ==
Аҫҡар ауылында 1910—1912 йылдарҙа Ишбирҙе исемле 80 йәшлек ҡурайсы ҡарт йәшәгән. Уның елкәһендә баш ҙурлыҡ ороһо булып, уны айырым шәл менән урап йөрөткән. Әүжәндән килгән урыҫтар уны өндәп больницаға ебәрәләр. [[Үрге Әүжән]] больницаһында ороһон ҡырҡалар. Оро биш ҡаҙаҡ (2 кг) тарта. Дауаханала ятҡан ваҡытында Ишбирҙе ҡарттың ҡурай уйнауын табиптар ҙа һоҡланып тыңлай һәм [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] ҡыҫҡа ғына ағас ҡурай алдырып бүләк итә.

== Урамдар ==
{{Колонки|2}}
* Зариф Әхмәҙуллин урамы ({{lang-ru|Зарифа Ахмадуллина (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Нугуш (улица)}})
* Самат Ғәбиҙуллин урамы ({{lang-ru|Самата Габидуллина (улица)}})
* Сыуаҡай урамы ({{lang-ru|Суакай (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000027.html Улицы]&lt;/ref&gt; {{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:
'''Аллабирҙе ҡалҡыулығы''' — данлыҡлы ҡурайсы Аллабирҙенең ошо ҡалҡыулыҡта өйө, хужалығы булған, кистәрен өйөндә ҡурай уйнаған, ә ҡурай моңо асыҡ тәҙрәнән бөтә ауылға ишетелеп торған. Аллабирҙе ҡурайсы оҙаҡ йәшәгән. Ҡарттар һөйләүенсә, уның үлеме тураһында риүәйәт түбәндәгесә: Шулай көндәгесә өйө эргәһендә ҡурай уйнап ултырғанда, өй янындағы ҡайынға [[кәкүк]] килеп ултырған. Аллабирҙе уны ҡурҡытыр өсөн, нимәлер алып һелтәгән. Ә һелтәгән әйбере ҡошҡа тейеп, үлтергән. Аллабирҙе: «Ай харап иттем, былай булғас, мин дә оҙаҡ йәшәмәм инде», — тигән һәм ошо уҡ йылдың көҙөндә ауырып вафат булған.

Ауыл ҡаршыһындағы икенсе ҡалҡыулыҡты '''Кинйәш тауы''' тип атайҙар. Был тау башында Кинйәш әбейҙең аласығы булған, ул шунда ғүмер иткән.

Шулай уҡ ауылдың тирә-яғында '''Әмир суҡыһы''', '''Кәзә һуйған''', '''Мулла осҡан тауы''', '''Исмәғил ҡойоһо''', '''Бажай''' тигән ер-һыу атамалары бар. [[b:Исемдәр тарих һөйләй|… д а у а м ы]]
* 
{{Hider|title ='''Тағы бында уҡығыҙ'''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = Аҫҡар ауылы тарихынан
Аҫҡар Бәләкәй Нөгөш буйында ҡырын туғайлыҡта урынлашҡан. Ҡасандыр бер ваҡыт хәҙерге ауыл ултырған урында мал көтөү өсөн Аҫҡар ҡарт килеп ултырған (уның ҡайҙан килеүе билдәһеҙ).

Аҫҡар ҡарттың ике улы – Туңғатар, Аҫтанғол булған. Туңғатарҙан 4 малай тыуған: Дәүләткилде, Күскилде, Ырыҫбай, Ишбай. Аҫтанғолдың өс улы:  Теребай, Ураҙбай, Ишбай булған. Улар ошо уҡ урында өй һалып донъя көтә башлағандар, һәм уларҙан Аҫҡар ауылы йәйелеп киткән.

Ауылдың иң ҙур ваҡыты 1910 – 1913 йылдарҙа булып, 60 өй хужаһына еткән. Ауылда Әптелғәле Шахморатов тигән байҙар йәшәгән. Уларҙың 40–50-ләп йылҡылары , 15–20-ләп һыйыр малдары һәм 100–150 баш кәзә-һарыҡтары булған. Байҙар бесән эшләтеү өсөн 5–6 малай тотҡан. Ауыл халҡы ҡыш көнө ағас ҡырҡҡан, йәйен дегет эшләгәндәр һәм кустарсылыҡ эштәре менән шөғөлләнгән.

Ауыл ҡаршыһындағы бәләкәй ҡалҡыулыҡты Аллабирҙе тип йөрөтәләр. Аллабирҙе данлыҡлы ҡурайсы булған. Ошо ҡалҡыулыҡта уның өйө, хужалығы булған, кистәрен өйөндә ҡурай уйнаған, ә ҡурай моңо асыҡ тәҙрәнән бөтә ауылға ишетелеп торған. Аллабирҙе ҡурайсы оҙаҡ йәшәгән. Ҡарттар һөйләүе буйынса уның үлеүе түбәндәгесә: Шулай көндәгесә өйө эргәһендә ҡурай уйнап ултырғанда, өй янындағы ҡайынға кәкүк килеп ултырған.Аллабирҙе уны ҡурҡытыр өсөн, нимәлер алып һелтәгән. Ә һелтәгән әйбере ҡошҡа тейеп, үлтергән. Аллабирҙе: “Ай харап иттем, былай булғас, мин дә оҙаҡ йәшәмәм инде”,- тигән һәм ошо уҡ йылдың көҙөндә ауырып вафат булған.

Ауыл ҡаршыһындағы икенсе ҡалҡыулыҡты «Кинйәш тауы» тип атайҙар. Был тау башында Кинйәш әбейҙең аласығы булған, ул шунда ғүмер иткән.

Ауылда Ишбирҙе исемле 80 йәшлек ҡурайсы ҡарт йәшәгән (1910-1912 йылдар). Ҡарт һәр кемдең һорауын ҡәнәғәтләндереп ҡурай уйнаған. Уның елкәһендә баш ҙурлыҡ ороһо булып, уны айырым шәл менән урап йөрөткән. Әүжәндән килгән урыҫтар уны больницаға өндәп ебәрәләр. [[Үрге Әүжән]] больницаһында уның ороһон ҡырҡалар. Оро биш ҡаҙаҡ (2 кг) тартҡан. Дауаханала ятҡан ваҡытында Ишбирҙе ҡарттың ҡурай уйнауын врачтар ҙа һоҡланып тыңлағандар. Уға [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] ҡыҫҡа ғына ағас ҡурай алдырып бүләк иткәндәр.

Ауылдың бәләкәйләнеүенә һәм халыҡ кәмеүенә 1918–1919 йылдағы көслө тиф ауырыуы, һуғыш һәм 1921 йылғы йотлоҡ сәбәп булған.

[[1918 йыл]]ғы тиф ауырыуы ваҡытында кешеләр күпләп үлгәндәр, хатта 7–8 ғаиләнән бер нисә генә кеше лә ҡалмаған. Һуғыш та бик көслө булғас, бер төрлө лә медицина ярҙамы булмаған. 1921 йылғы йотлоҡта бер-береһен ашаған кешеләр ҙә осраған. Аҫҡарҙа бындай хәл булмаған. Ҡайһы бер һуғыштар ауыл тирәһендә булған. Әле аҡтар, әле ҡыҙылдар, йә икенсе отрядтар килеп  ауылды алғандар. Ауыл кешеләрен талағандар, малдарын, ҡаралдыларын тартып алып киткәндәр. Бер нисә кешене ошондай отрядтар үлтергәс, ауыл кешеләре икенсе яҡтарға ҡасҡандар. Ҡайһылары “Шәйек йортҡа” (йәйләүгә), ҡайһы берҙәре Өмөтбай яғына, яланға сығып киткәндәр.

1918-1920 йылдары ауылда уезнай мулла булып, Әрмет ауылы – Абдулла тигән мулла йәшәгән. Ул үҙе батша армияһында хеҙмәт иткән һәм унтер офицер булған. Мулла бик иҫәпсе булған. Ауылға ҡыҙылдар килгәс, “Беҙгә лә белемле кеше кәрәк”, - тип уны үҙҙәре менән алып китәләр. Һуңынан уны Әүжән яғында атып үлтерһәләр булһа кәрәк. Кире ҡайтмай.

[[1922 йыл|1922 йылға]] тиклем Шахморат бай мал көтөү өсөн барған. Уның менән бер аҙ ауыл кешеләре лә күсеп барып ултырғандар Бөтәһе 10 өй хужаһы булған.

1922 йылдан һуң был ауыл кешеләре Аҫҡарға, [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәккә]] күсеп бөткәндәр. Хәҙерге “Ҡурғашлы” яландары ла бынан 35 йыл элек (1918–1920 йй.) 25 өй хужағынан торған булған. Бындағы кешеләрҙә һуңынан Брәтәккә, Аҫҡарға китеп бөткәндәр. Сөнки был ауыл (Ҡурғашлы) кешеләре йәйләүҙә саҡта ауылға ут төртөп китәләр – ауыл бөтөнләйгә яна, (Ауыл халҡы Ҡарағай йортта була) ауылды көҙ үртәйҙәр. 1919-1920 йылдарҙа көнсығыштан Дутов килеп сыҡҡан һәм уның аҡсалары йөрөй башлаған. Аҡсаһы насар ҡағыҙҙан, эт һүрәте төшөрөлгән булған. Хәҙерге Берәтәк ултырған урында элек Ятол (ҡулға алынғандарҙы тотоу өсөн төрмә кеүек нәмә булған.

Мәғлүмәт Мөхәмәткилде Сөләймәновтың 1953 йылғы яҙмаларынан алынды. Миләүшә Ҡасимова&lt;ref&gt;[https://burzyanmuseum.jimdofree.com/история-района/история-деревень-бурзянского-района/аскар/ Аҫҡар ауылы тарихынан]&lt;/ref&gt;
}}

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Суҡытыш ҡаяһы.jpg|мини|Суҡыташ ҡаяһы
Ҡарағай тауы.jpg|мини|Ҡарағай тауы
Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына иҫтәлекле таҡта.jpg|мини|Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына иҫтәлекле таҡта
Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбе.jpg|мини|Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Аҫҡар ауылы фельдшер-акушер пункты.jpg|мини|Аҫҡар ауылы фельдшер-акушер пункты
Бесән ҡайта.jpg|мини|Бесән ҡайта
Ауыл мәктәбе.jpg|мини|Ауыл мәктәбе
Сыуаҡай тауы.jpg|мини|Сыуаҡай тауы
&lt;/gallery&gt;

== Видеояҙмалар ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=3738381904297587523&amp;from=tabbar&amp;reqid=1646674065765284-2100504728634642587-vla1-4626-vla-l7-balancer-8080-BAL-6672&amp;suggest_reqid=338043509163837312040663285820863&amp;text=аскарово+бурзянский БФ УРАЛ школа и детский сад Аскарово]
* [https://web.archive.org/web/20220307174011/https://gtrk.tv/proekty/hyerle-irt-respublika/hyerle-irt-respublika-110821-ostld-boryn-baly Хәйерле иртә, республика! — 11.08.21 Өҫтәлдә — Бөрйән балы]

== Матбуғатта ==
* [https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-01-07/t-pk-l-tip-ytm-ge-636510 Төпкөл тип әйтмәгеҙ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307174012/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-01-07/t-pk-l-tip-ytm-ge-636510 |date=2022-03-07 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)]]

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}
* [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/история-района/история-деревень-бурзянского-района/аскар/ Аҫҡар ауылы тарихынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307174011/https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80/ |date=2022-03-07 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|91791}}{{V|11|03|2022}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = Исемдәр тарих һөйләй
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>319gnts33ty4pxcl7ibfczu1jbxk3qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байназар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11263</id>
    <revision>
      <id>1308894</id>
      <parentid>1299080</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43772" sha1="4l14kb4i3ohhwapmxqu5dvwjyhsr8va" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Байназар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Байназар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 39
  |lon_deg = 57 | lon_min = 32 | lon_sec = 38
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = Илшат Нәҙир улы Иманғолов
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = башҡорт
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 1313
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453591
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = ОКТМО
 |һансал танымлаусы      = 80619425
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Байназар''' ({{lang-ru|Байназарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1313 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 453591, [[ОКТМО коды]] — 80619425.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 29 саҡрым
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет]]): 118 саҡрым.
Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһының]] ике ярында урынлашҡан.
[[Файл:Висячий мост.Байназар.jpg|мини|Ағиҙел йылғаһы аша аҫылма күпер]]

== Тарихы ==
Байназар ауылы — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдарҙың иң боронғоһо. Хәҙер ул Башҡортостандың Бөрйән районына ҡарай, [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл советы]] биләмәһе үҙәге.

1955 йылғы картала Байназар ауылы урынында Әбдрахман ауылы тора.

Өфө наместничествоһының [[1786 йыл]]ғы картаһында  Байназар ауылы [[утар]] булараҡ күрһәтелгән. Оло быуын кешеләре ауылдың атамаһы Байназар түгел, Байҙанар  ине тип раҫлай.

[[1812 йыл]]да бында хәҙерге [[Әбйәлил районы]] 1-се Асҡар ауылынан 30 ғаилә күсеп килгән. Улар Таңатар йылғаһы буйлап күскән тиҙәр. Биш йыл үтеүгә тағы 3, 1858 йылда — 14 ғаилә килгән. Шулар араһында Асҡар Бейешевтың ейәне — Аллағол Мөхәмәтйәр улы ла булған. 12 ғаилә бер йылдан тәүге йәшәгән еренә күсә.
 
Байназар ауылына 1-се Асҡарҙан күсеп килгән [[Түңгәүер]] ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Бында шулай уҡ [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]]тән, Үҙәндән ҡарағай-ҡыпсаҡтар ҙа күсенгән.

Байназар ауылы 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә. Һуңынан уның урынына бер туған ҡустыһы Алтынбай Ильясов килгән. Байназарҙың улдары күп булған. VII рәүиз мәғлүмәтенән: өлкән улы Иҫәнғолға 39 йәш, Ҡарағолға — 21 йәш, Сәйфелмөлөккә — 5.

Ауылда старшина Байназарҙан 33 йәшкә кесе булған 1785 йылғы Байназар Татлыбаев та (уның улы Ғәйнетдин) йәшәгән. Был исемдәрҙең күпселеге Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуында билдәләнгән.

Ауылдағы халыҡ һаны арта барған: 1816 йылда  39 хужалыҡта — 273, 1859 йылда  81 хужалыҡта — 528, 1920 йылда 274 хужалыҡта — 1152 кеше йәшәгән.

Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан.

1850 йылда халыҡтың бер өлөшө [[Ҡағы|Ҡағы йылғаһы]] буйына күсенеп киткән һәм 6 хужалыҡта 36 кеше йәшәгән утар барлыҡҡа килгән. Был утар үҙәге Әхмәт ауылында булған (Әбйәлил районы) Түңгәүер улусына ҡараған.

Ә төп ауыл — Байназар — үҙәге [[Билал|Билал ауылында]] (Баймаҡ районы) урынлашҡан Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингән.
 
Байназарҙар [[малсылыҡ]], бигерәк тә [[йылҡысылыҡ]] менән шөғөлләнгән. 556 кеше йәшәгән 87 хужалыҡта 433 [[ат]], 280 [[һыйыр]], 232 [[һарыҡ]], 39 [[кәзә]] булған. Әммә был мул тормош күрһәткесе түгел.

Малсылыҡ үҫеше түбәнгә тәгәрәгән, шуның өсөн халыҡ [[һунар|һунарсылыҡ]], [[балыҡсылыҡ]], [[солоҡсолоҡ]] менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. XIX быуаттың 50-се йй. халыҡта 14 [[солоҡ]] һәм 9 умарта булған).

Ер эшкәртеүгә яңы ғына тотонғандар. 1842 й. бөтөн халыҡҡа ҡарата 16 бот ужым һәм 450 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.

== Байназарҙарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы ==
1805—1807 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы|Рәсәй батшалығы]]ның создаштары [[Франция]] менән һуғышҡанда башҡорт полктары составында Байназарҙан Аслан Байрамғәлин, Рафиҡ Атанғолов ҡатнашҡан.

1812 йылда Ватан һуғышында байназарҙарҙың ҡатнашыуы тураһында түбәндәге факттар һөйләй. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се башҡорт полкы составында үҙен аямай, батырҙарса зауряд-хорунжий Килдеғол Игелек улы Ибраһимов, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән рядоойҙар Буранғол Әбделкәримов, Ҡорманғәли Миңлейәров, Рәхмәтулла Мерәҫов, Ишназар Дәүләткилдин һәм Ишбулат Наурыҙбаев һуғышҡан. Сирбай Байрамғол улы Әмиров яу ҡырында башын һалған.

Байназарҙан күсеп сыҡҡан халыҡ Лубаҙа-Тамаҡ йылғаһы буйында һәм Арастауҙа үҙҙәренең айырым утарҙарын үҙаллы ауыл дәрәжәһенә еткергән. Нәбиулла (бөгөн — [[Нәби]]) һәм [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым ауыл]]дары 1843—1847 йылдарҙа бына шулай барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;History of the village of Baynazarovo&lt;/ref&gt;.

== Байназар ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше ==

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1786]] ||Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы || Өфө наместничествоһы || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы ||  өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  улусы || Бөрйән-Түңгәүер кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||  улусы || Бөрйән-Түңгәүер кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Байназар ауыл советы || Бөрйән районы || [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Байназар ауыл советы|| Бөрйән районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Байназар ауыл советы || Бөрйән районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
Байназарҙан [[Беренсе донъя һуғышы]]нда түбәндәге ир-егет ҡатнашҡан: Салауатов (Нотоғулла) Мөтиғулла Шахнияз улы (1892 й.), Назаров Мөхәмәҙиә Әбсәләм улы (1894 й.), Мансуров Нәжметдин Хәйретдин улы (1894 й.), Маликов Рамаҙан Абдулла улы (1892 й.), Ҡасҡынов Салауат Мөфтәхетдин улы (1890 й.), Ҡоҙашев Хәмит Ғәле улы (1890 й.), Идалин Мостафа Б. (1892 й.), Исламғолов Ғәлиәхмәт (1892 й.), Дәүләтшин Нурәхмәт Дәүләтша улы (1892 й.), Байназаров Ағзам Абдулла улы (1893 й.), Алтынбаев Ғибәҙулла Канифулла улы (1892 й.), Айытбаев Фазлетдин Заһретдин улы (1895 й. Әтек), Үтәбаев Рәсүл Насырйән улы (1895 й.) һ.б&lt;ref&gt;Д. АЛЛАБИРҘИН.&quot;Таң&quot; № 61,62,88, май-июнь 2014&lt;/ref&gt;

[[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь революцияһы]]нан һуң [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] биләмәләренә инә. [[Граждандар һуғышы]] йылдарында башҡорт милли хәрәкәте үҙәктәренең береһе (1920—1921 йй. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]]) булған. Байназар ауылы янында 1 мең кешенән торған баш күтәреүселәр отряды хәрәкәт иткән. Ҡыҙылармеецтар ауылдың 18 кешеһен атып үлтергән&lt;ref&gt;Командировка.ру / Россия / Байназарово
&lt;/ref&gt;.
 
1924 йылда [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]да ла [[Иҫке Собханғол мәктәбе|мәктәп]] асыла, 1925 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар]], [[Байғаҙы мәктәбе|Байғаҙы]], [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй]], [[Әтек мәктәбе|Әтек]] мәктәптәре эш башлай.

== Халыҡ һаны ==
Бөрйән районы 35 ауыл араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (3,7 мең, 1989) һәм Байназар (1,2 мең кеше)
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Байназарово }}
; Милли состав
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар һаны 99 % тәшкил иткән&lt;ref name='2002F' /&gt;
== Урамдары ==
Урам исемдәре &lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000008.html] &lt;/ref&gt;
{{Колонки|3}}
* Ағиҙел (урамы) ({{lang-ru| Агидель (улица)}})
*  Бельская урамы ({{lang-ru|Бельская (улица)}})
* Тау урамы ({{lang-ru| Горная (улица)}})
*  Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru| Дружбы ( улица)}})
*  Кәлтәгәү урамы ({{lang-ru| Калтагау (улица)}})
*  Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru| Заки Валиди (улица)}})
*  Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира ( улица)}}) 
*  Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная (улица)}})
*  Октябрь урамы ({{lang-ru|Октября (улица)}})
*  С. Юлаев урамы ({{lang-ru| С. Юлаева (улица)}})
*  Тирмән урамы ({{lang-ru|Тирман (улица)}})
*  Туғай урамы ({{lang-ru| Тугай (улица)}})
*  Урал урамы ({{lang-ru| Уральская (улица)}})
*  Мәктәп урамы ({{lang-ru| Школьная (улица)}}) 
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (2 ноябрь 1939 йыл) — комсомол, партия һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).
* [[Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы]] ([[27 март]] [[1975 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы]] ([[1 декабрь]] [[1920 йыл]]—[[29 декабрь]] [[2007 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Буранғолов Йәмил Айҙар улы]] (19.06.1958), журналист. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).
* [[Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы]] (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]] — башҡорт шағиры. [[2000]] йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* [[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы]] (26.01.1927) — [[Япония]]ға ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрендәге ҡыйыулығы өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1514606804|title=Информация}}&lt;/ref&gt;, «Батырлыҡ өсөн»&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|37239485}}&lt;/ref&gt;, «Германияны еңгән өсөн», «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
* [[Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы]] (7.04.1948 йыл Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылы) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.
* [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы]] (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2007).
* [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]] — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]]. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
* [[Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы]] (1 май 1941 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
* [[Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (3 март 1923 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — уҡытыусы, хеҙмәт һәм тыл ветераны. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* [[Науразбаев Иҙрис Хәмит улы]] (25 июль 1942 йыл) — механизатор, хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы]] (10 июль 1945 йыл) — рационализатор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор, иретеп йәбештереүсе.
* [[Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы]] (1921—27.02.1991), [[мәғариф]] алдынғыһы. 1939 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1952—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
* [[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]] (21.111934), [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1986). СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1984).
* [[Маликов Зәки Рамаҙан улы]] ([[7 ғинуар]] [[1923 йыл]] — [[9 май]] [[2011 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
* [[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]] ([[1 июнь]] [[1926 йыл]] — [[7 май]] [[2004 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Жуков ордены|Жуков]] ордендары кавалеры, [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|хеҙмәт ветераны]]
* [[Салауатов Юнир Хәй улы]] ([[1 февраль]] [[1948 йыл]]) — эстрада артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).
[[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] ([[19 июль]] [[1959 йыл]]) — [[Бөрйән район(ы) үҙәк дауаханаһы|Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы]] педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

== Байназар ауылында уҡығандар ==
* Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы 1968 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] Мәһәҙей ауылында тыуа, ишле ғаиләлә етенсе бала була.
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, [[Белорет]] һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан баласаҡ хыялы [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына алып килә. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.

Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының [[Ҡолғона]] ауыл мәктәбендә [[башҡорт теле]] уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу ғүмерен мәғәриф өлкәһенә арнай. 2002 йылдан [[Бөрйән районы]] «Таң» гәзитендә бүлек мөдире булып эшләй.

«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.

== Ер-һыу атамалары ==
[[File:Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы.jpg|thumb|Бөрйән районы. Ҡурыуҙы тауы]]
{{Төп мәҡәлә|Ҡурыуҙы}}
[[Бөрйән районы|Бөрйән]]дә яҙып алынған [[Бабсаҡ менән Күсәк|«Бабсаҡ менән Күҫәк»]] эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге [[Ҡурыуҙы]] тауының атамаhына түбәндәгесә аңлатма бирелә:

[[Мәсем хан]]дың ғаиләһен [[арыҫлан]] һәләк итә. Ҡайғынан башын юғалтҡан хан үҙенең һылыу ҡыҙын арыҫлан ҡолағын киҫеп алып килгән батырға кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. [[Бабсаҡ бей]] арыҫландың уң ҡолағын киҫеп алған. Әммә Ҡараҡөлөмбәт арыҫландың икенсе ҡолағын алдараҡ килтереп еткергән. Көнсөл Ҡараҡөлөмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә һәм дошманлашҡан ырыуҙың бөтөн кешеһен ҡырып бөтөрә. Тик «бер йән» (шунан: бөрйән һүҙе килеп сыҡҡан, тиҙәр), бер имсәк бала ғына тере ҡалған була. Ул бала, үҫеп ир-егет ҡорона ингәс, Күҫәк батыр булып таныла һәм үҙенең Бабсаҡ батырҙың улы икәнен белә. Ҡараҡөлөмбәттән ул бик ҡаты үс алған: Байназар ауылы янындағы тауҙа, дошманын ҙур ҡаҙанға һалып, тереләй ҡурырға бойорған. Шунан бирле был тау [[Ҡурыуҙы]] тауы тип йөрөтөлә икән.

== Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары исемлеге ==
«Ил саҡырғас, яуға киттек…»
Байназар ауыл Советы буйынса бөтәһе 241 кеше фронтҡа китә, 139 яуҙа һәләк булалар, 102 еңеү менән ҡайталар (хәҙер улар ҙа мәрхүмдәр).

'''Байназар ауылынан булған яугирҙар исемлеге''':

{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| № тәртип буйынса
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| Байназар ауылынан.
Фамилияһы, исеме атаһының исеме
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| Тыуған йылы
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| һуғышҡа киткән йылы
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;| Вафат булған йылы
|-
|1||Аҙанғолов Мөхәмәтйән Дәүләткужа улы||1923||1942||1942||
|-
|2||Аҙанғолов Мөхәррәм Дәүләтҡужа улы||1921||1943||2006||
|-
|3||Алтынбаев (Вәлиев) Ғарифулла Хәлфетдин улы ||1918||1941||1942||
|-
|4||Алтынбаев Зекрийә Ҡәнифулла улы||1904||1941||1942||
|-
|5||Алтынбаев Мәхмутдин Ҡәнифулла улы||1907||1941||1942||
|-
|6||Алтынбаев Сабирйән Әбделвәхит улы||1900||1941||1944||
|-
|7||Алтынбаев Фәтҡулла Ғибәт улы||1924||1942||1943||
|-
|8||Айытҡолов Сәлмән Хәбир улы||1924||1942||1973||
|-
|9||Айытҡолов Ғәфур Ширғәле улы||1903||1942||1973||
|-
|10||Айытбаев Зекрийә Сафа улы||1924||1943||1965||
|-
|11||Архипов Иван Осипович ||1925||1943||1965||
|-
|12||Байназаров Абдрахман Абдулла улы||1905||1942||1943||
|-
|13||Байназаров Зайнулла Султангәрәй улы||1907||194-||1943||
|-
|14||Байназаров Ильяс Хөсәйен улы||1913||1941||1943||
|-
|15||Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы||1919||1941||1945?||
|-
|16||Байназаров Мөхәмәтйән Сәғит улы||1906||1942||1994||
|-
|17||Байназаров Мансур Сәғит улы||1921||1941||1942||
|-
|18||Байназаров Мирсаяф Ғәлиастан улы||1909||1941||||
|-
|19||Байназаров Сахиулла Мөхәмәҙиә улы||1918||1941||1945||
|-
|20||Байназаров Сәйетғәле Зөлфәр улы||1922||1941||1945||
|-
|21||Байназаров Ағзам Мөхәмәт улы||1921||1941||2003||
|-
|22||Байназаров Абдразаҡ Ғиниәт улы||1923||1942||2003||
|-
|23||Байназаров Айытбай Ғиниәт улы||1925||1944||1999||
|-
|24||Вәлиев Хәлфетдин Ғиләжетдин улы||1898||1942||1944||
|-
|25||Вәлиев Хөснөтдин Хәлфетдин улы||1923||1941||1944||
|-
|26||Вәлиев Ғилфан Ғиләжетдин улы||1910||1941||1943||
|-
|27||Вәлиев Ханнан һаҙый улы||1915||1941||194?||
|-
|28||Ғайсин Юныс Яхия улы||1911||1941||1974||
|-
|29||Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы||1901||1941||1942||
|-
|30||Ғәлин Нуриәхмәт Хажиәхмәт улы||1900||1941||1942||
|-
|31||Ғәйнуллин Басир Султан улы||1919||1941||1942||
|-
|32||Ғәлимов Мөхәмәтғәле Ишмөхәмәт улы||1896||1942||1968||
|-
|33||Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы||1905||1941||1943||
|-
|34||Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы||1902||1941||1943||
|-
|35||Зарипов Әбделхәй Зәкир улы||1911||1941||1942||
|-
|36||Зарипов Рәхимйән Зәкир улы||1916||1941||1982||
|-
|37||Зарипов Мансур Фәтих улы||1925||1943||1944||
|-
|38||Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы||1906||1942||1991||
|-
|39||Зәйнуллин Әхмәтулла Рәхмәтулла улы||1925||1942||2009||
|-
|40||Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы||1926||1943||1994||
|-
|41||Зәйнуллин Шәрифулла Лотфулла улы||1904||1942||1973||
|-
|42||Иманғолов Әбүзәр Мәхмүтдин улы||1902||1942||1997||
|-
|43||Иманғолов Нәсибулла Хисаметдин улы||1902||1942||1997||
|-
|44||Иманғолов Фазлетдин Ямалетдин улы ||1901||1942||1951||
|-
|45||Ибәтуллин Хәкимйән Сәхиулла улы||1923||1942||1959||
|-
|46||Иҙәлин Мостафа Ширғәле улы||1894||1942||1944||
|-
|47||Исламғолов Ғөбәйтулла Хөбитдин улы||1906||1942||1942||
|-
|48||Исламғолов Ғәйнитдин Хәлфетдин улы||1917||1941||1944||
|-
|49||Исламғолов Ғәлиән Хөснийән улы||1917||1941||1944||
|-
|50
|Исламғолов Әбүзәр Ғәлиәхмәт улы
|1925
|1943
|2000
|-
|51
|Исмаков Ғөбәйтулла Собханғол улы.
|1897
|1942
|1944
|-
|52
|Исмаков Фазулла Ғөбәйтулла улы
|1923
|1942
|1943
|-
|53
|Исмаков Ғәйзулла Ғөбәйтулла улы
|1926
|1944
|1994
|-
|54
|Иҫәнғәлин Әшрәф Шәкир улы
|1903
|1942
|1944
|-
|55
|Ишбулатов Сабитулла Хәйрулла улы
|1896
|1942
|1942
|-
|56
|Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы
|1924
|1942
|1990
|-
|57
|Ишемғолов Ғәлләметдин Сиражетдин улы
|1910
|1941
|1943
|-
|58
|Ишҡыуатов Солтангәрәй Илһам улы
|1902
|1942
|1943
|-
|59
|Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы
|1914
|1941
|1941
|-
|60
|Ишназаров Хәйетдин Хисаметдин улы
|1899
|1942
|1942
|-
|61
|Ҡарабулатов Зекрия Султан улы
|1913
|1941
|1942
|-
|62
|Ҡарабулатов Нурғәле Солтан улы
|1917
|1941
|2001
|-
|63
|Ҡарағолов Әбделхаҡ Даян улы
|1911
|1941
|1943
|-
|64
|Ҡарағолов Ғәлиулла Хәкимйән улы
|1911
|1941
|1943
|-
|65
|Ҡарағолов Зөбәйҙулла Хәкимйән улы
|1911
|1941
|1943
|-
|66
|Ҡарағолов Әшрәф Ғумәр улы
|
|1942
|1980
|-
|67
|Ҡарағолов һаҙый Ғумәр улы
|1904
|1941
|1942
|-
|68
|Ҡарағолов Мансур Ғумәр улы
|1907
|1942
|1971
|-
|69
|Ҡарағолов Халимулла Хәкимйән улы
|1900
|1943
|1975
|-
|70
|Ҡарағолов Халиҡ Даян улы
|1921
|1941
|1984
|-
|71
|Ҡарағолов Фәхрәзе Нотрахман улы
|1926
|1943
|2001
|-
|72
|[[Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы]]
|1915
|1941
|2011
|-
|73
|Ҡасҡынов Сөнәғәт Мифтах улы
|1906
|1941
|1943
|-
|74
|Ҡасҡынов Абдулла Салауат улы
|1923
|1942
|1943
|-
|75
|Ҡасҡынов Фәсхетдин Хәйретдин улы
|1923
|1942
|1943
|-
|76
|Маликов Муса Мәхиән улы
|1907
|1941
|1943
|-
|77
|[[Маликов Зәки Рамаҙан улы]]
|1923
|1942
|2011
|-
|78
|Мәликова (Сөләймәнова) Факиһа Суфиян ҡыҙы
|1921
|1942
|2005
|-
|79
|[[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]]
|1926
|1944
|2004
|-
|80
|Маликов Хәмзә Ғәлиәхмәт улы
|1918
|1942
|2007
|-
|81
|Маликов Ағзам Ғәйзулла улы
|1909
|1942
|1944
|-
|82
|Миндеғолов Хәйривара Шахнияз улы
|1903
|1942
|1990
|-
|83
|Мансуров Шәмсетдин Фәхретдин улы
|1926
|1942
|1944
|-
|84
|Мостафин Атаулла Ғөбәйҙулла улы
|1906
|1941
|1942
|}

== 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Байназар ауылы уҡытыусылары ==
'''1[[Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы|.Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы]]''' (Байназаров Исмәғзам Мәхәмәт улы). Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1946 йылда демобилизациялана.

'''2. Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы.''' Байназар ауылынан. 1901 йылда тыуған. Рядовой. Һуғышта һәләк булған.

'''3.[[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы]]'''. Байназар ауылынан . 1927 йылда тыуған. Гвардия сержанты. 1950 йылда демобилизациялана.

'''4.Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы.''' Байназар ауылынан. 1924 йылда тыуған. Сержант. 1942 йылда демобилизациялана.

'''5.Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы.''' Байназар ауылынан. 1914 йылда тыуған.1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала.

'''6. [[Маликов Мөжәүир Суфиян улы]]''' — Байназар ауылынан.1926 йылдың тыуған йылы. Сержант. 1950 йылда демобилизациялана.

'''7.Маликова Факиһа Суфиян ҡыҙы'''. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1945 йылда демобилизациялана.

'''8.Ҡарағолов Хәлик Даян улы'''. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Беренсе лейтенант. 1942 йылда демобилизациялана.

'''9.[[Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы|Ҡарамышев Фаяз Шангәрәй улы]]'''. 1919 йылда тыуған. Лейтенант. 1946 йылда демобилизациялана.

== Викидәреслектә мәҡәләләр ==
* [[b:Науразбай тауы|‎Науразбай тауы‎]] — Кәлтәгәү йылғаһының тамағында ҡалҡыу урын.
* [[b:Супаҡ соҡоро|Супаҡ соҡоро]]
* [[b:Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары|Байназар ауылы Истамкин яғының ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары|Байназар ауылы үр яғының ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары|Байназар ауылының түбәнге яҡ ер-һыу атамалары]]
* [[b:Байназар мөгәзәйе|Байназар мөгәзәйе]]
* [[b:Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы|Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы]]
* Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһы&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/Байназар_ауылындағы_Тирмән_ҡаяһы.Байназар ауылындағы Тирмән ҡаяһы]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/[Байназар_ауылының_&quot;Үгеҙ_һөҙгән&quot;,_&quot;Тәрән_уй&quot;_шишмәләренә_антропоген_факторҙарҙың_йоғонтоһо{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Байназар ауылының «Үгеҙ һөҙгән», «Тәрән уй» шишмәләренә антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/event215782742?z=video-215782742_456239017%2F1e4b136824a5745e7b%2Fpl_post_-215782742_90 Видео]&lt;/ref&gt;

== Байназар ауылы тураһында ваҡытлы матбуғат ==
* [https://web.archive.org/web/20220123161613/https://yanshishma.com/articles/t-rl-n-n/2018-01-26/lem-e-haly-izhady-217085 Үлемһеҙ халыҡ ижады]
== Фотогалерия==
&lt;gallery&gt;
File:Байназар ауылының башы.jpg |thumb|Байназар ауылының башы.
File:Байназар ауылының күперҙән түбәнге өлөшө.jpg |thumb|Байназар ауылының күперҙән түбәнге өлөшө.
File:Байназар дауаханаһы.jpg |thumb|Байназар дауаханаһы.jpg 
File:Байназар ауылының мәҙәниәт йорто.jpg |thumb|Байназар ауылының мәҙәниәт йорто.jpg
File:Байназар ауылының &quot;Өмөт&quot; мәсете.jpg |thumb|Байназар ауылының &quot;Өмөт&quot; мәсете.
File:Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе.jpg |thumb|Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе
File:Байназар-Иҫке Собханғол юлы.jpg |thumb|Байназар-Иҫке Собханғол юлы.
File:Ҡурыуҙы тауы.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауы.jpg 
File:Ҡурыуҙы тауының битләүе.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауының битләүе.
File:Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты.jpg |thumb|Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты
File:Ғәтифә паркы.jpg |thumb|Ғәтифә паркы.
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80/ Байназар]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/burzyanskiy-rayon/derevnya-baynazarovo/Деревня Байназарово на карте]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_baynazarovo.html .История деревни Байназарово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909100224/http://nailtimler.com/bashkortostan/burzyanskiy_rayon/burzyanskiy_rayon_baynazarovo.html |date=2016-09-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20190820165609/https://burzyanmuseum.jimdo.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80/ Бөрйән районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы сайты. Байназар ауылы тарихы.]

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>4l14kb4i3ohhwapmxqu5dvwjyhsr8va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахун (Дәүләкән районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11387</id>
    <revision>
      <id>1308851</id>
      <parentid>1283993</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12138" sha1="b2pw2r33vq49u1nwz8k0axvkq4b2s3a" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ахун
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Ахуново}}
 |изображение              = Ахун ауылы мәсете.jpg
 |описание изображения     = «Сания» мәсете
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 14 |lat_sec = 55
 | lon_deg                  = 54 |lon_min = 43 |lon_sec = 2
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дәүләкән районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Мәкәш ауыл Советы (Дәүләкән районы)
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 1925
 | первое упоминание        = 1930
 | прежние имена            = Дөйәкисеүе&lt;ref name=&quot;Х.&quot; /&gt;
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Ахуново (Давлекановский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ахуново (Давлекановский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | милли состав  = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453418
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80222831002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 

'''Ахун''' ({{lang-ru|Ахуново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453418, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222831002.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||72||43||29||59,7||40,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
[[Төйлән]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Дәүләкән]]дән — 26 саҡрым, ауыл биләмәһе үҙәге Мәкәштән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл тәүҙә «Дөйәкисеүе» исемендәге утар булараҡ 1925—1928 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. [[1917 йыл]]ғы революциянан һуң ерһеҙ крәҫтиәндәргә ер бүленгән, ер эшкәртеүҙе еңеләйтер өсөн бер нисә кеше бер булып, ерҙәрен һәм булған ҡорамалдарын ҡушып ТОЗ-дарға берләшәләр. [[Мәкәш]] ауылынан Дөйәкисеүгә Ахунйәнов Зариф, Ахунйәнов Мөғәлим, Солтанов Сәйфетдин, Солтанов Мөхөтдин, Нәғимйәнов Латип, Нәғимйәнов Хәбибулла, Сәфәрғәлин Нурғәли, Абзалов Фәррәхетдин ғаиләләре менән күсеп киләләр. 1936 йылда Дөйәкисеүе үҙе бер колхозға берләшә, ауыл Ахун исемен алып китә&lt;ref name=&quot;Х.&quot;&gt;{{китап |автор= К.М.Хәмиҙуллина  |заглавие=«Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Мәкәш ауылының тарихы һәм тулы шәжәрәһе» |место=Өфө |издательство=«Мир печати» |год=2012 й |страницы=72  }}&lt;/ref&gt;. 1930 йылда [[Горчаки (Дәүләкән районы)|Горчаки]] ауыл Советы, 1935—1936 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Ташлы (Әлшәй районы)|Ташлы]] ауыл Советы, 1936 йылдан Дәүләкән районы [[Мәкәш ауыл Советы (Дәүләкән районы)|Мәкәш ауыл Советы]] составына инә.1929 йылда 589,4 га ер майҙаны булған. Ауыл халҡы «Колос» («Жданов») колзозында эшләй. 1960 йылда район башҡарма комитеты «перспективаһыҙ ауыл» тигән ҡарар сығара.1989 йылға ауыл халҡы күсенеп бөтөргә тейеш була. Халыҡ һаны: 1932 йылда 189 кеше,1939 йылда 150 кеше, 1959 йылда — 134 кеше, 1969 йылда — 108 кеше, 1989 йылда — 50 кеше, 1999 йылда — 60 кеше. 2002 йылда — 52 кеше, 2009 йылда — 60 кеше, 2010 йылда — 72 кеше. Башҡорттар 97 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=18—19-сы б.б. }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың 12 октябрендә ауылда мәсет асыла &lt;ref&gt;[https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2019-12-11/vot-takim-on-parnem-byl-65094 «Асылыкүл» гәзите «Вот таким парнем он был» Г.Саматова ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220820052524/https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2019-12-11/vot-takim-on-parnem-byl-65094 |date=2022-08-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/059/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ахун ауылы ]&lt;/ref&gt;
* Ахун урамы ({{lang-ru|Ахуново (улица)}})

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 26 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Мәкәш]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 26 км

== Ер-һыу атамалары ==
Исемдәре&lt;ref name=&quot;Х.&quot; /&gt;:
{{колонки|2}}
* Ахун быуаһы
* Берҡаҙан һаҙлығы
* Төйлән йылғаһы, Берҡаҙандан юл ала
* Ҡара ҡойо
* Асылыкүл
* Дөндөк быуаһы
* Айыу баҫыуы
* Үрнә буйы
{{конец|колонки}}

== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары ==
* «Йәйләүгә күсеү, тирмә ҡороу ҡороу» йолаһын, «Ауыҙлыҡ,йотҡолоҡ булғанда имләү» доғаһын Нәғимйәнова Хәмдиә Ғәбделгәрәй ҡыҙынан (1909 йылғы) яҙып алынған. «Дәүләкән ынйылары» китабына № 241 ингән&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/Дәүләкән%20ынйылары.pdf «Дәүләкән ынйылары» 21-се, 74-се б.б. № 241 ]]&lt;/ref&gt;.
== Билдәле кешеләре ==
* Мостафин Урал Мосаир улы (?—[[июнь]] [[1919 йыл]]) — төҙөүсе, шәхси эшҡыуар, ауылда үҙ аҡсаһына мәсет төҙөгән.
* Тимеров Рият Хәмиҙулла улы () — Башҡортостан Республикаһының халыҡ ижады исеме алған «Берҡаҙан» өлгөлө ҡурайсылар ансамбле етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Тимерова Миңзилә Яҡуп ҡыҙы (15 март 1964 йыл)— педагогик хеҙмәт ветераны, Башҡртостан Республикаһының Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (2009)&lt;ref&gt; {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=114 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ахун ауылы ]
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=114 }}
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/Дәүләкән%20ынйылары.pdf «Дәүләкән ынйылары» 2-се, 74-се б.б. ]
* {{китап |автор= К.М.Хәмиҙуллина  |заглавие=«Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Мәкәш ауылының тарихы һәм тулы шәжәрәһе» |место=Өфө |издательство=«Мир печати» |год=2012 й |страницы=72  }}
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=18—19-сы б.б. }}
*[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/473  Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.473] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411101532/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/473 |date=2022-04-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20220820052524/https://asilikul.ru/articles/obshchestvo/2019-12-11/vot-takim-on-parnem-byl-65094 «Асылыкүл» гәзите «Вот таким он парнем был» Г.Саматова]
{{Дәүләкән районы ауылдары}}
[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>b2pw2r33vq49u1nwz8k0axvkq4b2s3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11472</id>
    <revision>
      <id>1308831</id>
      <parentid>1290596</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15580" sha1="eu2zy6nbn5zf7i7pg783izhh4jugc19" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Ариево
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Арый}} 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 55|lat_min = 36|lat_sec = 42.66
 |lon_deg = 58|lon_min = 12|lon_sec =  32.55
 |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = муниципаль район
 |район                    = Дыуан районы
 |район в таблице          = Дуванский район{{!}}Дыуан районы 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Арый ауыл Советы (Дыуан районы)
 |поселение в таблице      = Арый ауыл Советы 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Ариево | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Ариево | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 452539
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80223804001
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Арый''' ({{lang-ru|Ариево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Арый ауыл Советы (Дыуан районы)|Арый ауыл Советыны]]ң административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 385 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452539, [[ОКАТО|ОКА]]

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 93 км

Арый ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылынан төньяҡҡа 18 километрҙа һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл стацияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 93 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81794}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Арый ауылына XVIII быуатта [[Себер даруғаһы]] [[Һарт]] улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Ауыл атамаһы уға нигеҙ һалыусы кеше исеменә бәйле. Сығанаҡтарҙа Арый исеме күренмәй. [[1816 йыл]]ғы VII рәүиз материалдарында билдәләнгәнсә, Арыйҙың ике улы булған. Олоһо — Әмин Ариев 1776 йылғы, уның улы — Сафиулла. Арыйҙың кесе улы — Ниғмәтулла Ариев 1779 йылғы, уның ике балаһы: Мөлхиә һәм Алмашәкәр, һәм уларҙың 1894 йылда әле иҫән булыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.

[[1795 йыл]]да Арый ауылындағы 13 йортта 76 кеше, [[1816 йыл]]да 14 йортта — 114 кеше, [[1834 йыл]]да 30 йортта — 188 кеше йәшәгән.

Ауылда йәшәүселәр [[арыш]], [[һоло]], [[арпа]] һәм [[бойҙай]] сәскән. Иген үҫтереү бик файҙалы булған. Ашлыҡты аттар менән көнсығыш төбәктәргә алып барып һатыр булғандар. Көнбайышҡа иһә [[Әй (йылға)|Әй йылғаһындағы]] [[Мәтәле (Дыуан районы)|Мәтәле]] пристаненән һыу юлы менән оҙатҡандар. Картуф ултыртыу ҙа күптәрҙең хәлен еңеләйткән.

Арыйҙа 1 һуҡҡыс һәм елгәрткес, тирмән булған. Халыҡ күпләп мал да тотҡан.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1784]] ||Һарт улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || 7-се йорт || 4-се Загорный Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны ||  Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 4-се Башҡорт кантоны || Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Мырҙалар улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Үрге Ҡыйғы биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Мырҙалар-Мәсетле улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Мәсәғүт ауыл Советы|| Дыуан районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Мәсәғүт ауыл Советы || Дыуан районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Арый ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше ==
[[1842 йыл]]да 188 кешегә 53 сирек ужым һәм 274 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән, шулай уҡ 7 сирек, йәки 56 бот картуф ултыртылған. Быуат аҙағында өс баҫыу сәсеү әйләнеше еңгән. [[Арыш]], [[һоло]], [[арпа]], [[бойҙай]] сәскәндәр. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар. 1-әр һуҡҡыс һәм [[елгәргес]], тирмән булған. Урындағы тоҡом малы үрсетелгән. Үҙҙәре әҙерләгән [[бесән]] етмәгән, шуның өсөн 20 бот бесән йөгөн 1 һумға [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылы баҙарынан һатып алғандар.

[[1859 йыл]]да Арый ауылындағы 29 йортта — 256, [[1870 йыл]]да 37 йортта — 119, [[1920 йыл]]да 89 йортта — 461 кеше йәшәгән.

[[1865 йыл]]да 37 йортта 255 кешк йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1906 йыл]]да [[1878 йыл]]да уҡ төҙөлгән [[мәсет]], мәҙрәсә, мануфактура кибете теркәлгән.

Әлеге ваҡытта ауылда 1-се һанлы Мәсәғүт лицейы филиалы — Арый төп мәктәбе, [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|81794}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Арыйҙа башҡорттар йәшәй (2002)

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||461||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||271||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||294||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||399||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||361||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||385||187||198||48,6||51,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы]] ([[Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы|Зиннәт Ҡотип]]) ([[1918]]—[[1944]]) — шағир, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1944 йылда Белоруссияны азат иткән алыштарҙа һәләк була.
* [[Хәлит Дәүләтов]] (1785—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы]] (3.01.1914—24.12.1996), халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17598-khm-iev-n-r-kh-kim-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819015925/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17598-khm-iev-n-r-kh-kim-uly |date=2019-08-19 }}{{V|29|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Кәбиров Артур Зиннур улы]] (1985, Арыйҙа тыуған) — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 2007 йылда Мәскәүҙә М. С. Щепкин исемендәге Бөтә Рәсәй юғары театр училищеһын (В. П. Селезнёв оҫтаханаһы) тамамлаған. Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауеаты&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Яңы урамы ({{lang-ru|}} Новая (улица)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная (улица)
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-arievo/ Карта д. Ариево. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары'''

''Тауҙар:''
'''Сейәлетау'''

''Йылғалар:''
* [[Ҡушҡаяҡ]]
''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

'''Тәбиғәт һәйкәле'''
Арый янындағы тауҙа үҫкән дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары тәбиғәт һәйкәле булып тора&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-pamyatniki-prirodi-duvanskogo-rayona-respubliki-bashkortostan-1483238.html Памятники природы Дуванского района]&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

== Һылтанмалар ==
* {{ИСДБ|страницы=497}}
* {{БЭ2013|81794}}
* [https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym Кабиров Артур]
* [https://www.youtube.com/watch?v=knbzH2CiCkc Артур Кәбиров «Теге өсәү» тапшырыуында]
* [https://infourok.ru/prezentaciya-na-temu-pamyatniki-prirodi-duvanskogo-rayona-respubliki-bashkortostan-1483238.html Памятники природы Дуванского района]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Дыуан районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]</text>
      <sha1>eu2zy6nbn5zf7i7pg783izhh4jugc19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт Үргене</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11652</id>
    <revision>
      <id>1308934</id>
      <parentid>1284522</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18886" sha1="qpn9toockej8hd2nvpr25bkpjlvdy41" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{ТП-Рәсәй
 |статус                   = ауыл
 |башкирское название         = Башҡорт Үргене
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Башкирская Ургинка}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 52 |lat_min = 15 |lat_sec = 53
 |lon_deg = 56 |lon_min = 39 |lon_sec = 35
 |CoordAddon =
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Ейәнсура районы{{!}} Ейәнсура
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Яңы Петровка ауыл Советы (Ейәнсура районы){{!}} Яңы Петровка
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 = 2005
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Башкирская Ургинка | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Башкирская Ургинка | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |милли состав     = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453388
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80226825002
 |категория в Commons      =
 |сайт   =
}}

'''Башҡорт Үргене''' ({{lang-ru|Башкирская Ургинка}}), '''Үрген''', боронғо исеме '''Этбаҡ''' — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл.
Почта индексы — 453388, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226825002.

== Географик урыны ==
Башҡорт Үргене Үрген йылғаһы ([[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]] бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 12 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Петровка (Ейәнсура районы)|''башҡ.'' Яңы Петровка, ''рус.'' Новопетровское]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (''башҡ.'' Төйлөгән — ''рус.'' Тюльган): 66 км&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Үҫәргән улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, [[1761 йыл]]дан алып Этбай исеме менән билдәле. Староста Этбай Саҡыров исеме менән аталған. [[1795 йыл]]да 27 йортта 171 кеше, [[1866 йыл]]да 93 йортта — 551 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]] булған. [[1900 йыл]]да 2 һыу тирмәне теркәлгән. [[1922 йыл]]дан хәҙерге исемен йөрөтә&lt;ref name=&quot;Б.Ү.&quot;&gt;{{БЭ2013|82465}}&lt;/ref&gt;.

Ауыл, ауыл торама пунктының ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына, 1-се статьяға ярашлы ала:
{{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип биләдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:
23)Ейәнсура районында:…&lt;br&gt;
а) Яңы Петровка ауыл Советының Башҡорт Үргене ауылының {{конец цитаты}}

== Хәҙерге осор ==
Башҡорт Үргене ауылы [[Яңы Петровка (Ейәнсура районы)|Яңы Петровка]] ауыл Советына ҡарай. Урта [[мәктәп]], 
[[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, [[мәсет]], магазиндар бар.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
|[[1757]] ||  || Үҫәргән кантоны ||Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
|[[1816]] ||   ||  Үҫәргән кантоны ||Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1834]] ||2-се Үҫәргән улусы || Үҫәргән кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] ||2-се Үҫәргән улусы || Орск өйәҙе Үҫәргән кантоны ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || 2-се Үҫәргән улусы ||Орск өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || 2-се Үҫәргән улусы || Орск өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  2-се Үҫәргән улусы || Үҫәргән кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||2-се Үҫәргән улусы || Йылайыр кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || ауыл советы ||Ейәнсура районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] ||  ауыл советы|| Ейәнсура районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] ||Яңы Петровка ауыл советы ||Ейәнсура районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
&lt;!--
|-
| || || || ||
 --&gt; &lt;!-- Күсереп алыу өсөн --&gt;
|}

== Халыҡ һаны ==
Халҡы: [[1900 йыл]]да — 696 кеше, [[1920 йыл]]да 831 кеше иҫәпләнгән. [[2009 йыл]]да 1030 кеше тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Башҡорттар йәшәй (2002)&lt;ref name=&quot;Б.Ү.&quot; /&gt;
{{Wikidata/Population}}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (99 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Арал урамы ({{lang-ru|}} улица Арал)
* Бишәй урамы ({{lang-ru|}} улица Бишай)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} улица Молодёжная)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная улица)
* Мәсет урамы ({{lang-ru|}} улица Мечети)
* Сатра урамы ({{lang-ru|}} улица Сатра)
* Тау урамы ({{lang-ru|}} Горная улица)
* Тибеҙ урамы ({{lang-ru|}} улица Тибез)
* Тимерлек урамы ({{lang-ru|}} Кузнецкая улица)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/022/000039.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Ер-һыу атамалары ==
''Тауҙар:''
* '''Ҡыҙҙар тауы'''
* '''Кәмшәткә тауы''' (Ерәнсә сәсән аты менән ҡолап төшөп үлгән тау)
''Йылғалар:''
* '''Үрген''' йылғаһы
* '''Наҙы''' йылғаһы
''Шишмәләр:''
* '''Ерекле''' шишмәһе
''Башҡа урын-ер атамалары:''
* '''Төлкөатҡан''' урыны
* '''Үгеҙүлгән''' ер
* '''Урыҫай'''
''Таусыҡтар, түбәләр:''
* '''Ерәнсә ташы'''

== Билдәле шәхестәре ==

== [[Абдуллин Сәләхетдин Ҡотләхмәт улы]] (XIX быуат уртаһында тыуған —?) — указлы ахун. ==
* [[Абдуллин Азат Хаммат улы]] (26.06.1931—11.11.2023), Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1975 йылдан — КПСС ағзаһы. Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1983), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984).
* [[Абдуллин Байрас Фоат улы]] (1.03.1951—8.05.2004), хәрби дирижёр, тромбонсы, композитор, педагог. Эске хеҙмәт подполковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Сәләхетдин хәҙрәттең бүләһе.
* [[Абдуллин Венер Мәжит улы]] (1964) — билдәле йырсы, Сәләхетдин хәҙрәттең бүләһе.
* [[Абдуллин Мөхәмәт Сәләхетдин улы]] (1888, [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Үрген ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Ейәнсура районы}} Башҡорт Үргене ауылы — 1936) — хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Атаһы ''Сәләхетдин Абдуллин'' күренекле дин әһеле — [[ахун]] булған, [[Ҡарғалы мәҙрәсәләре]]нең береһендә, Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә белем алған&lt;ref name=&quot;Солтанбаев&quot;&gt;{{cite web|author=Солтанбаев Юлай.|url=https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/y-sh-byuyn-olu-sh-khest-r-e-belep-en-/|title=Йәш быуын олуғ шәхестәрҙе белеп үҫһен|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|accessdate=2019-10-19}}&lt;/ref&gt;.
* [[Абдуллин Рәүеф Әхәт улы|Абдуллин Рәүеф Ғәбделәхәт улы]] — билдәле нефтсе, Өфө нефть институтын тамамлаған, Үзбәкстан ССР-ында, Губкин ис. ғилми-тикшеренеү институтында эшләне, Мәскәүҙә йәшәй, Сәләхетдин хәҙрәттең ейәне.
* [[Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы|Аҡъюлов Әхмәтбаҡый хәҙрәт Фәхретдин улы]] (1860—1936) — әүлиә, аҡыл эйәһе, 1890 йылда Ырымбур мосолмандар Диниә назаратында имтихан биреп, Рәсәй батшаһы ғәли йәнәптәре Указы менән имам-хатип, мөғәллим дәрәжәһе алған, ике тапҡыр хажға барып ҡайтҡан&lt;ref&gt;Башҡортостан — әүлиәләр иле./ Солтанбаев Ю. В. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб. Өфө: Китап, 2012&lt;/ref&gt;.
* [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы]] (15.08.1931—7.11.2006) — халыҡ йырсыһы.
* [[Солтанбаева Хәҙисә Вәли ҡыҙы]] (1950) — БДУ профессоры, филология фәндәре докторы, ғалим, Сәләхетдин хәҙрәттең бүләсәре.
* [[Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы]] (15.01.1929—19.10.2020) — башҡорт тел ғилеме белгесе, филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның почетлы профессоры (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның маҡтаулы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
* [[Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы]] (18.04. 1962) — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кадидаты.

== Видеофильмдарҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Башкирская+Ургинка+в+видеофильмах&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647783909226584-12019870754882542421-sas3-0724-2fe-sas-l7-balancer-8080-BAL-979&amp;from_type=vast&amp;filmId=12146892427681075509&amp;url=http%3A%2F%2Ffrontend.vh.yandex.ru%2Fplayer%2FvhqsznX8ESRQ 1985г. Башкирская Ургинка колхоз Заветы Ильича Зианчуринский район]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Башкирская+Ургинка+в+видеофильмах&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647783909226584-12019870754882542421-sas3-0724-2fe-sas-l7-balancer-8080-BAL-979&amp;from_type=vast&amp;filmId=12146892427681075509&amp;url=http%3A%2F%2Ffrontend.vh.yandex.ru%2Fplayer%2FvhqsznX8ESRQ Башкирская свадьба по старым обычаям]

== Ҡушаматтар ==
Ауылда киң ҡулланылған ҡушаматтарҙан:
* Ҡара Минзиә
* Һары Минзиә
* Ҡаҙаҡ Йомабай
* Немец Тажый (Тажетдин тигән кеше һуғыштан трофей итеп немец каскаһын кейеп ҡайтҡан, был уға ҡушамат булып тағылған)
* Япон Йәғәфәр (Йәғәфәрҙең атаһы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан, ''япон'' һүҙе улына ҡушамат булып киткән)
* Банзай (үтә ныҡ һимеҙлеге арҡаһында Баязит тигән кешегә ҡушылған)
* Балта (Роберт исемле кешегә тағылған ҡушамат. Ҡарттаһы ейәненең ят исемен дөрөҫ әйтә алмай, Роберт урынына «рубит» тип әйткән… утын ҡырҡыу ҡоралы — «балта»).
Бынан тыш тотош айырым фамилияларға ҡарата мәсекәйҙәр, кәкүктәр ҡушаматы ла булған.

== Ауыл ваҡытлы матбуғатта ==
* [https://web.archive.org/web/20220330050837/https://zianzori.ru/news/tvoi-lyudi-selo/2022-03-24/v-bashkirii-zavershilsya-konkurs-uchitel-goda-bashkirskogo-yazyka-i-literatury-2022-i-uchitel-goda-bashkortostana-2022-2741031 Зианчуринские учителя-победители]
* [https://web.archive.org/web/20220930064732/https://ejansura.ru/articles/novosti/2022-03-28/putin-poruchil-gazpromu-dolozhit-o-merah-po-prodazhe-gaza-za-rubli-podrobnee-na-rbk-https-www-rbc-ru-politics-28-03-2022-6241640b9a7947cf930969c7-2746505 Мин тормошто яратам!]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Үҫәргән]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|82465}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ &quot;Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
* [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/ilchikeevo.html Башҡорт Үргене (Этбаҡ) ауылы хаҡында «Генеалогия и архивы» сайтында]{{ref-ru}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}

[[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]]</text>
      <sha1>qpn9toockej8hd2nvpr25bkpjlvdy41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аралбай (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11717</id>
    <revision>
      <id>1308824</id>
      <parentid>1236750</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8368" sha1="dtp3mopsrhy0myybfadd6jhgfwdq9d8" xml:space="preserve">{{БМ|Аралбай}}
{{ТП-Рәсәй|Аралбай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Аралбай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 58 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Аралбаево (Зилаирский район) | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Аралбаево (Зилаирский район) | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453692
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227810002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Аралбай''' ({{lang-ru|Аралбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453692, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227810002. [[ИФНС|ИФНС коды]] — 0267.

== Тарихы ==
[[Ғәле]] ауылынан килеп төпләнгән кешеләр Аралбай ауылына нигеҙ һала. Был ауыл [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмарҙың]] үргерәк ағымында урынлашҡан. [[1859 йыл]]ғы X рәүиз Ласынов Аралбай вариҫтарын теркәй. Бына улар — Мозафар, Яныбай һәм Ҡотлоғәлләм Ласыновтар. Шулай уҡ 47 ихатала 372 кешенең йәшәүе иҫәпкә алына. [[1866 йыл]]ғы рәүиздә ауылдың Һаҡмар буйында урынлашыуын һәм икенсе исеме [[Ҡана]] булыуын да билдәләй. Ул мәлдә ауылдағы 53 ихатала 347 башҡорт йәшәй. [[1892 йыл]]да ауылда ихаталар һаны 49-ға, ә халыҡ һаны 476 кешегә етә. [[1920 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 88 ихата һәм 441 кеше теркәлә&lt;ref&gt;{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Усерган. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-usergan-tom-35-ch-2--ufa-2019/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2019 |том=35, часть 2 |страниц=704 |страница=166 |тираж = 1 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||189||78||111||41,3||58,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||198||86||112||43,4||56,6
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||196||85||111||43,4||56,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||127||68||59||53,5||46,5
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||35||18||17||51,4||48,6
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||35||18||17||51,4||48,6
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1||1||-||100,0||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 76 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ғәле]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 117 км

== Ауылдың урамдары ==
* Һаҡмар урамы ({{lang-ru|Сакмара ( улица )}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аблаев Ибраһим Я.]] ({{lang-ru|Аблаев Ибрагим Я.}}) ([[1905]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы составында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы. Аблаев Ибрагим Я&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/322-ablaev-ibragim-ya?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аблаев Ибрагим Я.]&lt;/ref&gt;]

== Ер-һыу атамалары ==
Аралбай ауылы тарихы һәм ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_21 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208053539/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_21 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://slide-share.ru/aralbaj-auilininh-ham-hamar-jilghahibujininh-er-hiu-atamalaribashari-matraj-471967{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Усерган. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-usergan-tom-35-ch-2--ufa-2019/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2019 |том=35, часть 2 |страниц=704 |страница=166 |тираж = 1 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>dtp3mopsrhy0myybfadd6jhgfwdq9d8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҙытамаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12036</id>
    <revision>
      <id>1308967</id>
      <parentid>1304686</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7684" sha1="3d3qmdsqii69bzydl24r6zi9uuqk0rr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Базытамаҡ''' ({{lang-ru|Базитамак}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 666 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452272, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230812001.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 41 %, [[татарҙар]] 36 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1066||494||572||46,3||53,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||979||438||541||44,7||55,3
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||1049||478||571||45,6||54,4
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||869||401||468||46,1||53,9
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||728||351||367||48,9||51,1
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||718||351||367||48,9||51,1
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||666||337||329||50,6||49,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 35 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 142 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы]] (1939) — агроном-селекционер. Төшлө емеш культуралары буйынса белгес.
* [[Халиҡов Хәлил Мирзаян улы]] (4.03.1939), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1985—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Рәйесе урынбаҫары. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның 11-се һәм 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)&lt;ref&gt;[http://ilish-muzey.my1.ru/index/khalikov_khalil_mirzajanovich/0-588 Халиков Халиль Мирзаянович. Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|3|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]] [14.11.1922—7.12.2020), [[нефть]] сәнәғәте эшмәкәре, [[фән|ғалим]]-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1952—1983 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының яуаплы хеҙмәткәре: бүлек етәксеһе, идаралыҡ начальнигының етештереү буйынса урынбаҫары, баш инженер, 1970 йылдан — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған (1972), [[СССР]]‑ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977), [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1966) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17740-kh-tov-sh-t-nurly-ayan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|12|2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1535491-v-bashkirii-na-dnyakh-ushel-iz-zhizni-byvshiy-gendirektor-transnefti-shaukat-akhatov-/ В Башкирии на днях ушел из жизни бывший гендиректор АО «Транснефть-Урал» Шаукат Ахатов. ИА «Башинформ», 16 декабря 2020 года]{{ref-ru}}{{V|16|12|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Микротопонимдар ==
Вайсеева Каринаның эше.&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың
III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 18 — 21-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81097}} {{V|30|01|2021}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]</text>
      <sha1>3d3qmdsqii69bzydl24r6zi9uuqk0rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александровка (Ҡариҙел районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12278</id>
    <revision>
      <id>1308811</id>
      <parentid>621670</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:41:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5903" sha1="o59iaqiflq2jxpn2a5iaqyfa74okogp" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Александровка}} 
{{ТП-Рәсәй|Александровка
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Александровка
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 57 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ҡариҙел районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 41
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452377
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34744 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80234840006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Александровка''' ({{lang-ru|Александровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452377, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80234840006.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||-||-||-||-||-
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||111||51||60||45,9||54,1
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||151||70||81||46,4||53,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||137||62||75||45,3||54,7
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||152||71||81||46,7||53,3
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||135||69||66||51,1||48,9
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||41||22||19||53,7||46,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡариҙел]]): 60 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кирҙә]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Щучье Озеро): 156 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дульцев Василий Семёнович]] (8.11.1931—16.12.2014), [[урман]] сәнәғәте хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1951—1987 йылдарҙа [[Магинск]] леспромхозы эшсеһе, шул иҫәптән 1959 йылдан — тракторсы, 1962 йылдан — урман ҡырҡыусылар бригадаһы бригадиры, 1984 йылдан — электростанция машинисы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] 26-сы съезы делегаты (1981). [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1971). Райондың почётлы гражданы (2012). 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡариҙел районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡариҙел районы ауылдары]]</text>
      <sha1>o59iaqiflq2jxpn2a5iaqyfa74okogp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айсыуаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12787</id>
    <revision>
      <id>1308756</id>
      <parentid>1144626</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7874" sha1="8ixoed8z9b0ms6b2ccz93bm8mub6u0q" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = Ауыл
 |русское название         = Айсыуаҡ
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Айсуак}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 52 |lat_min = 41 |lat_sec = 20
  |lon_deg = 55 |lon_min = 48 |lon_sec = 00
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               = 
 |район                    = Көйөргәҙе районы 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ермолаевка ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1986
 |первое упоминание        = 1986
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 1986
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |климат                   = 
  |население               = {{ Население | Айсуак | тс }}
  |год переписи            = {{ Население | Айсуак | г }}
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = урыҫтар, башҡорттар
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 453366
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 }}
'''Айсыуаҡ''' ({{lang-ru|Айсуак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы башҡорт ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1123 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453366, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 239 822 010.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 31 %, [[рустар]] 41 % тәшкил итә&lt;ref name='2002F' /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1221||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1224||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1123||528||595||47,0||53,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 4 км
Айсыуаҡ ауылы Ҙур Юшатыр йылғаһы буйында, Ермолаевка тимер юл станцияһынан көньяҡҡа 1,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Ауыл тарихы ==
Хәҙерге ауыл элек киләсәкһеҙҙәр исемлегенә индерелгән, 1970 йылдарҙа ер йөҙөнән юғалған ауылдың исемен йөрөтә. Әлеге ауыл Көйөргәҙе совхозының үҙәк бүлексәһе булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙер ул совхоз үҙәге булараҡ түгел, «Көйөргәҙеикмәге» предприятиеһы үҙәге. Ауылда 4 магазин, «Ләйсән» балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт һарайы бар. Ауыл 2012 йылдан [[Ермолаевка ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка ауыл Советы]] составына инә.

Айсыуаҡ ауылы Башҡортостан Республикаһының Күмертау районына ингән Ермолаевка эшселәр ҡасабаһын бүлгәндә, 1986 йылда барлыҡҡа килгән. Әлеге ваҡытта Айсыуаҡ ауылында балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар.

== Матбуғатта ==
* [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]]. 13 март 2018, Зауыҡлы концерт&lt;ref&gt;[https://youshatir.ru/articles/y-m-i-t/2018-03-13/zauy-ly-kontsert-271570] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201154306/https://youshatir.ru/articles/y-m-i-t/2018-03-13/zauy-ly-kontsert-271570 |date=2022-12-01 }}&lt;/ref&gt;
* [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]]. 27 март 2018, Ун пар тәбрикләнде&lt;ref&gt;[https://youshatir.ru/articles/y-m-i-t/2018-03-27/un-par-t-brikl-nde-277179] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмалар ==
* Ниғмәтовтар (Көйөргәҙе районы, Айсыуаҡ аылы)&lt;ref&gt;{{YouTube|M1GE3MX0PGM|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* Айсыуаҡ ауылында Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнөн байрам итеү&lt;ref&gt;{{YouTube|luwKHlASDmg|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Б. Бикбай урамы ({{lang-ru|улица Б.Бикбая }})
* Вокзал урамы ({{lang-ru|улица Вокзальная }})
* Заслонов урамы ({{lang-ru|улица Заслонова }})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская }})
* Көйөргәҙе урамы ({{lang-ru|улица Куюргазинская }})
* Ломоносов урамы ({{lang-ru|улица Ломоносова }})
* Недошивин урамы ({{lang-ru|улица Недошивина }})
* Р. Тереғолов урамы ({{lang-ru|улица Р.Терегулова }})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая }})
* Баҡса таҡрығы ({{lang-ru|переулок Садовый }})
* Совхоз урамы ({{lang-ru|улица Совхозная }})
* Дала урамы ({{lang-ru|улица Степная }})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная }})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000009.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80817}}

{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8ixoed8z9b0ms6b2ccz93bm8mub6u0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыҫлан-Әмәкәс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12791</id>
    <revision>
      <id>1308832</id>
      <parentid>1300828</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10858" sha1="8eyr10knl6qp7zxr3xohj8ue723za4i" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Арыҫлан-Әмәкәс
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Арыҫлан-Әмәкәс
 |төп исеме             = Арыҫлан-Әмәкәс
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 39 | lat_sec = 58
  |lon_deg = 56 | lon_min = 6 | lon_sec = 1
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Көйөргәҙе районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Керәүле-Илюшкин
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 1600 йылдар башы
 |беренсе телгә алыу    = 1770
 |элекке исемдәре       = Уңғар
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 159
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453367
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80239820003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Арыҫлан-Әмәкәс''' ({{lang-ru|Арслано-Амекачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. Керәүле-Илюшкин ауыл советына ҡарай.[[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453367, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239820003.

== Ауыл тарихы ==
Арыҫлан-Әмәкәс ауылы [[Керәүле-Илюшкин ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Керәүле-Илюшкин ауыл Cоветына]] инә. Район үҙәгенән һәм Ермолаево тимер юлы станцияһынан 28 км көнсығышта урынлашҡан. Халҡы [[1900 йыл]]да 110, [[1920]]—138; [[1939]]—128; [[1959]]—148; [[1989 йыл|1989]]—126; [[2002 йыл]]да 151 кеше тәшкил иткән. [[Башҡорттар]] йәшәй (1989). Ауылды Ҡыпсаҡ волосының Һыуын түбәһе башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙләгән. Икенсе төрлө исеме — Уңғар. 1859 йылға тиклем Арыҫлан һәм Әмәкәс ауылдары айырым булған. Унынсы ревизия ваҡытында ғына был ике ауыл бергә күрһәтелә. Ә Әмәкәс ауылының барлығы [[1794 йыл]]дан билдәле. Ул ваҡыт бында ни бары 5 йорт булған. Был ауылға йөҙ башы (сотник) Әмәкәс Аҡкүбәков нигеҙ һала. Уның Ғөбәйҙулла, Әбделнасир, Әбделваһап тигән улдары барлығы билдәле. Ауыл халҡы малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнгән.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||159||84||75||52,8||47,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Күпселек милләт вәкилдәре — башҡорттар (98 %).

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Керәүле-Илюшкин (Көйөргәҙе районы)|Керәүле-Илюшкин]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 28 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Тау буйы урамы ({{lang-ru|Нагорная (улица)}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}})
* Көньяҡ урамы ({{lang-ru|Южная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000133.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Арыҫлан-Әмәкәс ауылы [[1859 йыл|1859 йылға]] тиклем ҡыпсаҡ улусының һәүен түбәһенә ҡараған. Арыҫлан һәм Әмәкәс ауылдадары айырым була. Әмәкәс тораҡ пункты булараҡ [[1794 йыл]]дан алып билдәле. Бер йылдан ауылда 18 кеше йәшәгән 5 йорт булған. VII ревизия 2 йортто ғына күрһәткән. Шуларҙың береһендә беренсе төпләнеүсе 67 йәшлек Әмәкәс Аҡкөбәков йәшәгән, ул поход сотнигы булып хеҙмәт иткән. Уның улдары Ғөбәйҙулла, Әбделнасир һәм Әбделваһап билдәле. VIII ревизияла халыҡ һаны 10 кешегә тиклем кәмегән. Унда шулай уҡ 28 кеше йәшәгән Арыҫлан ауылы билдәләнә. X ревизия 70 кеше йәшәгән 12 йорт менән бергә ошо ике ауылды күрһәтә. 1920 йылда Арыҫлан-Әмәкәстә 27 йортта 138 кеше йәшәгән.

Кантон идаралығы осоронда был ауыл 9-сы кантондың 27-се йортона ингән; 1864 йылдан алып ул [[Стәрлетамаҡ кантоны|Стәрлетамаҡ кантонының]] Ямаш ауыл йәмғиәте, 20 быуаттың 20-се йылдарында Көйөргәҙе улусы составында булған.

1842 йылда 28 кешегә 31 сирек (248 бот) яҙғы иген сәселә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/74 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 74] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402062352/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/74 |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* Арыҫлан-Әмәкәс ауылында мәсет асыла!&lt;ref&gt;[https://youshatir.ru/articles/iman/2021-09-07/y-ns-2494960 Юшатыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402120601/https://youshatir.ru/articles/iman/2021-09-07/y-ns-2494960 |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Сайтта ==
* Йыйылыштарҙың маҡсаты − бер&lt;ref&gt;[https://kuyurgaza.bashkortostan.ru/presscenter/news/43086/ Муниципальный район Куюргазинский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Арыҫлан- Әмәкәс ауылы ағинәйҙәре матур концерт бүләк итте&lt;ref&gt;[https://kultura-kuyurgaza.ru/news/2018/07/2569/ Отдел культуры МР куюргазинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017030741/https://kultura-kuyurgaza.ru/news/2018/07/2569/ |date=2021-10-17 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Өлгөлө ғаилә&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=17204398041642512852&amp;from=tabbar&amp;reqid=1648900928408570-6704977650995427436-vla1-4279-vla-l7-balancer-8080-BAL-9326&amp;suggest_reqid=213327812164800286609304366962106&amp;text=Арслано-Амекачево%7D Семья Амекачевых, деревня Арслано- Амекачево, Куюргазинский район]&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://ufagen.ru/places/kuyurgazinskiy/kinzeabyzovo.html Ауыл тураһында «Уфаген» сайтында]
{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8eyr10knl6qp7zxr3xohj8ue723za4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арҡауыл (Салауат районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13222</id>
    <revision>
      <id>1308835</id>
      <parentid>1296710</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33141" sha1="qlg88dy0ykzqkimza6dbxpdlyhfb3wb" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Арҡауыл}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Арҡауыл
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Аркаулово}}
 | страна                   = Рәсәй
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | ширина герба             = 
 | ширина флага             = 
 | lat_dir                  = N
 | lat_deg                  = 55 |lat_min =23 |lat_sec =55
 | lon_dir                  = E
 | lon_deg                  = 57 |lon_min =55 |lon_sec =32
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | вид региона              = Республика
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Салауат районы
 | район в таблице          = Салауат районы{{!}}Салауат районы
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)
 | поселение в таблице      = Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = Мунаево
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | вид высоты               = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | официальный язык         = 
 |официальный язык-ref    =
 | население                = {{ Население | Аркаулово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Аркаулово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башкиры]], [[татары]], [[русские]].
 | конфессиональный состав  = [[ислам]] (суннитского толка), [[христианство]].
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = 
 |DST                     =
 | телефонный код           = 34777
 | почтовый индекс          = 452493
 | почтовые индексы         = 
 | автомобильный код        = 
 | вид идентификатора       = 
 | цифровой идентификатор   = 80247810001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = http://arkaul.ru/
 |язык сайта              = 
}}
'''Арҡауыл''' ({{lang-ru|Аркаулово}}, боронғо атамаһы — '''Монай''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы ауыл,
[[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1439 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452493, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247810001&lt;ref&gt;[http://www.gosspravka.ru/02/040/000007.html Арҡауыл ауылы «Госсправка» сайтында]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Arkaul view.jpg|thumb|Арҡауылдың күренеше|300px|right]]
[[Файл:Arkaul lpu.jpg|thumb|300px|Арҡауыл ЛПУ-һы|300px|right]]
[[Файл:Arkaul-school.jpg|thumb|Арҡауыл мәктәбе|300px|right]]
[[Файл:Arkaul mescid.jpg|thumb|right|300px|Арҡауыл мәсете]]

== Географик урыны ==
Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Ауыл эргәһенән [[Йүрүҙән]] йылғаһы аға.

Юл оҙонлоғо:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Баш ҡалабыҙ [[Өфө]]гә саҡлы: 225 км,
* район үҙәгенә ([[Малаяҙ]]ға): 25 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһына (Кропачёво): 120 км.

Арҡауыл ауылы район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 35 километрҙа һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡа 64 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt; {{БЭ2013|81797}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[XVIII быуат]]тан [[Монай]] атамаһы менән билдәле булған Арҡауыл ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Мырҙалар]] башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Атамаһын тәүге төпләнеүсе кеше Монай исеменән алған.

[[XX быуат]]тың башынан алып [[1950 йыл|1950]]‑се йылдарға тиклем икеһе ике тораҡ пункт — Арҡауыл һәм Монай тип иҫәпләнгән.

[[XVIII быуат|XVIII]]—[[XIX быуат]] йәниҫәп материалдарында [[Монай]] ауылы:

[[1795 йыл]]да унда 15 хужалыҡта 101 кеше, [[1834 йыл]]да 28 хужалыҡта: 316 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]да 27 ғаиләнең 9-ы (33,3 проценты) {{comment|күп ҡатынлы| полигамные}} булған.
[[1816 йыл|1816]], [[1834 йыл]]дарҙағы йәниҫәп материалдарында ауылға нигеҙ һалыусы Монайҙың улдары һәм ейәндәре теркәлгән: 1756 йылғы Ҡолош Монаев, есаул Әсүәр (Спар, Аспар) Монаев (1769—1846, уның улдары Абдуләғзәм Бәшир), Мозафар Монаевтар. 1773 йылғы Исмәғил Монаев һәм 24 йәшлек хорунжий Мозафар Монаев&lt;ref&gt; {{БЭ2013|81797}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Мырҙалар улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] || Мырҙалар улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || Дыуан-Ҡошсо улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Мырҙалар улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Арҡауыл ауыл Советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Арҡауыл ауыл Советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1992]] || Арҡауыл ауыл Советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[Өфө губернаһы]]ның статистика комитеты [[1895 йыл|1895]]—[[1896 йыл]]дарҙағы «Өфө губернаһы Өфө өйәҙе буйынса статистик мәғлүмәттәр йыйынтығы»нда [[Монай]] (Арҡауыл (Салауат районы)) ауылының урынлашҡан урыны һәм хужалығы тасуирланған. Ул [[Йүрүҙән]] йылғаһының уң ярында [[Өфө]] ҡалаһынан 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан тиелә. Ауыл эсендә Теҙмән йылғаһы аға. [[1859 йыл]]ғы X рәүиз буйынса этник яҡтан ҡушылған был ауылда аҫаба башҡорттар күпселекте тәшил иткән: 122 хужалыҡта 231 ир-егет теркәлгән.

[[1842 йыл]]да 361 башҡортҡа 91 сирек ужым һәм 421 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Шулай уҡ 4 сирек картуф сәселгән.

[[1865 йыл]]да 94 йортта — 528 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр.

[[XIX быуат]] аҙағында өс баҫыулы сәсеү әйләнешенә күсеүсе ҡатнаш игенселек күҙәтелгән. [[Арыш]], [[һоло]], [[бойҙай]], борай, [[арпа]] сәскәндәр. Ауылда өсәр сәскес, {{comment|орлоҡто сорттарға айырыусы|сортировка}} һәм {{comment|һуҡҡыс|молотилка}} булған. 216 [[йылҡы]], 192 баш эре мөгөҙлө мал, 102 ҡуй, 60 кәзә булған.

Ағас материалдар һәм эшләнмәләр етештереү маҡсатында, сауҙагәр Лаптев һәм уның компаньондары башҡорттарҙан 6 йыл мөҙҙәт менән 15 мең дисәтинә урман участкаһын ҡуртымға алған. Килемде Тирмәнйылғала ҡоролған 3 һыу тирмәненән, Йүрүҙәнде {{comment|аша сығыу ҡоролмаһы|переправа}}нан, шулай уҡ йылына 23 һумға ҡуртымға бирелгән балыҡ тотоуҙан алғандар. Шундай уҡ килемде йылына 20 һум түләү менән 12 йылға ҡуртымға бирелгән баҙар майҙанынан да алған. Кәсепселек менән дә шөғөлләнгәндәр: халыҡтың өстән бер өлөшө, айына 6 һум аҡса эшләйем тип, яҡындағы заводтарға урман ҡырҡырға, күмер яндырырға, балта оҫталары һ. б. булып ялланғандар. Ҡыш көнө күрше ҡала һәм ауыл баҙарҙарына утын ташып һатҡандар.

Ауылда мәсет, 2 училище, һыу тирмәне, 10 сауҙа кибете эшләгән, йәрминкәләр үткәрелгән.

[[1877 йыл|1877]]—[[1898 йыл]]дар осоронда керҙәшлек килешеүе нигеҙендә [[Ҡазан губернаһы]]нан, [[Пермь губернаһы]]ның [[Красноуфимск]] һәм Уҫы өйәҙҙәренән, Өфө өйәҙенән килгән урыҫ крәҫтиәндәре халыҡтың бер өлөшөн тәшкил иткән. 1898 йылда 37 йортта 202 кеше йәшәгән. 1896 йылда ла Арҡауыл Монай тип билдәләнгән.

Башҡорттарҙан ҡуртымға ер алып эшкәрткәндәр, башҡа төрлө хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгән.

[[1877 йыл]]да Монайҙа рус-башҡорт мәктәбе асылған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=511}}&lt;/ref&gt;.
 
== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Арҡауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, земство һәм башҡорт мәктәптәре, 3 һыу тирмәне, 2 тимерлек, шарап һәм 6 бакалея кибеттәре, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Улус идаралығы булған. Йәрминкәләр үткәрелгән (шөғөлдәр араһында урман кәсепселеге, тирмән таштары етештереү билдәләнгән. в Мунаево отмечена мечеть.

[[1908 йыл|1908]]—[[1909 йыл|1909]] уҡыу йылында Арҡауыл христиан руханилығы мәктәбендә 13 малай һәм 9 ҡыҙ уҡыған. Яйлап ҡына мәктәптең (башланғыс, артабан совет власы осоронда — ете йыллыҡ, 1937 йылдан — урта) күптәнге һәм данлыҡлы үҙ традициялары барлыҡҡа килгән.

[[1919 йыл]]дың 20 мартынан алып [[1919 йыл]]дың сентябренә тиклем АСБР составында административ үҙәге Арҡауыл ауылында урынлашҡан [[Дыуан кантоны]] булдырылған. Кантонға [[Златоуст өйәҙе]]нең 10 (2-се Әйле, Балаҡатай, Үрге Ҡыйғы, Дыуан-Мәсетле, Ибрай, Ҡалмаҡҡол, Мырҙалар, Нәсибаш, Түбәнге Ҡыйғы һәм Һикеяҙ) улусы ҡараған. Төньяҡта [[Ҡошсо]], көнсығышта — [[Красноуфимск өйәҙе]], көньяҡта — [[Златоуст өйәҙе]] һәм [[Көҙәй кантоны]], көнбайышта — Бөрө, Златоуст өйәҙҙәре һәм Көҙәй кантоны менән сиктәш булған. [[1919 йыл]]дың сентябрендә, территорияһы Дыуан-Ҡошсо кантонына индерелгән һәм Дыуан кантоны бөтөрөлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны &lt;/ref&gt;.

[[1920 йыл]]да Мырҙалар улусы үҙәге Арҡауылдан 1 саҡрымда ятҡан Монайҙа 228 кешеһе менән 44 хужалыҡ булған. Арҡауылда 134 хужалыҡта 710 кешенең күпселеген башҡорттар тәшкил иткән, бер нисә урыҫ та булған. Артабан ике ауыл Арҡауыл исеме менән берләшкән.

[[Йүрүҙән]] йылғаһында ташҡындар йыш булыу сәбәпле, Монай ауылы халҡы (Монай — антропоним) [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарында Арҡауылға күсеп килгән. Монай ауылы урынында хәҙер Бишәүҙәр менән Арҡауыл араһында ятҡан ялан тора, шулай уҡ Йүрүҙән йылғаһы аша ҙур күпер һалынған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=511}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Арҡауылда [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]])

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||938||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||845||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||796||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1279||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1459||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1439||694||745||48,2||51,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (10.10.1902—10.07.1938), башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Вәхитов Риф Хәйрулла улы]] ([[4 сентябрь]] [[1940 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[2021 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]], «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Салауат районының почётлы граждандары|Салауат районының почётлы гражданы.]]
* [[Рәми Ғарипов]] (12.02.1932—20.02.1977), [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1992), [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. 1960 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.[[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1988, үлгәндән һуң).
* [[Головин Алексей Степанович]] (1.01.1912—5.05.1981), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант, [[Советтар Союзы Геройы]]&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1637 Головин, Алексей Степанович. Сайт «Герои страны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn--80aa3a0ag.xn--p1ai/?p=2904 Головин, Алексей Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112903/http://xn--80aa3a0ag.xn--p1ai/?p=2904 |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы]] (22.11.1937), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең нефтсе-геологы, ғалим, топ-менеджер, журналист. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1975). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы (2011). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982). [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2018).
* [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]] (20.03.1928—4.09.2020), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968), СССР-ҙың Халыҡ уҡытыусыһы (1982), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967), 8-се һәм 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970 −1979), КПСС-тың XXIV съезы (1971) һәм Уҡытыусыларҙың беренсе Бөтә Союз съезы (1968) делегаты.
* [[Йосопов Харис Монасип улы]] (24.08.19297.06.2009), Силәбе физик культура институты профессоры, [[дзю-до]], [[самбо]], [[көрәш]] (1960) буйынса СССР чемпионы&lt;ref&gt;[http://www.mediazavod.ru/articles/94655 Челябинский рабочий — Башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102050806/http://www.mediazavod.ru/articles/94655 |date=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1125.pdf Харис Батыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123356/http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1125.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы]] (1903—1934) — Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары (1930—1934).
* Ағалы-һеңлеле Айһылыу, Таңһылыу һәм Урал Ҡаймирасовтар — геология-минералогия фәндәре кандидаттары, СССР Дәүләт премияһы лауреаттары.
* [[Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы]] (3.12.1939), ғилми хеҙмәткәр, башҡорт телсе-диалектологы, тәржемәсе, [[Салауат районы]]на һәм уның арҙаҡлы шәхестәренә арналған «Земля салаватская, земля батыра» (2010 йыл) тигән китап-белешмәнең автор-төҙөүсеһе, [[Салауат районы]]ның Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты.
* [[Төхвәтуллин Шакир Динислам улы]] (1894—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының Игенселек халыҡ комиссары (1926—1929).
* [[Ханов Һаҙый Йыһанур улы]] (1895 — ?) — БАССР-ҙың Юғары суды коллегияһы рәйесе.
* [[Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы]] (1915 йылдың 30 декабре — 1941 йылда һәләк булған) — совет башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
* [[Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы]] (27.03.1954), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Социология фәндәре докторы (2008), профессор&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17144-sh-jkhislamov-rafael-b-retdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214104306/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17144-sh-jkhislamov-rafael-b-retdin-uly |date=2019-12-14 }}{{V|24|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] ([[5 октябрь]] [[1959]]) — тарих фәндәре докторы, профессор.
&lt;!-- Т. Г. Каймирасова, Г. С. Смолькин, Ч. Х. Ханов, Р. Б. Шайхисламов, Э. Н. Хисамов. --&gt;

== Иҡтисады ==
Ауылдың иҡтисади үҫешенә бюджет барлыҡҡа килтереүсе «Газпром трансгаз Уфа» ААЙ-енең Арҡауыл ЛПУМГ предприятиеһы һиҙелерлек өлөш индерә.
25 көндөҙгө карауатлыҡ участка дауаханаһы эшләй. «Салауат Юлаев» {{comment|ауыл хужалығы предприятиеһы|СПК}} эшләй. Рәсәй Почтаһы һәм Һаҡлыҡ банкы бүлексәләре бар.

== Ижтимағи хәле ==
* Заманса урта мәктәп, башланғыс мәктәп, музыка мәктәбе, ауыл китапханаһы, 60 урынлыҡ балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы бар.
* [[2010 йыл]]дың сентябрь аҙағында «Йүрүҙән» спорт-сәләмәтлек комплексы ҡулланыуға тапшырыла.

== Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары ==
* [[Рәми Ғарипов музейы]] — шағирҙың әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, стена гәзиттәре һәм портреттары экспозицияға урынлаштырылған музей&lt;ref&gt;[http://www.culture.ru/institutes/4007/muzey-r-garipova Музей Рами Гарипова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113314/http://www.culture.ru/institutes/4007/muzey-r-garipova |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html В гостях у Рами. На земле Салавата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112928/http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html |date=2017-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.exmu.ru/museum_list/3859/munitsipialnoe_uchrezhdenie_kultury_i_iskusstva_muzey_r_garipova_munitsipalnogo_rayona_salavatskiy_rayon_respubliki_bashkortostan Рами Гарипова. Музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207052228/http://www.exmu.ru/museum_list/3859/munitsipialnoe_uchrezhdenie_kultury_i_iskusstva_muzey_r_garipova_munitsipalnogo_rayona_salavatskiy_rayon_respubliki_bashkortostan/ |date=2019-02-07 }}&lt;/ref&gt;.
* Мәктәптең тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы, совет власы өсөн һәләк булған партизандарҙың туғандаш ҡәберҙәре, Советтар Союзы Геройы Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы һәйкәле.
* [[Йосопов Харис Монасип улы]] төҙөткән мәсет бар. Харис Йосопов музейы эшләй.
* Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа 3 км алыҫлыҡта тәбиғәт һәйкәле — '''Ҡыҙҙартау''' тауы тора&lt;ref&gt;[http://quist.pro/books/ural_10.k.18.php Кызлартау] // УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Абдрахман Ғәйфуллин урамы ({{lang-ru|}} Абдрахмана Гайфуллина (улица)
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица)
* Рәми Ғарипов урамы — ({{lang-ru|}} Рами Гарипова (улица)
* Спорт урамы ({{lang-ru|}} Спортивная (улица)
* Харис Йосопов урамы ({{lang-ru|}} Хариса Юсупова (улица)
* Алексей Головин урамы ({{lang-ru|}} Алексея Головина (улица)
* Егор Габов урамы — ({{lang-ru|}} Егора Габова (улица)
* Йәшлек урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Салауат Рәхимов урамы ({{lang-ru|}} Салавата Рахимова (улица)
* Фәрүх Харисов урамы ({{lang-ru|}} Фаруха Харисова (улица)
* Сыңғыҙ Ханов урамы — ({{lang-ru|}} Чингиза Ханова (улица)
* Яр урамы ({{lang-ru|}} Береговая (улица)
* Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица)
* Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица)
* Салауат Юлаев урамы — ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица)
* Хәйрулла Яруллин урамы — ({{lang-ru|}} Хайруллы Яруллина (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-arkaulovo/ Карта д. Аркаулово. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Монай]]
* [[Мырҙалар]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 106—108 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Ваҡытлы матбуғатта Арҡауыл тураһында ==
* ''[[Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы|Сабирйәнова С. Ғ.]]'' [http://bashgazet.ru/obshestvo/7603-ber-rtk-byle-olo-tarih.html Бер һүрәткә бәйле оло тарих.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Башҡортостан» гәзите, 2013, 13 март.
* ''Ғәббәсова Зилә.'' [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7430-rmi-tyuyp-kn-tbk.html Рәми тыуып үҫкән төбәк.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706161131/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7430-rmi-tyuyp-kn-tbk.html |date=2016-07-06 }} // «Башҡортостан» гәзите, 2013, 28 февраль.
* ''Вәхитов Раян.'' [http://bashgazet.ru/obshestvo/6707-danly-auyl-arauyl.html Данлы ауыл — Арҡауыл.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121647/http://bashgazet.ru/obshestvo/6707-danly-auyl-arauyl.html |date=2016-03-09 }} // «Башҡортостан» гәзите, 2013, 10 ғинуар.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|81797}}
* {{ИСДБ|страницы=510}} 510 б
* {{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны
* [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/munaevo.html Арҡауыл ауылы «Геналогия и архивы» сайтында]{{ref-ru}}
* tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/
* [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/munaevo.html - История Аркаула]
* [https://web.archive.org/web/20091012135035/http://arkaul.ru/ - сайт Аркауловской школы]
* ''Латипова Рәйлә.'' [http://bashgazet.ru/obshestvo/12341-tkne-danly-kilsge-yaty.html Үткәне — данлы, киләсәге — яҡты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000115/http://bashgazet.ru/obshestvo/12341-tkne-danly-kilsge-yaty.html |date=2016-03-09 }} // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2014, 19 март.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Салауат районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]</text>
      <sha1>qlg88dy0ykzqkimza6dbxpdlyhfb3wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бала Сытырман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13805</id>
    <revision>
      <id>1308906</id>
      <parentid>1264483</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7125" sha1="2w541v5vs4zu11jrnbvd9w2cd3doh7o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бала Сытырман''' ({{lang-ru|Бала-Четырман}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1412 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453295, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254805001.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1426||671||755||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 40 км

== Тарихы ==
[[1786 йыл]]да Өфө наместниклығы картаһында [[Ашҡаҙар]] йылғаһының һул ярында Сытырман исеме менән ике ауыл күрһәтелгән, уларҙың береһе Үрге Сытырман тип аталған. [[1802 йыл]]да картала һуңғы ауыл юҡҡа сыҡҡан. [[1816 йыл]]да Сытырман ауылында 3 ғаилә яңы Бала Сытырман ауылына нигеҙ һала. Бында Әхмәр Юлдашев (уның улдары Әбйәлил, Сәлих), Бикташ Карабатыров, йорт есаулы Әбдрәшит Аҡҡолов һәм уның улдары күсеп килгән. Өс ғаиләнең икәүһе — полигам. 1859 йылда 30 йортта 214 аҫаба кеше йәшәгән. Тәүге совет халыҡ иҫәбен алыуға ихаталарҙың һаны 121-гә етә, ә халыҡ һаны — 583 кеше.

[[1842 йыл]]да 49 кешегә 24 бот ужым игене, 936 бот яҙғы иген сәселгән. Һәр бөтәһенә 120 баш йылҡы тура килгән, һыйыр малы — 80, һарыҡ — 150, 52 баш.

[[1713 йыл]]да Сытырман ауылында урта дини уҡыу йорто асыла&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/137 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 137] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325023105/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/137 |date=2022-03-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Әхмәров урамы  ({{lang-ru|Ахмерова (улица)}})
* Ашҡаҙар урамы  ({{lang-ru|Ашкадарская (улица)}})
* Бикҡужев урамы  ({{lang-ru|Биккужева (улица)}})
* Гагарин урамы  ({{lang-ru|Гагарина (улица)}})
* Май заводы (урамы)({{lang-ru|}}Маслозаводская (улица)}})
* Тирмән урамы  ({{lang-ru|Мельничная (улица)}})
* Мөхәмәтәмин урамы  ({{lang-ru|Мухаметамина (улица)}})
* Яңы (урам) ({{lang-ru|}} Новая улица (улица)}})
* 1 Май урамы  ({{lang-ru|Первомайская (улица)}})
* Рим Сыуаҡаев урамы  ({{lang-ru|Рима Чувакаева (улица)}})
* Баҡса урамы  ({{lang-ru|Садовая (улица)}})
* Совет урамы  ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* терешкова урамы  ({{lang-ru|Терешковой (улица)}})
* Титов урамы  ({{lang-ru|Титова (улица)}})&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/fedorovskiy-rayon/selo-bala-chetirman/ Улицы села Балы-Четырмана]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шергенг Наталия Алексеевна]] (20.01.1959), ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003—2006 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса, 2006—2012 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Философия фәндәре докторы (2003), профессор (2008)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16881-shergeng-nataliya-alekseevna Башҡорт энциклопедияһы — Шергенг Наталия Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825180206/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16881-shergeng-nataliya-alekseevna |date=2019-08-25 }}{{V|11|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==

== Видеояҙмалар ==


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1456-bala-sytyrman-fjodorovka-r-nynda-y-auyl}} {{V|11|01|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Фёдоровка районы ауылдары}}

[[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]]
[[Категория:Ашҡаҙар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>2w541v5vs4zu11jrnbvd9w2cd3doh7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балыҡлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13806</id>
    <revision>
      <id>1308910</id>
      <parentid>1304005</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10308" sha1="jqiimxhkctkg60d2eknwvnskcp2gtgr" xml:space="preserve">{{НП-Россия}}
'''Балыҡлы''' ({{lang-ru|Балыклы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 677 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453296, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254810001.
&lt;!-- 
== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* {{lang-ba|}} 1 Май (урамы) — {{lang-ru|}} 1 Мая (улица)
* {{lang-ba|}} Әселе (урамы) — {{lang-ru|}} Ачылы (улица)
* {{lang-ba|}} Гагарин (урамы) — {{lang-ru|}} Гагарина (улица)
* {{lang-ba|}} Дуҫлыҡ (урамы) — {{lang-ru|}} Дружбы (улица)
* {{lang-ba|}} Киров (урамы) — {{lang-ru|}} Кирова(улица)
* {{lang-ba|}} Ҡоро соҡор (тыҡрығы) — {{lang-ru|}} Коры чокыр (переулок)
* {{lang-ba|}} Ленин (урамы) — {{lang-ru|}} Ленина (улица)
* {{lang-ba|}} Тирмән (урамы) — {{lang-ru|}} Мельничная (улица)
* {{lang-ba|}} Муса Йәлил (урамы) — {{lang-ru|}} Мусы Джалиля (улица)
* {{lang-ba|}} Сәйфи Ҡудаш (урамы) — {{lang-ru|}} Сайфи Кудаш (улица)
* {{lang-ba|}} Т.Кәримов (урамы) — {{lang-ru|}} Т.Каримова (улица)
* {{lang-ba|}} Шишмә (тыҡрығы) — {{lang-ru|}} Чишмы (переулок)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/fedorovskiy-rayon/selo-balikli/ Улицы села Балыклы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}} --&gt;

== Тарихы ==
Балыҡлы — ерһеҙ башҡорттарҙың этник яҡтан ҡатнаш тораҡ пункты. [[1834 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыуҙа Ҡарғалынан (Сеидовский пасад ) аҫаба башҡорт ҡатламына ингән 205 Ҡаҙан [[татарҙар|татар]]ы йәшәгән Балыҡлы ауылы айырым теркәлә. Улар, [[башҡорттар]]ҙан ер һатып алыу тураһындағы 1751 йылғы килешеүе нигеҙендә, был ауылға килеп төпләнгән була. [[1795 йыл]]ғы V рәүиз материалдарында 65 ихатала 488 башҡорт, 21 ихатала 141 яһаҡ татары, 1 ихатала 4 служивый татар йәшәүе күренә. Һуңынан Сәйет биҫтәһенән мещандар һәм сауҙагәрҙәр килеп ултыра. Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыуҙа Юрматы улусы Тәтегәс түбәһенең 22 йорто составында 319 башҡорт (147 ир-егет һәм 172 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән Балыҡлы ауылы айырым теркәлә. Был ауылдың 6 ир-егетенең икешәр ҡатын менән йәшәүе лә билдәләнә. Башҡорттар 13 ихатала йәшәй. 1850 йылғы рәүиз материалдарында 17 ихатала 385 (186 ир-егет һәм 199 ҡатын-ҡыҙ) башҡорт күрһәтелә. [[Яһаҡ татарҙары]]нан торған дәүләт крәҫтиәндәре төркөмө (153) айырым иҫәпкә алына&lt;ref name=&quot;Балыҡлы&quot;&gt;{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=199-200 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}&lt;/ref&gt;. 

[[1842 йыл]]да 522 кешегә ужым игене — 512, яҙғы иген 1824 бот сәселә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328070848/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139 |date=2022-03-28 }}&lt;/ref&gt;. 1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу 1-се Балыҡлылағы 296 ихатала 1495 башҡорт һәм 2-се Балыҡлылағы 78 ихатала 383 татарҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт теркәлә. Хәҙерге ваҡытта  Фёдоровка районында бер генә Балыҡлы ауылы бар&lt;ref name=&quot;Балыҡлы&quot; /&gt;.

Балыҡлы ауылында XVIII—XX быуат башында [[Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһе|1-се йәмиғ мәсете эргәһендә мәҙрәсә]] эшләй.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||677||296||381||43,7||56,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 51 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Хәбибуллин Рәйес Рәхмәтулла улы]] (27.12.1938—28.07.2012), ғалим-инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1979), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1976, 1979)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15350-kh-bibullin-r-jes-r-khm-tulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәбибуллин Рәйес Рәхмәтулла улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|25|12|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әмиров Марс Басыр улы]] (2.02.1939—10.02.2010), ғалим-агроном, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1995)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17382-mirov-mars-basyr-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әмиров Марс Басыр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021194811/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17382-mirov-mars-basyr-uly |date=2019-10-21 }}{{V|24|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}

* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1628-baly-ly}} {{V|26|12|2018}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Фёдоровка районы ауылдары}}

[[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]]</text>
      <sha1>jqiimxhkctkg60d2eknwvnskcp2gtgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балыҡлыбаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13807</id>
    <revision>
      <id>1308911</id>
      <parentid>1284017</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10148" sha1="grngds0526a4jpdcns9a1yvxsxwt2an" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Балыҡлыбаш
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Балыҡлыбаш
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 55 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Фёдоровка районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 161
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453291
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34746 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80254827002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Балыҡлыбаш''' ({{lang-ru|Балыклыбашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Фёдоровка районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453291, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80254827002.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||161||76||85||47,2||52,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]]): 8 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡораласыҡ (Фёдоровка районы)|Ҡораласыҡ]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 51 км

&lt;!-- == Урамдары ==
* {{lang-ba|}} Юл (урамы) — {{lang-ru|}} Дорожная (улица)
* {{lang-ba|}} Йырын (тыҡрығы) — {{lang-ru|}} Овражный (переулок)
* {{lang-ba|}} Тау Аҫты (урамы) — {{lang-ru|}} Подгорная (улица)
* {{lang-ba|}} Йылға (урамы) — {{lang-ru|}} Речная (улица)
* {{lang-ba|}} Үҙәк (урамы) — {{lang-ru|}} Центральная (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/fedorovskiy-rayon/selo-baliklibashevo/ Улицы села Балыклыбашево]&lt;/ref&gt;
 --&gt;

== Тарихы ==
Тәтегәс түбәһе [[1795 йыл]]дың 20 февралендәге килешеү буйынса 50 йылға [[яһаҡ татарҙары]] индергән. Улар үҙҙәренең ауылын Балыҡлыбаш атаған. 1859 йылда ауылда ни бары 7 кеше тороп ҡалған. Беренсе совет иҫәбен алыу [[татар]]ҙарҙан 636 кеше йәшәгән 116 йортто теркәгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 139] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328070848/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/139 |date=2022-03-28 }}&lt;/ref&gt;.

[[1850 йыл]]да үткәрелгән IX халыҡ иҫәбен алыу документтарында бер [[башҡорт]] ғаиләһенең [[1847 йыл]]да Айтуған ауылынан Балыҡлыбашҡа күсенеп ултырыуы теркәлә. Был мәлдә күсенегән 25 йәшлек Ғәләжетдин Сәйфелмөлөковтың ғаиләһендә яңы тыуған улы Шәмсетдин, ҡатыны 23 йәшлек Әсҡәпъямал Ғәбделйәмилова, ҡустыһы Таһир Сәйфелмөлөков һәм һеңлеһе 15 йәшлек Мәрзиә була. [[1917 йыл]]дағы рәүиз материалдарында Балыҡлыбаш ауылындағы 71 ихатала 429 татар, 34 ихатала 202 башҡорт йәшәүе теркәлә&lt;ref name=&quot;Балыҡлыбаш&quot;&gt;{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/180 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=205-206 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}&lt;/ref&gt;..

[[1917 йыл]]ғы рәүиз ваҡытында Балтыбаш (Балталыбаш) ауылы ла теркәлә. Ундағы 10 ихатала 47 башҡорттоң йәшәүе һәм 1 урыҫ ихатаһы булыуы теркәлә&lt;ref name=&quot;Балыҡлыбаш&quot; /&gt;.

== Матбуғатта ==
* «Моңдарыма уранам да, иманыма инанам»&lt;ref&gt;[https://ashkadar.com/articles/-bi-k-st-n-s/2021-04-09/mo-daryma-uranam-da-imanyma-inanam-2378537 «Моңдарыма уранам да, иманыма инанам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328073851/https://ashkadar.com/articles/-bi-k-st-n-s/2021-04-09/mo-daryma-uranam-da-imanyma-inanam-2378537 |date=2022-03-28 }}&lt;/ref&gt;
* Халыҡ таланттары йыйыла&lt;ref&gt;[https://sterlibashevskierodniki-b.ru/news/novosti/2019-06-29/haly-talanttary-yyyyla-1465144 Халыҡ таланттары йыйыла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241206131023/https://sterlibashevskierodniki-b.ru/news/novosti/2019-06-29/haly-talanttary-yyyyla-1465144 |date=2024-12-06 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}

* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

{{Фёдоровка районы ауылдары}}

[[Категория:Фёдоровка районы ауылдары]]</text>
      <sha1>grngds0526a4jpdcns9a1yvxsxwt2an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡназар (Хәйбулла районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13872</id>
    <revision>
      <id>1308874</id>
      <parentid>1285619</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9664" sha1="4uk4t17rlyima26se3p4mivaeasn5dt" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Аҡназар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Аҡназар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 51 | lat_min = 55 | lat_sec = 00
  |lon_deg = 57 | lon_min = 38 | lon_sec = 44
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Хәйбулла районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Акназарово (Хайбуллинский район) | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Акназарово (Хайбуллинский район) | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453813
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80255810002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Аҡназар, Ниязғол, Биксура, Һарылар, Бирмәҫ Тамағы''' ({{lang-ru|Акназарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453813, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255810002.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||151||77||74||51,0||49,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009'. Excel форматында ҡушымта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 48 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ғәлиәхмәт]]): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 104 км
== Ауыл тарихы ==
Аҡназар ауылы (элек Ниязғол, Биксура, Һарылар, Бирмәҫ Тамағы тип аталған) [[үҫәргән]] ырыуы [[башҡорттар]]ының төп ауылы булған. Был ауыл кешеләре [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур өйәҙенең 9 Башҡорт кантоны составына ингән күп ауылдар ойошторған. Аҡназар - Бирмәҫ Тамағы [[1795 йыл]]ғы ревизия яҙмаларында күрһәтелгән, унда 68 йорт булған һәм 411 кеше йәшәгән. 1816 йылғы ревизия буйынса ауылда 62 ихата булған һәм 376 кеше теркәлгән. 1816 йылғы ревизия буйынса ауылда йәшәүселәр иҫәбендә Ғүмәр Байшакуров (улы Таһир, ҡыҙыГөлбикә), уның ҡустыһы 1778 йылғы ҡустыһы Ғәбдрәшит Байшакуров (уның 1814 йылғы улы Әбделғәзи); Солтанғәзи; Ишҡаҙы; Һарығол, Ҡотлоҡаҙам һәм Теүәлбәй Аҡназаровтар; Ниғмәтулла Ибраҡов; йорт сотнигы Айсыуаҡ Килдебаев; Кинйәбулат Килдебаев; Ҡотоҡ Үтәғолов; Киҫәүбай, Ырғыҙбай, Турғай Байсуриндар; Сәнәғәт, Сәғит һәм Мамыт Баҙановтар; указлы мулла Юламан Дәүләтбирҙин.&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ауыл тураһында ошондай яҙыу бар: «Орский уезд, 2-й стан, № 758 дер. Акназарова, башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 135 верст, от становой квартиры 92 версты, число дворов 68, число жителей: муж. 219, жен. 194. В деревне имелась мечеть.»&lt;ref&gt;Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866&lt;/ref&gt;

== Урамдар ==
* Аҡназар урамы, (рус. улица Акназар)
* Һаҡмар урамы, (рус. улица Сакмар)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/048/000055.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Khayb-stub}}
{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>4uk4t17rlyima26se3p4mivaeasn5dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡъюл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13874</id>
    <revision>
      <id>1308876</id>
      <parentid>1285620</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15654" sha1="i9yak5gw9vqj1l692o46byyambt2vhe" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = fesk 
 |русское название         =  Аҡъюл
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Акъю́лово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 53 |lat_sec = 44 
  |lon_deg = 57 |lon_min = 30 |lon_sec = 9 
 |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Хәйбулла районы{{!}}Хәйбулла 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл советы 
 |поселение                = Аҡъюл ауыл Советы (Хәйбулла районы){{!}}Аҡъюл 
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население                = {{ Население | Акъюлово | тс }}
 |год переписи             = {{ Население | Акъюлово | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = башҡорттар
 |конфессиональный состав  = 
 |этнохороним              = 
 |почтовый индекс          = 453800 
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80255810003 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Аҡъюл''' ({{lang-ru|Акъюлово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453800, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255810003.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||84||43||41||51,2||48,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 71 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ғәлиәхмәт]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 127 км

== Ауыл тарихы ==
XVIII быуатта [[Яйыҡ]] буйы далаларында йәшәгән [[башҡорттар]] таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был [[башҡорт ихтилалдары]]н баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. [[Үҫәргән]]дәрҙең ҡунаҡ ырыуының иң боронғо ауылдарының береһе — Аҡъюл ауылы ла тәүҙә Яйыҡ далаларында урынлашҡан булған. Ҡунаҡ ырыуы вәкилдәре башта Ур йылғаһы ({{lang-ru|Орь}}) буйында йәшәгән. 1735 йылда Ур йылғаның тамағында [[Орск ҡәлғәһе]]нә нигеҙ һалына һәм каратель ғәскәрҙәренең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, аҡъюлдар өс тапҡыр ауылды күсерәләр: [[Гөбөрлө (йылға)|Гөбөрлө]] буйҙарына, ә һуңынан [[Урман Йылайыры]] йылғаһы [[Һаҡмар]]ға ҡойған урынға килеп төйәкләнә&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; &gt;{{книга|автор= [[Әбсәләмова Юлиә Алик ҡыҙы|Абсалямова Ю. А.]]| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 65-66| isbn =978-5-9613-0424-4}}&lt;/ref&gt;.

1795 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә Аҡъюл 4 йортло утар булараҡ күрһәтелгән. 1816 йылда ауылда 133 кеше йәшәгән. Аҡъюл ауылы Сабаҡлы, Ғүмәр, Телеғол, Аҡбулат, ҡайып, Ирсай, Ибраһим, Бикбирҙе, Ишморат, Һарыбай, Көйөргәҙе, Наҙарғол, Йомағужа, Арыҫланғол, Ҡырғыҙ, Арыҫланғол ауылдары менән бергә Буранғолов командаһына ингән. Ауыл халҡы 18 быуат аҙағында Йылайыр йылғаһы үҙәнендә нигеҙләнгәнгә тиклем Һаҡмар йылғыһының һул ярында Һунарсы тауы итәгендә йәшәгән, унда әле лә ауыл зыяраты бар.

1816 йылда ауылда йәшәгәндәр:1766 йылғы сотник Мортаза Ҡужин,  уның улдары Йәрмөхәмәт һәм Күлмөхәмәт; Яхиә Ҡужин (1756 йылғы); Аҡъюл Абзанов, 1731 йылғы, ауыл уның исеме менән аталған; Аҡъюлдың улдары: Әбделвәғәп, Әбделхалиҡ, Эткөсөк, Йосоҡ; Хөсәйен Ханбул улы Аҡбулатов (Ишемғолов) (1792-1860); уның ҡустыһы Үҙәнбай Ханбула улы Аҡбулатов; Иҫәнгилде Һөйөндөк улы Ишемғолов (1764-1851); Ишназар Байназар улы Мусин; Бикбай Байғужин; Таһир Байғусҡаров; Ирғәли Биканов; Көҫәп Ибраһимов; Баймырҙа Аҡҡужин; Ғүмәр Бохаров; Абдулла һәм Торопҡол Яратҡоловтар.&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

1834 йылда ауылда 46 йорт һәм 371 кеше иҫәпләнгән, 1850 йылда - 80 йорт һәм 800 кеше. Рөхсәт алып, йәшәргә һәм мал көтөүгә буш ер юҡлыҡтан, ауыл халҡы Орск ҡәлғәһе тирәһендә яңы торамалар төҙөгән.

Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында кире [[Гөбөрлө тауҙары]]на күсәләр. 
[[Ишбирҙе Ишкинин]] (Ишемғолов), хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Башҡорт полкы составында һуғышып, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән наградланған. Һуғыштан һуң Ырымбур сик һыҙығын һаҡлау буйынса хеҙмәт үтә. Һуңыраҡ ул үҙенең туғандары менән Гөбөрлө йылғаһы буйында яңы [[Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Ишбирҙе]] ауылына нигеҙ һала. Был Ырымбур губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|В.А. Перовскийҙың]] 1854 йылғы 5864-се бойороғо нигеҙендә башҡарыла&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot; /&gt;. Ишбирҙе Ишкинин етәкселегендә Аҡъюлдан бер нисә ғаилә, шулай уҡ [[Оло Арыҫланғол|Арыҫланғолдан]] Байбулатовтар һәм Күскилдиндар ғаиләләре Ишбирҙегә күсә&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; /&gt;.

Бер нисә йылдан губернаторҙың 5964-се бойороғо буйынса 1857 йылдың  майында Аҡъюл ауылынан Ғәлекәй Тимербай улы Яратҡолов етәкселегендә 237 кешенән торған 21 ихата күсерелә. Улар Аҡъюл ауылынан өҫтәрәк [[Йылайыр (Урман Йылайыры)|Урман Йылайыры йылғаһы]] үҙәнендә [[Ғәлекәй]] ауылына нигеҙ һалған. Бөгөн был ауыл юҡ.

Аҡъюл ауылы халҡы ике яңы ауылға күсеп киткәндән һуң да, 1859 йылда унда 33 йортта 295 кеше йәшәгән.

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ауыл тураһында ошолай яҙылған:
«Орский уезд, 2-й стан, № 762 дер. Акъюлова, башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 140 верст, от становой квартиры 98 верст, число дворов 52, число жителей: муж. 154, жен. 147. В деревне была мечеть.»&lt;ref&gt;Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.&lt;/ref&gt;

1917 йылда ауылда 131 йортһәм 800 кеше йәшәгән, 1925 йылда 60 ихата һәм 500 кеше йәшәгән. Ауыл халҡының кәмеү сәбәбе булып Граждандар һуғышы, 1921-22 йылдарҙағы тиф һәм аслыҡ эпидемиялары тора.&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot; /&gt;

== Урамдар ==
* Тау урамы, (рус. улица Горная)
* Йылға урамы, (рус. улица Речная)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/048/000056.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы]] — эске хеҙмәт ветераны, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. 
* [[Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы]] (1.07.1953), педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009). 
* [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1.11.1957; ҡыҙ фамилияһы Аҡъюлова), дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист һәм шағир. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013 йылдар) һәм бишенсе (2013 йылдан) саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017).
* [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы [[Байғабулова]]; 3.08.1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014).

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{ИСДБ}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/306/5152/ Историческая справка деревни Акъюлово Хайбуллинского района Республики Башкортостан на историко-краеведческом портале Ургаза.ру]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]</text>
      <sha1>i9yak5gw9vqj1l692o46byyambt2vhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡъяр (Хәйбулла районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13875</id>
    <revision>
      <id>1308878</id>
      <parentid>1285621</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16160" sha1="tbz0kaqd1911c5nv1hp0jcdltp3i8zy" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Аҡъяр}}

{{НП-Россия
| статус = ауыл
| русское название =Аҡъяр
| оригинальное название = {{lang-ru| Акъя́р}}
| герб = 
| флаг = 
| lat_deg = 51
| lat_min = 51
| lat_sec = 49
| lon_deg = 58
| lon_min = 12
| lon_sec = 38
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| регион = Башҡортостан
| регион в таблице = 
| вид района = Муниципальный район
| район = Хәйбулла районы
| район в таблице = Хәйбулла  районы{{!}}Хәйбулла
| вид поселения = Сельское поселение
| поселение = Акъярский сельсовет
| поселение в таблице = Аҡъяр ауыл Советы (Хәйбулла районы){{!}}Аҡъяр 
| внутреннее деление = 
| вид главы = 
| глава = 
| дата основания = 1843
| первое упоминание = 
| прежние имена = Хәйбулла
| статус с = 
| площадь = 6,57
| высота центра НП = 
| климат = умеренно континентальный
| население = {{ Население | Акъяр (Хайбуллинский район) | тс }}
| год переписи = {{ Население | Акъяр (Хайбуллинский район) | г }}
| плотность = 1056,46
| агломерация = 
| национальный состав = башҡорттар
[[русские]]
| конфессиональный состав = мосолмандар 
| этнохороним = аҡъярҙалылар&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Городецкая И.Л., Левашов Е.А.
 |часть         = 
 |заглавие      = Русские названия жителей: Словарь-справочник
 |оригинал      = 
 |ссылка        = https://books.google.ru/books?ei=qtL5UPz7OOaC4ATq-4CgBQ&amp;hl=ru&amp;id=Do8dAQAAMAAJ&amp;dq=%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D0%B0&amp;q=%D0%B0%D0%BA%D1%8A%D1%8F%D1%80#search_anchor
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[АСТ (издательство)|АСТ]]
 |год           = 2003
 |том           = 
 |страницы      = 24
 |страниц       = 363
 |isbn          = 5-17-016914-0
}}&lt;/ref&gt;
| телефонный код = 34758
| почтовый индекс = 
| почтовые индексы = 453800
| цифровой идентификатор = 
| категория в Commons = 
| сайт = 
}}
'''Аҡъяр''' ({{lang-ru|Акъяр}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл, район үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 6941 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Ауыл аша [[Орск]] — [[Сибай]] — [[Магнитогорск]] автомобиль юлы үтә.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255815000.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||6941||3265||3676||47,0||53,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ауыл тарихы ==
Ҡуcҡар ауылы халҡы [[Ташлы (Таналыҡ ҡушылдығы)|Ташлы йылғаһы]] тамағында элекке йәйләү ерҙәрендә бер-береһенән алыҫ булмаған өс утарға  нигеҙ һала: Биребаш, Шыҡыр, Кутанай. 1834 йылда Ырымбур губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|В.А. Перовскийҙың]] тораҡ пункттарҙы эреләтеү тураһында бойороғо сыға. Ошо бойороҡ нигеҙендә Ташлы йылғаһы буйынан өс утар бөгөнгө Аҡъяр урынына күсерелә. Күсенеүҙе әүҙем ойоштороусыларҙың береһе отставкалағы старшина аҡһаҡал Хәйбулла Уралов (1781-1852) була. Яңы урынға тәүгеләрҙән булып 1843 йылда Ғәбделйәлил Юлдашбаев күсеп ултыра. 1848 йылдан алып ауыл тулы ҡанлы тормошо менән йәшәй. 1850 йылда ауылда 26 йортта 180-дән ашыу кеше иҫәпләнгән. Был ауылда йәшәүсе ҡайһы бер кешеләрҙе билдәләп үтергә мөмкин: Ишкилде, Ғәйетҡолдо, Кейепҡолды, Һағынбай Күсәковтың улы Шәмғол; отставкалағы урядник 4-се тирмә старшинаһы ярҙамсыһы Ғәли Байғусҡар улы Йәғәфәров (1793 йылғы) , уның улдары: урядник Исмәғил, Хәсән, Ғүмәр, Абдулла, Арыҫланғәли; Йәнгелде Байғусҡар улы Йәғәфәров, уның улдары: Мөхәмәтҡунафиә, Рахманғол, Мирзағәли; Яҡуп Байғусҡаров; Хөсәйен Дәүләтбаев; «ауыл башлығы»  Ибраһим Юламан улы Дәүләтбаев.

1859 йылда Хәйбулла ауылы [[Ырымбур өйәҙе]] 4-се башҡорт кантоны 4-се Үҫәргән йортона ингән, ауылда 79 йорт һәм 552 кеше иҫәпләнгән.&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙыу бар:«Орский уезд, 2-й стан, № 773 дер. Хайбуллина (Акзярь), башк., расположена у р. Таналык, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 92 версты, от становой квартиры 39 верст, число дворов 76, число жителей: муж. 273, жен. 246. В деревне имеется мечеть.»&lt;ref&gt;Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.&lt;/ref&gt;

Йылына ике тапҡыр Хәйбулла ауылында йәрминкәләр үткәрелгән: тәүгеһе 20-28 февралдә, икенсеһе 10-16 ноябрҙә. 1881 йылда ауылда 104 йорт һәм 936 кеше, 1897 йылда 172 ихата һәм 1000-дән ашыу кеше иҫәпләнгән.

4-се Үҫәргән улусында 64 ауыл булған, шуларҙың 34-е  башҡорт ауылы. Быуат башында халыҡ артҡан, шуға күрә 4-се Үҫәргән улусын 4 улусҡа бүлгәндәр:
# 4-се Үҫәргән улусы (үҙәге [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылы)
# 2. Федоровка улусы
# 3. Һамар улусы
# 4. Хәйбулла - Үҫәргән улусы

1917 йылда Аҡъяр ауылында 309 йорт һәм 1579 кеше иҫәпләнгән.

1926 йылда Хәйбулла-Үҫәргән улусында 41 ауыл иҫәпләнә, уға Һамар улусынан 5 ауыл һәм Түңгәүер улусынан 20 ауыл беркетелә. Бындай составта Хәйбулла улусы (Үҫәргән һүҙе яҙылмаған) 1930 йылға тиклем булған. 1930 йылдың авгусында [[Хәйбулла районы]] ойошторола. Уға Хәйбулла улусы һәм 4-се Үҫәргән (Һабыр) улусының 120 ауылы инә. Аҡъяр ауылы район үҙәгенә  әйләнә.&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot; /&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы]] (16.01.1946), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1967 йылдан СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәре; 1979 йылдан Эске ғәскәрҙәрҙең Һарытау  юғары хәрби училищеһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан — конституцион һәм административ хоҡуҡ кафедраһы начальнигы. 1997 йылдан Өфө юридик институты начальнигы урынбаҫары; 1999 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фән, юғары һәм урта һөнәри белем буйынса дәүләт комитеты рәйесе, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2004). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2006).
* [[Луценко Панна Афанасьевна]] (29.11.1938), педагогик хеҙмәт ветераны, 1976—1998 йылдарҙа Аҡъярҙағы 2-се урта мәктәптең директор урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Мырҙагилдина Клара Ғәзиз ҡыҙы]] (11.12.1933—1989), китапханасы, 1968—1989 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡалаһының үҙәк балалар китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://www.kumertau-archive.ru/%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2/%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/41-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE,-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0,-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE,-%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D1%8C,-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82/339-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.html Муниципальное бюджетное учреждение «Архив городского округа город Кумертау Республики Башкортостан». Официальный сайт. Путеводитель по фондам: Мурзагильдина Клара Газизовна]{{ref-ru}}{{V|10|12|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Нураева Бибинур Ғәйнетдин ҡыҙы]] (10.02.1909—11.08.1991), журналист. СССР Журналистар союзы һәм КПСС ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1964).
* [[Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы]] (ҡыҙ фамилияһы ''Ҡәйепова''; 23.03.1958), уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның  почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2000).

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Автовокзал с.Акъяр Хайб.р-н.JPG|Автостанция
Акъярская центральная районная больница.jpg|Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., № 9. Стр. 18—42.
* Кусимова Т. Х., Биккулова С. А. Башкирские имена. — Уфа: Башкирское издат-во «Китап», 2001. — 224 с.
* Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://ufagen.ru/places/haibullinsky/akyar Акъяр (Хайбуллина) на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|12|01|2021}}   
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/881-a-yar-auyl-kh-jbulla-r-ny-ge}}{{V|12|01|2021}}   

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}}
{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Таналыҡ буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>tbz0kaqd1911c5nv1hp0jcdltp3i8zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байғусҡар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13878</id>
    <revision>
      <id>1308904</id>
      <parentid>1285623</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11171" sha1="knfnhigjhgn019pgv8oal474wovsl8j" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл 
 |русское название         =  Байғусҡар
 |оригинальное название    = {{lang-ba2|Байгускарово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 51 
|lat_min = 55 
|lat_sec = 27 
  |lon_deg = 57 
|lon_min = 58 
|lon_sec = 54 
 |CoordScale = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Хәйбулла районы{{!}}Хайбулла 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл советы 
 |поселение                = Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы){{!}}Татыр-Үҙәк
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = Тиргәмеш 
 |статус с                 = 2005
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население                = {{ Население | Байгускарово | тс }}
 |год переписи             = {{ Население | Байгускарово | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = башҡорттар
 |конфессиональный состав  = мосолмандар
 |этнохороним              = 
 |телефонный код           = 
 |почтовый индекс          = 453810 
 |почтовые индексы         = 
 |цифровой идентификатор   = 80255823001 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
 }}
'''Байғусҡар''' (икенсе атамаһы '''Тиргәмеш'''; {{lang-ru|Байгускарово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә  халыҡ һаны 544 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453810, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255823001.

== Географик урыны ==
[[Файл:Башкортостан, Хайбуллинский район, с.Байгускарово.jpg|мини|слева]]
* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 86 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы]] (1925—4.11.2011), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1986 йылдарҙа  «Таналыҡ» совхозы директоры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985 һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/4295-d-l-tbir-in-iskha-m-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|18|12|2020}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы ]] ([[10 октябрь]] [[1937 йыл]] — [[2002 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985).

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||544||268||276||49,3||50,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Ауыл күренештәре ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Байғусҡар ауылы.JPG
Рәсем:Байғусҡар ауылы мәсете.JPG
&lt;/gallery&gt;
== Ауылдың тарихы ==
[[1816 йыл]]да [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]] үҙәнендәге Аҡназар ауылы халҡы яңы Ҡускар ауылына нигеҙ һалған. Ауыл [[Ырымбур өйәҙе]]нең 9-сы башҡорт кантоны  сержанты Һағынбай Күҫәков ҡарамағында булған.

Беренсе күсеп ултырыусыларҙың исемдәре билдәле: Һағынбай Күҫәков, уның улы Ишкилде 1799 йылғы, Иҙелбай Күҫәков 1754 йылғы улы Ғүмероҙон менән, Байғусҡар Йәғәфәр улы Мағашев (ауыл уның исеме менән атлған), 1749 йылға йорт сотнигы.

Уның атаһы Мағаш [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалында]] ҡатнашыусы. Байғускарҙың улдары: Йәнгилде 1782 йылда тыуған, Ғәли 1789 йылғы, Йосоп  1790 йылда тыуған, Яҡуп 1794 йылда тыуған. Аралбай Дәүләтбаев 1765 йылда  указлы мулла булған. Уның улдары: Ғәбделғәни, Ғәбделнасир, Әхмәт; Ҡыҙы Гөлзифа;Юламан һәм Ғөбәйҙулла Дәүләтбаевтар; Ишмөхәмәт Аллағолов, уның улы Йәнүҙәк [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәләк була; шулай уҡ Нураевтар, Баҡтыбаевтар, Үҙәнбаевтар, Солтангужиндар, Туснәковтар, Тулҡыбаевтар, Юлдашбаевтар. Ҡуҫҡар ауылы халҡы тағы өс ауылға нигеҙ һала: Хәйбулла, Ҡаръян һәм Байғусҡар. Ә Ҡусҡар ауылы хәҙер бөткән. &lt;ref&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙма бар:
Орский өйәҙе, 2-се стан, No 774 дер. Байгучкарова (Дергамыш, Байкачкарова),  Дергамыш йылғаһы эргәһендә, иҫке һыҙыҡлы тракттың уң яғынан һәм Орскиҙан Верхнеуралға тиклем һул почта тракты араһында урынлашҡан. Өйәҙ ҡаласығынан алыҫлығы — 152 верста, стан фатирына тиклем 52 верста, ихаталар һаны — 48, халыҡ һаны: ирҙәр 116 кеше, ҡатын-ҡыҙҙар 120 кеше. Ауылда мәсет бар.&lt;ref&gt; Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
* Гагарин урамы, (рус. улица Гагарина) 
* Тиргәмеш урамы, (рус. улица  Дергамыш) 
* Зәки Вәлиди урамы, (рус. улица  Заки Валиди) 
* Йәштәр урамы, (рус. улица  Молодежная) 
* Йылға буйы урамы, (рус. улица  Речная) 
* Салауат Юлаев урамы, (рус. улица  Салавата Юлаева)
* Шайморатов урамы, (рус. улица  Шаймуратова) 
* Юбилей урамы, (рус. улица   Юбилейная)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/048/000047.html ОКАТО - ОКТМО]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}{{V|18|12|2020}}   
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{V|18|12|2020}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1424-baj-us-ar-kh-jbulla-r-nynda-y-auyl}}{{V|18|12|2020}}   
* [http://ufagen.ru/places/haibullinsky/baygaskarovo Байгускарово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|18|12|2020}}   


{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]</text>
      <sha1>knfnhigjhgn019pgv8oal474wovsl8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будья Вәрәш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14220</id>
    <revision>
      <id>1309040</id>
      <parentid>1284764</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9969" sha1="0dj1s2odjf7a0cccgguh1n7l9664dxw" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Будья Вәрәш
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Будья Вәрәш
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 55 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Яңауыл районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 166
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452818
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34760 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80259880002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Будья Вәрәш''' ({{lang-ru|Будья Варяш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Яңауыл районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 166 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452818, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80259880002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Будья Варяш }}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Вәрәш (Гәрәй ҡушылдығы))|Вәрәш]] йылғаһы буйында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Карта&quot;&gt;{{Карта|O-40-135}}&lt;/ref&gt;. Расстояние до:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңауыл]]): 39 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Вәрәш]]): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 39 км

== Ауыл тарихы ==
Ауылға 1627 йылда Уҫы даруғаһында Вәрәш исеме менән яһаҡлы удмурттар нигеҙ һалған, 1748 йылда ауылда 98 ир-ат иҫәпләнгән. 1859 йылда бында 32 йорт хужалығында 183 удмурт йәшәгән.&lt;ref name=&quot;БашЭнцикл&quot;&gt;{{Cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/8029-budya-varyash-derevnya-v-yanaulskom-r-ne.html |title=Будья Варяш в Башкирской энциклопедии |accessdate=2018-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224065830/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/8029-budya-varyash-derevnya-v-yanaulskom-r-ne.html |archivedate=2019-12-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224065830/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/8029-budya-varyash-derevnya-v-yanaulskom-r-ne.html |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Асфандияров}}

1870 йылда  [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нең 2-се станы Будья Вәрәш ауылында 28 йорт хужалығы һәм 187 кеше (90 ир-ат һәм 97 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнгән, барыһы ла удмурттар. Халыҡ ауыл хужалығынан тыш, умартасылыҡ һәм йөк ташыу менән шөғөлләнгән.&lt;ref&gt;{{Книга:Списки населённых мест Российской империи. Уфимская губерния|72}}&lt;/ref&gt;

1896 йылда [[Бөрө өйәҙе]] VII станы Ҡыҙылъяр улусы Будзи-Вәрәш ауылында — 53 йорт хужалығында 351 кеше (176 ир-ат, 175 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.&lt;ref&gt;{{Книга:Полный список населённых мест Уфимской губернии|198}}&lt;/ref&gt;

1906 йылда 412 кеше йәшәгән, һыу тирмәне, аҙыҡ-түлек магазины булған.&lt;ref name=&quot;БашЭнцикл&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 78 йорт хужалығында 431 кеше йәшәй (199 ир-ат, 232 ҡатын-ҡыҙ)[8], Ауыл хужалығы иҫәбе буйынса — 77 хужалыҡта 477 кеше, бөтәһе лә тиерлек — удмурт мәжүсиҙәре.&lt;ref name=&quot;БашРесп&quot;&gt;{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1926|88}}&lt;/ref&gt;, по данным подворного подсчета — 477 жителей в 77 хозяйствах, почти все — удмурты-[[язычники]]&lt;ref&gt;{{Книга:Население Уфимской губернии по переписи 1920 года|78}}&lt;/ref&gt;.


1926 йылда ауыл [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]] Ҡыҙылъяр улусына ҡарай.&lt;ref name=&quot;БашРесп&quot; /&gt;

1930 йылда «Боевик» колхозы ойошторола, 1937 йылда «Хрущев» колхозы составына инә.&lt;ref&gt;[http://starovoryash.ru/history История Староваряшского сельсовета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726135339/http://starovoryash.ru/history |date=2018-07-26 }}&lt;/ref&gt; 1939 йылда ауыл халҡы 373 кеше тәшкил итә, 1959 йылда — 305 кеше.&lt;ref name=&quot;БашЭнцикл&quot; /&gt;

1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 230 кеше тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;Карта&quot; /&gt;

1989 йылда 203 кеше (83 ир-ат, 120 ҡатын-ҡыҙ).&lt;ref&gt;{{Книга:Населённые пункты Республики Башкортостан. Статистический сборник|136}}&lt;/ref&gt;

2002 йылда 201 кеше (85 ир-ат, 116 ҡатын-ҡыҙ), күпселек  [[удмурттар]] (99 %).&lt;ref name='2002F'/&gt;

2010 йылда 166 кеше (78 ир-ат, 88 ҡатын-ҡыҙ).&lt;ref name='2010F'/&gt;

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Камиуллин Владимир Касимович]] (29.01.1958), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, 1991 йылдан [[Яңауыл районы]]ның «Восток» хужалығы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2016) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=23880&amp;tab=3 Юбилейная жатва председателя. Газета «Республика Башкортостан», 2011, 23 августа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204100833/https://agidel.ru/?param1=23880&amp;tab=3 |date=2024-12-04 }}{{ref-ru}}{{V|25|01|2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.yanzori.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5644:2016-10-19-08-50-09&amp;catid=40:2011-02-08-06-09-59&amp;Itemid=67  Владимир Камиуллин: в числе лучших аграриев страны. Газета «Янаульские зори», 2016, 19 октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320001710/http://www.yanzori.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5644:2016-10-19-08-50-09&amp;catid=40:2011-02-08-06-09-59&amp;Itemid=67 |date=2017-03-20 }}{{ref-ru}}{{V|25|01|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
*{{ИСДБ}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Яңауыл районы ауылдары}}

[[Категория:Яңауыл районы ауылдары]]</text>
      <sha1>0dj1s2odjf7a0cccgguh1n7l9664dxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауыл ҡарлуғасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24930</id>
    <revision>
      <id>1308847</id>
      <parentid>1178876</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3107" sha1="ginnz8k0x5fzqkwdmbkx97n04kc8nby" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Ауыл ҡарлуғасы
| image file = Landsvale.jpg
| image descr = Ауыл ҡарлуғасы
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| subphylum = [[Умыртҡалалар]]
| classis = [[Ҡоштар]]
| subclassis = 
| ordo = [[Турғай һымаҡтар]]
| familia = [[Ҡарлуғастар]]
| genus = 
| species = '''Ауыл ҡарлуғасы'''
| latin = {{btname|Hirundo rustica|[[Linnaeus]], [[1758]]}}
| wikispecies = Hirundo rustica
| commons = Category: Hirundo rustica
| itis = 178448
| ncbi = 43150
| range map = Hirundo rustica.png
| range legend =
{{легенда|#DCCA01|&lt;small&gt;Оя ҡороу ареалы&lt;/small&gt;}}
{{легенда|#0075FF|&lt;small&gt;Миграции&lt;/small&gt;}}
{{легенда|#007500|&lt;small&gt;Йыл әйләнәһенә&lt;/small&gt;}}
}}
{{Международная Красная книга|LC|147947}}

'''Ауыл ҡарлуғасы''' ({{lang-la|Hirundo rustica}}) — бәләкәй генә   күсер  [[ҡош]],  [[Европа]]ла, [[Азия]]ла, [[Африка]]ла һәм [[Америка]]ла таралған. Башҡа ҡарлуғастарҙан  оҙон ҡойроғоноң сәнске формаһындағы йырығы, бөгөлөүсән оҙон осло ҡанаттары менән айырыла.


== Туҡланыуы ==
[[Бөжәк]]тәр: [[себен]], сиңерткәләр, [[баҙлауыҡ]]тар,  ҡуңыҙ һәм башҡа осоусы бөжәктәр менән туҡлана. Уларҙы осоп барған ваҡытта аулай.
== Тауышы ==
[[Рәсем:Hirundo rustica - Barn Swallow - XC83449.ogg|180px|Ауыл ҡарлуғасы һайрауы]]
* Ауыл ҡарлуғасы һайрауы
== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
HirundoRusticaFlight.jpg|Осҡан сағы
Barn Swallow 800.jpg|Европа аҫтөрө. [[Англия|Англияла]]
Dymówka.jpg|Европа аҫтөрө.  [[Литва|Литвала]]
Golondrina_y_polluelos.jpg| [[Испания|Испанияла]]
Hirundo_rusticae.jpg|Ояһы
Hirundo_rustica_Rauchschwalbe1.jpg|Ояһы
Swallow_Hirundininae.jpg|
Stamp of Moldova 181.gif| [[Молдова]] маркаһында
&lt;/gallery&gt;

== Нумизматика ==


== Әҙәбиәт ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250223141342/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/427.html Позвоночные животные России: Деревенская ласточка]
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hirundo_rustica.html Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web]
* [http://www.apus.ru/site.xp/052049049124050048056053.html Ласточка деревенская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217080633/http://www.apus.ru/site.xp/052049049124050048056053.html |date=2009-02-17 }}
[[Ҡара ҡарлуғас]]

{{ornitology-stub}}
[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]</text>
      <sha1>ginnz8k0x5fzqkwdmbkx97n04kc8nby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беҙсуҡыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24944</id>
    <revision>
      <id>1308998</id>
      <parentid>1203240</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3738" sha1="1te7vauj5s0uphi01ai82n2sobats7a" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Беҙсуҡыш
| image file = Recurvirostra avosetta departure.jpg
| image descr = Шилоклювка
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Ҡоштар]]
| ordo = [[Көйөлдә һымаҡтар]]
| familia = [[Беҙ суҡыштар]]
| genus = [[Беҙ суҡыштар]]
| species = '''Беҙ суҡыш'''
| latin = {{btname|Recurvirostra avosetta| &lt;br /&gt; [[Linnaeus]], [[1758]]}}
| wikispecies = Recurvirostra avosetta
| commons = Category:Recurvirostra avosetta
| itis = 176723
| ncbi = 171275
| range map = Recurvirostra avosetta distr.png
| range legend =
{{легенда|#FEAC01|&lt;small&gt;Оялау&lt;/small&gt;}}
{{легенда|#01D601|&lt;small&gt;Йыл буйы&lt;/small&gt;}}
{{легенда|#0F0FFE|&lt;small&gt;Миграции&lt;/small&gt;}}
}}
{{Международная Красная книга|LC|144085}}

'''Беҙсуҡыш''', ''ала сәпсәү, оҙонаяҡ сәпсәү, кәкресуҡыш''. ({{lang-ru|Шилоклювка}}, {{lang-lat|Recurvirostra avosetta}}) — Ҡара, Азов һәм Каспий диңгеҙҙәрендә, Урта Азия һәм Себер күлдәрендә йәшәй торған, суҡышы оҙон кәкере беҙгә оҡшаған, оҙон аяҡлы эре [[көйөлдө]].

== Ҡылыҡһырлама ==
Ҡарға ҙурлығындағы сәпсәү. Түбәһе, муйынының аҫ яғы, ҡанаттарындағы арҡыры һыҙыҡтар ҡара,- кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ. Нәҙек һәм бик оҙон аяҡтары күкһел төҫтә. Нәҙек оҙон суҡышы өҫкә ҡарай кәкре, һыуҙа яҡшы йөҙә. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.

== Тауышы ==
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-и-кли-и» йәки «көйөк-көйөк».

== Йәшәү рәүеше ==
Ялан һәм далаларҙағы ҙур һыу буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Көрән-ҡара таптар менән сыбарланған 4-бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала.

== Туҡланыуы ==
Ваҡ һыу бөжәктәре менән туҡлана.

&lt;gallery&gt;
Рәсем:Recurvirostra avocetta01.jpg|Зоопаркта
Рәсем:Säbelschnäbler 050401.jpg|Яр буйында ултырған ҡош
Рәсем:Recurvirostra avosetta juvenile.jpg|Йәш ҡош
Рәсем:Saebelschnaebler (Recurvirostra avosetta).jpg|Ем эҙләгән сағы
Recurvirostra avosetta MHNT.JPG
Рәсем:Säbelschnäbler Ei 050611 2.jpg|Беҙ суҡыш ояһы
Рәсем:Säbelschnäbler Küken 0506111.jpg|Яңы моронлаған себеше
Рәсем:Recurvirostra avosetta flying1.jpg|Осҡан саҡта
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sovon.nl/ebcc/eoa/default.asp?species=4560 The EBCC Atlas of European Breeding Birds — Распространение шилоклювки в Европе]
* [https://web.archive.org/web/20090902145424/http://www.birdlife.org/datazone/species/BirdsInEuropeII/BiE2004Sp3107.pdf Численность по странам]

== Әҙәбиәт ==
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

{{|de}}

[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]</text>
      <sha1>1te7vauj5s0uphi01ai82n2sobats7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25009</id>
    <revision>
      <id>1308974</id>
      <parentid>1294506</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6953" sha1="2sj2hgo3t62ex9r87ejpcu3lwk22tcf" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Аҫылғужа Баһуманов
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов
 |Псевдонимдары     = Аҫылғужа
 |Тыуыу датаһы      = 20.10.1945
 |Тыуған урыны      = [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай ауылы]],{{ТыуғанУрыны|Баймаҡ районы}}, [[Башҡорт АССР-ы]]
 |Вафат булыу датаһы = 25.02.2005
 |Вафат булған урыны = [[Өфө]] ҡалаһы
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе
 |Әүҙемлек йылдары  = 1964 — 2005
 |Йүнәлеше          = [[журналистика]], әҙәбиәт  
 |Жанр              = публицистика, очерк-портрет, шиғриәт, проза 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = башҡорт
 |Дебют             = ''«Ҡояшлы таң»'' шиғыр йыйынтығы (1982)
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викитека          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}

'''Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы''' ([[20 октябрь]] [[1945 йыл]] — [[25 февраль]] [[2005 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов 1945 йылдың 20 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай ауылында]] колхозсы ғаиләһендә тыуа.

Тыуған ауылында ете класс тамамлағас, [[Темәс]] урта мәктәбендә уҡый. Унан һуң ошо уҡ райондың [[Ишмырҙа мәктәбе|Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Күп йылдар [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылдың апрелендә Аҫылғужа Баһумановты [[«Китап» нәшриәте]] директоры итеп һайлайҙар. 1994 йылдан ул Сибайҙа төбәк яҙыусылар ойошмаһына етәкселек итә. Һуңынан [[«Китап» нәшриәте]]ндә мөхәррир булып эшләй.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Аҫылғужа Баһумановтың һәләте башта журналистика өлкәһендә нығыраҡ күренә. Ул республика матбуғатында очерктар, публицистик мәҡәләләр баҫтыра. Уның «Ҡояшлы таң», «Боҙ киткәндә» исемле шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның бик күп проза, шул иҫәптән балалар өсөн әҫәрҙәре лә билдәле.

== Китаптары ==
* Ҡояшлы таң: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 32 бит.
* Боҙ киткәндә: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 56 бит.
* Мәңгелек тупһаһында: Шиғырҙар, поэмалар, либретто. — Өфө: Китап, 1994. — 144 бит. 
* Повестары «Ниндәй көн был», «Бирешмә Бәҙри!» — Өфө: Китап, 1992— 324 бит. 
* Роман-эпопея «Салауаттың йәше» — Өфө: Китап, 2004. — 404 бит.

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[https://t.me/AsylguzhaBagumanov Аҫылғужа ижады] 

[https://t.me/asylguzha_translate Аҫылғужа тәржемәләр] (танылған шағирҙарҙың шиғырҙарын яҙыусы Аҫылғужа Баһуманов башҡорт теленә тәржемә иткән).

[https://t.me/Asylguzha Поэзия Асылгужы] (рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙары).

{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1197-a-yl-uzha-ba-umanov-a-yl-uzha-ishem-uzha-uly|Аҫылғужа|автор=Баһуманова М. Х.}}

[https://web.archive.org/web/20260429055726/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2025-10-22/shul-shyrpylay-yna-ba-alan-a-osho-erg-s-sk-n-t-kk-nem-4437300 Аҫылғужа Баһумановтың тыуыуына 80 йыл]

[https://web.archive.org/web/20260428031315/https://agideljurn.ru/news/novosti/2020-10-19/a-yl-uzha-ba-umanov-i-t-legen-k-rg-m-1316653 Аҫылғужа Баһуманов иҫтәлегенә күргәҙмә]

[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]</text>
      <sha1>2sj2hgo3t62ex9r87ejpcu3lwk22tcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беркау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29928</id>
    <revision>
      <id>1308995</id>
      <parentid>1051171</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4983" sha1="134otv0sh1xdlrb05ktvjqtq2tbxr24" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Беркау 
 |төп исеме                                         = Berkau 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec     59 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 28|lon_sec  = 59 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Штендаль (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Штендаль (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Карл-Вальтер Райхгельм  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 18,93  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 44  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 485 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 39624 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SDL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 90 050 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.altmark/vgbk 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Беркау''' ({{lang-de|Berkau}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 485 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 18,93 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SDL. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220101022800/http://www.altmark/vgbk Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>134otv0sh1xdlrb05ktvjqtq2tbxr24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44833</id>
    <revision>
      <id>1308799</id>
      <parentid>1277929</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5615" sha1="4867huv17jreargyn7fbclexepvwbno" xml:space="preserve">&lt;nowiki&gt;Бында форматланмаған тексты өҫтәгеҙ.&lt;/nowiki&gt;{{Река
 |Название                = Аманаҡ 
  |Оригинальное название 	= 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 35 
 |Площадь бассейна        = 408 
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]]  
 |Бассейн рек             = Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = 
  |Местоположение устья   =   
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Рәсәй 
  |Регион                 = Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе 
   |Район                 = 
 |Позиционная карта				= Рәсәй Ырымбур өлкәһе 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Аманаҡ''' — &lt;ref name=&quot;N-39-81&quot;&gt;{{карта|N-39-81}}&lt;/ref&gt; (''устар.'' Амонак&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;/&gt;)[[Рәсәй]]ҙәге йылға,  Һамар өлкәһе буйлап аға [[Оло Киңел (Һамар ҡушылдығы)]] ҡушылдығы. Һамар өлкәһе биләмәләренән аға. Йылға тамағы Оло Киңел йылғаһының уң яры буйлап 203 километрҙа. Йылға оҙонлоғо 35 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 408 км²&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;/&gt;. Йылғаның башы Яңы Мансур ауылы эргәһендә.

Аманаҡ буйында Иҫке Мансур, Яңы Аманаҡ, Иҫке Аманаҡ ауылдары урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары — [[Түбәнге Аманаҡ]], [[Мурава]], Мораҡлы.

== Этимологияһы ==
Сәйәхәтселәр өсөн мәғлүмәт биреүсе сайтта «ом» — үҙән, тарлауыҡ тигәнде аңлатыусы монгол термины, «аман» — бүрәт телендә йылға тамағы тигән һүҙ тип яҙып ҡуйғандар. Тарихи башҡорт ерҙәрендә, [[Оло Киңел (Һамар ҡушылдығы)|Оло Киңел]] һәм [[Көтөүлек (йылға)|Көтөүлек]] менән бәйле йылғаның атамаһында башҡорт теленә яҡын һыҙаттар ҙа күҙгә ташлана. &quot;Аҡ&quot; ''ағым'' тигән мәғәнәгә яҡын тора.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Волга һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Оло Киңел (Һамар ҡушылдығы)|Оло Киңел]] башынан тамағына тиклем, [[Көтөүлек (йылға)|Көтөүлек]] йылғаһынан башҡа (инешенән [[Көтөүлек һыуһаҡлағысы]]на тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=185218|title=РФ һыу реестры: Амонак}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100816
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20201024114629/http://travellers.ru/reka-amanak Сәйәхәтселәр өсөн, Аманаҡ йылғаһының легендаһы]

[[Категория:Һамар өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>4867huv17jreargyn7fbclexepvwbno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46712</id>
    <revision>
      <id>1308942</id>
      <parentid>1182163</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45405" sha1="mabpltfxi7od39xx3ypzmrfu6u5isq3" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Атҡаҙанған иҡтисадсы.JPG|thumb|100px|right|Күкрәктең уң яғына тағыла торған билдә]]
'''Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы''' — Башҡортостандың маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарары менән 1973 йылдың 14 ноябрендә «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы» исеме менән булдырылған. Ғәмәлдәге атамаһы [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] ҡарары менән 1996 йылда индерелгән&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Башкортостан № УП-228от 18.04.1996 г. (в ред. Указов Президента РБ от 29.03.1999 N УП-165, от 23.02.2000 N УП-144, от 09.02.2004 N УП-87, от 20.05.2006 N УП-189, от 06.08.2007 N УП-379, от 27.06.2008 N УП-290, от 25.08.2011 N УП-440, от 14.02.2012 N УП-53, от 04.04.2012 N УП-180) «Об утверждении Положения о Почетной грамоте Республики Башкортостан, положений о почетных званиях Республики Башкортостан и Положения о порядке присвоения, восстановления и лишения почетных званий Республики Башкортостан»&lt;/ref&gt; һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан раҫланған&lt;ref&gt;Закон РБ N 271-з от 30.12.2005 г. (в ред. Законов РБ от 07.11.2006 N 371-з, от 03.07.2007 N 448-з, от 24.06.2008 N 20-з) «О государственных наградах и почетных званиях Республики Башкортостан»&lt;/ref&gt;.

Предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың юғары һөнәр оҫталары булған белгестәре иҡтисад һәм финанс өлкәһендә күрһәткән фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн, иҡтисад, финанс һәм етештереү күрһәткестәре яҡшы булғанда, иҡтисад фәнен үҫтереү һәм кадрҙар әҙерләүҙә һәм һөнәре буйынса 15 йыл һәм унан күберәк эшләгән осраҡта бүләкләнә.

Маҡтаулы исем [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] указы менән бирелә. Бүләкләнеүселәргә маҡтаулы исем бирелеү тураһында таныҡлыҡ һәм күкрәккә тағыла торған «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы» билдәһе тапшырыла, ул күкрәктең уң яғында йөрөтөлә.

== Бүләкләнеүселәр исемлеге ==
[http://ivo.garant.ru/#/kind-doclist/1133/%D0%90%D0%BA%D1%82%D1%8B%20%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8:1 Гарант сайтында документтар исемлеге], [https://npa.bashkortostan.ru/?filter_name=%D0%9E+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9&amp;filter_type=5&amp;filter_organization=53&amp;filter_reg_date_from=&amp;filter_reg_date_to=&amp;filter_pub_date_from=&amp;filter_pub_date_to=&amp;filter_reg_number=&amp;nav-documents=page-2 документтар]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://docs.cntd.ru/search/intellectual?q=%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD тағы бер сайт]
&lt;!-- '''2013 йыл'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
|-
| фио||фото||вазифа||дата||&lt;ref&gt;[]&lt;/ref&gt;
|-
|} --&gt;

=== 2014 йыл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
&lt;!--
|-
| фио||фото||вазифа||дата|| 
--&gt;
|-
|[[Маврин Евгений Викторович]]|| ||Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы иҡтисад министры||22.09.2014||УП-245&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/8337/ Указ Президента Республики Башкортостан от 22 сентября 2014 года №УП-245 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Маврину Е.В.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601140106/https://npa.bashkortostan.ru/8337/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Коробко Людмила Кузьминична||фото||«Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Стәрлетамаҡ район-ара электр элемтәһе узелы» баш бухгалтеры||24.04.2014||УП-104&lt;ref name=&quot;УП-104/2014&quot;&gt;[Указ Президента Республики Башкортостан от 24 апреля 2014 года №УП-104 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt; 
|-
| Хасанов Рәмил Рәйес улы||фото||Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәте финанс идаралығының Дим районы буйынса бүлек начальнигы||29.05.2014||УП-144&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/7542/ Указ Президента Республики Башкортостан от 29 мая 2014 года №УП-144 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603153849/https://npa.bashkortostan.ru/7542/ |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Сәлимйәнова Гөлнара Рәфис ҡыҙы||фото||Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының «Дөйөм туҡланыу» ({{lang-ru|Общепит}}) асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баш бухгалтеры||24.04.2014||УП-104&lt;ref name=&quot;УП-104/2014&quot; /&gt;
|-
| Йоносова Рәзилә Фәнүз ҡыҙы||фото||«Төбәк үҫеше банкы» ({{lang-ru|Региональный банк развития}}) асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең рәйес урынбаҫары||24.04.2014||УП-104&lt;ref name=&quot;УП-104/2014&quot; /&gt; 
|-
|Щекатурова Наталья Николаевна||фото||«Енер-холдинг» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенең план-килешеү бүлеге начальнигы||11.03.2014||УП-61&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/6902/ Указ Президента Республики Башкортостан от 11 марта 2014 года №УП-61 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603152019/https://npa.bashkortostan.ru/6902/ |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== 2013 йыл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
&lt;!-- 
|-
| фио||фото||вазифа ||дата||&lt;ref&gt;[]&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
| Васильева Алевтина Ильинична||фото||вазифа ||08.11.2013||УП-341&lt;ref name=&quot;УП-341&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/5365/ Указ Президента Республики Башкортостан от 08 ноября 2013 года №УП-341 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171637/https://npa.bashkortostan.ru/5365/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Леонтьева Валентина Ивановна ||фото||вазифа ||08.11.2013||УП-341&lt;ref name=&quot;УП-341&quot; /&gt;
|-
| Корбан Елена Викторовна||фото||вазифа ||05.09.2013||УП-256&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/4781/ Указ Президента Республики Башкортостан от 05 сентября 2013 года №УП-256 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171638/https://npa.bashkortostan.ru/4781/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
|Низаметдинов Рәмзил Рәүил улы||||«Уралтранснефтепродукт» асыҡ акционерҙер йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары||27.08.2013||УП-241&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/4721/ Указ Президента Республики Башкортостан от 27 августа 2013 года №УП-241 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Низаметдинову P.P.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601140104/https://npa.bashkortostan.ru/4721/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Гончаренко Галина Николаевна ||фото||вазифа ||02.08.2013||УП-225&lt;ref name=&quot;УП-225&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/4576/ Указ Президента Республики Башкортостан от 02 августа 2013 года №УП-225 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171637/https://npa.bashkortostan.ru/4576/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Лукманов Альберт Рәүф улы ||фото||вазифа ||02.08.2013||УП-225&lt;ref name=&quot;УП-225&quot; /&gt;
|-
| Батталова Альбина Фәтих ҡыҙы||фото||вазифа ||12.07.2013||УП-202&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/4465/ Указ Президента Республики Башкортостан от 12 июля 2013 года №УП-202 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171640/https://npa.bashkortostan.ru/4465/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| Львова Ирина Геннадьевна ||фото||вазифа ||08.07.2013||УП-197&lt;ref name=&quot;УП-197&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/4436/ Указ Президента Республики Башкортостан от 08 июля 2013 года №УП-197 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171643/https://npa.bashkortostan.ru/4436/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Тушева Нина Васильевна ||фото||вазифа ||08.07.2013||УП-197&lt;ref name=&quot;УП-197&quot; /&gt;
|-
| Вәлиева Филүрә Фәнил ҡыҙы ||фото||вазифа ||24.05.2013||УП-145&lt;ref name=&quot;УП-145&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/4044/ Указ Президента Республики Башкортостан от 24 мая 2013 года №УП-145 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171638/https://npa.bashkortostan.ru/4044/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Шакирова Рәшиҙә Ғәббәс ҡыҙы ||фото||вазифа ||24.05.2013||УП-145&lt;ref name=&quot;УП-145&quot; /&gt;
|-
| Минченкова Тамара Ивановна ||фото||вазифа ||16.04.2013||УП-98&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/3736/ Указ Президента Республики Башкортостан от 16 апреля 2013 года №УП-98 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601171640/https://npa.bashkortostan.ru/3736/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| Буяк Галина Анатольевна ||фото||вазифа ||01.04.2013||УП-79&lt;ref name=&quot;УП-79&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/3571/ Указ Президента Республики Башкортостан от 01 апреля 2013 года №УП-79 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601164439/https://npa.bashkortostan.ru/3571/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Ғарипов Фәнүс Нәғим улы ||фото||вазифа ||01.01.2013||УП-79&lt;ref name=&quot;УП-79&quot; /&gt;
|-
|}

=== 2012 йыл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
|-
| Ванк Евгений Валентинович||фото||вазифа ||27.12.2012||УП-555&lt;ref name=&quot;УП-555&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/2773/ Указ Президента Республики Башкортостан от 27 декабря 2012 года №УП-555 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601160401/https://npa.bashkortostan.ru/2773/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Кәримов Мөҙәрис Рәсүл улы ||фото||вазифа ||27.12.2012||УП-555&lt;ref name=&quot;УП-555&quot; /&gt;
|-
| Копылова Ольга Николаевна ||фото||вазифа ||27.12.2012||УП-554&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/2772/ Указ Президента Республики Башкортостан от 27 декабря 2012 года №УП-554 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Копыловой О.Н.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135633/https://npa.bashkortostan.ru/2772/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 
|-
| Ниғәмәтйәнов Ансаф Әмирйән улы ||фото||вазифа ||10.12.2012||УП-519&lt;ref name=&quot;УП-519&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/2409/ Указ Президента Республики Башкортостан от 10 декабря 2012 года №УП-519 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601160402/https://npa.bashkortostan.ru/2409/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Никитина Любовь Петровна ||фото||вазифа ||10.12.2012||УП-519&lt;ref name=&quot;УП-519&quot; /&gt;
|-
| Елкина Людмила Геннадьевна ||фото||вазифа ||14.11.2012||УП-472&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/2138/ Указ Президента Республики Башкортостан от 14 ноября 2012 года №УП-472 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601160404/https://npa.bashkortostan.ru/2138/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Дьяконова Валентина Викторовна ||фото||вазифа ||16.10.2012||УП-393&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1811/ Указ Президента Республики Башкортостан от 16 октября 2012 года №УП-393 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601160401/https://npa.bashkortostan.ru/1811/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Мөхәмәтдинов Илдар Барый улы ||фото||вазифа ||10.09.2012||УП-353&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1596/ Указ Президента Республики Башкортостан от 10 сентября 2012 года №УП-353 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Мухаметдинову И.Б.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135631/https://npa.bashkortostan.ru/1596/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 
|-
| Вәлишина Тәнзилә Турйән ҡыҙы ||фото||вазифа ||10.08.2012||УП-333&lt;ref name=&quot;УП-333&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1521/ Указ Президента Республики Башкортостан от 10 августа 2012 года №УП-333 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601160401/https://npa.bashkortostan.ru/1521/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Дашкина Вилера Әүхәҙи ҡыҙы ||фото||вазифа ||10.08.2012||УП-333&lt;ref name=&quot;УП-333&quot; /&gt;
|-
| Нафтулович Людмила Михайловна ||фото||вазифа ||18.07.2012||УП-308&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1403/ Указ Президента Республики Башкортостан от 18 июля 2012 года №УП-308 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Нафтулович Л.М.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135637/https://npa.bashkortostan.ru/1403/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| Зарипова Илһөйәр Рәүил ҡыҙы ||фото||вазифа ||06.07.2012||УП-299&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1314/ Указ Президента Республики Башкортостан от 06 июля 2012 года №УП-299 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601153729/https://npa.bashkortostan.ru/1314/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Павлова Лариса Владимировна ||фото||вазифа ||02.07.2012||УП-287&lt;ref name=&quot;УП-287&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1281/ Указ Президента Республики Башкортостан от 02 июля 2012 года №УП-287 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601153729/https://npa.bashkortostan.ru/1281/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Әхмәҙиева Әҙилә Йәғәфәр ҡыҙы||фото||вазифа ||02.07.2012||УП-287&lt;ref name=&quot;УП-287&quot; /&gt;
|-
| Еремеева Людмила Геннадьевна ||фото||вазифа ||14.06.2012||УП-268&lt;ref name=&quot;npa.bashkortostan.ru&quot;&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1157/ Указ Президента Республики Башкортостан от 14 июня 2012 года №УП-268 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601144731/https://npa.bashkortostan.ru/1157/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Марварова Светлана Ревмир ҡыҙы ||фото||вазифа ||14.06.2012||УП-268&lt;ref name=&quot;npa.bashkortostan.ru&quot;/&gt;
|-
| Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы||фото||вазифа ||31.05.2012||УП-251&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1116/ Указ Президента Республики Башкортостан от 31 мая 2012 года №УП-251 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601144733/https://npa.bashkortostan.ru/1116/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Кирилова Людмила Ивановна||фото||план-иҡтисад департаменты директоры урынбаҫары||24.05.2012||УП-233&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/1018/ Указ Президента Республики Башкортостан от 24 мая 2012 года №УП-233 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан работникам открытого акционерного общества «Акционерная нефтяная компания «Башнефть»»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601144732/https://npa.bashkortostan.ru/1018/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Сөләймәнов Ғәзинур Әхнәф улы ||фото||вазифа ||21.04.2012||УП-198&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/890/ Указ Президента Республики Башкортостан от 21 апреля 2012 года №УП-198 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Сулейманову Г.А.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135635/https://npa.bashkortostan.ru/890/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| Никитин Александр Михайлович ||фото||вазифа ||28.03.2012||УП-173&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/795/  Указ Президента Республики Башкортостан от 28 марта 2012 года №УП-173 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601144732/https://npa.bashkortostan.ru/795/ |date=2019-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Киреев Камел Әнүәр улы ||фото||вазифа ||02.03.2012||УП-133&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/643/ Указ Президента Республики Башкортостан от 02 марта 2012 года №УП-133 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Кирееву К.А.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135635/https://npa.bashkortostan.ru/643/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| Дорфман Борис Соломонович ||фото||вазифа ||27.02.2012||УП-100&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/584/ Указ Президента Республики Башкортостан от 27 февраля 2012 года №УП-100 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Дорфману Б.С.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135633/https://npa.bashkortostan.ru/584/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 
|-
| Тимофеева Валентина Николаевна ||фото||вазифа ||27.02.2012||УП-95&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/579/ Указ Президента Республики Башкортостан от 27 февраля 2012 года №УП-95 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Тимофеевой В.Н.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135631/https://npa.bashkortostan.ru/579/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| Богданович Инера Маратовна ||фото||вазифа ||14.02.2012||УП-61&lt;ref&gt;[https://npa.bashkortostan.ru/484/ Указ Президента Республики Башкортостан от 14 февраля 2012 года №УП-61 «О присвоении почетного звания «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Богданович И.М.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601135633/https://npa.bashkortostan.ru/484/ |date=2019-06-01 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== 2011 йыл ===
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Фәнде үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды Советы, Хәйриә эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса республика советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).

=== 2010 йыл ===

=== 2009 йыл ===

=== 2008 йыл ===
* [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1.09.1952) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013), Рәсәй иҡтисад фәндәре һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге Академияһының мөхбир ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998).

=== 2007 йыл ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
|-
| фио||фото||вазифа||дата||текст
|-
|}
* 27.08.2007, УП-408. Байдәүләтова Вероника Рафаэль ҡыҙы
* 27.08.2007, УП-404. Абрамова Лидия Викторовна
* 27.08.2007, УП-404. Ғәбиҙуллин Айҙар Әдиб улы
* 22.08.2007, УП-394. Зыятдинов Әмин Тимербай улы
* 22.08.2007, УП-394. Мансуров Таһир Дәүләтгәрәй улы
* 22.08.2007, УП-394. Насырова Ғәлиә Әсхәт ҡыҙы
* 28.07.2007, УП-369. Рәхимова Ирина Владимировна
* 19.07.2007, УП-356. Семенова Надежда Владимировна
* 12.07.2007, УП-334. Хатмуллин Фәрғәт Раһиб улы
* 12.07.2007, УП-333. Ғәйнетдинова Ҡәҙриә Ғазнан ҡыҙы
* 26.06.2007, УП-283&lt;ref name=&quot;26.06.2007, УП-283&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423893108 Указ Президента Республики Башкортостан от 26 июня 2007 года N УП-283 «О ПРИСВОЕНИИ ПОЧЕТНОГО ЗВАНИЯ „ЗАСЛУЖЕННЫЙ ЭКОНОМИСТ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН“ БУШКОВОЙ Т. В. И НОВИКОВУ М. М.»]&lt;/ref&gt;. Бушкова Татьяна Васильевна
* 26.06.2007, УП-283&lt;ref name=&quot;26.06.2007, УП-283&quot; /&gt;. Новиков Михаил Михайлович
* 21.06.2007, УП-274. Кобзева Ирина Ивановна
* 13.06.2007, УП-258. Мәсәлимов Әсбах Хәмзә улы
* 26.05.2007, УП-220. Исаев Эрнест Фәрит улы
* 18.05.2007, УП-208. Бородин Владимир Петрович
* 18.05.2007, УП-208. Бочкарева Ирма Робертовна
* 18.05.2007, УП-208. Гайнцев Петр Михайлович
* 28.04.2007, УП-174. Погорелец Резида Камил ҡыҙы
* 12.04.2007, УП-154. Дәүләткилдин Азамат Хаким улы
* 09.03.2007, УП-86. Ширеев Решат Дәүләт улы
* 27.02.2007, УП-54. Байчурин Әлфәриәс Сәлихйән улы
*

=== 2006 йыл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
|-
| Йосопова Альбина Сәғит ҡыҙы||фото||Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары||2006||текст
|-
|}

=== 2005 йыл ===
=== 2004 йыл ===
* [[Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы]] (9.05.1964) — дәүләт һәм банк системаһы эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2011), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2015) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2018) ордендары кавалеры.

=== 2003 йыл ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фамилияһы, исеме, атаһының исеме'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Фото'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Исем алған ваҡытта эш урыны, вазифаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бүләкләү датаһы'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Документ номеры'''
&lt;!-- |-
| фио||фото||вазифа||дата||&lt;ref&gt;[ {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
| Хантимеров Дифғәт Ғәләүетдин улы||фото||Бәләбәй ҡалаһы һәм Бәләбәй районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары||20.03.2003||УП-118&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423895571 Указ Президента Республики Башкортостан от 20 марта 2003 года N УП-118 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; Хантимерову Д.Г. {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
|-
| Балабанов Владимир Александрович||фото||«Урал-Себер банкы» акционерҙар йәмғиәтенең өлкән вице-президенты — Башҡорт дирекцияһы генераль директоры||20.03.2003||УП-130&lt;ref name=&quot;УП-130/2003&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423895559 Указ Президента Республики Башкоортостан от 20 марта 2003 года N УП-130 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; работникам акционерного общества «Урало-Сибирский банк» {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
|-
| Ғәйнуллин Риф&lt;br&gt; Зәйнулла улы||фото||«Урал-Себер банкы» акционерҙар йәмғиәтенең Нефтекама ҡалаһы бүлексәһе идарасыһы||20.03.2003||УП-130&lt;ref name=&quot;УП-130/2003&quot; /&gt;
|-
| Зарафутдинова Әлфиә Ғилмулла ҡыҙы||фото||«Урал-Себер банкы» акционерҙар йәмғиәтенең баш бухгалтеры||20.03.2003||УП-130&lt;ref name=&quot;УП-130/2003&quot; /&gt;
|-
| Шәңгәрәева Лилиә Әхмәтйән ҡыҙы||фото||«Урал-Себер банкы» акционерҙар йәмғиәтенең баш иҡтисадсыһы||20.03.2003||УП-130&lt;ref name=&quot;УП-130/2003&quot; /&gt;
|-
| Әйүпов Рем Хәләф улы||фото||«Башинформсвязь» акционерҙар йәмғиәтенең баш бухгалтер урынбаҫары||26.04.2003||УП-212&lt;ref name=&quot;УП-212/2003&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423895483 Указ Президента Республики Башкоортостан от 26 апреля 2003 года N УП-212 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; работникам акционерного общества «Башинформсвязь» {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
|-
| Бардачева Наталья Филипповна||фото||Октябрьск ҡалаһы элемтә узелы иҡтисадсыһы||26.04.2003||УП-212&lt;ref name=&quot;УП-212/2003&quot; /&gt;
|-
| [[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы]] ||||Башҡортостан Республикаһының Статистика буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары ||14.05.2003||УП-258&lt;ref name=&quot;14.05.2003, УП-258&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423895441 Указ Президента Республики Башкоортостан от 14 мая 2003 года №УП-258 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; работникам Государственного Комитета Республики Башкортостан по статистике»{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
|-
| Ризванов Ирек&lt;br&gt; Имамғәли улы ||||Башҡортостан Республикаһының Статистика буйынса дәүләт комитетының финанс-иҡтисад бүлеге начальнигы ||14.05.2003||УП-258&lt;ref name=&quot;14.05.2003, УП-258&quot; /&gt;
|-
| Фазалов Марат&lt;br&gt; Баҡый улы ||||Башҡортостан Республикаһының Статистика буйынса дәүләт комитеты Нефтекама район-ара дәүләт статистика бүлеге начальнигы ||14.05.2003||УП-258&lt;ref name=&quot;14.05.2003, УП-258&quot; /&gt;
|-
| Янченко Ольга Григорьевна ||||Башҡортостан Республикаһының Статистика буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары ||14.05.2003||УП-258&lt;ref name=&quot;14.05.2003, УП-258&quot; /&gt;
|-
| Кулаков Юрий Александрович||фото||«Салауатнефтеоргсинтез» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары||30.05.2003||УП-308&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423895394 Указ Президента Республики Башкортостан от 30 мая 2003 года N УП-308 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; Кулакову Ю.А.»]&lt;/ref&gt;
|-
| Төхфәтуллина Нәсимә Шайморат ҡыҙы||фото||Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары — финанс идаралығы начальнигы||19.06.2003||УП-333&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/423895369 Указ Президента Республики Башкортостан от 19 июня 2003 года N УП-333 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; Тухватуллиной Н.Ш.» {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;
|-
| Минасов Марат&lt;br&gt; Шамил улы||фото||Башҡортостан Республикаһының иҡтисад министры урынбаҫары||2003||[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909064200/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-09-09 }}
|-
|}

=== 2002 йыл ===
* [[Ғайнанов Дамир Әхнәф улы]] (4.01.1956), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2002).

=== 1999 йыл ===
* [[Әхмәтова Розалия Фәйзелғаян ҡыҙы]] (10.08.1949), хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]] Һаҡлыҡ банкыһы Ҡариҙел бүлексәһенең элекке идарасыһы, 1990—1995 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] Советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1999)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/doc/de/j2.htm Указ Президента РБ от 16.11.1999 N УП-752 «О присвоении почетного звания &quot;Заслуженный экономист Республики Башкортостан&quot; Ахматовой Р.Ф.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808193714/http://bashkortostan.regnews.org/doc/de/j2.htm |date=2019-08-08 }}&lt;/ref&gt;.

=== 1996 ===
* [[Савинов Борис Александрович]] (24.09.1936), хеҙмәт ветераны, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1965—1999 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1979—1983 йылдарҙа — генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1996), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалервы (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Красноусол]] ауылынан.

=== 1993 йыл ===
* [[Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы]] (5.01.1944), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы уҡытыусыһы. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты (1999—2003). Иҡтисад фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1993).

=== 1986 йыл ===
* [[Сәғетдинов Мөхәмәт Шәмсетдин улы]] (28.03.1936), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1992—2001 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] рәйесе, 1979 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 1994–1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1986) атҡаҙанған иҡтисадсыһы&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/92555/ БЭ — Сәғетдинов Мөхәмәт Шәмсетдин улы]{{V|26|03|2021}}&lt;/ref&gt;.

=== 1975 йыл ===
* [[Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы]] (27.07.1939—2.07.2012), партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ, 1988—1990 йылдарҙа финанс министры, БАССР Министрҙар Советының Президиум ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1975)&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Калимуллин_Лябип_Сахиуллинович Калимуллин Лябип Сахиуллинович. Проект «Годы и люди» Уфимского авиационного государственного технического университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114162007/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BF_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-14 }}{{ref-ru}}{{V|25|07|2019}}&lt;/ref&gt;.

=== 1974 йыл ===
* [[Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы]] (12.02.1912—2007)), финансист-иҡтисадсы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1974).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{cl|Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсылары‎ }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Башҡортостандың маҡтаулы исемдәре]]
[[Категория:Исемлектәр]]</text>
      <sha1>mabpltfxi7od39xx3ypzmrfu6u5isq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт аты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59197</id>
    <revision>
      <id>1308926</id>
      <parentid>1301956</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11937" sha1="95pajddbrhbt7jcor353ykbscbyk80z" xml:space="preserve">[[Файл:Bashkir horse.JPG|thumb| Көньяҡ Уралда башҡорт аттары]]
'''Башҡорт аты''' ({{lang-ru|Башкирская лошадь}}) — [[Көньяҡ Урал]] өсөн эндемик [[ат]]тар тоҡомо.
Ҡырҡа континенталь климат шарттарында йыл әйләнәһенә тибенлектә йөрөргә өйрәнгән урындағы дала һәм урман тоҡомдарынан килеп сыҡҡан. Башы ҙур, тура ҡабырғалы, киң маңлайлы. Ҡыҫҡа ҡалын муйынлы, түбән мундалы, киң тура арҡалы, түбән осалы. Айғырҙың үлсәмдәре: мунда бейеклеге 142—145, кәүҙәнең ҡыйыш оҙонлоғо 147—150, түш ҡоласы 170—175, енсек ҡоласы 18,5—19,5, тере ауырлығы 450—470 кг, ошондай уҡ бейә үсәмдәре: 138—142, 143—147, 167—172, 18—19, 400—420.

== Таралыуы ==
Башҡорт аты XVII—XVIII быуаттарҙа киң таралған булған. Өфө һәм Ырымбур губерналарында үрсетелгән, Пермь, Ҡазан һәм Һамар губерналарында һәм Көнбайыш Себерҙең почта юлдарында осраған. 8 сәғәт эсендә ял итергә туҡтамай һәм ашатмай 120—140 км юлды үтеп булған башҡорт өслөләре (тройка) киң билдәле булған.

== Ҡулланылыуы ==
Башҡорт аты ултыраҡ тормошта йәшәгән, әгәр күсенһә лә алыҫ араға күсмәй торған, халыҡ аты. Шуға ла аттар, һыбай йөрөүгә ҡарағанда, ауыл хужалығы эшенә яраҡлашҡан. Ул артыҡ сандыр (ҡоро һөйәкле, ябыҡ) түгел, үҫешкән һөлдәһе бар, осаһы (арт яғы) ныҡ иңкеү түгел, ләкин аяҡтары мыҡты һәм көслө, шулай уҡ тояҡтары бик ныҡ. Бик сыҙамлы, тыныс тәбиғәтле. Элек башҡорт аттарының һаны 600 меңгә тиклем еткән.

== Башҡорт аты тарихи сығанаҡтарҙа ==
[[Рычков Пётр Иванович]] «Ырымбур топографияһы» тигән китабында (292 бит) былай тип яҙған:
&lt;blockquote&gt;Башҡорт аттары электән үк Рәсәйҙә сыҙамлылығы менән һанланған. &lt;/blockquote&gt;

Шулай уҡ ул ҡапыл борола алыуын, етеҙлеген, тилберлеген дә билдәләп киткән. Уларҙың хаҡы 30—50 һум торған. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда башҡорттарҙың байтағы 300—400 йылҡы малы тотҡан.

Рычковтың яҙыуынса, башҡорттар аттарын йәйен дә, ҡышын да тибендә далала йөрөткән.Ҡар нисек кенә ҡалын булмаһын, башҡорт аттары тояҡтары менән сапсып тибенеп, ҡар аҫтынан үҙҙәрен туйындырырлыҡ туң үлән тапҡан. Ҡышын егеүгә файҙаланған аттар өсөн бесән әҙерләнгән.

Этнограф [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] «Башкиры» тип аталған китабында: &lt;blockquote&gt;«Иң бай башҡорт 3—4 мең баш йылҡы тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа»,&lt;/blockquote&gt; — тип яҙған.

Сергей Минцлов: &lt;blockquote&gt;«Мин башҡорт аттарына һоҡланам! Кем был яҡтарҙы күрмәгән, шуға 25—30 саҡрымға ярыштар булмаҫтай хәл кеүек тойола… Ашатмайынса 60-ар, 90-шар саҡрым юл үтәләр. Ныҡлы әйтә алам, Стәрлетамаҡтың төрмә начальнигын йөрөтөүсе башҡорт 160 саҡрым юлды һелтәгән. Башҡорттар гелән һыбай килеш 90-шарҙы үтә, улар өсөн был — ғәҙәти хәл…»&lt;/blockquote&gt;

Маршал Семен Буденный:&lt;blockquote&gt; «Башҡорттарҙа йылҡысылыҡ тармағы тарихта монголдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк үҫешкән булған. Шуға күрә башҡорт атының монгол тамырҙарын эҙләү (ҡайһы бер хеҙмәттәрҙәге кеүек) нигеҙһеҙ»… &lt;/blockquote&gt;

== Башҡорт аты һуғыш яланында ==
Башҡорт аты [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда башҡорт ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә.

Башҡорт аты ҡыйыу, тәүәккәл, тырыш, түҙемле, тыңлаусан, хужаһына ышаныусан. Өйрәтеүгә тиҙ күнегә. Был сифаттары аша ул юғары баһалана. Оҙаҡ ваҡыт шәп сабып йәки йылдам юрғалап барыу һәләте 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яҡшы билдәләнелә. Был һыбайлыға уҡтан мәргән атырға һәм ҡылыс менән оҫта эш итергә мөмкинлек биргән. Төрлө күнегеүҙәр аша башҡорттар аттарын һуғыш йөрөштәренә махсус тәрбиәләгәндәр.

112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] башлыса башҡорт аттары менән тулыландырыла.

== Башҡорт аты тел-әҙәбиәт ҡомартҡыларында ==
Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында аттарға бик күп һәм мөһим иғтибар бүленгән.
Башҡорт мифологияһында Толпар — һыуҙан йәки океандар башланған ерҙән сыҡҡан әкиәттәге тылсымлы, ҡанатлы ат. Был исемгә дәрт, атлығыу, уҡталыу, өйөрмә, ҡойон, илһамланыу, ҡанатланыу, күтәрелеү кеүек мәғәнәләр һалынған.
Аҡбуҙат, күк ҡанатлы аты, башҡорт халыҡ эпосы «[[Урал батыр]]ҙа» мөһим роль уйнай.

Башҡорт халыҡ риүәйәттәрендә (''Аҡһаҡ ҡола'' , ''Ҡара юрға'' , ''Бишҡолон'' , ''Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу'' , «Алпамыша») башҡорт аты — [[Башҡорттар|башҡорт]] батырының тоғро юлдашы.

=== Ат тураһында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ===
* [http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wq/ba/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1_%D0%BC%D3%99%D2%A1%D3%99%D0%BB%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5_%D2%BB%D3%99%D0%BC_%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5#.D0.90.D1.82 Викиөҙөмтәлә Ат һүҙенә мәҡәлдәр һәм әйтемдәр]

== Фотогалерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Лорд 0151-1.jpg|center|200px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Лошади на Банном.jpg|center|200px]]
 |width=&quot;27%&quot;|[[Файл:Bashkort.jpg|center|200px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Башкирский всадник.jpg|center|200px]]
 |-
 |[[Торатау]] шиханы янында
 |Әбйәлил районында
 |[[Орловский Александр Осипович|Александр Орловский]]ҙың картинаһы
 |Башҡорт һыбайлыһы
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йылҡы]]

== Әҙәбиәт ==
'''Урыҫ телендә'''
* Сагин И. А. Башкирская лощадь и пути ее улучшения. — Уфа. 1955.
* Свечин К. Б. Коневодство Башкирии. — Уфа. 1974.
* Мурсалимов В. С., Сатыев Б. Х. Башкирская лощадь. — Уфа. 1988.

== Башҡорт аты ваҡытлы матбуғатта ==
* [https://www.bashinform.ru/news/1531793-v-abzelilovskom-rayone-bashkirii-loshad-rodila-zherebenka-v-snezhnom-pole/ В Абзелиловском районе Башкирии лошадь родила жеребенка в снежном поле. ИА «Башинформ», 8 декабря 2020 года]{{ref-ru}}{{V|9|12|2020}}
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/1132-bashort-atyna-tidr-bulma.html Башҡорт атына тиңдәр булмаҫ…, «Башҡортостан» гәзитендә Рәшит ЗӘЙНУЛЛИН мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309065051/http://bashgazet.ru/obshestvo/1132-bashort-atyna-tidr-bulma.html |date=2016-03-09 }}
* [http://www.ye02.ru/news/ob/2118-bash1185ort-aty-tormosh-1185oto.html «Башҡорт аты-тормош ҡото», «Йәшлек» гәзитендә Гөлнара Ғәлимованың мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105045930/http://www.ye02.ru/news/ob/2118-bash1185ort-aty-tormosh-1185oto.html |date=2015-11-05 }}
* [http://www.ye02.ru/mahsus/1389-xal1185yby1177-ke1199ek-talym1211y1177-ul-bash1185ort-aty.html «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» гәзитендә Илшат Ҡансурин мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105033046/http://www.ye02.ru/mahsus/1389-xal1185yby1177-ke1199ek-talym1211y1177-ul-bash1185ort-aty.html |date=2015-11-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20151105024106/http://www.ye02.ru/konkurs/2983-at-118512411177eren-belm1241g1241n-yulda-ilaj-ultyryr.html «Ат ҡәҙерен белмәгән Юлда илай ултырыр…», «Йәшлек» гәзитендә Баныут Ҡаһарманова мәҡәләһе]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1799-bash-ort-aty}}{{V|9|12|2020}}
* [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%92%D0%AD/%D0%92%D0%A2/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C Башкирская лошадь Военная энциклопедия. Россия, СПб., 1911—1915]
* [http://www.horseplanet.ru/Pages-view-84.html Аттар тураһындағы сайт, башҡорт аттары бите]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashcountry.blogspot.com Башҡорт аттары фотолары]
* [http://konevedia.ru/poroda/bashkirskaya Йылҡысылыҡ буйынса сайт. Башҡорт аты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009000755/http://konevedia.ru/poroda/bashkirskaya |date=2013-10-09 }}

{{Навигация1
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәре#Ат
|Викитека     = 
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}

[[Категория:Аттар]]
[[Категория:Ат тоҡомдары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>95pajddbrhbt7jcor353ykbscbyk80z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габриэль Гарсиа Маркес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59400</id>
    <revision>
      <id>1308920</id>
      <parentid>1301437</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lapin kuski</username>
        <id>49404</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>1308920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12578" sha1="ggunj1cob8s6j89moblsxnerhn0xv5z" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Габриэль Гарсиа Маркес
 |Төп исеме       = Gabriel García Márquez
 |Рәсеме          = Gabriel García Márquez 01.jpg
 |Киңлек              = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуыу датаһы        = 06.03.1927
 |Тыуған урыны       = Аракатака, [[Магдалена (департамент)|Магдалена]], {{ТУ|Колумбия}}
 |Вафат булыу датаһы          = 17.04.2014
 |Вафат булған урыны          = {{МестоСмерти|Мехико}}, [[Мексика]]
 |Эшмәкәрлек төрө     = яҙыусы-прозаик, журналист,  шәрехсе, сәйәси эшмәкәр 
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = [[магик реализм]]
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Испан теле|испан]]
 |Премиялары               = {{Нобель миҙалы|1982}} [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы]], 1982
 | Наградалары              = {{Орден Почёта}} {{Кавалер ордена Ацтекского орла}}
 |Ҡултамғаһы              = Gabriel Marquez Signature.png
 |Lib                  = http://lib.ru/MARKES
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
[[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|Gabriel Garcia Marquez (2002)]]

'''Габриэль Хосе де ла Конкордиа «Габо» Гарсиа Маркес''' ({{lang-es|Gabriel José de la Concordia &quot;Gabo&quot; García Márquez}}, әйтелеше: [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes], [[6 март]] [[1928 йыл]]&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/Гарсиа%20Маркес/БСЭ/Гарсиа%20Маркес%20Габриель/ Гарсиа Маркес Габриель — БСЭ. — 1969—1978] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902144636/http://slovari.yandex.ru/%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%8C/ |date=2014-09-02 }}&lt;br /&gt;
[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/4430 ГАРСИА МАРКЕС Габриэль — Энциклопедия Кольера]&lt;/ref&gt;, Аракатака, [[Колумбия]] — [[17 апрель]] [[2014 йыл]], [[Мехико]], [[Мексика]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://риановости.рф/world/20140418/1004385640.html|title=Габриэль Гарсиа Маркес скончался в Мексике|date=17 апреля 2014|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2014-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305190514/http://xn--80aeqcxgbkpk.xn--p1ai/world/20140418/1004385640.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;) — [[Колумбия]]ның  билдәле яҙыусы-прозаигы, журналист, шәрехсе һәм сәйәси эшмәкәр, 1982 йылда әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. «Магия реализмы» әҙәби йүнәлешендә яҙа.

== Биография ==
Габриэль Гарсиа Маркес [[1927 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Колумбия]]ла, Магдалена департаментындағы [[Аракатака]] ҡалаһында тыуған. Бала сағында әсәһе яғынан олатаһы менән өләсәһендә тәрбиә ала. Тап улар йоғонтоһонда буласаҡ яҙыусы ижадының төп элементы булған тылсым һәм магик ышаныуҙарға, ауыҙ-тел халыҡ ижадына бәйле тәрбиә бирелә.

1940 йылда, 12 йәшендә Габриэль стипендия ала һәм [[Богота]]нан 30 саҡрым йыраклыҡта урынлашҡан [[Сипакира]] ҡалаһының иезуит колледжында уҡый башлай. 1946 йылда, ата-әсәһенең баҫымы аҫтында Богота Милли университетының юридик факультетына уҡырға инә. Шул ваҡытта ул буласаҡ кәләше Мерседес Барча Пардо менән дә таныша.

1950 йылда уҡыуын ваҡытынан алда туҡтатып, тормошон журналистикаға һәм әҙәбиәткә бағышларға ҡарар итә. Уға бигерәк тә [[Эрнест Хемингуэй]], [[Уильям Фолкнер]], [[Джеймс Джойс]] һәм [[Вирджиния Вульф]], [[Франц Кафка]] кеүек әҙиптәр йоғонто яһай.

1954 йылдан һуң Маркес «Эль Эспектадор» газетаһында ҡыҫҡа мәҡәләләр һәм фильмдарға рецензиялар яҙып, хеҙмәт итә. Хәбәрсе вазифаһында уны [[Италия]], [[Польша]], [[Франция]], [[Венесуэла]] һәм [[АҠШ]]ҡа ебәрәләр. 1957 йылда 30 йәшлек Гарсиа Маркес Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә корреспондент була. Уның был турала иҫтәлектәре «СССР: кока-колаға рекламаһыҙ 22 400 000 квадрат саҡрым!» тигән эссела бирелгән. 1959 йылда [[Нью-Йорк]]та Маркестың улы тыуа.

Параллель рәүештә Гарсиа Маркес хикәйәләр һәм киносценарийҙар иҗад итеп, яҙыусылык менән дә шөғөлләнә. 1961 йылда уның «Полковникка бер кем дә яҙмай» (''El coronel no tiene quien le escriba'') повесы, 1966 йылда «Хәйерһеҙ сәғәт» (''La mala hora'') романы сыға. Ә бөтөн донъяға билдәле булыуҙы уға «Йөҙ йыл яңғыҙлыҡ» романы килтерә. (1967).

1989 йылда табибтар яҙыусының үпкәһендә яман шеш табал. 1992 йылда операция яһағас, һауыға. Тик сәләмәтлеге менән ҡыйын хәлдәр дауам итә. 1999 йылғы медицина тикшереүенән һуң унда яман шештең башҡа формаһы — лимфома табыла. Шуннан һуң яҙыусыға АҠШ һәм Мексикала ике ҡатмарлы операция яһатырға һәм оҙаҡ дауаланыу курсы үтергә тура килә.

2002 йылда Гарсиа Маркес биографик трилогияһының беренсе китабын — «Тормош тураһында һөйләр өсөн йәшәү» нәшер итә. «Магик реализм» жанрында яҙылған әҫәр донъя бестселлерына әйләнә.

2006 йылдың 26 ғинуарында Маркес [[Фрей Бетто]], [[Эдуардо Галеано]], [[Пабло Миланес]], [[Эрнесто Сабато]] һәм башҡалар менән бергә [[Пуэрто-Рико]]ға үҙаллылыҡ биреүҙе талап итеп сығыш яһай.

[[2009 йыл]]да [[Мексика]] хөкүмәте властар Габриэль Гарсиа Маркесты 1967—1985 йылдарҙа коммунистик режимдар һәм лидерҙар менән бәйләнештә булғаны өсөн эҙәрлекләй ([[Луиса Эчеверрии]] һәм [[Хосе Лопеса Портильо]] президент булған осорҙа)&lt;ref&gt;[http://www.eluniversal.com.mx/notas/634052.html Gabo, según los servicios de inteligencia mexicanos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021071446/http://www.eluniversal.com.mx/notas/634052.html |date=2009-10-21 }}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elmundo.es/elmundo/2009/10/18/cultura/1255881661.html?a=VIS19803e3b33017327e8f096b8474d76f0e&amp;t=1255905597 García Márquez fue espiado por México durante al menos dos décadas]{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]дың көҙөндә Гарсиа маркестың 1944—2007 йылдарҙағы баҫылмаған сығыштарынан тупланма «[[Я здесь не для того, чтобы говорить речи]]» (''Yo no vengo a decir un discurso'') донъя күрә.&lt;ref&gt;[http://www.buenolatina.ru/news.php?id=469 BuenoLatina. Новая книга Габриэля Гарсиа Маркеса выйдет 29 октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412104603/http://www.buenolatina.ru/news.php?id=469 |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]] Рәсәйҙә Гарсиа Маркес йылы тип билдәләнә, сөнки уның тыуыуына — 85, «Сто лет одиночества» романы беренсе тапҡыр баҫылғанға — 45, яҙыусы Нобель премияһы менән наградланыуға — 30, «Жить, чтобы рассказывать о жизни» тип аталған иҫтәлектәр китабы сығыуға 10 йыл тула.

:* Гарсиа Маркес «Рәсәй һәм Латин Америкаһы халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға индергән өлөшө өсөн»[[Почёт ордены]] менән бүләкләнә.
:* Бөтә Рәсәй сит ил әҙәбиәте китапханаһында уның китаптары һәм фото күргәҙмә асыла.
:* Сервантес институтында хәҙерге Рәсәй рәссамдары күргәҙмәһе үтә&lt;ref&gt;[http://moscu.cervantes.es/FichasCultura/Ficha84129_54_8.htm Выставка «Габриэль Гарсиа Маркес. Сто лет одиночества. 45 лет роману — 45 взглядов из России»]&lt;/ref&gt;.
:* Был показан цикл экранизаций произведений Гарсиа Маркеса.
:* [[Московский метрополитен]] также участвовал в торжествах с программой «[[Поэзия в метро]]». Начиная с 25 апреля 2012 года семь вагонов Московского Метро перевозили пассажиров метро, знакомя их с иллюстрациями и фрагментами романов и юношеских стихов колумбийского писателя. Переводы стихов были выполнены литератором Григорием Аросевым специально для проекта.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Габриэль Гарсиа Маркес
|Викиөҙөмтә = :ru:Гарсиа Маркес, Габриэль
|Викикитапхана     =
|Викиновости  = :ru:Категория:Габриэль Гарсиа Маркес
|Викимилек     = Category:Gabriel García Márquez
}}
* [http://scepsis.ru/authors/id_173.html Габриэль Гарсиа Маркес в библиотеке журнала «Скепсис»] {{ref-ru}}
* [http://www.colombia.su/Cultura/gabo.html Габриель Гарсиа Маркес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122063559/http://www.colombia.su/Cultura/gabo.html |date=2010-01-22 }} {{ref-ru}}
* [http://n-t.ru/nl/lt/garcia.htm Гарсия Маркес, Габриэль], n-t.ru {{ref-ru}}

{{DEFAULTSORT:Гарсиа Маркес, Габриэль}}
[[Категория:Колумбия яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Социалистар]]</text>
      <sha1>ggunj1cob8s6j89moblsxnerhn0xv5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абхазия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65054</id>
    <revision>
      <id>1308736</id>
      <parentid>1275929</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15983" sha1="qv29dw2iqbwbo6z7lvt37f59f95uc7x" xml:space="preserve">{{Ил
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме         = &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;{{small|{{lang-ba|Абхазия Республикаһы}}}}
 |Төп исеме               = {{small|{{lang-ab|Аԥсны Аҳәынҭқарра}}}}
 |Төп килеш               = Абхазия
 |Флаг                    = Flag of Abkhazia.png
 |Герб                    = Abkhazia COA.svg
 |Гимн исеме              = Аиааира (Еңеү)
 |Идара итеү формаһы      = [[Президент-Парламент республикаһы]]
  |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 1|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 41|lon_min = 2|lon_sec = 0
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Картала                 = Europe location ABX.png
 |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = 
 |Бойондороҡһоҙ           = [[Грузия]]нан
 |Телдәр                  =[[урыҫ теле]], [[абхаз теле]] 
 |Башҡала                 = [[Сухум]]&lt;ref&gt;[http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/index.php?print=Y Абхазия Республикаһы Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626052102/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/index.php?print=Y |date=2010-06-26 }} — статья 4,&lt;/ref&gt;
 |Иң ҙур ҡалалары         = Сухум, Гагра, Гудаута
 |Етәкселәр вазифалары    = Президент &lt;br&gt;Вице-президент &lt;br&gt;Премьер-министр
 |Етәкселәр               = Рауль Хаджимба&lt;br&gt;Михаил Логуа&lt;br&gt;Леонид Лакербая
 |Территория буйынса урын = 163
 |Территория              = 8665
 |Һыу %                   = үп түгел
 |Халыҡ                   = 240 705&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://lenta.ru/news/2011/12/29/census/ | title = В Абхазии обнародовали итоги переписи | publisher = lenta.ru| lang = | accessdate = 2011-12-29 | archiveurl = http://www.webcitation.org/69yi77rkH | archivedate = 2012-08-17}}&lt;/ref&gt;
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп йылы              = 2011
  |Халыҡ тығыҙлығы        = 40
  |Валюта                  = [[Рәсәй һумы]]&lt;ref&gt;[http://www.nb-ra.org/ru/pdfdoc/Legal/2858-C-IV.pdf Закон Республики Абхазия «О Национальном банке Республики Абхазия» (статья 28)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172556/http://www.nb-ra.org/ru/pdfdoc/Legal/2858-C-IV.pdf |date=2013-10-14 }} ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|RUB, код 643]])&lt;/ref&gt;, [[абхаз апсары]]
 |Телефон коды            = 7 840 и +7 940&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/09/28/phone/_Printed.htm «Абхазия получила российские телефонные коды»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/11/15/codes/_Printed.htm Абхазия перешла на российские телефонные коды]&lt;/ref&gt;
}}

''' Абхазия Республикаһы''' ({{lang-ab|Аԥсны Аҳәынҭқарра}}) — [[Европа]]лағы дәүләт.

'''Абха́зия'''&lt;ref&gt;Атлас мира. Карта «Абхазия, Южная Осетия, Грузия, Армения, Азербайджан» (масштаб 1:1 900 000). — Роскартография, 2010. — С. 108—109. — ISBN 978-5-85120-295-7&lt;/ref&gt; ({{lang-ab|Аԥсны}}, {{lang-ka|აფხაზეთი}}) — {{comment|[[өлөшләтә танылған дәүләт]]| partially  recognised state}}, Оло Кавказ һыртының төньяҡ-көнбайыш итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта [[Ҡара диңгеҙ]] менән сикләнә. ''' Абха́зия Республикаһы''' хөкүмәте тарафынан Рәсәй ғәскәрҙәре ярҙамы менән контролдә тотола&lt;ref name=&quot;АМ2010&quot;&gt;{{Атлас мира|2010|14|Государства и территории мира. Справочные сведения}}&lt;/ref&gt;. ({{lang-ab|Аԥсны Аҳәынҭқарра}}), легитимлылығы [[БМО]]-ның дүрт ағза иле (Рәсәй, Венесуэла, Никарагуа, Науру) тарафынан танылған. Күпселек илдәр уны Грузияның бер өлөшө тип таный. [[Грузияның административ-территориаль бүленеше]]ндәгесә ул '''[[Абхазия Автономиялы Республикаһы]] '''булып иҫәпләнә. ({{lang-ab|Аԥснытәи Автономтә Республика}}, {{lang-ka|აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა}}). Грузия, [[АҠШ]], [[Европа берлеге]] , [[Парламентская ассамблея Совета Европы|ПАСЕ]], [[Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе|ОБСЕ]] һәм [[Большая семёрка|G7]] тарафынан Рәсәй баҫып алған Грузия биләмәһе тип йөрөтөлә&lt;ref&gt;[http://www.whitehouse.gov/the-press-office/us-russia-relations-reset-fact-sheet U.S.-Russia Relations: «Reset» Fact Sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714065617/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/us-russia-relations-reset-fact-sheet |date=2010-07-14 }}{{ref-en}} {{начало цитаты}} Администрация Обамы по-прежнему имеет серьёзные разногласия с российским правительством по поводу Грузии. Мы продолжаем призывать Россию прекратить её оккупацию грузинских территорий Абхазии и Южной Осетии, и параллельно работаем с российским правительством, чтобы предотвратить дальнейшие военные эскалации в регионе. Мы стали свидетелями некоторых увеличивающихся мер по укреплению доверия, таких как открытие границы в Верхнем Ларсе и разрешение прямых чартерных рейсов между двумя странами, и продолжаем настаивать на укреплению Механизмов предотвращения и реагирования инцидентов и возвращении международных наблюдателей в два оккупированных региона Грузии. {{oq|en|The Obama Administration continues to have serious disagreements with the Russian government over Georgia. We continue to call for Russia to end its occupation of the Georgian territories of Abkhazia and South Ossetia, and in parallel have worked with the Russian government to prevent further military escalations in the region. We have witnessed some incremental confidence building measures, such as opening the border at Verkhniy Lars and allowing direct charter flights between the two countries, and continue to press for the strengthening of the Incident Prevention and Response Mechanisms and a return of international observers to the two occupied regions of Georgia.}}{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.apsny.ge/2010/pol/1290100229.php Председатель Европейской Комиссии призвал Грузию внести официальную заявку на вступление в ЕС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204121/http://www.apsny.ge/2010/pol/1290100229.php |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://24.ua/news/show/id/79633.htm ПАСЕ признала Россию оккупантом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723144139/http://24.ua/news/show/id/79633.htm |date=2013-07-23 }} — 24.UA&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.oscepa.org/publications/all-documents/doc_download/1260-final-declaration-russian ''OSCE Parliamentary Assembly from 5 to 9 July 2012 Final Declaration and Resolutions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714035645/http://www.oscepa.org/publications/all-documents/doc_download/1260-final-declaration-russian |date=14 July 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/28aug2008/g8.html Страны G7 объединились против РФ и осудили признание ЮО и Абхазии] — NEWSru.com, 28 августа 2008&lt;/ref&gt; .

== Топонимик мәғлүмәт ==
«Абхазия» топонимы уның үҙ атамаһы, тыуған ерҙе танытыу исеме. Атама башҡа телдәргә [[абхаз]] этнонимы аша килеп ингән. Ул һүҙ грузин телендә [[Абазгия]] һәм [[Абазгтар]] тип йөрөтөлгән. Беҙҙең эраға тиклемге II быуатта улар ошо ерҙәргә килеп урынлашҡан ҡәбилә, улар хәҙергәсә әлеге биләмәлә йәшәй. .&lt;ref&gt;Прокопий Кесарийский. Война с персами: книга II. глава 29. параграф 15.&lt;/ref&gt;
[[XIX быуат]] урталарына тиклем күпселек сит ил сығанаҡтары ''Абазой'', Рәсәйҙә ''Абезой'' (һуңғараҡ — ''Обезой'') тип атап йөрөтөлгән&lt;ref&gt;Повесть временных лет / Подгот. текста, пер., статьи и коммент. Д. С. Лихачева; Под ред. В. П. Адриановой-Перетц. — 2-е изд., испр. и доп.&lt;/ref&gt;,әммә яйлап грузинса «апхазети» экзонимы рус теленән индерелгән ''Абхазия'' топонимына алышынған. Яйлап рус теле аша донъялағы башҡа сит ил телдәренә лә таралыш алған. ({{lang-en|Abkhazia}}, {{lang-fr|Abkhazie}}, {{lang-de|Abchasien}}).
«Аԥсны» [Апсны́] — һүҙе «аԥс» [апс] этимологияһы менән оҡшаш:— тамыры абхаздарҙың үҙатамаһы «аԥсуаа» [апсуаа], ны «ны» — аффиксы ҡушылып яһалған (абхаз)&lt;ref&gt;{{книга
|автор          = Х. С. Бгажба.
|часть          = 
|заглавие       = Труды
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Сухуми
|издательство   = Алашара
|год            = 1988
|том            = 2
|страницы       = 56
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик характеристика ==
{{main| Абхазия географияһы}}
[[Файл:Abkhazia map-ru.svg|thumb|250px| Абхазия картаһы]]
[[Файл:Домбай-Ульген.JPG|thumb|слева|250px|Домбай-Ульген]]

Абхазия Кавказ аръяғындағы [[Псоу (йылға)|Псоу]] һәм [[Ингур]] йылғалары арауығында урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайыштан [[Ҡара диңгеҙ]] тарафынан йыуыла. Яр буйы 210 км оҙонлоғонда. Күпселеген яҫы һаҡый таштар ҡаплаған һыуингестәр осрай. Диңгеҙ яйлалары, субтропик үҫемлектәр, Оло Кавказдың уя йылғалары һәм тау түбәләре Абхазияға сағыу үҙенсәлекле матурлыҡ өҫтәй.

Төньяҡ-Көнсығыштан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Краснодар крайы]], Ҡарасай-Черкес Республикаһы, ә көньяҡтан Грузия менән сикләшә.

=== Рельефы ===
Республиканың күпселек өлөшөн (75 % тирәһе) тау армыттары биләй һәм Төп Кавказ һырты биләй. Улар Абхазияны төньяҡтан [[Гагр һырт|Гагр]], [[Бзыб]], [[Абхаз]] һәм [[Кодор]] һырттары менән тоташтыра. Иң бейек тау түбәһе [[Домбай-Ульген]] (4048 м) тауы. [[Клухор артылышы]] (2781 м), [[Марух артылышы]] (2739 м) һәм башҡа артылыштар Абхазияның төп һырттары аша артылыштар барлыҡҡа килтерәләр.
&lt;ref name=&quot;geoenc&quot;&gt;{{книга|автор=Котляков В. М. и др.|заглавие=Словарь современных географических названий|часть=Абхазия|место=Екатеринбург|издательство=Фактория|год=2006|ссылка=http://www.igras.ru/index.php?r=140&amp;page=1&amp;id=5902|publisher=Институт географии РАН|accessdate=2015-12-09}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта Абхазиянан Грузияға алып барыусы артылыштар миналанған һәм ҡораллы көстәр ярҙамында тикшерелә, улар тураһында хәбәрҙәр тормошҡа ашырылмай.

Абхазияның көньяҡ көнсығышынан, алда яйлап тарая барыусы Колхида уйһыулығы инә. Уйһыулыҡтың тар һыҙаты йылға яры буйлап, төньяҡ-көнбайыштағы Кодор йылғаһынаса һуҙыла.

Тау һәм уйһыулыҡтар араһында убалар һыҙаты бар. Абхазияла карст барлыҡҡа килеү үҫешкән. Карст мәмерйәләренән: Ҡарға, [[Абрскила]], [[Анакопийск]] (һәм башҡа) бар. Донъялағы иң тәрән карст мәмерйәһе лә Абхазияла- [[Крубера-Воронья]]. Уның тәрәнлеге 2080 метр, Гагра тауынан йыраҡ түгел. Гагра тауынан алыҫ түгел, 6 км алыҫлығында, шулай уҡ гүзәл тәбиғәт мөйөшө [[Мамдзышха|тау Мамзышха]] тауы бар.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
1994 йылдың 18 авгусында Башҡортостан менән Абхазия араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында Договор ҡабул ителде. Ул Договорҙың 2-се һанлы статьяһы буйынса Башҡортостан менән Абхазия бер-береһенең дәүләт суверенитетын таныу тураһында положение бар.&lt;ref&gt;[http://lawsrf.ru/region/documents/867958/  ДОГОВОР О ДРУЖБЕ И СОТРУДНИЧЕСТВЕ МЕЖДУ РЕСПУБЛИКОЙ БАШКОРТОСТАН И РЕСПУБЛИКОЙ АБХАЗИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822141024/http://lawsrf.ru/region/documents/867958/ |date=2019-08-22 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{Библиоинформация}}
		
{{Азия илдәре}}

[[Категория:Абхазия]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>qv29dw2iqbwbo6z7lvt37f59f95uc7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авраам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65214</id>
    <revision>
      <id>1308744</id>
      <parentid>1290533</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27683" sha1="0kdscmg9ckindpy0qidlekkw6q339hs" xml:space="preserve">{{БМ}}
{{Библейский персонаж
| Имя =Авраам
| Оригинальное написание =אַבְרָהָם
| Толкование имени = «күп халыҡтар атаһы»
| Тип = Бишкитап
| Пол = ир
| Период жизни =
| Портрет =Rembrandt Harmensz. van Rijn 035.jpg
| Размер изображения =250px
| Подпись = «Ибраһим Исхаҡты ҡорбан итә»
| Описание = [[Рембрандт]], [[Эрмитаж]]
| Имя на других языках= &amp;nbsp;
| Греческое написание =Ἀβραάμ
| Латинское написание =Abraham
| В иных культурах = {{lang-ar|ابراهيم}} ([[Ибраһим пәйғәмбәр|Ибрахи́м]])
| Местность = [[Месопотамия]], [[Ханаан]]
| Вероисповедание = [[Иудаизм|Беренсе Иудей]]
| Занятие =
| Происхождение =
| Упоминания =
| Отец = [[Фарра]] (''Ҫерах'')
| Мать =
| Супруг =[[Сарра]], [[Хәжәр - Исмәғилдең әсәһе|Хәжәр]] (''Хагар''), [[Кетүрә]] (''Хеттура'')
| Дети =[[Исмәғил (Библияла)|Исмәғил]] (''Ишмаэль''), [[Исаак]] (''Исхаҡ'')
| Место погребения = [[Махпела мәмерйәһе]], [[Хеврон]]
| Связанные понятия = [[Йәһүд]], [[Ибраһим диндәре]], Ибраһим урыны, Ибраһим васыяты
| Связанные события = [[Сөннәтләү]], [[Исхаҡты ҡорбан итеү]]
| Характерные черты = шәфҡәтлелек, ҡунаҡсыллыҡ
}}

'''Авраа́м''' ('''Абраһам, Ибраһим''') ({{lang-he|אַבְרָהָם}}, ''Авраа́м'', {{lang-grc|Ἀβραάμ}}, {{lang-lat|Abraham}}, {{lang-ar|ابراهيم}}, 'Ibrāhīm') — дини персонаж, күп халыҡтарҙың тәү атаһы (Башл. 17:4). [[Туфан]]дан һуң кешелеккә бирелгән Тәү ата. Башланмыш китабында (Книга Бытия) әйтелеүенсә, йәһүд&lt;ref&gt;{{Библия|Йәш|14:13}}&lt;/ref&gt; халҡы унан таралған&lt;ref name=&quot;ПЭ&quot;&gt;Статья [http://www.pravenc.ru/text/62850.html «Авраам»] в [http://www.pravenc.ru Православной энциклопедии]&lt;/ref&gt;. Эвер тоҡомо, Нухтың тәүге улы Шемдең (Шема) бүләһе.

== Изге Китаптарҙа ==

=== Иҫке  Ғәһедтә ===
[[Файл:Molnár Ábrahám kiköltözése 1850.jpg|230px|thumb|Авраамдың күсенеүе. [[Венгрия|Венгр]] рәссамы [[Молнар, Йожеф|Йожеф Молнар картина]]һы , [[1850]].]]
Авраамдың  тормош юлы Башланмыш китабында (Книга Бытия) һүрәтләнгән ({{Тәүрат2|Йәш|11:26}}-{{Тәүрат2|Йәш|25:10}}). Авраам, башта уның исеме Ибрам (אַבְרָם) була,   Шумерҙағы Ур ҡалаһында б. э. т. XXI—XX быуатта донъяға килгән (Тәүратта (Библияла) «Ур Касдим» — «халдей Уры»), Көньяҡ [[Месопотамия]]&lt;nowiki/&gt;лағы иң боронғо һәм мөһим ҡалаларҙың береһе. Шунда ул ғаиләгә аҫрауға алынған ҡыҙға — Сараға өйләнә (Башл.20:12). Ибрамдың атаһы Ҫерах (Фарра) Аллаһтың ҡушыуы буйынса Ур ҡалаһынан, балаларын алып, Ҡәнғәнгә күсенә (Башл.12:4). Юлда, Харан ҡалаһы янында (Төньяҡ Месопотамия), Ҫерах вафат була. Бынан һуң Аллаһ Ибрамға Үҙе күрһәткән тарафҡа юл тоторға ҡуша. Аллаһ унан бөйөк халыҡ башланырын хәбәр итә, Ибрамды юғары күтәрәсәген, уның аша Ерҙәге кешелеккә бәрәкәтен бирәсәген әйтә. Ибрамға был ваҡытҡа 75 йәш тулған була, ҡатыны Сараны, мәрхүм энеһенең улы  Лутты, ҡул аҫтында булған кешеләрен һәм милкен алып, Харандан сыға ла хәнәниҙәр еренә күсенә. Аллаһ был ерҙәрҙе Ибрамдың тоҡомдарына ҡалдырырға вәғәҙә итә. Аллаһҡа ҡорбан килтерер өсөн ҡорбан усаҡтары ҡороп ҡалдырып, Ибрам көньяҡҡа юл тота, әммә унда аслыҡ була, шуға күрә Мысырға барырға ҡарар итә. Сараның матурлығын күреп, уны алыр өсөн үҙен үлтереүҙәренән ҡурҡып, Ибрам Мысырҙа Сараны һеңлеһе тип әйтә. Мысыр аҡһөйәктәре  ысынлап та Сараның сибәрлеген фирғәүенгә еткерәләр. Фирғәүен Сараны үҙенә ала, Ибрам да шул арҡала мал, ҡолдар тотоп, етеш йәшәй. Әммә Аллаһ Сара өсөн фирғәүенгә һәм йортона ҡаза бирә. Фирғәүен Ибрамды саҡырып ала ла, ниңә Сараның ҡатының икәнен әйтмәнең, тип һорай. Фирғәүен шунан һуң Ибрамға туғандары, бар малы, мөлкәте менән китергә рөхсәт итә, уның кешеләре юлға оҙатып ҡуя (Башл.11:{{Тәүрат2|Йәш|12}}).

[[Файл:LotAndAberham.jpg|thumb|230px|Лутты айырым сығарыу]]
Ибрам менән Лут бик ҙур байлыҡҡа эйә була. Улар мөлкәтте бүлешәләр ҙә, Лут Иордан яғына китә, ә Ибрам Ҡәнғән эргәһендә урынлаша. Аллаһ яңынан был ерҙәр уның тоҡомдарына булағын раҫлай. Ибрам Хеврон янында Мамре имәнлеге буйында йәшәй башлай (Башл.13). Бер саҡ Ибрамға Содомға Элам батшаһы Кедорлаомерҙың һөжүм итеүе һәм шунда йәшәгән ҡустыһы Лутты, ҡала кешеләрен, байлыҡтарын алып китеүе тураһында хәбәр итәләр. Ибрам тиҙ генә 318 ҡолон алып, баҫҡынсыларҙы ҡыуа сыға. Хова янында уларҙы ҡыуып етеп, кешеләрҙе әсирлектән ҡотҡара, байлыҡтарын кире ҡайтара. Ибрамға рәхмәт йөҙөнән Содом батшаһы мөлкәт бирергә була, әммә Ибрам унан баш тарта, сөнки үҙен кемдең дә булһа байыттым тип әйтеүен теләмәй. Үҙ кешеләренә бирелгән бүләктәрҙе Ғәнергә, Эшколға һәм Мамрийға тарата 

Аллаһ был хәлдәрҙән һуң йәнә Мысыр йылғаһынан Евфратҡа тиклем ерҙәр уның тоҡомдарына ҡаласағын, башта уларҙың ҡоллоҡҡа эләгәһен, әммә һуңынан ҡотолорон һәм байырын белдерә. Ибрам Аллаһтың талабы буйынса өс йәшлек тыуса, өс йәшлек кәзә, өс йәшлек тәкә, алатуба менән күгәрсенде ҡорбанға килтерә. (Башл.15). Мәгәр Сара түлһеҙ була, үҙе урынына ҡолиәһе [[Һәжәр (Исмәғилдең әсәһе)|Һәжәрҙе]] иренә тәҡдим итә. Ауырға ҡалғас, Һәжәр Сараға өҫтән ҡарай башлай, Сара иһә Ибрамға дәғүә белдерә. Ибрам Сараға хеҙмәтсе менән ни эшләһә лә рөхсәт икәнен әйтә. Һәжәр хужабикәһенең йәберләүҙәренә түҙмәй, сүлгә ҡаса. Ҡоҙоҡ янында уға фәрештә тап була һәм кире ҡайтырға бойора. Аллаһ уның ялбарыуҙарын ишеткәнен, Исмәғил (Тәүратта — Измаил) исемле улы булырын хәбәр итә. Улы тыуғанда Ибрамға 86 йәш була (Башл.16).

13 йылдан Аллаһ Ибрамға ишле тоҡом һәм унан күп халыҡтар таралырын яңынан иңдерә. Тәүратта әйтелгәнсә, тыуғанда уның исеме Ибрам булһа, хәҙер Аллаһ тарафынан Авраам (Авраһам, Абрахам) (йәғни күптәрҙең атаһы) тип үҙгәртелә. Ҡәнғәндең мәңгелеккә уның тоҡомдарына ҡалыры белдерелә. Аллаһ һәр сабыйҙы (көмөш биреп һатып алынғандарын да) тыуғандың һигеҙенсе көнөнә сөннәткә ултыртырға бойора. Сараның исеме Сарра тип үҙгәртелә. Сарра Исхаҡ тигән малай табыры тураһында иҫкәртелә. Авраам үҙе 99 йәшендә сөннәтләнә (Башл.17).

[[Файл:Abraham bends down before the Three Angels.jpg|thumb|230px|left|Авраам Мамре имәне аҫтында Өс Фәрештә менән осраша — мозаика [[собор Монреале|Монреалдәге собор]] ([[XII быуат]])]]
Сөннәтләнгәндән һуң Авраам янына Аллаһ өс юлсы ҡиәфәтендә килә. Авраамға улы тыуасағы хәбәр ителә. Быны ишетеп, Аллаһ уның ниңә көлөүе тураһында һорай. Авраам уның түлһеҙ булыуын әйтә. Ләкин Аллаһ уның тәғәйен ваҡытта ул табырын белдерә. Бынан ары Аллаһ үҙенең ниәттәрен һөйләп бирә, Авраамға  улдарына Раббы ихтыярын үтәргә тейешлектәре тураһында һөйләргә ҡуша. Аллаһ Содомда ысынлап та аҙғынлыҡ артҡанмы икәнен белешергә ҡуша. Ебәрелгән ике кеше, ҡайтып, халыҡтың аҙғанлығын дөрөҫләй. Аллаһ ҡаланы юҡ итергә йыйына. Авраам гонаһлылар менән бергә һәләк булырға тейешле иманлыларҙы тере ҡалдырыуҙы һорап һатыулаша башлай. Аллаһ, һәләк булырға тейешле иманлыларҙы илленән унға кәметеп, уның янынан китә (Башл.18).

Сарра ул таба. Йөҙ йәшлек Авраам уға Исхаҡ тип исем ҡуша һәм һигеҙенсе көнгә сөннәтләндерә. Һәжәрҙең улы Исмәғил Исхаҡтан көлә. Сарра, асыуланып, быны иренә ошаҡлай. Авраам, икмәк менән һыу биреп, Һәжәрҙе улы менән сығарып ебәрә. (Башл.21).

Аллаһ Авраамдың иманлылығын тикшерергә була һәм Исхаҡты ҡорбанға килтерергә ҡуша. Мориаһ тауы башына менеп, Авраам ҡорбан өсөн ут яға, улын салырға тип киҙәнгәс, фәрештә килеп, Аллаһ уны һынарға ғына теләгәнен әйтә. Аллаһ уның был тиклем тәҡүәле булғаны өсөн ҙур рәхмәттәр менән ҙурлаясағын белдерә, еңеүҙәр вәғәҙә итә. Авраам бынан һуң Бәғәр-Шавағкә (Вирсавия) ҡайта (Башл.22).

Сарра 127 йәшендә Хеврон янында үлә. (Башл.23).

Ҡартайған Авраам, Исхаҡты өйләндерергә теләп, Төньяҡ Месопотамияға  ҡыҙ күҙләргә ебәрә. Нахор ҡалаһы янында бер ҡыҙ юлсыларға ла, дөйәләренә лә һыу эсерә. Ҡыҙ Авраамдың туғаны Беҫуелдың (Бетуэль) ҡыҙы Рәбиға (Ревекка) булып сыға. Ата-әсәһе рөхсәте менән ҡыҙҙы алып ҡайталар һәм Исхаҡ уға өйләнә (Башл.24).

Ныҡ ҡартайған Авраам  Кетүрәгә (Хеттура) өйләнә, ул Зимран, Йоҡшан (Иокшан), Медан, Мадиан, Йишбаҡ (Ишбак) һәм Шуах исемле балалар таба. Авраамдың тәүге улы Исмәғилдән халыҡ таралған кеүек үк, уларҙан да төрлө ғәрәп ҡәбиләләре тарала.&lt;ref name=&quot;ПЭ&quot;/&gt; Авраам  күп ҡәбиләләр атаһы тигәнде аңлата. Шул рәүешле уның исеме аҡлана. (Башл.17:5). Авраам бар байлығын улы Исхаҡҡа ҡалдыра, ә кәнизәктәрҙән тыуған улдарына бүләктәр биреп, шәреҡкә оҙата. Авраам 175 йәшендә вафат була, Хевронда ҡатыны Сарра янында Махпела мәмерйәһендә ерләнә (Башл.25).

=== Инжилдә ===
[[Файл:CottonGenesisFragment26vAbrahamAndAngels.JPG|thumb|230px|&lt;center&gt;Авраам һәм өс фәрештә(«[[Коттон Генезисы]]», V—VI быуат)&lt;/center&gt;]]
Инжилдә Авраам —  [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса (Моисей)]] менән рәттән иң йыш телгә алынған тәҡүәле кеше. Ғайса пәйғәмбәрҙең дә сығышын Авраам менән бәйләйҙәр. (Башл.22:18).

Иоанндан ингән Инжилдә, шулай уҡ насрани дин ғилемендә Авраам исеме Ғайса пәйғәмбәрҙең илаһи сығышын нарыҡлар өсөн ҡулланыла. Ғайса (Иисус) әйтә: {{НЗ2|Прежде нежели был Авраам, я есмь|Ин|8:58}}, йәғни ул мәңге булған.

=== Ҡөрьәндә ===
{{main|Ибраһим_пәйғәмбәр}}
[[Файл:Fresco Binding of Isaac (Persian).jpg|thumb|right|Фрескала — фәрештә Авраамды улын ҡорбанға килтереүҙән туҡтата (Шираздағы Хафт Танан музейы)]]
[[Ҡөрьән]]дә Авраам Авраам исеме менән телгә алына, уның хөрмәтенә Ҡөрьәндә «Авраам» сүрәһе индерелгән (14-се сүрә). Сүрә Мәккәлә иңгән һәм 52 аяттан тора.

'''Ибраһи́м''' ({{lang-ar|ابراهيم}}) [[Ислам]]да — пәйғәмбәр, ул Тәураттағы Авраам шәхесенә тура килә. [[Ҡөрьән]] буйынса Авраам пәйғәмбәр — [[хәниф]], йәғни бер Аллаһҡа табынған.

{{начало цитаты}}
Ибраһим йәһүди ҙә, насрани ҙа түгел,  ләкин бирелгән (мосолман) хәниф ине һәм мөшриктәрҙән түгел ине. {{конец цитаты|источник=Ҡөрьән, 3 сүрә, 60(67). }}

== Тарихи  анализ ==

=== Ҡәнғәнгә күсеү ===
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Библиялағы Авраам ғаиләһенең  Ҡәнғәнгә күсеүе тураһындағы хикәйәт   б.э.т. XIX—XVIII быуаттарҙа әмөриҙәр һәм сүтиҙәр тигән көнбайыш семит ҡәбиләләренең Үрге Месопотамиянан Сүриә-Фәләстин төбәгенә күпләп  күсеүен сағылдыра. Үрге Месопотамия менән бәйләнеш, атап әйткәндә, Авраамдың атаһының, олатаһының һәм ҡарт олатаһының исемдәрендә  (Фарра (Ҫерах), Нахор, Серух) шәйләнә, был исемдәр Урҙан күсеп килеп ултырған Харан төбәктәренең һәм ҡалаларының исемдәре булып тора. Уларҙың ата-бабаһының исеме  Евер (Эвер) «башҡа яҡ» йәки «йылға аръяғы» тигәнде аңлата һәм  ''иври'' — «Эвер (кешеһе)», йәғни йылға аръяғынан килгән эпитеты менән бәйле. Был эпитет («еврей» һүҙе шунан килеп сыҡҡан) Библияла тәүге тапҡыр Авраамға  (Башл. 14:13), артабан бөтөн исраилдарға ҡарата ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ''иври'' эпитеты менән хабиру атамаһы (варианттары: ''хапиру'' йәки ''апиру'') араһында бәйләнеш бар, ул аккад һәм мысыр сығанаҡтарында б.э.т. өсөнсө мең йыллыҡтан башлап осрай&lt;sup&gt;[34].&lt;/sup&gt;  И. М. Дьяконов был ҡарашты инҡар итә, уныңса, ''иври'' һәм ''хапиру'' «''араһында бер ниндәй уртаҡлыҡ юҡ; хапируҙар күсмәсе булмаған, ибримдар иһә күсмәсе булған, һәм уларҙың этник составы әмөри-сүти булыуға ҡарағанда нығыраҡ ҡәнғән менән аккадтан торған һәм, бәлки, унда хуррит  та ингәндер һ.б.''» Лингвистик йәһәттән ул  ''иври''  һүҙен шулай уҡ ''хапиру''  менән бәйләп ҡарамай, уныңса, ул habaru («''ҡыуылған булыу''») тигән аккад ҡылымына тоташа&lt;sup&gt;[35]&lt;/sup&gt;. Ләкин Дьяконовтың фекерҙәренә көнбайыш тикшеренеүселәр ҡаршы сыға, улар хапируҙарҙың күсмәсе булыуын раҫлаған  дәлилдәр килтерә&lt;sup&gt;[36]&lt;/sup&gt;.

''Ивримдар''  Ҡәнғәнгә килеп ингән сит халыҡ була һәм Ҡәнғәндең ерле халыҡтарына дине, көнкүреше һәм мәҙәниәте буйынса ят булып ҡала.  Ысынлап та, Авраамға, бер яҡтан, Месопотамиялағы үҙ иленең мәҙәниәтенән тулыһынса ваз кисеү, икенсе яҡтан, ҡәнғәндәрҙең динен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, йәшәү рәүешен ятһыныу хас.  Авраамдың да, артабан уны улы менән ейәне  — тәү аталар Исхаҡ менән Яҡуптың да — Ҡәнғәндә үҙ ер биләмәһе булмай һәм улар тулыһынса  Ҡәнғәт ҡалаларының түрәләренән бойондороҡло була. Ул тирә-йүнендәге ҡәбиләләр менән араны боҙмай, әммә дингә, ғөрөф-ғәҙәттәренә, хатта ырыу сафлығына ҡағылышлы айырымлыҡты һаҡлай.  Улы Исхаҡҡа кәләш табып алып ҡайтыу өсөн ҡолон Төньяҡ Месопотамияла йәшәгән туғандары яғына ебәрә.

Икенсе бер фараз буйынса, Авраам дәүере б.э.т. XXI—XX быуаттарға тап килә. Был фараз Өсөнсө Батшалар китабындағы мәғлүмәткә нигеҙләнгән  (3Батш. 6:1), унда әйтелеүенсә, йәһүдтәрҙең Мысырҙан сығыуынан алып Сөләймәндең Ҡорамды төҙөй башлауына тиклем 480 йыл үткән.  Библия йылъяҙмаһына нигеҙләнеп, Авраамдың Ҡәнғәндән б.э.т.  2091 йылдарҙа сығып китеүен иҫәпләп сығарырға була.  Хәйер, күпселек тикшеренеүселәр фекеренсә, 480 йылға һуҙылған ваҡыт арауығы шартлы мәғәнәгә эйә булыуы ихтимал (ҡырҡар йылға 12 быуын). Бынан тыш, археологтар XXI—XX  быуаттарҙа Ҡәнғән ерендә тәү аталар тураһындағы хикәйәттә телгә алынған ҡалалар булыуына дәлилдәр тапмаған.

Ҫерах ғаиләһенең Урҙан б.э.т.  1740 йылда, Бабил (Вавилон) хакимы Самсу-илунаға ҡаршы ихтилалды баҫтырған осорҙа, сығып киткәнлеге тураһындағы фекерҙәр ҙә йәшәй. Б.э.т. 1739 йылда был фетнәлә ҡатнашҡан Ур ҡалаһы  Самсу-илуна ғәскәрҙәре тарафынан емертелә, халҡының күп өлөшө үлтерелә, ҡала оҙаҡ ваҡытҡа кешеһеҙ ҡала.  Йәнә Урҙы «''Халдей Уры''» (Башл. 11:31) тип атау ҙа анахронизм булып тора, сөнки халдейҙар Бабилда тик б.э.т. 1100—1000 йылдарҙа ғына пәйҙә була.  Күрәһең, ҡаланың былай тип аталышы Яңы Бабил (Халдей) династияһынан һуңғы батша Набонид (б.э.т. 556—539 йылдар) осоронда Урҙың сәскә атыуы менән бәйлелер һәм Авраам тураһындағы хикәйәткә лә килеп ингәндер.

== Сәнғәттә һәм әҙәбиәттә ==
[[Файл:North door of iconostasis v.1.jpg|thumb|230px|&lt;center&gt;Авраам, Исхаҡ һәм Яҡуп сабый рәүешендә һүрәтләнгән иманлыларҙың рухтары менән өҫтәл артында ултыра. (Иконостастың төньяҡ ҡапҡаһындағы рәсемдәрҙең бер өлөшө, XVII быуат, Түбәнге Новгород)&lt;/center&gt;]]
{{planned|dedicatedto=Образ Авраама в искусстве}}

=== Һынлы сәнғәттә ===

* [[Питер Ластман]]: «Жертвоприношение Авраама» (1616 йыл, Лувр), «Авраам на Пути в Ханаан» (1614 йыл).
* [[Гюстав Доре]]: «Три ангела посещают Авраама» (1852).

=== Әҙәбиәттә ===

* [[Бито, Ласло|Ласло Бито]]. «Авраам и Исаак» ([[1998]]).
* Вольтер. Философский словарь: Авраам

==== Урыҫ әҙәбиәтендә ====
* [https://web.archive.org/web/20110904130533/http://www.world-art.ru/lyric/lyric.php?id=7444 «Исаак и Авраам»] [[Бродский Иосиф Александрович|И. Бродский]]

=== Музыкала ===

[[Arcade Fire]] төркөмө йыры — Abraham’s Daughter (Авраам ҡыҙы)
http://megalyrics.ru/lyric/arcade-fire/abraham-s-daughter.htm

=== Кинематографта ===
* Авраам пәйғәмбәр телевизион фильмы

== Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Авраамдың генеологик ағасы]]

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Авраам}}
* {{источник/КЕЭ}}
* {{книга
|автор= И. Р. Тантлевский.
|заглавие = История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма
|оригинал = 
|место = СПб.
|год = 2005
|издательство = Издательство С.-Петербургского Университета
|isbn = 5-288-03735-3
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Авраам
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Жития святых (Димитрий Ростовский)/Октябрь/9#Житие святого праведного Авраама
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = Category:Abraham
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
* {{ЭЕЭ|10045|Авраам}}
* Статья [http://www.pravenc.ru/text/62850.html «Авраам»] в [http://www.pravenc.ru Православной энциклопедии]
* Статья [http://www.newadvent.org/cathen/01051a.htm «Авраам»] в [http://www.newadvent.org/cathen Католической энциклопедии]
* [http://apokrif.fullweb.ru/apocryph2/ts-abr.shtml Смерть Авраама (Завещание Авраама)] — ветхозаветный апокриф об Аврааме
* [http://www.machanaim.org/tanach/in_2i.htm «Две истории сотворения мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323173401/http://www.machanaim.org/tanach/in_2i.htm |date=2008-03-23 }}, П.Полонский
* Глава [http://www.judaicaru.org/limudim/limudim_2_2.html Авраам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420081929/http://www.judaicaru.org/limudim/limudim_2_2.html |date=2014-04-20 }} из книги р. А. Штейнзальца «Библейские образы»
* Тема [http://www.judaicaru.org/limudim/avraam.html Авраам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925225423/http://judaicaru.org/limudim/avraam.html |date=2010-09-25 }} для самостоятельного изучения по программе «Лимудим»
* [https://web.archive.org/web/20110815054441/http://guide21.ru/PDF-Documents/Derech%20Avot%20Map%20for%20Program.pdf Дороги праотцев]
* Глава [http://tarasskeptic.blogspot.com/2011/09/1.html «В поисках патриархов»] из книги И.Финкельштейна и Н. А. Зильбермана «Раскопанная Библия. Новая точка зрения археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов»

[[Категория:Тәү аталар]]
[[Категория:Авраам]]
[[Категория:Йәшәйеш китабы]]
[[Категория:Иудаистик мифология]]</text>
      <sha1>0kdscmg9ckindpy0qidlekkw6q339hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барҙы районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66684</id>
    <revision>
      <id>1308917</id>
      <parentid>1307497</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29462" sha1="h57guyaidspx2da4yz128qjz09uttgh" xml:space="preserve">{{БМ|Барҙы (мәғәнәләр)}}
{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Барҙы районы
|Оригинальное название = Бардымский район
|Герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG
|Описание герба = Гербы
|Флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png
|Описание флага = Байрағы
|Страна = {{RUS}}
|Гимн =
|Статус = 
|Входит в = [[Пермь крайы]]
|Включает = 12 ауыл биләмәһе
|Столица = [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылы]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата = [[4 ноябрь]] [[1926]]&lt;ref name=&quot;enc.permkultura.ru&quot;&gt;[http://enc.permkultura.ru/showObject.do?object=1803750902&amp;idParentObject= Бардымский муниципальный район в энциклопедии «Пермский край»]&lt;/ref&gt;
|Глава = Ибраев Сергей Миннихан улы
|Название главы = Хакимиәт башлығы
|Глава2 =
  |Название главы2                = 
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Языки =[[урыҫ теле]]
|Население = 27 794&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]&lt;/ref&gt; кеше
  |Год переписи                   = 2010
  |Процент от населения           = 
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = [[башҡорттар]] — 59,5 %, &lt;br /&gt;[[татарҙар]] — 32,3 %, &lt;br /&gt;[[урыҫтар]] — 7,2 %
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 2382
  |Процент от площади             = 
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Location of Barda Region (Perm Kray).svg
|Карта административной единицы = Outline map Perm krai Bardymsky region.svg
|ЧасовойПояс = {{MSK+2}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Код автомобильных номеров = 59, 81, 159
| код = 34292
|Почтовые индексы = 618150
|Интернет-домен =
|Сайт =
|Категория в Commons =
|Примечания =
}}

'''Барҙы районы''' ({{lang-ru|Бардымский район}}, [[Татар теле|тат]]. ''Барда районы'') — [[Пермь крайы]] районы. Районда [[Тол]], Барҙы йылғалары аға. Район территорияһында Барҙы [[:ru:Муниципальный_округ_(Россия)|муниципаль бүлгәһе]] ойошторолған. Пермь крайының [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән районы.

Административ үҙәге — [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылы]].

== Тарих ==
Район биләмәһендә борондан [[ғәйнә]] ҡәбиләһе башҡорттары йәшәгән.

[[1926]] йылдаң 4 ноябҙа Урал өлкәһе территорияһында ойошторола, [[1938]] йылда алып Пермь өлкәһе, [[2005]] йылдан — [[Пермь крайы]] составында.

== География ==
Майҙаны — 2382,3 км². Район, [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм [[Чернушка районы|Чернушка]] [[:ru:Городской_округ_(Россия)|ҡала бүлгәләре]], шулай уҡ [[Көңгөр округы|Көңгөр]], Өйә, [[Көйәҙе районы|Көйәҙе]] һәм Елово муниципаль райондары менән сиктәш.

== Халҡы ==
{{ Население | Бардымский район | Столбцов=7}}

Халҡы — 27,8 мең кеше (2010), шул иҫәптән [[башҡорттар]] (59,5 %), уларҙың төп өлөшө Пермь башҡорттарына ҡарай. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур ауылдар (2002): [[Аҡбаш (Барҙы районы)|Аҡбаш]], [[Аҡлыш]], [[Елпачиха]], [[Күҙемйәр]], [[1-се Ҡыҙылъяр]], [[Солтанай (Пермь крайы)|Солтанай]], [[Танып (Барҙы районы)|Танып]], [[Тонтортамаҡ]], [[Төнгүк]] һәм башҡалар.

'''Халыҡ иҫәбе буйынса милли составы:'''
{|border=1
!Йыл
![[башҡорттар]]
![[татарҙар]]
![[урыҫтар]]
!'''Барлығы&lt;br /&gt;кеше'''
|-
|[[1989]]
|85,1 %
|4,9 %
|8,3 %
|29 320
|-
|[[2002]]
|59,5 %
|32,3 %
|7,2 %
|27 904
|}

'''Иҫәп алыуҙар буйынса башҡорт һәм татар халыҡтары һанының нисбәте:'''&lt;ref&gt;А. В. Черных. «Народы Пермского края. Культура и этнография» — Пермь: Издательство «Пушка», 2007&lt;/ref&gt;

{|border=1
!Йыл
![[башҡорттар]]&lt;br /&gt;кеше.
![[башҡорттар]]&lt;br /&gt;%
![[татарҙар]]&lt;br /&gt;кеше.
![[татарҙар]]&lt;br /&gt;%
!'''Барлығы&lt;br /&gt;кеше.'''
|-
|[[1926]]
|29 145
|87,7 %
|3 415
|10,2 %
|33 223
|-
|[[1959]]
|28 248
|88,6 %
|3 625
|11,3 %
|31 873
|-
|[[1979]]
|27 799
|94,7 %
|1 556
|5,3 %
|29 355
|-
|[[1989]]
|24 951
|94,5 %
|1 459
|5,5 %
|26 410
|-
|[[2002]]
|16 606
|64,8 %
|9 025
|35,2 %
|25 631
|-
|}

Барҙы ауылы «Ғәйнә иле» милли-мәҙәни үҙәге (2006 йылда алып), халыҡ театры, «Дуҫлыҡ» өлгөлө бейеү ансамбле эшләй.

== Райондың административ ҡоролошо ==
Барҙы районының 12 ауыл биләмәһендә 63 торлаҡ пункты иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;enc.permkultura.ru&quot; /&gt;:

{{Автонумерация
  | Оформление = wide
  | Столбцов = 6
  | Заголовок2 = Тораҡ пункттар
  | Заголовок3 = Административ үҙәк
  | Заголовок4 = Тораҡ&lt;br /&gt;пункттар&lt;br /&gt;һаны
  | Заголовок5 = Халҡы
  | Заголовок6 = Майҙаны,&lt;br /&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
  | Выравнивание4 = right
  | Выравнивание5 = right
  | Выравнивание6 = right

  | |[[Барҙы ауыл биләмәһе]] | [[Барҙы]] ауылы | 4 | {{ Население | Бардымское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Березники ауыл биләмәһе (Пермь крайы)|Березники ауыл биләмәһе]] | [[Березники (Барҙы районы)|Березники]] ауылы | 5 | {{ Население | Березниковское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | 
  | |[[Бисер ауыл биләмәһе]] | [[Бисер]] ауылы | 4 | {{ Население | Бичуринское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | 
  | |[[Бөрөжлө ауыл биләмәһе]] | [[Бөрөжлө]] ауылы | 3 | {{ Население | Брюзлинское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Елпачиха ауыл биләмәһе]] | [[Елпачиха]] ауылы | 4 | {{ Население | Елпачихинское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе (Пермь крайы)|Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе]] | [[1-се Ҡыҙылъяр]] ауылы | 3 | {{ Население | Красноярское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | 
  | |[[Яңы Башап ауыл биләмәһе]] | [[Яңы Башап]] ауылы | 5 | {{ Население | Новоашапское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Печмень ауыл биләмәһе]] | [[Печмень]] ауылы | 7 | {{ Население | Печменское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Сәрәш ауыл биләмәһе]] | [[Сәрәш]] ауылы | 7 | {{ Население | Сарашевское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Төнгәк ауыл биләмәһе]] | [[Төнгүк]] ауылы | 6 | {{ Население | Тюндюковское сельское поселение | фс }} | 
  | |[[Фиҙеркә ауыл биләмәһе]] | [[Фиҙеркә]] ауылы| 4 | {{ Население | Федорковское сельское поселение (Пермский край) | фс }} | 
  | |[[Шәрмәйет ауыл биләмәһе]] | [[Шәрмәйет (ауыл)|Шәрмәйет]] ауылы| 9 | {{ Население | Шермейское сельское поселение | фс }} | 
}}

;Тораҡ пункттар
Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән
{{столбцы}}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Барҙы]]&lt;ref name='Бардымское сельское поселение'&gt;Барҙы ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Барҙы (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Сәрәш]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'&gt;Сәрәш ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Сараши | тс }}
|-
| [[Бисер]]&lt;ref name='Бичуринское сельское поселение'&gt;Бисер ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Бичурино (Пермский край) | тс }}
|-
| [[1-се Ҡыҙылъяр]]&lt;ref name='Красноярское сельское поселение'&gt;Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Краснояр-I | тс }}
|-
| [[Елпачиха]]&lt;ref name='Елпачихинское сельское поселение'&gt;Елпачиха ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Елпачиха | тс }}
|-
| [[2-се Ҡыҙылъяр]]&lt;ref name='Красноярское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Краснояр-II | тс }}
|-
| [[Төнгәк]]&lt;ref name='Тюндюковское сельское поселение'&gt;Төнгәк ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Төнгәк (село) | тс }}
|-
| [[Танып (Барҙы районы)|Танып]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Танып (село) | тс }}
|-
| [[Аҡбаш (Барҙы районы)|Аҡбаш]]&lt;ref name='Федорковское сельское поселение'&gt;Фиҙеркә ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Акбаш (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Күчтәнтей]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'&gt;Печмень ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Константиновка (Бардымский район) | тс }}
|-
| [[Березники (Барҙы районы)|Березники]]&lt;ref name='Березниковское сельское поселение'&gt;Березники ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Бирҙнәк, Ҡайынауыл | тс }}
|-
| [[Ишем (Пермь крайы)|Ишем]]&lt;ref name='Березниковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Ишем | тс }}
|-
| [[Печмень]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Печмень | тс }}
|-
| [[Байауыл, Күҙмә]]&lt;ref name='Березниковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Күҙмә | тс }}
|-
| [[Аҡлыш]]&lt;ref name='Тюндюковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Аклуши | тс }}
|-
| [[Солтанай (Пермь крайы)|Солтанай]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Султанай (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Сөжән]]&lt;ref name='Брюзлинское сельское поселение'&gt;Бөрөжлө ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Сюзянь | тс }}
|-
| [[Бөрөжлө]]&lt;ref name='Брюзлинское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Брюзли | тс }}
|-
| [[Фиҙеркә]]&lt;ref name='Федорковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Федорки (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Мостовая]]&lt;ref name='Бардымское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Мостовая (Бардымский район) | тс }}
|-
| [[Яңы Башап]]&lt;ref name='Новоашапское сельское поселение'&gt;Яңы Башап ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Новый Ашап | тс }}
|}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Уймыж]]&lt;ref name='Федорковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Уймуж (село) | тс }}
|-
| [[Ҡарман (Пермь крайы)|Ҡарман]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Кармановка (деревня) | тс }}
|-
| [[Тонтортүз]]&lt;ref name='Елпачихинское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Усть-Тунтор (Бардымский район) | тс }}
|-
| [[1-се Барҙыбаш]]&lt;ref name='Бичуринское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Бардабашка-I | тс }}
|-
| [[Шәрмәйет (ауыл)|Шәрмәйет]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'&gt;Шермейка ауыл биләмәһенә керә&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Шермәйет (ауыл) | тс }}
|-
| [[Ыҫҡыр]]&lt;ref name='Елпачихинское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Ыҫҡыр (деревня) | тс }}
|-
| [[Ҡоҙаш]]&lt;ref name='Березниковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Кудаш (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Шабарка]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Шабарка | тс }}
|-
| [[Шликбаш]]&lt;ref name='Тюндюковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Верх-Шлык | тс }}
|-
| [[Зиязилға]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Зиязилға | тс }}
|-
| [[Түбән Искилде]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Түбән Искилде | тс }}
|-
| [[Иҫке Саҙы]]&lt;ref name='Бардымское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население |Иҫке Саҙы| тс }}
|-
| [[Яңы Казанка (Пермь крайы)|Яңы Казанка]]&lt;ref name='Тюндюковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Новая Казанка (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Канюки (Әрәмауыл)]]&lt;ref name='Елпачихинское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Конюково (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Асюл]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Асюл | тс }}
|-
| [[Батырбай]]&lt;ref name='Брюзлинское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Батырбай (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Башаптүз]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Усть-Ашап | тс }}
|-
| [[Салҡау]]&lt;ref name='Бардымское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Салҡау | тс }}
|-
| [[Өсҡул]]&lt;ref name='Бичуринское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Өсҡул | тс }}
|-
| [[Юғары Башап]]&lt;ref name='Новоашапское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Верхний Ашап | тс }}
|-
| [[Йөкшөр]]&lt;ref name='Федорковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Юкшур | тс }}
|}
{{столбец|width=33%}}
{|class='wide'
|-
| [[Шликтүз]]&lt;ref name='Новоашапское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Усть-Шлык | тс }}
|-
| [[Никольск (Пермь крайы)|Никольск]]&lt;ref name='Новоашапское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Никольск (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Иҫке Башап]]&lt;ref name='Тюндюковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Старый Ашап | тс }}
|-
| [[Антуфьево (Пермь крайы)|Антуфьево]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Антуфьево (Пермский край) | тс }}
|-
| [[2-се Барҙыбаш]]&lt;ref name='Бичуринское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Бардабашка-II | тс }}
|-
| [[Чувашай]]&lt;ref name='Березниковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Чувашаево | тс }}
|-
| [[Яңы Саҙы]]&lt;ref name='Тюндюковское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Яңы Саҙы | тс }}
|-
| [[Щипа]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Щипа | тс }}
|-
| [[Әмир (Пермь крайы)|Әмир]]&lt;ref name='Печменское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Амировка (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Наратҡы]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Нарадка | тс }}
|-
| [[Толҡанны]]&lt;ref name='Новоашапское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Талканка | тс }}
|-
| [[Низовское (Пермь крайы)|Низовское]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Низовское (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Зайцево (Пермь крайы)|Зайцево]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Зайцево (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Ҡарауыл (Пермь крайы)|Ҡарауыл]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Ҡарауыл (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Игәт]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Игатка | тс }}
|-
| [[Шермеинск]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Шермеинск | тс }}
|-
| [[Искирский]]&lt;ref name='Шермейское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Искирский | тс }}
|-
| [[Усаҡлы]]&lt;ref name='Сарашевское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Усаклы (Пермский край) | тс }}
|-
| [[Үтәй (Пермь крайы)|Үтәй]]&lt;ref name='Красноярское сельское поселение'/&gt; || align=&quot;right&quot; style=&quot;padding-right:1em;&quot; | {{ Население | Утяй (деревня) | тс }}
|}
{{столбцы/конец}}

== Билдәле шәхестәр ==
{{дерево статей|Шәхестәр:Барҙы районы}}
* [[Алдаров Альберт Тәүфиҡ улы]] — академик, медицина фәндәре докторы.
* [[Батырҡай Иткинин]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 Батыркай Иткинин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305043318/http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе&lt;ref name=&quot;vatandash&quot; /&gt;.
* [[Ибраев Ғабдулла Ҡасим улы]] — техник фәндәр докторы, профессор.
* [[Йөрөшбаев Нәсүр Әндәрйән улы]] — Германияла йәшәүсе журналист, сценарист һәм кинорежиссёр.
* [[Йәғәфәров Илдар Рәшит улы]] — Ҡазан ҡалаһында йәшәүсе кинорежиссёр, Рәсәй кинематографистар берлеге ағзаһы.
* [[Каҙанбаев Шәрифйән Ғабдрахман улы]] — Советтар Союзы Геройы.
* [[Кузаева Дамира Нәзмийән ҡыҙы]] — Татар АССР-ның халыҡ артисы, Татар АССР-ның Ғ.Тукай исемендәге Дәүләт приемияһы лауреаты.
* [[Ҡәнзи Абдулов]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы.
* [[Мөхәммәтғата Мансуров]] — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат, башҡорт кенәздәре тоҡомо вәкиле.
* [[Моҡатанов Әсхәт Хәтмулла улы]] — биология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт приемияһы лауреаты.
* [[Сурағол Миңлебаев]] — [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819203143/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1872-bash-ort-ikhtilaly-1755-56 |date=2019-08-19 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйфулла Сәйҙәшев]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв полковнигы».
* [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы|Тулвинский (Зәйнин) Шәйхулла Сибәгәтулла улы]] — шағир.
* [[Әбдей Абдуллов]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе&lt;ref name=&quot;vatandash&quot;&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 Мы — гайнинские башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192328/http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Әҙел Әшмәнев]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв поход старшинаһы».
* [[Әҙиғот Темәсов]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, «пугачёв полковнигы».
* [[Әминев Зариф Хурамша улы]] — Дан орденының тулы кавалеры.
* [[Юлышев Ирек Ғәли улы]] — профессор, ауыл хужалығы фәндәре докторы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bardaonline.ru/ Информационный сайт Бардымского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813033609/http://bardaonline.ru/ |date=2012-08-13 }}
* [http://barda1.ru/ Официальный сайт Бардымского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520064817/http://barda1.ru/ |date=2013-05-20 }}
* [http://www.permkrai.ru/edu/municipal/bardim/ Бардымский район на портале Правительства Пермского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609080202/http://permkrai.ru/edu/municipal/bardim/ |date=2013-06-09 }}
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4523-bar-y-rajony/|Барҙы районы}}

{{Барҙы районы}}

[[Категория:Пермь крайы райондары]]
[[Категория:Барҙы районы]]</text>
      <sha1>h57guyaidspx2da4yz128qjz09uttgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡболаҡ районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66856</id>
    <revision>
      <id>1308870</id>
      <parentid>1201227</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24085" sha1="0xdlfuqm8b3olo5jytlak2dth7jnk8e" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{цвет|Россия}}
|Русское название = Аҡболаҡ районы
|Оригинальное название =Акбулакский район
|Герб = Coat of Arms of Abdulak Rayon.gif
|Флаг =
|Страна = {{RUS}}
|Гимн =
|Статус = [[Муниципаль район]]
|Входит в = [[Ырымбур өлкәһе]]
|Включает = &lt;!-- {{s|17 [[муниципальное образование|муниципальных образований]]}} --&gt;
|Столица =  [[Акболаҡ]] ҡсб
|Крупный город =
|Крупные города =
|Дата = [[7 декабрь]] [[1934]]
|Глава = Павленко Геннадий&amp;nbsp;Викторович
  |Название главы                 = Район башлығы
|Глава2 = Миняева Наталья&amp;nbsp;Михайловна
  |Название главы2                = Председатель Совета&amp;nbsp;депутатов
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =
  |Население                      = {{ Население | Акбулакский район | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Население | Акбулакский район | г }}
  |Процент от населения           = 
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 5000
  |Процент от площади             = 
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта =
 |Размер карты                    =
|Карта административной единицы =
|Часовой пояс = {{s|{{MSK+2}}}}
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Телефонный код = 35335
|Почтовые индексы =
|Интернет-домен =
|Код автомобильных номеров = 56
|Сайт = http://mo-ak.orb.ru/
|Категория в Commons =Akbulaksky District
|Примечания =
}}

'''Аҡбола́ҡ райо́ны''' [[Рәсәй]]ҙең [[Ырымбур өлкәһе]]нә ҡараған административ-территориаль берәмеге — муниципаль районы. 1930-сы йылдарҙа[[Ҡаҙағстан|Ҡаҙаҡ АCСР-ҙан]] РСФСРға индерелде.

Административ үҙәге — [[Аҡболаҡ]] ҡасабаһы.

== Географияһы ==
Биләмә майҙаны: 4977 км². Ҡаҙылма байлыҡтар: ҙур булмаған нефть (Копанский), газ (Ноғоман), шулай уҡ төрлө төҙөлөш сеймалы ятҡылыҡтары.

[[Ырымбур өлкәһе]] Соль-Илецк һәм Беляевский райондары, шулай уҡ [[Ҡаҙағстан Республикаһы]] менән сиктәш.

Аҡболаҡ районы аша [[Ҡазан (ҡала)]] — [[Ырымбур]] — Аҡболаҡ — «Ҡаҙағстан сиге» федераль юлы үтә.

== Тарихы ==
Аҡболаҡ районы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙ АССР-ы Аҡтүбә губернаһы составында 1921 йылдың 2 апрелендә барлыҡҡа килә. Уның составына 22 улус: Аҡболаҡ, Астрахань, Беляевскй, 1-се Бүртә (күсмә), 2-се Бүртә (күсмә), Жиренкопинский (күсмә), Илек (күсмә), Калинин, Ключевский, Крючковский, Михайловский, Николаевская, Ново-Алексеевская, Ново-Михайловская, Петропавловская, Саздинская, Тамдинская (кочевая), Томар-Уткульская (кочевая), Туатюбинская (кочевая), Харьковский, Хобдинский (күсмә), Яйсан улустары инә.

1921 йылдың 5 октябрендә Беляевский, 1-се Бүртә, 2-се Бүртә, Ключевский, Крючковский һәм Михайловский улустары Ҡырғыҙ АССР-ы (1920-1925) [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] составына бирелә.

1921 йылдың 21 октябрендә Ново-Михайловский улусы Аҡтүбә губернаһының Аҡтүбә районына күсә.

1922 йылдың 5 июлендә Аҡболаҡ районы был Аҡболаҡ өйәҙе итеп ҡорола.

1924 йылдың 16 ғинуарында Аҡболаҡ өйәҙе бөтөрөлә. Уның территорияһы Аҡтүбә өйәҙенә ҡушыла.

1928 йылда Аҡболаҡ районы Аҡтүбә округы составында тергеҙелә.

1930 йылдың декабрендә, округтарға бүлеүҙе бөтөрөү сәбәпле, Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ына туранан-тура буйһондорола,  1932 йылдың февралендә ул Аҡтүбә өлкәһе составына инә&lt;ref&gt;{{книга
|автор          = 
|заглавие       = Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 — декабрь 1936)
|ответственный  = Базанова Ф. Н. 
|место          = Алма-Ата
|издательство   = Архивное управление МВД Казахской ССР
|год            = 1959
|страниц        = 288
|тираж          = 1500
}}&lt;/ref&gt;.

1934 йылдың 7 декабрендә район составынан Ҡаҙаҡ АССР-ы составында ҡалған Мартукский районы сығарыла, ә Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ының Аҡтүбә өлкәһенән алынып, үҙ сиратында, [[РСФСР]] составындағы Ырымбур өлкәһенә бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1934/12/07/n1196354.htm |title=Постановление ВЦИК от 07.12.1934 &quot;О разделении Средневолжского края&quot; |accessdate=2018-12-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224023823/http://lawru.info/dok/1934/12/07/n1196354.htm |archivedate=2018-12-24 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224023823/http://lawru.info/dok/1934/12/07/n1196354.htm |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

1963 йылдың ғинуарында СССР-ҙа административ-территориаль бүленеш реформаһы үткәрелгәнлектән (1962—1963), Аҡболаҡ районы бөтөрөлә, ә 1965 йылдың ғинуарында тергеҙелә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://wwhp.ru/orenb.htm |title = Всемирный исторический проект  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110213074550/http://wwhp.ru/orenb.htm |archivedate = 2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Акбулакский район }}

{{ Население | Акбулакский район | График }}

== Территориаль ҡоролошо ==
[[Ырымбур өлкәһе]]нең административ-территориаль ҡоролошо берәмеге булараҡ, Аҡболаҡ районына 15 ауыл Советы һәм 1 ҡасаба советы инә&lt;ref name=&quot;АТУ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/499201047 Закон Оренбургской области от 11 июля 2007 года N 1370/276-IV-ОЗ «Об административно-территориальном устройстве Оренбургской области»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПереченьАТЕ&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/952005246 Постановление Правительства Оренбургской области от 10 января 2008 года N 4-п «О перечне административно-территориальных единиц Оренбургской области»]&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур өлкәһе]]нең административ-территориаль бүленеше сиктәренә ярашлы, Аҡболаҡ муниципаль районы ауыл биләмәләре (ауыл Советы/ҡасаба советы статусы менән) 16 муниципаль берәмектән тора&lt;ref name=&quot;ПереченьМО&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/952010936 Закон «Об утверждении перечня муниципальных образований Оренбургской области и населённых пунктов, входящих в их состав»]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;orenburg-gov&quot;&gt;[http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/power/municipal-spravochnik/3-53-205-1.html Органы местного самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915180837/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/power/municipal-spravochnik/3-53-205-1.html |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;:
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable
  | Столбцов = 6
  | Заголовок2 = Муниципаль&lt;br&gt; берәмек | Заголовок3 = Административ&lt;br&gt; үҙәк | Заголовок4 = Тораҡ&lt;br&gt;пункттар&lt;br&gt;һаны| Заголовок5 = Халыҡ&lt;br&gt; (кеше) | Заголовок6 = Майҙан&lt;br&gt;(км²)
  | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right
  | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число
| |Аҡболаҡ ҡасаба советы | [[Аҡболаҡ]] ҡасабаһы | 5 | {{ Население | Акбулакский поссовет | тс }} | 304,01&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Баҙартүбә ауыл Советы | Ҡайраҡты ҡасабаһы | 2 | {{ Население | Базартюбинский сельсовет | тс }} | 233,85&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Васильевский ауыл Советы | Васильевка ауылы]] | 2 | {{ Население | Васильевский сельсовет (Акбулакский район) | тс }} | 313,27&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Заилечный ауыл Советы | Весёлый Первый ауылы | 5 | {{ Население | Заилечный сельсовет | тс }} | 405,27&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Ҡараҡотоҡ ауыл Советы | Ҡараҡоҙоҡ ҡасабаһы | 3 | {{ Население | Каракудукский сельсовет | тс }} | 298,44&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Ҡарасай ауыл Советы | Ҡарасай ауылы | 3 | {{ Население | Карасаевский сельсовет | тс }} | 334,24&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Мичуринский ауыл Советы | Покровка ауылы | 5 | {{ Население | Мичуринский сельсовет (Оренбургская область) | тс }} | 286,41&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Новогригорьевский ауыл Советы | Новогригорьевка ҡасабаһы | 2 | {{ Население | Новогригорьевский сельсовет | тс }} | 185,81&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Новопавловский ауыл Советы | Новопавловка ауылы | 2 | {{ Население | Новопавловский сельсовет (Оренбургская область) | тс }} | 378,29&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Новоуспеновский ауыл ьсоветы | Новоуспеновка ауылы | 1 | {{ Население | Новоуспеновский сельсовет | тс }} | 299,93&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Сагарчин ауыл Советы | Сагарчин ауылы | 5 | {{ Население | Сагарчинский сельсовет | тс }} | 439,21&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Совет ауыл Советы | Советский ауылы | 4 | {{ Население | Советский сельсовет (Акбулакский район) | тс }} | 361,57&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Тамдысай ауыл Советы | Тамдысай ауылы | 1 | {{ Население | Тамдысайский сельсовет | тс }} | 222,93&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Фёдоровский ауыл Советы | Фёдоровка ауылы | 2 | {{ Население | Фёдоровский сельсовет (Акбулакский район) | тс }} | 203,79&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Шаповаловский ауыл Советы | Шаповалово ауылы| 3 | {{ Население | Шаповаловский сельсовет | тс }} | 430,35&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
| |Шкуновский ауыл Советы | Шкуновка ҡасабаһы | 2 | {{ Население | Шкуновский сельсовет | тс }} | 279,57&lt;ref name=&quot;53_8006001&quot;/&gt;
}}

=== Тораҡ пункттары ===
Аҡболаҡ районында 47 тораҡ пункт урынлашҡан.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible collapsed
  | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 5
  | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число
| | 28 км | разъезд | {{ Население | 28 км (Оренбургская область) | тс }} | Мичуринский ауыл Советы
| | 29 км | разъезд | {{ Население | 29 км (Оренбургская область) | тс }} | Аҡболаҡ ҡасаба советы
| | 30 км | разъезд | {{ Население | 30 км (разъезд) | тс }} | Аҡболаҡ ҡасаба советы
| | [[Аҡболаҡ]] | ҡасаба | {{ Население | Акбулак | тс }} | Аҡболаҡ ҡасаба советы
| | Акоба | ҡасаба | {{ Население | Акоба (Оренбургская область) | тс }} | Сагарчин ауыл Советы
| | Александровка | ауыл | {{ Население | Александровка (Акбулакский район) | тс }} | Фёдоровский ауыл Советы
| | Андреевка | ауыл | {{ Население | Андреевка (Акбулакский район) | тс }} | Шкуновский ауыл Советы
| | Бикмырҙа | ҡасаба | {{ Население | Бикмурзино (Оренбургская область) | тс }} | Мичуринский ауыл Советы 
| | Васильевка | ауыл | {{ Население | Васильевка (Акбулакский район) | тс }} | Васильевский ауыл Советы
| | Вершиновка | ҡасаба | {{ Население | Вершиновка (Оренбургская область) | тс }} | Шаповаловский ауыл Советы
| | Весёлый Второй | ауыл | {{ Население | Весёлый Второй | тс }} | Ҡараҡотоҡ ауыл Советы
| | Весёлый Первый | ауыл | {{ Население | Весёлый Первый | тс }} | Илек аръяғы (Заилечный) ауыл Советы
| | Ҡайраҡты | ҡасаба | {{ Население | Кайракты (Оренбургская область) | тс }} | Баҙартүбә ауыл Советы
| | Ҡараҡоҙоҡ | ҡасаба | {{ Население | Каракудук (Оренбургская область) | тс }} | Ҡараҡоҙоҡ ауыл Советы
| | Ҡарасай | ауыл | {{ Население | Карасай (Оренбургская область) | тс }} | Ҡарасай ауыл Советы
| | Карповка | ауыл | {{ Население | Карповка (Акбулакский район) | тс }} | Ҡарасай ауыл Советы
| | Кокчунак | аул | {{ Население | Кокчунак | тс }} | Совет ауыл Советы
| | Корниловка | ҡасаба| {{ Население | Корниловка (Оренбургская область) | тс }} | Сагарчин ауыл Советы
| | Ҡужунтай | ҡасаба | {{ Население | Кужунтай | тс }} | Мичуринский ауыл Советы
| | Ҡолаҡсай | ҡасаба | {{ Население | Кулаксай | тс }} | Аҡболаҡ ҡасаба советы
| | Ҡыҙылболаҡ | ҡасаба | {{ Население | Кызылбулак (Оренбургская область) | тс }} | Илек аръяғы (Заилечный) ауыл Советы
| | Майҙан | ҡасаба | {{ Население | Майдан (Оренбургская область) | тс }} | Васильевский ауыл Советы
| | Майҡыболаҡ | ҡасаба | {{ Население | Майкобулак | тс }} | Илек аръяғы (Заилечный) ауыл Советы
| | Межгорный | ҡасаба | {{ Население | Межгорный (Оренбургская область) | тс }} | Новопавловский ауыл Советы
| | Меловой Завод | ҡасаба | {{ Население | Меловой Завод | тс }} | Мичуринский ауыл Советы
| | Ноғоман | ҡасаба | {{ Население | Нагумановка | тс }} | Илек аръяғы (Заилечный) ауыл Советы
| | Новоалександровка | ҡасаба | {{ Население | Новоалександровка (Акбулакский район) | тс }} | Новогригорьевский ауыл Советы
| | Новогригорьевка | ҡасаба | {{ Население | Новогригорьевка (Оренбургская область) | тс }} | Новогригорьевский ауыл Советы
| | Новомарьевка | ҡасаба | {{ Население | Новомарьевка (Оренбургская область) | тс }} | Шаповаловский ауыл Советы
| | Новоодесский | ҡасаба | {{ Население | Новоодесский | тс }} | Илек аръяғы (Заилечный) ауыл Советы
| | Новопавловка | ауыл | {{ Население | Новопавловка (Оренбургская область) | тс }} | Новопавловский ауыл Советы
| | Новопривольный | ҡасаба | {{ Население | Новопривольный (Оренбургская область) | тс }} | Баҙартүбә ауыл Советы
| | Новоуспеновка | ауыл | {{ Население | Новоуспеновка (Оренбургская область) | тс }} | Новоуспеновский ауыл Советы
| | Орловка | ҡасаба | {{ Население | Орловка (Акбулакский район) | тс }} | Совет ауыл Советы
| | Покровка | ауыл | {{ Население | Покровка (Акбулакский район) | тс }} | Мичуринский ауыл Советы 
| | Сагарчин | ауыл | {{ Население | Сагарчин | тс }} | Сагарчин ауыл Советы
| | Салидовка | ҡасаба | {{ Население | Салидовка | тс }} | Ҡарасай ауыл Советы
| | Һарығамыш | ҡасаба | {{ Население | Саракамыш | тс }} | Совет ауыл Советы
| | Советский | ауыл | {{ Население | Советское (Акбулакский район) | тс }} | Совет ауыл Советы
| | Тамдысай | ауыл | {{ Население | Тамдысай | тс }} | Тамдысай ауыл Советы
| | Ушкун | ҡасаба | {{ Население | Ушкунь | тс }} | Сагарчин ауыл Советы
| | Фёдоровка | ауыл | {{ Население | Фёдоровка (Акбулакский район) | тс }} | Фёдоровский ауыл Советы
| | Харьковка | ҡасаба | {{ Население | Харьковка (Оренбургская область) | тс }} | Сагарчин ауыл Советы
| | Шаповалово | ауыл | {{ Население | Шаповалово (Оренбургская область) | тс }} | Шаповаловский ауыл Советы
| | Шкуновка | ҡасаба | {{ Население | Шкуновка | тс }} | Шкуновский ауыл Советы
| | Шулаҡсу | ҡасаба | {{ Население | Шулаксу | тс }} | Аҡболаҡ ҡасаба советы
| | Юрьевка | ауыл | {{ Население | Юрьевка (Оренбургская область) | тс }} | Ҡараҡотоҡ ауыл Советы
}}

== Иҡтисады ==
Районда сәнәғәт ҙур үҫеш алмаған. Район ауыл хужалығына: игенселек, ит-һөт, йөн етештереүгә махсуслашҡан.

Сагарчин ауылынан 17 километрҙа бөтә донъя граждандарын хеҙмәтләндереүсе автомобилдә [[Ҡаҙағстан]] сиген үтеү пункты урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://wiki.antiviza.info/index.php?title=Сагарчин |title = Сагарчин |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Сагарчин ауылы янында Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлығы йәғни Сикте һаҡлау идаралығының пункты урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://wiki.antiviza.info/index.php?title=Сагарчин Сагарчин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127112329/http://wiki.antiviza.info/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt;.

Район территорияһында Ырымбур [[Ҡурсаулыҡ|ҡурсаулығы]]ныӊ филиалы — «Урал алды далаһы» урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://akbulak.net Сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228153930/http://akbulak.net/ |date=2012-02-28 }}

{{Ырымбур өлкәһе}}

[[Категория:Аҡболаҡ районы]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе райондары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>0xdlfuqm8b3olo5jytlak2dth7jnk8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батыев Сәлих Ғилемхан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67239</id>
    <revision>
      <id>1308919</id>
      <parentid>1284519</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5490" sha1="pe4lyjmj7cc2e75za78taz8l7tqrjky" xml:space="preserve">[[Файл:Батыев Салих Гилимханович.jpg|215px|thumb|upright|Сәлих Fилемхан улы Батыев]]
{{Ук}}
[[Файл:Депутатский билет, Верховного Совета СССР (1958).jpg|thumb|right|250px|СССР-ҙың Юғары Советы депутатының билеты]]

'''Батыев Сәлих Fилемхан улы ''' ([[24 ноябрь]] [[1911 йыл]] — [[7 декабрь]] [[1985 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (Татарстан тарихында был яуаплы вазифаны иң оҙаҡ биләгән етәксе), РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.

== Биографияһы ==
Сәлих Fилемхан улы Батыев 1911 йылдың 11 (24) ноябрендә [[Рәсәй империяһы]] [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТыуғанУрыны|Саҡмағош районы}}&lt;/ref&gt; Яңы Дөмәй ауылында [[башҡорттар|башҡорт ғәиләһендә]] тыуған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tassr90.ru/leaders/batyev/|title=Батыев Салих Гилимханович|accessdate=2013-01-08}}&lt;/ref&gt;. Үҫмер йылдарынан уҡ йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, тыуған ауылында тәүге комсомол ячейкаһын ойоштороусыларҙың береһе була.

1930—1931 йылдарҙа ВКП(б)-ның [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитетында пропагандист булып эшләй. 1931 йылда [[Ҡазан]]да финанс-экономика институтына инә, өсөнсө курста партия саҡырыуына яуап итеп, уҡыуын ҡалдыра һәм комсомол органдарында эш башлай: 1933—1936 йылдарҙа Татар АССР-ының ул саҡтағы Аҡташ районында МТС начальнигының комсомол эштәре буйынса ярҙамсыһы, артабан ВЛКСМ-дың Арса район комитеты секретары була. 1935 йылда партия өлкә комитетының беренсе секретары Лепа тәҡдиме менән 25 йәшлек Сәлих Батыев ВЛКСМ-дың Татарстан өлкә комитетына бүлек мөдире теп үрләтелә.
* 1937—1943 й. — Ҡазан химия-технология институты уҡытыусыһы
* 1943—1950 й. — Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары
* 1950—1951 й. — ВКП(б) Үҙәк Комитеты инструкторы
* 1951—1957 й. — КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты секретары
* 1957—1960 й. — КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының икенсе секретары
* 1960—1983 й. — Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

== Хәтер ==
* Романов В. Он был достойным сыном двух братских народов (К 105-летию со дня рождения выдающегося государственного деятеля Салиха Батыева). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 ноябрь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/920328-on-byl-vernym-synom-dvukh-bratskikh-narodov-k-105-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-vydayushchegosya-gosudar/ Он был достойным сыном двух братских народов {{Башинформ}}, 2016, 11 ноябрь]{{ref-ru}}{{V|11|11|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://gossov.tatarstan.ru/rukovoditeli/show/11 Батыев Салих Галимханович (1911—1985 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111955/http://gossov.tatarstan.ru/rukovoditeli/show/11 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.tassr90.ru/leaders/batyev/ Батыев Салих Гилимханович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302111016/http://www.tassr90.ru/leaders/batyev/ |date=2011-03-02 }}
* [https://web.archive.org/web/20191016205454/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/_go/anonymous/main/?path=/pages/ru/3ipd/931vyst/archiv/78Batiev 95-летию Салиха Гилимхановича Батыева посвящается]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}


[[Категория:Татарстан сәйәсмәндәре]]
[[Категория:РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Татар АССР-ы]]</text>
      <sha1>pe4lyjmj7cc2e75za78taz8l7tqrjky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҠШ Конституцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67568</id>
    <revision>
      <id>1308866</id>
      <parentid>1301294</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3141" sha1="jep8whyqkwrj2zlpscm67oohqtd6vi9" xml:space="preserve">{{Карточка документа
|название         = АҠШ Конституцияһы
|изображение      = Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg
|ширина           = 220px
|подпись          = Конституцияның оригинал текст беренсе бит 
|дата_создания    = [[17 сентябрь]] [[1787]]
|дата_ратификации = [[21 июнь]] [[1788]]
|место_хранения   = Милли архивлар, [[Вашингтон]]
|автор            = Филадельф Конвент делегаты 
|заверители       = 39 делегатлар
|цель             = Милли [[конституция]] Конфедерация мәҡәләләр алмашга
}}

'''АҠШ Конституцияһы''' ({{lang-en|United States Constitution}}) — [[АҠШ]]-та төп ҡанун, иң юғары юридик көс. [[1787]] йылдың [[17 сентябрь|17 сентябр]]ендә [[Филадельфия]] Конвенты ҡабул итә. Халыҡ-ара беренсе [[Конституция]]. Ете бүлектән тора, егерме ете тапҡыр үҙгәртелә.

АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

== Төҙөү һәм ратификация тарихы ==
[[1783]] йылда [[Париж килешеү (1783)|Версаль тыныслыҡ килешеүе]] менән [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш]] тамамлана.
Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш ваҡытында [[1777]] йылда [[Икенсе Континенталь конгресс]] [[Конфедерация статьялары]] конституцион документ ҡабул итә.

[[Конфедерация статъялары]] бик насар документ була: бер штат, законға ҡаршы булып, законды юҡҡа сығарыра ала. [[Джордж Вашингтон]] документты «ҡом бауы» тип атаны ({{lang-en2|ropes of sand}})&lt;ref&gt;{{книга|автор=John R. Alden|заглавие=George Washington: A Biography|издательство=LSU Press|год=1996|pages=221|allpages=326|isbn=9780807121269}}&lt;/ref&gt;. Шулай булғас, ошо документты алмаштырыу кәрәк була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080516054753/http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/constitution_transcript.html АҠШ Конституцияһы инглизса тулы текст]
* [http://www.constitutionfacts.com/content/constitution/files/USConstitution_Russian.pdf АҠШ Конституцияһы текст]


{{Әҙерләмә}}

[[Категория:АҠШ дәүләт төҙөлөшө]]
[[Категория:Конституциялар]]</text>
      <sha1>jep8whyqkwrj2zlpscm67oohqtd6vi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67858</id>
    <revision>
      <id>1308752</id>
      <parentid>1307740</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60216" sha1="jupg4h8w9p1z4jjrrhq598y56y3rjwx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''А́зия''' — Ер йөҙөнөң иң ҙур  киҫәге, [[Европа]] менән бергә [[Евразия]] ҡитғаһын хасил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{РП}}&lt;/ref&gt;. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{РП}}&lt;/ref&gt;. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора&lt;ref&gt;[http://russian.china.org.cn/russian/233641.htm Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота&lt;span class=&quot;notranslate hidefromparserselfclosedtags&quot;&gt;FORMAT_PLACEHOLDER_0&lt;/span&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Атамаһының килеп сығышы ==
[[Хеттар]] дәүерендә [[Кесе Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була&lt;ref&gt;История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188&lt;/ref&gt;. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, [[Прометей]]ҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. [[Геродот]] осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.

== Урыны һәм сиктәре ==
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш ([[Чукот ярымутрауы]] ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия [[Африка]] менән Суэц муйыны аша тоташҡан, [[Төньяҡ Америка]]нан уны тар ғына [[Беринг боғаҙы]] айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.

=== Европа менән Азия сиге ===
{{Төп мәҡәлә|Европа менән Азия араһындағы сик}}
[[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Европә менән Азияның Халыҡ-ара Географик Йәмғиәте тарафынан танылған сиге (A хәрефе аҫтындағыһы, ә башҡа хәрефтәр менән кире ҡағылған варианттар билдәләнгән)]]

Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең ''«Ерҙәрҙе һүрәтләү»'' тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы ([[Грузия]]ла Риони йылғаһы) һәм [[Урта диңгеҙ]] аша улар араһында сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=31}}. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға){{sfn|Чубарьян|2005|p=31-33}} бүлгән [[Геродот]], Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген ''«Дөйөм тарих»'' тигән хеҙмәтендә Танаис ([[Дон]]){{sfn|Чубарьян|2005|p=34}} аша үткәргән), [[Страбон]] (''«География»'' тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] араһындағы муйын ([[Кавказ тауҙары]]), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида ([[Азов диңгеҙе]]) буйлап үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}.

[[XVIII быуат]]ҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), [[Михаил Ломоносов]] (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, [[Урта быуаттар]]ҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил ([[Иҙел|Волга]]) һәм [[Кама]] йылғаларын һанаған&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/|title=Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления|author=Чибилёв А.А.|publisher=Русское Географическое Общество|accessdate=2012-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/66HZtx7n2|archivedate=2012-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |date=2013-04-17 }}&lt;/ref&gt;.

XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы {{нп5|Делиль, Гийом|Гийом Делиль|en|Guillaume Delisle}} Европаның көнсығыш сиген [[Обь]] буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда ''«Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре»'' тигән китапта швед ғалимы [[Филипп Иоганн Страленберг]] тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте [[Урал тауҙары]]ның һыу бүленеше буйлап, ә [[Көньяҡ Урал]]дан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, [[Волга|Волга (Иҙел)]] йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1745 йылда ''«Рәсәй лексиконы»'' нда ул былай тип яҙа:

{|
|{{начало цитаты}}Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. 
{{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Рәсәй лексиконы»}}
{{oq|ru|{{начало цитаты}}Весьма приличнее и натуральнее провести границу от узкости Вайгач по Великому Поясу и Яику вниз через море Каспийское до реки Кумы или гор Таурисских.
{{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Российский лексикон»}}
}}
|}

Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), [[Фальк Иоганн Петер|И. П. Фальк]] (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] (1773) уны [[Урал йылғаһы]]ның урта ағымынан [[Дөйөм Һырт]]тың көньяҡ битләүҙәре, [[Волга]], Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы [[Александр Гумбольдт]], Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру ''«Азия»'' тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә ''«Европа: как далеко?»''&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.

Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:

{|
|{{начало цитаты}}Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә.
{{oq|ru|{{начало цитаты}}Рекомендовать проводить границу Европы и Азии по восточной подошве Урала и Мугоджар, затем по реке Эмбе, по северному берегу Каспия, по Кумо-Манычской впадине и Керченскому проливу, оставляя Азовское море в пределах Европы.}}
|}
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, [[Урал (йылға)|Урал йылғаһы]], Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
* Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм [[Әзербайжан|Азербайжан]]дың ([[Каспий диңгеҙе]] тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә.
* Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;rgo&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, [[Урал тауҙары]] һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң [[Каспий диңгеҙе]], Аракс йылғаһы, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] диңгеҙҙәре, [[Босфор]] һәм [[Дарданелдар]] боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.

Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге [[Архангельск өлкәһе]]нең, [[Коми Республикаһы]]ның, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]]нең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт сиктәре, [[Дағстан]]дың, [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] һәм [[Краснодар крайы|Краснодар]] крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә{{sfn|Кондрашов|2008|p=210}}.

=== Азия менән Африка араһындағы сик ===
[[Файл:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|250px|Азия космостан]]
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай {{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Ғәҙәттә ул [[Нил]] йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин [[Геродот]] б.э.т. V быуатта [[Мысыр]] территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}.
Үҙ сиратында [[Страбон]] сикте [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы [[Урта диңгеҙ]] менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}.

Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә [[Суэц каналы]] буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.

== География ==

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|-
|  Майҙаны:
|43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|  Утрауҙарҙың майҙаны:
|  2001 мең км²
|-
|  Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек:
|  960 метр
|-
|  Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек:
|  8 848 метр ([[Эверест]] тауы)
|-
|  Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек:
|  −405 метр ([[Үле диңгеҙ]] кимәле)
|-
|  Иң төньяҡ нөктә:
|  Челюскин мороно&lt;br /&gt; 77° 43' так как&lt;br /&gt; 104° 18' ксш оҙ.
|-
|  Иң көньяҡ нөктә:
|  Пиай мороно&lt;br /&gt;1° 16' так как&lt;br /&gt; 103° 30' ксш оҙ.
|-
|  Иң көнбайыш нөктә:
|  Баб мороно&lt;br /&gt;39° 29' так как&lt;br /&gt; 26° 04' ксш оҙ.
|-
|  Иң көнсығыш нөктә:
|  Дежнёв мороно&lt;br /&gt; 66° 05' так как &lt;br /&gt; 169° 40' кбш оҙ.
|-
|  Азияның географик үҙәге&lt;br /&gt;эргәһендәге ҡалалар:
|  [[Иркутск]], [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]]
|}
Азия [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Тымыҡ океан]]дар, шулай уҡ — көнсығышта — [[Атлантик океан]]дың материк эсендәге диңгеҙҙәре ([[Азов диңгеҙе|Азов]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Урта диңгеҙ]]ҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал]] диңгеҙҙәренең, [[Балхаш]] күленең һ. б. [[Байкал]] күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; [[Байкал]]да донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). [[Үле диңгеҙ]] донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — [[Кесе Азия]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]], [[Һиндостан субконтиненты|Һиндостан]], [[Корея ярымутрауы|Корей]], [[Камчатка]], [[Чукот ярымутрауы|Чукот]], [[Таймыр]] һ. б. Азия ярҙарына янында ([[Зонд утрауҙары|Оло Зонд]], [[Яңы Себер утрауҙары|Яңы Себер]], [[Сахалин]], [[Төньяҡ Ер]], [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².

Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}&lt;/ref&gt;Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — [[Джомолунгма]] тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән [[Байкал]] күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Көнсығыш Азия — әүҙем [[вулкан|янартауҙар]] төбәге.

Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.

Азия территорияһында [[Климат|климатты]]ң бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.

==== Рельефы ====
[[Файл:Европа-Азия.jpg|thumb|Европа менән Азия араһындағы сик]]
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — [[Гоби]] сүле. [[Гималай тауҙары]] Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] тропиктарынан айырып тора.

[[Гималай тауҙары]] — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.

== Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр ==
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
* [[Көнсығыш Азия]] ([[Корея ярымутрауы]], Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө);
* [[Көнбайыш Азия]] (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары);
* [[Төньяҡ Азия]] ([[Себер]] һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы);
* [[Урта Азия]] ([[Памир]], [[Тянь-Шань]], [[Туран уйһыулығы]]);
* [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] ([[Һинд-Ҡытай ярымутрауы]] һәм [[Малай архипелагы]]);
* [[Көньяҡ-Көнбайыш Азия]] ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]] һәм Левант);
* [[Көньяҡ Азия]] ([[Һиндостан ярымутрауы]] һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы).


БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
* Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония)
* Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
* [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
* Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
* Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан)

Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән{{sfn|Duka|2007|p=73-75}}:
* Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония)
* Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
* Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
* Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка)
* Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).

== Азия илдәре ==

Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 [[Дәүләт|дәүләт]] иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар [[Европа|Европа илдәре]] исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}&lt;/ref&gt;}. [[Европа|Европа илдәрен]]ә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), [[Европа Берләшмәһе]]нә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ҙа индерелә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}&lt;/ref&gt;

{{col-begin}}
{{col-3}}
* {{Флагификация|Абхазия}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Әзербайжан}} (100&amp;nbsp;%&lt;ref name=&quot;KumoMan&quot;&gt; Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә&lt;/ref&gt;-тан 90&amp;nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы&lt;ref&gt;Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район&amp;nbsp;— 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп)&amp;nbsp;10&amp;nbsp;%.&lt;/ref&gt;)
* {{Флагификация|Акротири и Декелия}} &lt;small&gt;([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Армения}}
* {{Флагификация|Афганистан}}
* {{Флагификация|Бангладеш}}
* {{Флагификация|Бахрейн}}
* {{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}} &lt;small&gt;([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Бруней}}
* {{Флагификация|Бутан}}
* {{Флагификация|Восточный Тимор}}
* {{Флагификация|Вьетнам}}
* {{Флагификация|Грузия}} &lt;small&gt;(100&amp;nbsp;%&lt;ref name=&quot;KumoMan&quot;&gt;&lt;/ref&gt;-тан  95&amp;nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы&lt;ref&gt;Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы  ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo |date=2015-10-16 }}), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә  Европа —  Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы &amp;nbsp;— 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы&amp;nbsp;— 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны&amp;nbsp;— 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары&amp;nbsp;— 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5&amp;nbsp;%-ы.&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Египет}} &lt;small&gt;(өлөшләтә)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Израиль}}
* {{Флагификация|Индия}}
* {{Флагификация|Индонезия}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Иордания}}
* {{Флагификация|Ирак}}
* {{Флагификация|Иран}}
* {{Флагификация|Йемен}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө)&lt;/small&gt;
{{col-3}}
* {{Флагификация|Казахстан}}&lt;ref&gt;Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14&amp;nbsp;%-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: [https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты»&amp;nbsp;ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423073135/https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii |date=2014-04-23 }})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130912080436/http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: '''Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе''' (тулыһынса, '''151300 км²''' ашыу); '''Атырау  өлкәһе'''  (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш&amp;nbsp;— '''103000 км²''' самаһы); '''Аҡтүбә өлкәһенең'''  төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий  райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы )&amp;nbsp;— '''яҡынса 126 000 км²'''). Эмба һәм Орь&amp;nbsp;йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — '''яҡынса 380 000''' км² йәки илдең тотош территорияһының&amp;nbsp;(2724902 км²) 13,9&amp;nbsp;%-ы &lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Камбоджа}}
* {{Флагификация|Катар}}
* {{Флагификация|Кипр}}
* {{Флагификация|Киргизия}}
* {{Флагификация|Китай}}
** {{Флагификация|Гонконг}}
** {{Флагификация|Макао}}
* {{Флагификация|Тайвань}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Кокосовые острова}} &lt;small&gt;([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}}
* {{Флагификация|Республика Корея}}
* {{Флагификация|Кувейт}}
* {{Флагификация|Лаос}}
* {{Флагификация|Ливан}}
* {{Флагификация|Малайзия}}
* {{Флагификация|Мальдивы}}
* {{Флагификация|Монголия}}
* {{Флагификация|Мьянма}}
* {{Флаг|Нагорно-Карабахская Республика}} [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] &lt;small&gt;(танылмаған республика)&lt;/small&gt;
{{col-3}}
* {{Флагификация|Непал}}
* {{Флагификация|ОАЭ}}
* {{Флагификация|Оман}}
* {{Флагификация|Остров Рождества}} &lt;small&gt;([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Пакистан}}
* {{Флагификация|Россия}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Саудовская Аравия}}
* {{Флагификация|Сингапур}}
* {{Флагификация|Сирия}}
* {{Флагификация|Таджикистан}}
* {{Флагификация|Таиланд}}
* {{Флагификация|Туркменистан}}
* {{Флагификация|Турецкая Республика Северного Кипра}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Турция}} &lt;small&gt;(территорияның ҙур өлөшө)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Узбекистан}}
* {{Флагификация|Филиппины}}
* {{Флагификация|Шри-Ланка}}
* {{Флагификация|Южная Осетия}} &lt;small&gt;(өлөшләтә танылған республика)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Япония}}
{{col-end}}

== Халҡы ==
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия [[Африка]]нан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. [[Ҡытай]] менән [[Һиндостан]] халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — [[Индонезия]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Япония]] и [[Филиппин]]).

Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид ([[ҡытайҙар]] һ.б.), [[европеоид]] (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм [[негроид]] (Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.

Азияла ҡытай, [[Һиндостан|һинд]], тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.

=== 20 миллиондан ашыу халҡы илдәр ===
&lt;div style=&quot;height:450px; overflow:auto; font-size:85%;&quot; &gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Урын 
! Дәүләт
! Халыҡ һаны&lt;br&gt;(Автоматик)
! Донъя халҡынан %-ы&lt;br&gt;(Автоматик шутталыу)
! Сығанаҡ
|-
| 1 

| align=&quot;left&quot; | {{Флагификация|Ҡытай}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q148}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://worldbank.org БМО баһаһы]
|-
| 2 

| align=&quot;left&quot; | {{IND}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q668}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://censusindia.gov.in Иҫәп алыу]
|-
| 3 

| align=&quot;left&quot; | {{IDN}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q252}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://bps.go.id Официаль сайт]
|-
| 4 

| align=&quot;left&quot; | {{PAK}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q843}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://pbs.gov.pk Статистика бюроһы]
|-
| 5 

| align=&quot;left&quot; | {{Флагификация|Бангладеш}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q902}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://bbs.gov.bd Иҫәп алыу һөҙөмтәһе]
|-
| 6 

| align=&quot;left&quot; | {{RUS}} (Европа өлөшө менән)
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q159}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://rosstat.gov.ru Росстат]
|-
| 7 

| align=&quot;left&quot; | {{JPN}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q17}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://stat.go.jp Статистика департаменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260814063424/https://www.stat.go.jp/ |date=2026-08-14 }}
|-
| 8 

| align=&quot;left&quot; | {{Флагификация|Филиппины}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q928}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://psa.gov.ph Официаль баһа]
|-
| 9 

| align=&quot;left&quot; | {{VNM}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q881}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://gso.gov.vn Статистика офисы]
|-
| 10 

| align=&quot;left&quot; | {{IRN}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q794}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://amar.org.ir Милли статистика]
|-
| 11 

| align=&quot;left&quot; | {{TUR}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q43}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q43}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://turkstat.gov.tr Статистика институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108093404/https://www.turkstat.gov.tr/ |date=2024-01-08 }}
|-
| 12 

| align=&quot;left&quot; | {{THA}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q869}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q869}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://nso.go.th Милли статистика]
|-
| 13 

| align=&quot;left&quot; | {{Флагификация|Мьянма}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q837}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q837}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://mmsis.gov.mm Рәсми баһа]
|-
| 14 

| align=&quot;left&quot; | {{KOR}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q884}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q884}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://kostat.go.kr Статистика комитеты]
|-
| 15 

| align=&quot;left&quot; | {{IRQ}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q796}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q796}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://cosit.gov.iq Статистика министрлығы]
|-
| 16 

| align=&quot;left&quot; | {{AFG}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q889}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q889}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://nsia.gov.af Үҙәк статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727201055/https://nsia.gov.af/ |date=2026-07-27 }}
|-
| 17 

| align=&quot;left&quot; | {{NPL}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://web.archive.org/web/20180913185300/http://cbs.gov.np/ Статистика департаменты]
|-
| 18 

| align=&quot;left&quot; | {{Флагификация|Малайзия}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://dosm.gov.my Рәсми сайт]
|-
| 19 

| align=&quot;left&quot; | {{SAU}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q851}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q851}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://stats.gov.sa Статистика идаралығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306043708/https://www.stats.gov.sa/ |date=2026-03-06 }}
|-
| 20 

| align=&quot;left&quot; | {{UZB}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q265}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q265}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://stat.uz Статистика агентлығы]
|-
| 21 

| align=&quot;left&quot; | {{YEM}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q230}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://cso-yemen.org Үҙәк статистика бюроһы]
|-
| 22 

| align=&quot;left&quot; | {{PRK}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q423}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q423}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://un.org БМО баһаһы]
|-
| 23 

| align=&quot;left&quot; | {{Флагификация|Шри-Ланка}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q854}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q854}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://statistics.gov.lk Статистика департаменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260807185256/https://www.statistics.gov.lk/ |date=2026-08-07 }}
|-
| 24 

| align=&quot;left&quot; | {{SYR}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q858}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q858}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [http://cbssyr.sy Үҙәк статистика бюроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120213406/http://cbssyr.sy/ |date=2021-01-20 }}
|-
| 25 

| align=&quot;left&quot; | {{KAZ}} 
| {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q232}}}} 
| {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q232}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} %
| [https://stat.gov.kz Статистика бюроһы]
|}
&lt;/div&gt;

=== Башҡа Азия дәүләттәре ===
&lt;div style=&quot;height:500px; overflow:auto; font-size:85%;&quot; &gt;
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%;&quot;
! Урын !! Дәүләт !! Халыҡ һаны&lt;br&gt;(Автоматик) !! Донъя халҡынан %-ы !! Сығанаҡ
|-

| 26 || {{Флагификация|Камбоджа}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q424}}}} || 0.21 % || [http://nis.gov.kh Милли статистика]
|-

| 27 || {{AZE}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q227}}}} || 0.12 % || [https://stat.gov.az Дәүләт статистикаһы]
|-

| 28 || {{Флагификация|ОАЭ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q878}}}} || 0.12 % || [https://fcsc.gov.ae Федераль статистика үҙәге]
|-

| 29 || {{ISR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q801}}}} || 0.12 % || [https://cbs.gov.il Үҙәк статистика бюроһы]
|-

| 30 || {{HKG}} (ҠХР)&lt;ref&gt;Ҡытай Халыҡ Республикаһы составындағы Автономиялы территория.&lt;/ref&gt; || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q8646}}}} || 0.09 % || [https://www.censtatd.gov.hk Статистика департаменты]
|-


| 31 || {{TJK}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q865}}}} || 0.12 % || [http://stat.tj Статистика агентлығы]
|-

| 32 || {{JOR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q810}}}} || 0.14 % || [http://dos.gov.jo Статистика департаменты]
|-

| 33 || {{LAO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q819}}}} || 0.09 % || [http://lsb.gov.la Статистика бюроһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-

| 34 || {{KGZ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q813}}}} || 0.09 % || [http://stat.kg Милли статистика комитеты]
|-

| 35 || {{Флагификация|Сингапур}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q334}}}} || 0.07 % || [https://singstat.gov.sg Статистика департаменты]
|-

| 36 || {{TKM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q874}}}} || 0.08 % || [https://un.org БМО баһаһы]
|-

| 37 || {{GEO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} || 0.05 % || [http://geostat.ge Статистика милли хеҙмәте]
|-

| 38 || {{LBN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q822}}}} || 0.07 % || [http://cas.gov.lb Үҙәк статистика ширҡәте]
|-

| 39 || {{Флагификация|Палестина}}&lt;ref&gt;Ғәззә секторын һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала.&lt;/ref&gt; || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q219060}}}} || 0.07 % || [https://pcbs.gov.ps Үҙәк статистика бюроһы]
|-

| 40 || {{ARM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q399}}}} || 0.04 % || [https://armstat.am Статистика комитеты]
|-

| 41 || {{OMN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q842}}}} || 0.06 % || [https://ncsi.gov.om Милли статистика үҙәге]
|-

| 42 || {{KWT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q817}}}} || 0.05 % || [http://csb.gov.kw Үҙәк статистика бюроһы]
|-

| 43 || {{MNG}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q711}}}} || 0.04 % || [https://1212.mn Милли статистика офисы]
|-

| 44 || {{QAT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q846}}}} || 0.03 % || [https://psa.gov.qa Планлаштырыу һәм статистика]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-

| 45 || {{BHR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q398}}}} || 0.02 % || [https://iga.gov.bh Мәғлүмәт һәм электрон хөкүмәт]
|-

| 46 || {{TLS}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q574}}}} || 0.02 % || [https://statistics.gov.tl Статистика милли дирекцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412052938/https://statistics.gov.tl/ |date=2023-04-12 }}
|-

| 47 || {{CYP}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q229}}}} || 0.02 % || [http://mof.gov.cy Статистика хеҙмәте]
|-

| 48 || {{BTN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q917}}}} || 0.01 % || [http://nsb.gov.bt Милли статистика бюроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260518211147/https://www.nsb.gov.bt/ |date=2026-05-18 }}
|-

| 49 || {{MAC}} (ҠХР) || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q14773}}}} || 0.01 % || [https://dsec.gov.mo Статистика һәм халыҡ иҫәбе]
|-

| 50 || {{Флагификация|Бруней}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q921}}}} || 0.01 % || [https://web.archive.org/web/20260820165117/https://www.deps.gov.bn/ Иҡтисади планлаштырыу]
|-

| 51 || {{Флагификация|Мальдивы}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q826}}}} || 0.01 % || [https://statisticsmaldives.gov.mv Статистика бюроһы]
|-

| — || '''Барлығы''' || {{formatnum: {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} + 1200000000 }}}} || '''59 %''' || '''БМО баһаһы'''
|}
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Asia}}
{{Навигация
|Тема         = Азия
|Портал       = 
|Викитека     = 
}}

* {{ВТ-ЭСБЕ|Азия, материк}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Bhagwat S.B.|заглавие=Foundation of geology|издательство=Global Vision Publishing Ho|год=2009|том=1|страниц=218|isbn=8182202752|ref=Bhagwat}}
* {{книга|автор=Duka C.|заглавие=World Geography|издательство=Rex Bookstore, Inc.|год=2007|страниц=218|isbn=971234696X|ref=Duka}}
* {{книга|автор=Кондрашов А.П.|заглавие=Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах|издательство=RIPOL classic|год=2008|том=1|страниц=494|isbn=538600347X|ref=Кондрашов}}
* {{книга|автор=Чубарьян А.О.|заглавие=Российский европеизм|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страниц=416|isbn=5-224-05369-2|ref=Чубарьян}}
* [http://www.csr-nw.ru/upload/file_category_695.pdf Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Регионы}}
{{Азия илдәре}}
{{Яҡшы мәҡәлә|География}}
[[Категория:Азия]]
[[Категория:Донъя ҡитғалары]]</text>
      <sha1>jupg4h8w9p1z4jjrrhq598y56y3rjwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Албания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67939</id>
    <revision>
      <id>1308771</id>
      <parentid>1302370</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62158" sha1="jxesrmnrr8gckgqle0lrdc2ivh9d7wy" xml:space="preserve">{{Ил
 |Башҡортса исеме         = Албания Республикаһы
 |Төп исеме               = Republika e Shqipërisë
 |Төп килеш               = Албания 
 |Герб                    = Coat of arms of Albania.svg
&lt;!-- |Герб урынына= --&gt;
 |Девиз                   = Ti Shqipëri më jep nder më jep emrin shqipëtar
 |Гимн исеме           = Hymni i Flamurit
 |Аудио                  = Hymni i Flamurit instrumental.ogg
 |Дәуләт идараһы          = [[Парламентская республика]]&lt;ref name=&quot;atlas mira&quot;&gt;Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295&lt;/ref&gt;
&lt;!-- |Дәүләт дине= --&gt;
 |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 21|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 59|lon_sec = 0
 |region        = AL
 |CoordScale    = 
 |Картала                 = Location Albania Europe.png
 |Карьала2                =
 |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = 
 |Тел                     = [[Албан теле|албанса]]
 |Азатлыҡ ваҡыты          = [[28 ноябрь]] [[1912 йыл]]
 |Азатлыҡ алынған         = [[Ғосман империя]]һынан
 |Башҡала                 = [[Тирана]]
 |Иң ҙур ҡалалары         = [[Тирана]], [[Шкодер]], [[Влёра]], [[Дуррес]], [[Эльбасан]]
 |Етәкселәр вазифалары    = 
 |Етәкселәр               =
 |Күрше илдәр             = [[Черногория]], [[Төньяҡ Македония]], [[Греция]]
 |Идара итеү формаһы      = 
 |Территория буйынса урын = 138
 |Территорияһы            = 28 748
 |% һыу өҫтө            = 4,8%
 |Этнохроним              = Албан
  |Халыҡ буйынса урын     = 130
  |Халыҡ һаны             = {{спад}}2 831 741&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
  |Шутлау йылы            = 2011
  |Халыҡ тығыҙмаһы        = 126,6 
 |ЭТП                     = 23,860 млрд&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html ЦРУ (2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП һанау йылы          = 2010
 |ЭТП буйынса урын        = 115
 |ЭТП һәр кешегә          = 8000&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;
 |КПҮИ = {{рост}} 0,749&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IqDzz4je|archivedate=2013-08-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818132717/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |date=2013-08-18 }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ һанау йылы         = 2013
 |КПҮИ урын               = 70
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;высокий&lt;/span&gt;
 |Акса                    = [[албан легы|лек]] ([[Общероссийский классификатор валют|ALB, код 8]])
 |Домен                   = [[.al]]
 |ISO                     = ALB
 |Телефон коды            = 355
 |Сәғәт урауы             = +2
}}

'''Алба́ния''' ({{lang-alb|Shqipëria}}), йәки '''Алба́ния республикаһы''' ({{lang-alb|Republika e Shqipërisë}} [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — [[Балҡан ярымутрауы]]ның көнбайыш яғында урынлашҡан дәүләт. [[2009]] йылдан [[НАТО]] ағзаһы. төньяҡ-көнсығышта [[Сербия]] менән, төньяҡта [[Черногория]] менән, көнсығышта [[Төньяҡ Македония]] менән һәм көньяҡ-көнсығышта [[Греция]] менән сикләшә. Дәүләттең майҙаны — 28 748 км². Халыҡ һаны — 2 831 741 ([[2011 йыл]]). Халыҡтың 95%-ты милләте буйынса албандар, 3 % гректар һәм ҡалған 2 % башҡа милләттәр (румындар, сиғандар, сербтар, македонлылар).
Хөкүмәт етәксеһе — президент (Kryetarët). Дәүләт парламенты Кувенд (Kuvendi) тип атала. Ул 140 депутаттан тора (100 депутат һайлау буйынса, 40 депутат партия теҙмәләре буйынса). Депутаттар 4 йылға һайлана йәки тәғәйенләнә.

Ил [[НАТО]] ағзаһы.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
[[Файл:Albania map-ru.svg|thumb|right|Албания картаһы]]
{{main|География Албании|Албанияның файҙалы ҡаҙылмалары}}
Албания Көньяҡ [[Европа]]ла [[Балҡан ярымутрауы]]нда урынлашҡан һәм 28 748 км² майҙанды биләй&lt;ref name=&quot;Albania pdf&quot;&gt;{{cite web| author=Eftimi, R. |url=http://aguas.igme.es/igme/publica/tiac-02/ALBANIA-I.pdf|title=Some Considerations on Seawater-freshwater Relationship in Albanian Coastal Area|publisher=ITA Consult}}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ-көнбайышта уны [[Адриатик диңгеҙ]] һыуҙары, көньяҡ-көнбайыштан — [[Ион диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. Икеһе лә [[Урта диңгеҙ]]ҙең өлөшө булып торалар. Көнбайыш өлөшөндә уйһыулы өлкә урынлашҡан, ҡалған ерҙәре (яҡынса 70 %) — урманлы һәм таулы райондар.
Илдең территорияһы төньяҡ киңлектең 42-се һәм 39-сы параллелдәре араһында, шулай уҡ көнсығыш оҙонлоҡтоң 21-се һәм 19-сы меридиандары араһында. Албанияның иң төньяҡ нөктәһе Вермош ауылы (42°35' так как), иң көньяҡ нөктәһе — Конисполь ҡалаһы (39°40' т. к.). Илдең иң көнбайыш нөктәһе — кеше йәшәмәгән Сазани утрауы (19°16' к. о.), иң ситке көнсығыш нөктәһе — Верник ауылы (21°1' к.с. о.)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |deadlink=yes |title=Tregues Sipas Qarqeve Indicators by Prefectures |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |archivedate=2011-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724163040/http://www.instat.gov.al/graphics/doc/downloads/publikime/Tregues%20sipas%20qarqeve2006.pdf |date=2011-07-24 }}&lt;/ref&gt;. Албанияның иң бейек түбәһе — Кораб тауы (2764 м.). Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо ни бары 148 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 340 км.
[[Файл:Gjipe beach, Albania.JPG|thumb|left|[[Адриатик диңгеҙ|Адриатик]] һәм [[Ион диңгеҙе|Ион]] диңгеҙҙәре ҡушылған ерҙә урынлашҡан [[Гипе (каньон)|Гипе]] каньоны]]
Албанияның ҙур өлөшөн тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар биләй, улар ил территорияһының бөтә оҙонлоғо һәм киңлеге буйынса төрлө йүнәлештәрҙә һуҙылғандар. Төньяҡта Төньяҡ-Албан Альптары, көнсығышта Кораб тауҙары, көньяҡ-көнсығышта Пинд тауҙары, көньяҡ-көнбайышта Акрокераунский тауҙары һәм үҙәктә Скандерберг тауҙары иң эре тау һырттары булып торалар.

Күп һанлы һәм ҙур күлдәрҙең булыуы Албания географияһының иң мөһим үҙенсәлеге булып тора. Илдең төньяҡ-көнбайышында, Черногория менән сигендә урынлашҡан Шкодер күле — Көньяҡ Европала иң ҙур күл&lt;ref&gt;{{cite web|last=Bolevich|first=Maria|title=Largest lake in southern Europe under threat from &quot;eco-resort&quot;|url=https://www.newscientist.com/article/2116873-largest-lake-in-southern-europe-under-threat-from-eco-resort/|website=newscientist.com|lang =en|date=2017-01-03}}&lt;/ref&gt;. Уның өстән бер өлөшө һәм яр буйының 57 км-ы Албанияныҡы. Көньяҡ-көнсығышта ҡалҡыулыҡта Охридское күле (Төньяҡ Македония менән бүлешә) урынлашҡан, ул донъяла иң боронғо даими йәшәгән күлдәрҙең береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Natural and Cultural Heritage of the Ohrid region|url=http://whc.unesco.org/en/list/99|website=whc.unesco.org|pages=UNESCO|lang =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.investinmacedonia.com/page.aspx?language=&amp;page=O25QDpgVFLj9Bfg/vkoGyw== |deadlink=yes |title=Lake Ohrid; Invest in Macedonia – Agency for Foreign Investments of the Republic of Macedonia |author= |date= |website=InvestInMacedonia.com |accessdate=2019-06-05 |archiveurl=https://archive.today/20080914032610/http://www.investinmacedonia.com/page.aspx?language=&amp;page=O25QDpgVFLj9Bfg/vkoGyw== |archivedate=2008-09-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212221812/http://www.investinmacedonia.com/page.aspx?language=&amp;page=O25QDpgVFLj9Bfg%2FvkoGyw%3D%3D |date=2008-12-12 }}&lt;/ref&gt;. 289 м тәрәнлектә, флораһы һәм фаунаһы үҙенсәлекле, шуға күрә ЮНЕСКО-ның һаҡлауы аҫтында. Артабан көньяҡҡа табан Оло һәм Кесе Преспа күлдәре һуҙыла, улар Балҡанда иң бейек күлдәрҙең береһе булып торалар.

Албанияның йылғалары башлыса илдең көнсығышында баш алалар һәм көнбайышта Адриатик диңгеҙгә ҡоялар. Албанияның иң оҙон йылғаһы Дрин, ул үҙенең ике үре: Ҡара һәм Аҡ Дрин ҡушылған урында башлана, дәүләттең төньяҡ биләмәһенән аға. Вьоса — Европала һуңғы тейелмәгән иң эре йылғалар системаһының береһе. Албанияның башҡа мөһим йылғаларына Мати, Шкумбини һәм Семани инә.

== Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы ==
[[Файл:Golden_eagle_(13434882845).jpg|thumb|right|Бөркөт — милли символ һәм Албания хайуаны]]
Үҙенең географик [[Урта диңгеҙ]]ҙең үҙәгендә урынлашыуы һәм климатының, геологик һәм гидрологик шарттарының күп төрлөлөгө арҡаһында Албания бай һәм контраслы биотөрлөлөккә эйә&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mediterranean Basin Biodiversity Hotspot |url=https://www.cepf.net/sites/default/files/mediterranean-basin-2017-ecosystem-profile-english_0.pdf |website=cepf.net |pages=1–339 |lang =en|date=2017-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=BIODIVERSITY IN ALBANIA REPORT ON NATIONAL SITUATION OF BIODIVERSITY IN ALBANIA|url=http://macfungi.webs.com/Fungi-Albanici/Report%20on%20National%20Situation%20of%20Biodiversity%20in%20Albania.pdf|website=macfungi.webs.com|pages=2|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306024211/https://macfungi.webs.com/Fungi-Albanici/Report%20on%20National%20Situation%20of%20Biodiversity%20in%20Albania.pdf |date=2021-03-06 }}&lt;/ref&gt;.
Ул илдә 14 милли парк, 1 диңгеҙ паркы, 4 һыулы-һаҙлыҡлы биләмә, 1 биосфера ҡурсаулығы һәм төрлө категориялы 786 һаҡланған тәбиғәт биләмәһе булыуы иҫәбенә һаҡлана&lt;ref&gt;{{cite web |title=Albania's Biodiversity and Protected Areas An Executive Summary |url=http://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/short_report_design.pdf |website=al.undp.org |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181008214412/http://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/short_report_design.pdf |date=2018-10-08 }}&lt;/ref&gt;.

Албанияның тауҙары һәм ҡалҡыулыҡтары, йыраҡлыҡтары арҡаһында, төрлө хайуандарға: илдең ике иң әһәмиәтле юҡҡа сығып барыусы төрөн (һеләүһен һәм һоро айыу), шулай уҡ ҡырағай бесәйҙәр, һоро бүре, ерән төлкө, сүл бүреһе,ҡарағош һәм илдең милли хайуаны бөркөттө лә индереп, йәшәү өсөн иң кәрәкле урман, ағастар һәм үлән менән ҡапланғандар&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[Ministry of Tourism and Environment (Albania)|Ministry of Tourism and Environment]]|title=FIFTH NATIONAL REPORT OF ALBANIA TO THE UNITED NATIONS CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY (CBD)|url=https://www.cbd.int/doc/world/al/al-nr-05-en.pdf|website=cbd.int|pages=4|lang =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=UNECE|title=Albania Environmental Performance Reviews|url= http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/epr/epr_studies/AlbaniaII.pdf|website=unece.org|pages=141|lang =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=On the status and distribution of the large carnivores (Mammalia: Carnivora) in Albania |url= http://www.catsg.org/balkanlynx/07_library/7_2_publications/Pdfs/Bego_2000_Status_and_distribution_of_large_carnivores_in_Albania.pdf |website=catsg.org |location=Tirana |pages=4 |lang =en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Die potentielle Verbreitung der Wildkatze (Felis silvestris silvestris) in Österreich als Entscheidungsgrundlage für weitere Schutzmaßnahmen |url=https://www.wildkatze-in-oesterreich.at/pages_file/de/62/Habitateignung-Felis-silvestris-silvestris-Da-sarah-friembichler.pdf |website=wildkatze-in-oesterreich.at |location=Salzburg |pages=19 |lang=de }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909073952/https://www.wildkatze-in-oesterreich.at/pages_file/de/62/Habitateignung-Felis-silvestris-silvestris-Da-sarah-friembichler.pdf |date=2018-09-09 }}&lt;/ref&gt;.

=== Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары ===
Албания территорияһында [[нефть]], [[тәбиғи газ]], [[күмер]], [[хром]], [[баҡыр]], [[никель]] сыҡҡан урындар бар.

Эстуарийҙар (һыу баҫыу һөҙөмтәһендә һыу аҫтында ҡалыусы йылға тамағы), күлдәр, һаҙлыҡтар алһыу фламинго, ваҡ баклан һәм бик һирәк осрай торған, илдең иң мөһим ҡошо пеликандар өсөн йәшәү мөхите булып хеҙмәт итәләр&lt;ref&gt;{{cite web|author=Protection and Preservation of Natural Environment in Albania|title=Albanian Nature|url=http://www.ppnea.org/albanian_nature.html|deadlink=yes|website=ppnea.org|lang=en|accessdate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180831152920/http://ppnea.org/albanian_nature.html|archivedate=2018-08-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831152920/http://ppnea.org/albanian_nature.html |date=2018-08-31 }}&lt;/ref&gt;.
Илдең хайуандар донъяһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйәләр. [[Урта диңгеҙ]] тюлень-монахы, ҙур башлы ташбаҡалар һәм йәшел ташбаҡалар яр буйы һыуҙарында һәм ярҙарында үҙҙәренең нәҫелен сығаралар.

[[Файл:Gjiri_Skaloma_Beget._Karaburun.jpg|thumb|left|[[Ҡараморон-Сазан]] диңгеҙ паркы]]

Үҫемлектәр географияһы тәңгәлендә Албания территорияһы Голарктика батшалығының бер өлөшө булып тора, уның Циркумбореаль һәм Урта диңгеҙ өлкәләрендә урынлашҡан. Ул шартлы рәүештә Палеарктика экологик зонаһының дүрт ер экологик төбәгенә бүленә: Иллирия япраҡлы урмандары, Балҡан ҡатнаш урмандары, Пинд ҡатнаш урмандары һәм Динара ҡатнаш урмандар&lt;ref&gt;{{cite web|author=NaturAL|title=Albania towards NATURA 2000|url=http://www.natura.al/page.php?lang=en&amp;section=albaniatowardsn2000|website=natura.al|location=Tirana|pages=1|lang=en|accessdate=2019-06-05|archive-date=2020-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615025544/http://www.natura.al/page.php?lang=en&amp;section=albaniatowardsn2000|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311223347/http://www.natura.al/page.php?lang=en&amp;section=albaniatowardsn2000 |date=2017-03-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The National Parks Of Albania The fifteen national parks in Albania encompass an area of 210,668.48 hectares which accounts for about 3.65% of the overall territory of the country |url= http://www.worldatlas.com/articles/the-national-parks-of-albania-protecting-the-natural-treasures-of-the-country.html|website=worldatlas.com|lang =en}}&lt;/ref&gt;.

Албанияла башлыса Урта диңгеҙ һәм евразия үҫемлектәр донъяһына ҡараған яҡынса 3500 төр үҫемлек осратырға мөмкин. Илдә дарыу үҫемлектәрен ҡулланыусы халыҡ медицинаһының бай традициялары барлыҡҡа килгән. Дауа үләндәрен һәм дарыу препараттарын әҙерләгәндә 300-ҙән кәм булмаған үлән үҫемлектәре ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Министерство окружающей среды (Албания)|Ministry of Environment]] |title=GAP ANALYSIS FOR NATURE PROTECTION LEGAL ACTS ON WILD FAUNA CONSERVATION AND HUNTING (Albania) |url=https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |website=al.undp.org |pages=86–99 |lang=en |accessdate=2019-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181014204539/https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |archivedate=2018-10-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014204539/https://www.al.undp.org/content/dam/albania/docs/FINAL%20GAP.pdf |date=2018-10-14 }}&lt;/ref&gt;. Аҡ шыршы, имән, бук һәм ҡарағайҙар — Албания урмандарының төп ағас төрҙәре.

=== Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары ===
Албания территорияһында [[нефть]], [[тәбиғи газ]], [[күмер]], [[хром]], [[баҡыр]], [[никель]] ятҡылыҡтары бар.

== Климаты ==
Ғинуарҙа уртаса температура — +8-9 °C, июлдә — +24-25 °C. Яуым-төшөм — йылына 800—2000 мм.

Илдең яр буйы (көнбайыш) өлөшөнөң климаты — урта диңгеҙ климаты, көнсығышҡа табан континенталь климатҡа күсә. Яр буйында июлдә уртаса температура — +28-ҙән +32° С-ҡа тиклем, ғинуарҙа — +8-ҙән +10° С-ҡа тиклем. Яр буйындағы юғары йәйге температура даими иҫкән [[Урта диңгеҙ]] бризы арҡаһында еңел кисерелә.

Туристик миҙгел май айынан сентябргә тиклем дауам итә, шулай уҡ октябрь һәм апрель айҙарында ла уңайлы һауа шарттары. Йылына яҡынса 300 ҡояшлы көн. Иртә яҙ һәм ҡара көҙ ямғырҙар яуа. Албания тауҙарында климат күпкә һалҡын — ҡыш температура −20° С-ҡа тиклем төшөргә мөмкин.


== Тарихы ==
Боронғо ваҡытта Албания ерҙәрендә иллирия, тракия һәм грек ҡәбиләләре йәшәгән, бер нисә грек колонияһы булған.

Иллирия һуғышынан һуң был ерҙәр Рим империяһының Далмация, Македония һәм Мезин виләйәттәренә керәләр.

1190 йылда Ҡуя ҡалаһының Прогон Барбер кенәзлеген төзөй, был беренсе албан дәүләте була.

XVI быуатта хәҙерге албан ерҙәрен Ғосманлы империяһы яулап ала, төрөктәр бында хакимлыҡ итә.

1912 йылда, Балкан һуғыштарынан һуң, Албания мөстәҡиллеге тураһында иғлан итә. 1912 йылдың 28 ноябрендә көньяҡ Веранда үткән Бөтә албан конгрессында Влера мәжлесе ойошторола. Һикһән өс кешенән торған Йыйылма илдең бәйһеҙлеген иғлан итә һәм Ваҡытлы хөкүмәт ойоштора. Хөкүмәт ойоштороу тураһында ҡарарҙы Мәжлестең икенсе сессияһында, йәғни 1912 йылдың 4 декабрендә ҡабул итәләр. Ул 10 ағзанан тора, уны 1914 йылдың 22 ғинуарына тиклем Исмәғил Камали етәкләй. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт Ултырыш эшсәнлеген күҙәтеп торор өсөн Сенат тигән органы ла булдыра, унда Мәжлестең 18 ағзаһы хеҙмәт итә.

Аланияның бәйһеҙлеген 1913 йылдың 29 июлендә Лондон конференцияһында таныйҙар. Яңы барлыҡҡа килгән Албания кенәзлегенең сиктәрен билдәләгәндә ул осорҙоң демографик үҙенсәлектәре иҫәбенә алынмай ҡала. Шул уҡ йылдың 15 октябрендә Аланияның үҙ сәйәси институттары тәртипкә килеп еткәнсе эшен дәүләт ҡарар өсөн халыҡ-ара контроль комиссияһы ҡорола. Ул Веранда урынлаша. Албания кенәзлегенең беренсе көс структураһы булараҡ, халыҡ-ара жандармерия ойошторола. Ноябрь айында беренсе жандармдар илгә килеп етә. Албания кенәзе Вильһельм Вид кенәзлектең беренсе кенәзе итеп һайлана.

1939 йылда Италия Албанияны баҫып ала һәм бында Бөйөк Албанияны төзөй, ә 1943 йылда ул Германия протекторатына әүерелә.

Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң [[Әнүәр Ходжа|Әнүәр Хәли Ходжа]] етәкселегендәге Хеҙмәт фирҡәһе хакимиәткә килә, ил коммунистик юлына баҫа, изоляция сәйәсәтен индерә.

1991 йылда Албания Халыҡ Социалистик Республикаһы урынына хәҙерге Албания Республикаһы барлыҡҡа килә.

== Сәйәси структураһы ==
{{main|Государственный строй Албании}}

=== Башҡарма власть ===
Албания парламент республикаһы булы тора. Формаль рәүештә дәүләт башлығы президент (Kryetarët), парламент тарафынан 5 йылға һайлана. Бер үк кеше ике мөҙҙәттән дә ашыу президент вазифаһын биләй алмай. 2017 йылдың 24 июленән Илир Мета илдең президенты.

Башҡарма органы — Баш министрҙан (Kryeministër) һәм министрҙарҙан торған Министрҙар Советы (i Ministrave Këshilli). Ул түбәндәге министрлыҡтарҙы үҙ эсенә ала:
{{col-begin}}
{{col-6}}
* йәмәғәт эштәре, транспорт һәм телекоммуникациялар
* мәғариф һәм фән
* тирә-яҡ мөхит, урман һәм һыу ресурстары хәҡимиәте
* ауыл хужалығы, туҡланыу һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау
* социаль-хеҙмәт эштәре һәм тигеҙ мөмкинлектәр
* туризм, мәҙәниәт, йәштәр һәм спорт
* финанстар
{{col-6}}
* иҡтисад, сауҙа һәм энергетика
* юстиция
* сит ил эштәре
* оборона
* инновациялар һәм мәғлүмәт-коммуникация технологиялары
* һаулыҡ һаҡлау
* Европа интеграцияһы
* эске эштәр
{{col-6}}
{{col-end}}

== Закон сығарыу власы ==
Албанияла юғары закондар сығарыу органы булып Парламент — 140 ағзанан торған бер палаталы Халыҡ йыйылышы (алб. Kuvendi i ShqipërisëI Shqipërisë Kuvendi)тора. 100 депутат бер мандатлы округтарҙа мажоритар система буйынса (ике турҙа), 40 депутат дүрт процентлы кәртә менән партия исемлектәре буйынса һайлана. Депутаттарҙың вәкәләттәр мөҙҙәте — 4 йыл

== Сәйәси партиялар ==
Албанияның партия-сәйәси структураһы юғары дәрәжәлә полярлашҡан. Һул центристик Социалистик партия (АСП) һәм уң центристик Демократик партия (АДП) өҫтөнлөк итәләр. АСП элекке ходжаистик АПТ-нан, АДП — 1990—1992 йылдарҙағы киң антикоммунистик хәрәкәттән килеп сыҡҡан.

Демократтар һәм социалистар власта даими рәүештә сиратлашалар. Уларға оҡшаш йүнәлештәге ҙур булмаған партиялар ылыға (АСП-ға — Албания Социал-демократик партияһы, АДП-ға — Албания Республика партияһы, АРП). АСП-нан айырылған, әммә АДП менән берләшкән Интеграция өсөн социалистик хәрәкәт (СДИ) «өсөнсө көс» булып сығыш яһай. Идеологик риторикала радикаль булған, әммә аныҡ сәйәси роле бер мәғәнәле булмаған Албания Коммунистар партияһы (АКП) сәйәси спектрҙа ситтәрәк тора.

АСП-ның етәксе эшмәкәрҙәре —Фатос Нано, Эди Рама; АДП-ның — Сали Бериша, Люльзим Баша, СДИ-ның — Илир Мета, СДПА-ның — Скендер Гинуши, Энгел Бейтай, АРП-ның — Сабри Годо, Фатмир Медиу, АКП-ның — Хюсни Милоши, Кемаль Чичолари.

== Суд власы ==
Конституцион надзор органы — Конституцион Суд (Kushtetuese Gjykata), юғары суд инстанцияһы — Юғары суд (Gjykata Lartë e), прокурор күҙәтеүе органы — Генераль Прокуратура (Përgjithshme Prokuroria e), судьялар вазифаһына кандидатуралар һайлау өсөн орган — Юғары юстиция советы (Drejtësisë Këshilli Lartë i i), һайлауҙар үткәреүҙе ойоштороу өсөн орган — Үҙәк һайлау комиссияһы (i Zgjedhjeve Komisioni Qendror).

== Административ бүленеше ==
[[Файл:AlbaniaNumberedPrefectures.png|120px|left|thumb|Албанияның административ картаһы]]
{{main|Административное деление Албании}}

Албания территорияһы 12 өлкәгә бүленгән (алб. qark, күплектә — qarqe), улар элегерәк 36 округҡа (алб. rreth, күплектә — rrethe, ретu) һәм 373 муниципалитетҡа бүленгән булған. Һәр округтың бер нисә муниципалитеттан торған үҙенең советы булған. 2015 йылда административ-территориаль реформа үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә административ бүленеш үҙгәрә, өлкәләр һаны элеккесә ҡала, әммә хәҙер улар, составына коммуналар ингән, 61 муниципалитетҡа бүленә&lt;ref&gt;[http://www.statoids.com/ual.html Counties of Albania]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Халыҡ һаны — 2 831 741 кеше (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://census.al/ 2011 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614022313/http://census.al/ |date=2012-06-14 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта 2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡ һаны 3 069 275 кеше тәшкил иткән. Ун йыл дауамында халыҡ һаны 7,7 % -ҡа кәмегән. Халыҡ һаны кәмеүенең төп сәбәптәре — киң масштаблы миграция һәм тыуымдың кәмеүе.

Даими йәшәүсе халыҡ һаны: 1 421 810 ир кеше — 50,2 %, 1 931 409 ҡатын-ҡыҙ — 49,8 %

Йыллыҡ артымы — 0,3 % (илдән эмиграция юғары кимәлдә)&lt;ref&gt;[http://ru.worldstat.info/Europe/Albania/Vital_statistics Естественное движение населения Албании]&lt;/ref&gt;.

Ҡала халҡы — 53,7 % (2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;), ауыл халҡы һаны — 46,3 %. Халыҡ иҫәбен алыу тарихында тәүге тапҡыр (2011) илдә албан халҡы ҡалала ауыл ерендәгегә ҡарағанда күберәк йәшәй.

Этник составы: [[албандар]] — 95 %, гректар — 3 %, башҡа милләттәр (румындар, [[Сиғандар|сиғандар]], [[сербтар]], македонлылар) — 2 %.

1990 йылдың апрель айында илдә [[йәһүд]] диаспораһы йәшәүҙән туҡтай: һуңғы 11 йәһүд Израилгә китә&lt;ref&gt;«[[Эхо планеты|Эхо планеты»]] № 17, 1990 год.&lt;/ref&gt;.

== Дин ==
{{Main|Албанияла ислам}}
[[XX быуат]] башында Албанияла [[христиандар]] һәм [[мосолмандар]] араһында нисбәт тиң тиерлек — 47 % [[Католик|католиктар]] һәм православие динендәгеләр һәм 53 % [[мосолмандар]]&lt;ref&gt;E. Barbarich, Albanie, Enrico Voghera ed., Rome, 1905&lt;/ref&gt;. 2010 йылда, Дж. Г. Мелтондың «Дин энциклопедияһы» мәғлүмәттәре буйынса, [[мосолмандар]] Албания халҡының 63%-ын христиандар — 31%-ын, кәферҙәр һәм атеистар — 5%-ын тәшкил итә&lt;ref name=&quot;encyc&quot;&gt;{{книга|автор = [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] |часть= Albania | заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices |ответственный= [[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]], Martin Baumann |место=Oxford, England |издательство=ABC CLIO |год=2010 |страниц= 3200 |страницы = 61—65 | isbn = 1-57607-223-1}}&lt;/ref&gt;.
Ислам сөнниҙәрҙән һәм бекташтарҙан ғибәрәт. Христиандар яҡынса ике тигеҙ төркөмгә — католиктарға (490 мең) һәм православие динендәгеләргә (475 мең) бүленә. Протестанттарҙың күпселеге (20 мең) төрлө пятидесятниктар сиркәүҙәренең мәхәллә кешеләре.

АҠШ Дәүләт департаменты мәғлүмәттәренә ярашлы, дини тормошта һәм ғибәҙәтханаларҙа ғибәҙәттә әүҙем ҡатнашҡан кешеләрҙең өлөшө 25%-тан 40 %-ҡа тиклем тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90160.htm State.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828091818/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90160.htm |date=2010-08-28 }}, Freedom of Religion 2007&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт ==
{{main|Культура Албании}}

=== Байрамдары ===
— Республика көнө — илдә 1946 йылдың 11 ғинуарынан башлап йыл һайын билдәләнә торған, иң әһәмиәтле милли байрамдарҙың береһе&lt;ref name=&quot;vprazdnik.ru&quot;&gt;[http://vprazdnik.ru/prazdniki/albania/ Праздники Албании в проекте праздники 2010 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105160645/http://vprazdnik.ru/prazdniki/albania/ |date=2010-01-05 }}&lt;/ref&gt;.

— Албания бойондороҡһоҙлоғо көнө — 28 ноябрҙә байрам ителә. Ҡағиҙә булараҡ, төрлө илдәрҙә дипломатик вәкиллектәр ҙә был көнгә арнап тантаналы кисәләр үткәрәләр.

— Тереза әсәне беатификациялау көнө — 19 октябрҙә милли байрам булараҡ билдәләнә.

== Архитектура һәм һынлы сәнғәт ==
Албанияла донъяуи һынлы сәнғәт бары тик [[XIX быуат]] аҙағында ғына барлыҡҡа килгән; уның нығыныуы, тәү сиратта, Кола Идромено (1860—1939) исеме менән бәйле. Албан һынлы сәнғәтенең сәскә атыуы һуғыштар араһындағы осорға тура килә, бер юлы бер нисә сәнғәт мәктәбе барлыҡҡа килә. Уларҙың иң ҙуры Зеф Коломби етәкселегендәге Шкодер мәктәбе.

[[Әнүәр Ходжа]] идара иткән осорҙа Албания һынлы сәнғәтендә социалистик реализм принцибы өҫтөнлөк итә. Был диктаторҙың илгә көсләп таҡҡан үҙенең шәхси ҡарашы була: «Албандарҙың аллалары һәм боттары юҡ, әммә идеалдары бар — был Маркс, Энгельс, Ленин һәм Сталин исемдәре һәм эштәре». Шул уҡ ваҡытта Әнүәр Ходжаның шәхес культы ла һиҙелә һәм киң хуплана. Албанияла билдәле рәссамдарҙың ил лидеры образын кәүҙәләндергән бик күп һүрәттәре һаҡлана: «Плоть от плоти своего народа», рәссам — Зеф Шоши (Zef Shoshi), 1976 й.; «Основана партия», рәссам — Шабан Хюсса (Shaban Hysa), 1974 й.; «С мыслями о борьбе за светлое будущее», рәссам — С. Шола (S. Sholla), 1976 й.; «11 января 1946 года», рәссам — В. Килица (V. Kilica, был көндә илдә беренсе демократик һайлауҙар барышында һайланған Учредителдәр йыйылышы, халыҡ ихтыярын белдереп, бер тауыштан Албанияны Халыҡ Республикаһы тип иғлан итә һәм [[Әнүәр Ходжа]] етәкселегендә яңы хөкүмәт һайлай); «Провозглашение Республики», рәссам — Фатмир Хаджиу (Fatmir Haxhiu), 1974 й.; «Беседа с местными жителями» (Kucakë, 1943 йылдың йәйе); «Провозглашение Республики», рәссам — Фатмир Хаджиу (Fatmir Haxhiu), 1974 й.

Шул ваҡыттағы иң күрһәтмә һәм дөйөм асыҡ албан социалистик реализм сәнғәте өлгөһө — «Shqiptarët» төҫлө панноһы (1981). Ул Скандерберг майҙанында урынлашҡан Милли тарихи музей (Muzeu Historik Kombëtar) бинаһы фасадында, ҡәтғи социалистик реализм традицияларында башҡарылған. Паннола албан халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тарихының йыйылма образы сағылдырылған. Бында был көрәштең бөтә этабын да күрергә мөмкин: Скандерберг яугирҙәре, милли телде һәм яҙма булдырыуҙы, ҡыҙыл партизандар бригадаһы яугирҙәрен… Панноның үҙәк өлөшөндә — ҡулына Албанияның милли флагын тотҡан тыуған ил һаҡсыһы фигураһы, өҫтөнән винтовка аҫҡан милли кейемдәге ҡыҙ (әсә-Албания образы), һәм интеллигентлы эшсе-хеҙмәткәр.

=== Бункерҙар һәм хәрби нығытмалар ===
[[Файл:Bunker in Albanian Alps.jpg|thumb|Албанияла бункер]]
Әнүәр Ходжа ҡырҡ йыл идара итеү дауамында, [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғандан алып 1985 йылдың апрелендә вафат булғанға тиклем, Албанияла бетондан бункерҙар төҙөү эше алып барыла. 700 меңдән ашыу, илдең 4 кешеһенә берәр бәләкәй бункер төҙөлә. Улар менән бөтә ил тулған. Бункерҙар тығыҙлығы — бер квадрат километрға 24 дана. Бәләкәй бункерҙар дошман һөжүм итеүе иң ихтимал булған урындарҙа төркөмдәр менән 3-әр һәм унан да күберәк урынлашҡан. Уларҙы хәҙер бөтә ерҙә лә, шул иҫәптән ҡалаларҙа һәм, йорт ишеге алдарында осратырға мөмкин.
[[Файл:Albania triple bunker.jpg|thumb|Албанияла өсәрле бункер]]
[[Файл:Albania bunker 2.jpg|thumb|Ярым емерек бункер]]
[[Файл:Albanian Bunker.jpg|thumb|Бункер-торлаҡ]]
Пехота өсөн тәғәйенләнгән бәләкәй бункерҙар етерлек булмай; артиллерия расчёты өсөн тәғәйенләнгән ҙур бункерҙар күп төҙөлгән. Бындай бункерҙар башлыса сик буйлап һәм диңгеҙ яры буйлап урынлашҡандар. Дуррес районында бындай бункерҙарҙы пляжда осратырға мөмкин, улар душ бүлмәһе, кафе, сисенеү бүлмәһе йәки склад итеп үҙгәртеп ҡоролғандар.Ҡайһы берҙәрендә ҡунаҡхана төҙөлгән.

Доттарҙан тыш, тере көстәр һәм техника өсөн нығытмалар төҙөлгән. Бындай ҡоролмалар, нигеҙҙә, тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар эсендә төҙөлгән. Ходжаның фекеренсә, унда ауыр бронетехника һәм пехота авиация һөжүменән һаҡланырға тейеш була. Уларҙың күбеһе эшләнеп бөтмәгән һәм бетондан инеү урыны төҙөлөшө стадияһында. Хәҙер уларҙы албандар шәхси маҡсатта ҡулланалар: склад, сусҡа аҙбары, көнкүреш бүлмәләре, бильярд ҡуйыу өсөн урын.

Әлбиттә [[Әнүәр Ходжа]] үҙен дә ҡайғырта. Оҙонлоғо бер нисә йөҙ метр булған төп бункер уның тыуған ҡалаһы Гирокастрала төҙөлә. Партия етәкселәре өсөн нығытмалар баш ҡала [[Тирана]]ла, Дайти тауында төҙөлә.

Ерҙәге нығытмаларҙан тыш, 2 нығытма һыуҙа төҙөлә. Уларҙың ике инеү һәм сығыу урындары һыулы туннель менән тоташтырылған, һәм ярҙамсы биналар менән эшләнгән. Улар һыу аҫты кәмәләрен йәшереү, ремонтлау һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгәндәр. Шундай объекттарҙың береһендә Адриатикала совет разведкаһы урынлашҡан булған. Шундай уҡ һыу аҫты кәмәләренең ер аҫты базалары [[Ҡырым]]да, Балаклавала бар. Шулай уҡ 50-гә тиклем самолет һыйҙырырға һәләтле ер аҫты аэродромы төҙөлә.

[[2012 йыл]]да ил хөкүмәте кимәлендә «үткән заман артефакттарын» бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ошо ваҡыттан алып бункерҙар һүтелә башлай. Беренсе сиратта, уларҙы пляждарҙан, ҡалаларҙан, юлдарҙан һәм туристар күҙенә эләгергә мөмкин булған урындарҙан алалар.

== Мәғариф ==
Коммунистик режим урынлаштырылыр алдынан Албанияла халыҡтың наҙанлылыҡ кимәле яҡынса 85 % тип баһалана. Һуғыштар араһындағы осорҙа ил уҡыу йорттарына һәм белемле кадрҙарға ҡытлыҡ кисерә. Әммә, 1944 йылда власҡа [[Әнүәр Ходжа]] етәкселегендә коммунистик хөкүмәт килгәндән һуң, дәүләт грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса ҙур тырышлыҡ күрһәтә башлай. Ҡәтғи ҡағиҙә индерелә: 12 йәштән 40 йәшкә тиклемге уҡый-яҙа белмәгән һәр кеше, был күнекмәләргә эйә булыу өсөн, махсус дәрестәргә йөрөргә тейеш була. Шул ваҡыттан алып илдә наҙанлыҡ кимәле һиҙелерлек кәмей&lt;ref&gt;Zickel, Iwaskiw, 1994&lt;/ref&gt;. Бөгөн Албанияла грамоталылыҡ кимәле 98,6 %: 99,2 % ир-егеттәр араһында һәм 98,3 % ҡатын-ҡыҙҙар араһында тип баһалана&lt;ref&gt;CIA World Factbook: Albania&lt;/ref&gt;. 1990-сы йылдарҙа белем биреү хеҙмәттәрен күрһәтеү кимәле, албандарҙың күпләп ауылдан ҡалаға күсеүе менән бәйле, ҙур үҙгәрештәр кисерә.

Албанияның иң боронғо университеты булған [[Тирана университеты]] [[1957 йыл]]да ойошторолған.

&lt;!-- === Музыка ===

=== Балет === --&gt;

=== Театр ===
Албан театры башы беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡта [[Балҡан ярымутрауы]]нда йәшәгән боронғо иллирия ҡәбиләләре мәҙәниәтенә барып тоташа&lt;ref name=&quot;te1&quot;&gt;Театральная энциклопедия. Гл. ред. С. С. Мокульский М.: Советская энциклопедия, 1961, Том 1&lt;/ref&gt;.
[[XIX быуат]] башынан [[Шкодер]], Корча, [[Тирана]], Эльбасан, Гирокастра ҡалаларында һәүәҫкәр театр труппалары булған. Хәҙерге театр сәнғәте партизан отрядтарында фашистарға ҡаршы көрәш йылдарында барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;bre1&quot;&gt;Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.&lt;/ref&gt;.

=== Кино ===
{{main|Кинематограф Албании}}
[[Ғосман империяһы]]нан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ғына [[1912 йыл]]да Албанияға сәнғәттең был яңы төрө тураһында мәғлүмәт үтеп инә. 1945 йылда Албанияла беренсе кинематография институты асыла, һуңынан ул тәүге албан киностудияһына әүерелә, унда 1953 йылда «Великий воин Албании Скандербег» эпик драмаһы төшөрөлә (совет Мосфильмы менән хеҙмәттәшлектә). Был фильм [[1954 йыл]]да Канн кинофестивалендә режиссура өсөн премия ала.

=== Мифология ===
{{main|Албанская мифология}}

== Иҡтисады ==
{{main|Экономика Албании}}
Албания — уртаса үҫешкән аграр-индустриаль дәүләт&lt;ref&gt;{{книга |часть=Албания |заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=23 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5 000 |ref=Варавина}}&lt;/ref&gt;; [[Европа]]ла иң ярлы илдәрҙең береһе, оҙаҡ йылдар халыҡ-ара изоляцияла була, был Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәре менән тотороҡло сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр булдырыуға ҡамасаулай. Хәҙерге ваҡытта был, ил иҡтисадына сит ил инвестициялары етешмәүҙә сағыла.

Эске тулайым продукт күләме 2013 йылда — 12,9 млрд $ (ППС буйынса халыҡтың йән башына 10,52мең $&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://data.worldbank.org/country/albania|title = World Development Indicators: Albania}}&lt;/ref&gt;, донъяла 131-се урын; [[Европа]]ла [[Молдова]]ны ғына артта ҡалдырып, Босния-Герцеговина менән арттан икенсе урынды бүлешәләр. Халҡының 25%-ы түбән кимәлдәге фәҡирлектә. 2021 йылдың 1 ғинуарынан айлыҡ минималь эш хаҡы күләме 30 000 лек (брутто) һәм 26 640 лек (нетто) тәшкил итә, был ярашлы рәүештә $297,01 (брутто) һәм $263,75 (нетто), ә сәғәтләп 172,4 лек ($1,71) тәшкил итә. 30 000 лектан кәм эш хаҡына килем һалымы һалынмай&lt;ref&gt;[https://www.monitor.al/merret-vendimi-nga-1-janari-paga-minimale-30-mije-leke-per-174-ore-pune-ne-muaj/ Merret vendimi/ Nga 1 janari paga minimale 30 mijë lekë, për 174 orë pune në muaj |Revista Monitor&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://shqiptarja.com/lajm/qeveria-vendos-nga-1-janari-2021-rritet-paga-minimale-ne-30-000-leke Qeveria merr vendim, nga 1 janari 2021 rritet paga minimale në 30 000 lekë — Shqiptarja.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rrogaime.al/paga/paga-minimale-e-arkivuar Paga minimale — Shqipëri — Rrogaime.al&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619193546/https://rrogaime.al/paga/paga-minimale-e-arkivuar |date=2020-06-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ata.gov.al/2021/01/02/paga-minimale-do-te-jete-30-mije-leke/ Paga minimale do të jetë 30 mijë lekë — ATSH&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115032336/http://ata.gov.al/2021/01/02/paga-minimale-do-te-jete-30-mije-leke/ |date=2021-01-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://seenews.com/news/albanias-govt-approves-increase-of-bottom-monthly-wage-to-30000-leks-240-euro-725217 Albania’s govt approves increase of bottom monthly wage to 30,000 leks (240 euro)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://albfinance.com/llogaritesi-i-pages/ Llogaritësi i Pagës — AlbFinance&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114220700/https://albfinance.com/llogaritesi-i-pages/ |date=2021-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kreatx.com/salary-calculator/#salary Salary Calculator — Kreatx&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115061051/https://www.kreatx.com/salary-calculator/#salary |date=2021-01-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.iliriaestate.com/llogaritja-e-pages Kalkulatori i pages — llogaritja e ndalesave&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809105823/http://boshti.com/calc/index.html |date=2020-08-09 }}&lt;/ref&gt;. Албанияла Кейтец индексы (илдә минималь һәм уртаса эш хаҡы араһындағы нисбәт) 2019 йылға ҡарата (уртаса — 60 494 лек, минималь — 26 000 лек&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831133204/https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf |date=2020-08-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=earn_mw_cur&amp;lang=en]&lt;/ref&gt;) яҡынса 43 %.

Өстөнлөктәре: ил тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы күскән. Инфляция түбән (1,9 %)&lt;ref name=&quot;IMFWEOAL&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=86&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=914&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[Международный валютный фонд]] |website=IMF.org |accessdate = 2019-04-11}}&lt;/ref&gt;.
Иҡтисади үҫеш темпы сағыштырмаса юғары (Европа буйынса уртасанан юғары) һәм түбән дәүләт бурысы (Европа буйынса уртасанан түбән). Шулай уҡ илдә, Европа илдәре менән сағыштырғанда, сағыштырмаса арзан һәм яҡшы белемле эшсе көс бар. Эшһеҙлек кимәленең ҡырҡа кәмеүе һәм эшсе көстәр етешмәүе көсәйеү шарттарында, 2019 йыл торошо буйынса, иҡтисади үҫеш темптарының әкренәйеүе эш хаҡы артыуын тотҡарламай.

Насар яҡтары: сеймал базаһы ярлы; коррупция көслө. Баҙар реформаһы яй бара. Инфраструктураға һәм НИОКР-ға (Фәнни-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәренә) инвестиция күләме бәләкәй. Иң ҙур проблема (Европаның башҡа сағыштырмаса ярлы илдәре: [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Молдова]] һәм башҡаларҙағы кеүек) — эшкә яраҡлы эшсе көстәргә ҡытлыҡтың йылдан-йыл артыуы һәм пенсионерҙар һанының артыуы. Сәбәбе түбән тыуым һәм халыҡтың башҡа, байыраҡ илдәргә эмиграцияһы юғары булыуы менән бәйле.
2009 йылда иҡтисад структураһы (ВВП өлөшө):

— ауыл хужалығы — 20,6 %;

— сәнәғәт — 18,8 %;

— хеҙмәтләндереү өлкәһе — 60,6 %.

Ауыл хужалығына эшләүселәрҙең 58%-ы, сәнәғәткә — 15%-ы, ә хеҙмәтләндереү өлкәһенә — 27%-ы йәлеп ителгән. Эшһеҙлек кимәле — 12 % (2009 йылда).

Ауыл хужалығында [[бойҙай]], [[кукуруз]], [[картуф]], [[йәшелсә]], [[емеш-еләк]], шәкәр сөгөлдөрө, [[виноград]], [[ит]], [[һөт]] продукттары етештерелә.

Сәнәғәттә — аҙыҡ-түлек эшкәртеү, текстиль һәм кейем; ағас эшкәртеү, нефть һәм тимер мәғдәне сығарыу, цемент етештереү, гидроэнергетика.

=== Тышҡы сауҙа ===
[[2017 йыл]]да экспорт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/alb/ |title=Внешняя торговля Албании на https://atlas.media.mit.edu |accessdate=2019-02-13 |archive-date=2017-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014194904/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/alb/ |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; — 2,39 млрд $: аяҡ кейеме, хромит мәғдәндәре, ферроиретмәләр, эшкәртелмәгән нефть, ауыл хужалығы продукцияһы (башлыса емеш-еләк, йәшелсә, тәмәке).

Төп һатып алыусылар: [[Италия]] — 48 % (1,15 млрд $), [[Ҡытай]] — 7,4 % (177 миллион $), [[Испания]] — 5,3 % (127 миллион $), [[Франция]] — 4,7 % (113 миллион $) һәм [[Германия]] — 4,7 % (111 миллион $).

2017 йылда импорт — 4,21 млрд $: автомобилдәр һәм башҡа ҡорамалдар, нефть продукттары, дарыу, мал һәм малсылыҡ продукцияһы, текстиль һәм ҡулланыу тауарҙары.

Төп һатып алыусылар: [[Италия]] — 30 % (1,28 млрд $), [[Төркиә]] — 9,9 % (416 миллион $), [[Греция]] — 9,7 % (391 миллион $), [[Германия]] — 8 % (336 миллион $) һәм [[Ҡытай]] — 7,4 % (311 миллион $).

Албания тышҡы сауҙаһының географик бүленеше (2014 йылда)&lt;ref&gt;Максакова М. А. Тенденции развития экономического сотрудничества России и стран Западных Балкан. Диссертация на соискание учёной степени кандидата экономических наук. — М., 2015. — С. 40 — 41. Режим доступа: http://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815011247/http://mgimo.ru/science/diss/maksakova-ma.php |date=2016-08-15 }}&lt;/ref&gt;:

* ЕБ илдәре — 66,0 % (5079-ҙа миллион $);
* [[Ҡытай]] — 6,1 % (465 миллион $);
* [[Төркиә]] — 6,1 % (465 миллион $);
* [[Америка]] илдәре — 3,8 % (294 миллион $);
* [[Африка]] илдәре— 1,5 % (117 миллион $);
* [[Рәсәй]] — 1,5 % (115 миллион $).

=== Транспорт ===
Ил территорияһы буйынса маршрут таксиҙары, автобустар һәм поездар йөрөйҙәр. «Фургон» тип аталған маршрут таксиҙары, — транспорттың иң популяр төрө. Маршрут таксиҙары булып аҡ-ҡыҙыл төҫкә буялған, туғыҙ — һәм унике урынлы мини-автобустар, улар барлыҡ булған урындар биләнеп бөткәс юлға сығып китәләр. Һәр ҡалала бер йәки бер нисә «фургон» станциялары бар.

Муниципаль автобустар расписание буйынса юллана. Улар шулай уҡ, нигеҙҙә, көндөҙгө 3-4 сәғәткә тиклем йөрөйҙәр.

Албания ҡалалары араһында поездарҙа йөрөргә мөмкин. Тимер юл бәйләнеше Тирананы, Дурресты, Шкодерҙы, Поградецты, Влераны һәм Эльбасанды бәйләй. Иң йәнле хәрәкәт Тирана һәм Дуррес араһында — көнөнә алты поезға тиклем. Башҡа йүнәлештәрҙә тәүлегенә бер-ике генә поезд ҡаралған.

=== Телефон бәйләнеше ===
Илдә өс кеҫә телефоны операторы эшләй: Eagle Mobile, Vodafone һәм AMC Mobile.

== Демография ==

== Иҡтисады ==
Албания — уртаса үҫешкән аграр-индустриаль дәүләт&lt;ref&gt;{{книга |часть=Албания |заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=23 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5 000 |ref=Варавина}}&lt;/ref&gt;; Европала иң ярлы илдәрҙең береһе, оҙаҡ йылдар халыҡ-ара изоляцияла була, был Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәре менән тотороҡло сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр булдырыуға ҡамасаулай. Хәҙерге ваҡытта был ил иҡтисадына сит ил инвестициялары етешмәүҙә сағыла.

== Башҡортостан менән бәйләнеш ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Библиоинформация}}
{{Navboxes (beta)
|navbar     = plain
|state      = collapsed
|title      = Албания
|titlestyle = background:{{цвет|Албания}}
|list = 
{{Балҡан ярымутрауы илдәре}}
{{Европа илдәре}}
{{Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}
{{Европа Советы}}
{{ОЧЭС}}
{{НАТО}}
}}


[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Албания|*]]</text>
      <sha1>jxesrmnrr8gckgqle0lrdc2ivh9d7wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67968</id>
    <revision>
      <id>1308783</id>
      <parentid>1308366</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54343" sha1="ie9mxnyj3med2jz65870f0dckhlf0n5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Фазалов Марат Баҡый улы]] (1946-2021), [[Статистика|статистик]]. [[Статистика|Дәүләт статистикаһы]] [[Нефтекама]] район-ара бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003). 
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Шерстобитов Юрий Александрович]] (1961), [[тренер]]. Өфө ҡалаһы Н. Д. Попов исемендәге «Геркулес» спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706 йыл]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867 йыл]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], экспериментатор-ғалим (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879 йыл]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901 йыл]]: Рина Зелёная, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] эстрада, театр һәм кино артисы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1970).
* [[1929 йыл]]: Эрик Кандель, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] психиатры.
* [[1934 йыл]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>ie9mxnyj3med2jz65870f0dckhlf0n5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308785</id>
      <parentid>1308783</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54477" sha1="bd815ivzshx760vkz2hj8o4ltn21lo8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Фазалов Марат Баҡый улы]] (1946-2021), [[Статистика|статистик]]. [[Статистика|Дәүләт статистикаһы]] [[Нефтекама]] район-ара бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003). 
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Шерстобитов Юрий Александрович]] (1961), [[тренер]]. Өфө ҡалаһы Н. Д. Попов исемендәге «Геркулес» спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706 йыл]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867 йыл]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], экспериментатор-ғалим (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879 йыл]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901 йыл]]: Рина Зелёная, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] эстрада, театр һәм кино артисы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1970).
* [[1929 йыл]]: Эрик Кандель, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] психиатры.
* [[1934 йыл]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000 йыл]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2005 йыл]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй-ҙең]] әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005 йыл]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>bd815ivzshx760vkz2hj8o4ltn21lo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308786</id>
      <parentid>1308785</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54478" sha1="f4i31xtdvu84rbooqahymmjkrg8xa9t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941 йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Фазалов Марат Баҡый улы]] (1946-2021), [[Статистика|статистик]]. [[Статистика|Дәүләт статистикаһы]] [[Нефтекама]] район-ара бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003). 
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Шерстобитов Юрий Александрович]] (1961), [[тренер]]. Өфө ҡалаһы Н. Д. Попов исемендәге «Геркулес» спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706 йыл]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867 йыл]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], экспериментатор-ғалим (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879 йыл]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901 йыл]]: Рина Зелёная, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] эстрада, театр һәм кино артисы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1970).
* [[1929 йыл]]: Эрик Кандель, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] психиатры.
* [[1934 йыл]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944 йыл]]: Рихард Зорге, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000 йыл]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2005 йыл]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй-ҙең]] әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005 йыл]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>f4i31xtdvu84rbooqahymmjkrg8xa9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67970</id>
    <revision>
      <id>1308787</id>
      <parentid>1259159</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21729" sha1="gliwbmptywjvij2brrwgukpxntm90pd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 312-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Радиология көнө.
** Рентгенография көнө.
** Урбанизм (ҡала төҙөлөшө) көнө.
** КВН көнө. 
** Wi-Fi-һыҙ көн. 
** Теләктәрҙең үтәлеү көнө.
** [[Скептицизм|Скептиктар]] көнө.
** [[Туризм|Яуаплы туризм]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Конгресҡа һайлау көнө. 
** Кескәй [[китап]] уҡыусылар көнө.
** Капучино көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Спорт ветерандары көнө.
** Эске эштәр министрлығының һәм эске ғәскәрҙәрҙең хеҙмәт һәм хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған хеҙмәткәрҙәрен иҫкә алыу көнө. 
** [[Себер]] көнө.
** Ҡыштың тәүге билдәләре көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: [[Еңеү көнө (Әзербайжан)|Еңеү көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Пианистар көнө
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Статистиктар көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Журналистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1895 йыл]]: Вильгельм Рентген [[Рентген нурланышы]]н аса.
* [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла [[электрокардиограф]] уйлап табыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] хәрби орден — [[Дан ордены]] булдырыла.
* [[1943 йыл]]: СССР-ҙа иң юғары хәрби орден — [[«Еңеү» ордены]] булдырыла.
* [[1961 йыл]]: СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында КВН тапшырыуы беренсе тапҡыр эфирға сыға.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сошников Дмитрий Яковлевич]] (1915—25.10.1985), [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955—1960 һәм 1962—1978 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Охлебин]] ауылынан.
* [[Сначёв Владимир Иванович]] (1955), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. [[Геология]]-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Людинов ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡарасурин Азат Динар улы]] (1995), [[спорт]]сы. 2011 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Биатлон]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Биатлон буйынса 12,5 км уҙышта [[Паралимпия уйындары]] чемпионы һәм 7,5 км уҙышта бронза призёры (2014), [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (2011). [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] буйынса Рәсәй чемпионы (2011). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Дульцев Василий Семёнович]] (1931—16.12.2014), [[урман]] сәнәғәте алдынғыһы. 1951—1987 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] урман хужалығы эшсеһе, шул иҫәптән 1959 йылдан тракторсы, 1962 йылдан — урман ҡырҡыусылар бригадаһы бригадиры, 1984 йылдан — электростанция машинисы. [[РСФСР]]-ҙың 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты (1981). [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1971). Ҡариҙел районының почётлы гражданы (2012).
* [[Миңлебаев Евгений Ҡадир улы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем [[тарих]]-[[инглиз теле]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1976—1977 һәм 1989—1999 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире. 1993 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] ректоры. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Лазарев Дмитрий Ильич]] (1922—28.02.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның [[Братовщина (Ҡалтасы районы)|Братовщина]] ауылынан. 
* [[Левитин Леопольд Владимирович]] (1922—2012), театр эшмәкәре. 1965—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] директоры, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Хәбир Рәхмәт улы]] (1932—26.11.1962), [[ауыл хужалығы]], комсомол һәм совет органдары хеҙмәткәре, шағир. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] Мәмбәт ауыл советы, 1954 йылдан — «Таштуғай» колхозы рәйесе; 1957 йылдан «Таналыҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, ВЛКСМ комитеты секретары, Маҡан совхозы агрономы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Кручкова Елена Самойловна]] (1932—2010), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1958—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1963), доцент. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Сәлихов Исхәт Миңнулла улы]] (1932—2005), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың [[Бишбүләк районы|Бишбүләк район]] комитетының элекке беренсе, [[КПСС]]-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының элекке секретары; 1975—1993 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Ҡушйылға (Бәләбәй районы)|Ҡушйылға]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Нәжип Сәлих улы]] (1937), ауыл хужалығы һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1963 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, инженеры һәм баш инженеры, совхоз директоры урынбаҫары һәм директоры; 1970—1972 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Ҡотлоғужина Зифа Бәшәр ҡыҙы]] (1937), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1966—1994 йылдарҙа Әбйәлил район советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең архив бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделғәзе (Әбйәлил районы)|Әбделғәзе]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы]] (1952), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең баш белгесе, бүлек мөдире, Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (1962), [[театр]] актёры. 1987 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). Республика театрҙарының «Театр яҙы» фестивале дипломаты (2003).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡназаров Яҡуп Ғәриф улы]] (1908—23.08.1991), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1937 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[колхоз]]дары рәйесе, 1957 йылдан — «Сибай» [[совхоз]]ы агрономы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1954), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр]] ауылынан. 
* [[Кузнецов Александр Павлович]] (1923—30.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан. 
* [[Примакин Иван Васильевич]] (1923—8.11.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, звено командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кумунжиев Константин Васильевич]] (1939—15.05.2019), ғалим-инженер‑электромеханик. 1968—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1972 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы, 1978—1982 йылдарҙа машиналар эшләүҙе автоматлаштырыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан — [[Ульяновск]] дәүләт университетында декан һәм кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Ҡышлау ауылынан.
* [[Хәлилов Венер Рамаҙан улы]] (1939—12.04.2004), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы химия заводында (артабан [[Башҡортостан сода компанияһы|Каустик производство берекмәһе]]) яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. [[СССР]]-ҙың почётлы химигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҙнабаев Булат Марат улы]] (1964), ғалим-офтальмолог. 1993 йылдан Өфөләге «Оптимедсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында курс һәм офтальмология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Пустовгаров Юрий Леонидович]] (1964), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2006—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]ның Премьер-Министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры, 2018 йылдан [[Ҡазан]] вертолёт заводының идарасы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1656]]: Эдмунд Галлей, [[Бөйөк Британия|инглиз]] астрономы.
* [[1864]]: Вера Комиссаржевская, [[Рәсәй империяһы]] актёры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868]]: Феликс Хаусдорф, [[немецтар|немец]] математигы.
* [[1900]]: Маргарет Митчелл, [[АҠШ|Америка]] яҙыусыһы.
* [[1946]]: Гус Хиддинк, [[нидерланд]] футбол тренеры.
* [[1960]]: Олег Меньшиков, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817]]: Андреа Аппиани, [[Италия]] рәссамы.
* [[1876]]: Антонио Тамбурини, Италия йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1953]]: [[Иван Бунин]], [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы.
* [[1986]]: [[Вячеслав Молотов]], СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* [[1999]]: [[Агиш Ғирфанов]], башҡорт сатирик яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л08]]
[[Категория:8 ноябрь]]</text>
      <sha1>gliwbmptywjvij2brrwgukpxntm90pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308789</id>
      <parentid>1308787</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21807" sha1="oig7e518r36phx9wkp69b5omy9s5g3p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 312-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Радиология көнө.
** Рентгенография көнө.
** Урбанизм (ҡала төҙөлөшө) көнө.
** КВН көнө. 
** Wi-Fi-һыҙ көн. 
** Теләктәрҙең үтәлеү көнө.
** [[Скептицизм|Скептиктар]] көнө.
** [[Туризм|Яуаплы туризм]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Конгресҡа һайлау көнө. 
** Кескәй [[китап]] уҡыусылар көнө.
** Капучино көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Спорт ветерандары көнө.
** Эске эштәр министрлығының һәм эске ғәскәрҙәрҙең хеҙмәт һәм хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған хеҙмәткәрҙәрен иҫкә алыу көнө. 
** [[Себер]] көнө.
** Ҡыштың тәүге билдәләре көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: [[Еңеү көнө (Әзербайжан)|Еңеү көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Пианистар көнө
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Статистиктар көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Журналистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1895 йыл]]: Вильгельм Рентген [[Рентген нурланышы]]н аса.
* [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла [[электрокардиограф]] уйлап табыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] хәрби орден — [[Дан ордены]] булдырыла.
* [[1943 йыл]]: СССР-ҙа иң юғары хәрби орден — [[«Еңеү» ордены]] булдырыла.
* [[1961 йыл]]: СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында КВН тапшырыуы беренсе тапҡыр эфирға сыға.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сошников Дмитрий Яковлевич]] (1915—25.10.1985), [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955—1960 һәм 1962—1978 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Охлебин]] ауылынан.
* [[Сначёв Владимир Иванович]] (1955), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. [[Геология]]-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Людинов ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡарасурин Азат Динар улы]] (1995), [[спорт]]сы. 2011 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Биатлон]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Биатлон буйынса 12,5 км уҙышта [[Паралимпия уйындары]] чемпионы һәм 7,5 км уҙышта бронза призёры (2014), [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (2011). [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] буйынса Рәсәй чемпионы (2011). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Дульцев Василий Семёнович]] (1931—16.12.2014), [[урман]] сәнәғәте алдынғыһы. 1951—1987 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] урман хужалығы эшсеһе, шул иҫәптән 1959 йылдан тракторсы, 1962 йылдан — урман ҡырҡыусылар бригадаһы бригадиры, 1984 йылдан — электростанция машинисы. [[РСФСР]]-ҙың 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты (1981). [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1971). Ҡариҙел районының почётлы гражданы (2012).
* [[Миңлебаев Евгений Ҡадир улы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем [[тарих]]-[[инглиз теле]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1976—1977 һәм 1989—1999 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире. 1993 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] ректоры. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Лазарев Дмитрий Ильич]] (1922—28.02.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның [[Братовщина (Ҡалтасы районы)|Братовщина]] ауылынан. 
* [[Левитин Леопольд Владимирович]] (1922—2012), театр эшмәкәре. 1965—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] директоры, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Хәбир Рәхмәт улы]] (1932—26.11.1962), [[ауыл хужалығы]], комсомол һәм совет органдары хеҙмәткәре, шағир. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] Мәмбәт ауыл советы, 1954 йылдан — «Таштуғай» колхозы рәйесе; 1957 йылдан «Таналыҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, ВЛКСМ комитеты секретары, Маҡан совхозы агрономы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Кручкова Елена Самойловна]] (1932—2010), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1958—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1963), доцент. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Сәлихов Исхәт Миңнулла улы]] (1932—2005), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың [[Бишбүләк районы|Бишбүләк район]] комитетының элекке беренсе, [[КПСС]]-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының элекке секретары; 1975—1993 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Ҡушйылға (Бәләбәй районы)|Ҡушйылға]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Нәжип Сәлих улы]] (1937), ауыл хужалығы һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1963 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, инженеры һәм баш инженеры, совхоз директоры урынбаҫары һәм директоры; 1970—1972 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Ҡотлоғужина Зифа Бәшәр ҡыҙы]] (1937), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1966—1994 йылдарҙа Әбйәлил район советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең архив бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделғәзе (Әбйәлил районы)|Әбделғәзе]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы]] (1952), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең баш белгесе, бүлек мөдире, Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (1962), [[театр]] актёры. 1987 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). Республика театрҙарының «Театр яҙы» фестивале дипломаты (2003).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡназаров Яҡуп Ғәриф улы]] (1908—23.08.1991), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1937 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[колхоз]]дары рәйесе, 1957 йылдан — «Сибай» [[совхоз]]ы агрономы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1954), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр]] ауылынан. 
* [[Кузнецов Александр Павлович]] (1923—30.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан. 
* [[Примакин Иван Васильевич]] (1923—8.11.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, звено командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кумунжиев Константин Васильевич]] (1939—15.05.2019), ғалим-инженер‑электромеханик. 1968—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1972 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы, 1978—1982 йылдарҙа машиналар эшләүҙе автоматлаштырыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан — [[Ульяновск]] дәүләт университетында декан һәм кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Ҡышлау ауылынан.
* [[Хәлилов Венер Рамаҙан улы]] (1939—12.04.2004), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы химия заводында (артабан [[Башҡортостан сода компанияһы|Каустик производство берекмәһе]]) яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. [[СССР]]-ҙың почётлы химигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҙнабаев Булат Марат улы]] (1964), ғалим-офтальмолог. 1993 йылдан Өфөләге «Оптимедсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында курс һәм офтальмология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Пустовгаров Юрий Леонидович]] (1964), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2006—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]ның Премьер-Министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры, 2018 йылдан [[Ҡазан]] вертолёт заводының идарасы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1656 йыл]]: Эдмунд Галлей, [[Бөйөк Британия|инглиз]] астрономы.
* [[1864 йыл]]: Вера Комиссаржевская, [[Рәсәй империяһы]] актёры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868 йыл]]: Феликс Хаусдорф, [[немецтар|немец]] математигы.
* [[1900 йыл]]: Маргарет Митчелл, [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] яҙыусыһы.
* [[1946 йыл]]: Гус Хиддинк, [[Нидерланд]] футбол тренеры.
* [[1960 йыл]]: Олег Меньшиков, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817]]: Андреа Аппиани, [[Италия]] рәссамы.
* [[1876]]: Антонио Тамбурини, Италия йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1953]]: [[Иван Бунин]], [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы.
* [[1986]]: [[Вячеслав Молотов]], СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* [[1999]]: [[Агиш Ғирфанов]], башҡорт сатирик яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л08]]
[[Категория:8 ноябрь]]</text>
      <sha1>oig7e518r36phx9wkp69b5omy9s5g3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308790</id>
      <parentid>1308789</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21842" sha1="mvfn2o0n6so71gvh83euj31obizv9z0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 312-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Радиология көнө.
** Рентгенография көнө.
** Урбанизм (ҡала төҙөлөшө) көнө.
** КВН көнө. 
** Wi-Fi-һыҙ көн. 
** Теләктәрҙең үтәлеү көнө.
** [[Скептицизм|Скептиктар]] көнө.
** [[Туризм|Яуаплы туризм]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Конгресҡа һайлау көнө. 
** Кескәй [[китап]] уҡыусылар көнө.
** Капучино көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Спорт ветерандары көнө.
** Эске эштәр министрлығының һәм эске ғәскәрҙәрҙең хеҙмәт һәм хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған хеҙмәткәрҙәрен иҫкә алыу көнө. 
** [[Себер]] көнө.
** Ҡыштың тәүге билдәләре көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: [[Еңеү көнө (Әзербайжан)|Еңеү көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Пианистар көнө
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Статистиктар көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Журналистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1895 йыл]]: Вильгельм Рентген [[Рентген нурланышы]]н аса.
* [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла [[электрокардиограф]] уйлап табыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] хәрби орден — [[Дан ордены]] булдырыла.
* [[1943 йыл]]: СССР-ҙа иң юғары хәрби орден — [[«Еңеү» ордены]] булдырыла.
* [[1961 йыл]]: СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында КВН тапшырыуы беренсе тапҡыр эфирға сыға.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сошников Дмитрий Яковлевич]] (1915—25.10.1985), [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955—1960 һәм 1962—1978 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Охлебин]] ауылынан.
* [[Сначёв Владимир Иванович]] (1955), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. [[Геология]]-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Людинов ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡарасурин Азат Динар улы]] (1995), [[спорт]]сы. 2011 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Биатлон]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Биатлон буйынса 12,5 км уҙышта [[Паралимпия уйындары]] чемпионы һәм 7,5 км уҙышта бронза призёры (2014), [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (2011). [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] буйынса Рәсәй чемпионы (2011). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Дульцев Василий Семёнович]] (1931—16.12.2014), [[урман]] сәнәғәте алдынғыһы. 1951—1987 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] урман хужалығы эшсеһе, шул иҫәптән 1959 йылдан тракторсы, 1962 йылдан — урман ҡырҡыусылар бригадаһы бригадиры, 1984 йылдан — электростанция машинисы. [[РСФСР]]-ҙың 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты (1981). [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1971). Ҡариҙел районының почётлы гражданы (2012).
* [[Миңлебаев Евгений Ҡадир улы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем [[тарих]]-[[инглиз теле]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1976—1977 һәм 1989—1999 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире. 1993 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] ректоры. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Лазарев Дмитрий Ильич]] (1922—28.02.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның [[Братовщина (Ҡалтасы районы)|Братовщина]] ауылынан. 
* [[Левитин Леопольд Владимирович]] (1922—2012), театр эшмәкәре. 1965—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] директоры, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Хәбир Рәхмәт улы]] (1932—26.11.1962), [[ауыл хужалығы]], комсомол һәм совет органдары хеҙмәткәре, шағир. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] Мәмбәт ауыл советы, 1954 йылдан — «Таштуғай» колхозы рәйесе; 1957 йылдан «Таналыҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, ВЛКСМ комитеты секретары, Маҡан совхозы агрономы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Кручкова Елена Самойловна]] (1932—2010), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1958—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1963), доцент. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Сәлихов Исхәт Миңнулла улы]] (1932—2005), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың [[Бишбүләк районы|Бишбүләк район]] комитетының элекке беренсе, [[КПСС]]-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының элекке секретары; 1975—1993 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Ҡушйылға (Бәләбәй районы)|Ҡушйылға]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Нәжип Сәлих улы]] (1937), ауыл хужалығы һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1963 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, инженеры һәм баш инженеры, совхоз директоры урынбаҫары һәм директоры; 1970—1972 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Ҡотлоғужина Зифа Бәшәр ҡыҙы]] (1937), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1966—1994 йылдарҙа Әбйәлил район советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең архив бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделғәзе (Әбйәлил районы)|Әбделғәзе]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы]] (1952), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең баш белгесе, бүлек мөдире, Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (1962), [[театр]] актёры. 1987 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). Республика театрҙарының «Театр яҙы» фестивале дипломаты (2003).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡназаров Яҡуп Ғәриф улы]] (1908—23.08.1991), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1937 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[колхоз]]дары рәйесе, 1957 йылдан — «Сибай» [[совхоз]]ы агрономы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1954), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр]] ауылынан. 
* [[Кузнецов Александр Павлович]] (1923—30.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан. 
* [[Примакин Иван Васильевич]] (1923—8.11.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, звено командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кумунжиев Константин Васильевич]] (1939—15.05.2019), ғалим-инженер‑электромеханик. 1968—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1972 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы, 1978—1982 йылдарҙа машиналар эшләүҙе автоматлаштырыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан — [[Ульяновск]] дәүләт университетында декан һәм кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Ҡышлау ауылынан.
* [[Хәлилов Венер Рамаҙан улы]] (1939—12.04.2004), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы химия заводында (артабан [[Башҡортостан сода компанияһы|Каустик производство берекмәһе]]) яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. [[СССР]]-ҙың почётлы химигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҙнабаев Булат Марат улы]] (1964), ғалим-офтальмолог. 1993 йылдан Өфөләге «Оптимедсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында курс һәм офтальмология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Пустовгаров Юрий Леонидович]] (1964), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2006—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]ның Премьер-Министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры, 2018 йылдан [[Ҡазан]] вертолёт заводының идарасы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1656 йыл]]: Эдмунд Галлей, [[Бөйөк Британия|инглиз]] астрономы.
* [[1864 йыл]]: Вера Комиссаржевская, [[Рәсәй империяһы]] актёры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868 йыл]]: Феликс Хаусдорф, [[немецтар|немец]] математигы.
* [[1900 йыл]]: Маргарет Митчелл, [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] яҙыусыһы.
* [[1946 йыл]]: Гус Хиддинк, [[Нидерланд]] футбол тренеры.
* [[1960 йыл]]: Олег Меньшиков, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817 йыл]]: Андреа Аппиани, [[Италия]] рәссамы.
* [[1876 йыл]]: Антонио Тамбурини, Италия йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1953 йыл]]: [[Иван Бунин]], [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы.
* [[1986 йыл]]: [[Вячеслав Молотов]], СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* [[1999 йыл]]: [[Агиш Ғирфанов]], башҡорт сатирик яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л08]]
[[Категория:8 ноябрь]]</text>
      <sha1>mvfn2o0n6so71gvh83euj31obizv9z0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308810</id>
      <parentid>1308790</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22133" sha1="clytk1d33k3of8auyz86v880iapqdq4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 312-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Радиология көнө.
** Рентгенография көнө.
** Урбанизм (ҡала төҙөлөшө) көнө.
** КВН көнө. 
** Wi-Fi-һыҙ көн. 
** Теләктәрҙең үтәлеү көнө.
** [[Скептицизм|Скептиктар]] көнө.
** [[Туризм|Яуаплы туризм]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Конгресҡа һайлау көнө. 
** Кескәй [[китап]] уҡыусылар көнө.
** Капучино көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Спорт ветерандары көнө.
** Эске эштәр министрлығының һәм эске ғәскәрҙәрҙең хеҙмәт һәм хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған хеҙмәткәрҙәрен иҫкә алыу көнө. 
** [[Себер]] көнө.
** Ҡыштың тәүге билдәләре көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: [[Еңеү көнө (Әзербайжан)|Еңеү көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Пианистар көнө
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Статистиктар көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Журналистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1895 йыл]]: Вильгельм Рентген [[Рентген нурланышы]]н аса.
* [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла [[электрокардиограф]] уйлап табыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] хәрби орден — [[Дан ордены]] булдырыла.
* [[1943 йыл]]: СССР-ҙа иң юғары хәрби орден — [[«Еңеү» ордены]] булдырыла.
* [[1961 йыл]]: СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында КВН тапшырыуы беренсе тапҡыр эфирға сыға.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сошников Дмитрий Яковлевич]] (1915—25.10.1985), [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955—1960 һәм 1962—1978 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Охлебин]] ауылынан.
* [[Сначёв Владимир Иванович]] (1955), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. [[Геология]]-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Людинов ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡарасурин Азат Динар улы]] (1995), [[спорт]]сы. 2011 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Биатлон]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Биатлон буйынса 12,5 км уҙышта [[Паралимпия уйындары]] чемпионы һәм 7,5 км уҙышта бронза призёры (2014), [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (2011). [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] буйынса Рәсәй чемпионы (2011). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Дульцев Василий Семёнович]] (1931—16.12.2014), [[урман]] сәнәғәте хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1951—1987 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] леспромхозы эшсеһе, шул иҫәптән 1959 йылдан — тракторсы, 1962 йылдан — урман ҡырҡыусылар бригадаһы бригадиры, 1984 йылдан — электростанция машинисы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] 26-сы съезы делегаты (1981). [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1971). Райондың почётлы гражданы (2012). Сығышы менән [[Александровка (Ҡариҙел районы)|Александровка]] ауылынан.
* [[Миңлебаев Евгений Ҡадир улы]] (1946), юғары мәктәп ветераны, [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем [[тарих]]-[[инглиз теле]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1976—1977 һәм 1989—1999 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире. 1993 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] ректоры. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Лазарев Дмитрий Ильич]] (1922—28.02.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның [[Братовщина (Ҡалтасы районы)|Братовщина]] ауылынан. 
* [[Левитин Леопольд Владимирович]] (1922—2012), театр эшмәкәре. 1965—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] директоры, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Хәбир Рәхмәт улы]] (1932—26.11.1962), [[ауыл хужалығы]], комсомол һәм совет органдары хеҙмәткәре, шағир. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] Мәмбәт ауыл советы, 1954 йылдан — «Таштуғай» колхозы рәйесе; 1957 йылдан «Таналыҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, ВЛКСМ комитеты секретары, Маҡан совхозы агрономы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Кручкова Елена Самойловна]] (1932—2010), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1958—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1963), доцент. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Сәлихов Исхәт Миңнулла улы]] (1932—2005), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың [[Бишбүләк районы|Бишбүләк район]] комитетының элекке беренсе, [[КПСС]]-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының элекке секретары; 1975—1993 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Ҡушйылға (Бәләбәй районы)|Ҡушйылға]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Нәжип Сәлих улы]] (1937), ауыл хужалығы һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1963 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, инженеры һәм баш инженеры, совхоз директоры урынбаҫары һәм директоры; 1970—1972 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Ҡотлоғужина Зифа Бәшәр ҡыҙы]] (1937), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1966—1994 йылдарҙа Әбйәлил район советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең архив бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделғәзе (Әбйәлил районы)|Әбделғәзе]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы]] (1952), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең баш белгесе, бүлек мөдире, Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (1962), [[театр]] актёры. 1987 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). Республика театрҙарының «Театр яҙы» фестивале дипломаты (2003).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡназаров Яҡуп Ғәриф улы]] (1908—23.08.1991), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1937 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[колхоз]]дары рәйесе, 1957 йылдан — «Сибай» [[совхоз]]ы агрономы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1954), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр]] ауылынан. 
* [[Кузнецов Александр Павлович]] (1923—30.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан. 
* [[Примакин Иван Васильевич]] (1923—8.11.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, звено командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кумунжиев Константин Васильевич]] (1939—15.05.2019), ғалим-инженер‑электромеханик. 1968—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1972 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы, 1978—1982 йылдарҙа машиналар эшләүҙе автоматлаштырыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан — [[Ульяновск]] дәүләт университетында декан һәм кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Ҡышлау ауылынан.
* [[Хәлилов Венер Рамаҙан улы]] (1939—12.04.2004), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы химия заводында (артабан [[Башҡортостан сода компанияһы|Каустик производство берекмәһе]]) яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. [[СССР]]-ҙың почётлы химигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҙнабаев Булат Марат улы]] (1964), ғалим-офтальмолог. 1993 йылдан Өфөләге «Оптимедсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында курс һәм офтальмология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Пустовгаров Юрий Леонидович]] (1964), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2006—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]ның Премьер-Министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры, 2018 йылдан [[Ҡазан]] вертолёт заводының идарасы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1656 йыл]]: Эдмунд Галлей, [[Бөйөк Британия|инглиз]] астрономы.
* [[1864 йыл]]: Вера Комиссаржевская, [[Рәсәй империяһы]] актёры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868 йыл]]: Феликс Хаусдорф, [[немецтар|немец]] математигы.
* [[1900 йыл]]: Маргарет Митчелл, [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] яҙыусыһы.
* [[1946 йыл]]: Гус Хиддинк, [[Нидерланд]] футбол тренеры.
* [[1960 йыл]]: Олег Меньшиков, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817 йыл]]: Андреа Аппиани, [[Италия]] рәссамы.
* [[1876 йыл]]: Антонио Тамбурини, Италия йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1953 йыл]]: [[Иван Бунин]], [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы.
* [[1986 йыл]]: [[Вячеслав Молотов]], СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* [[1999 йыл]]: [[Агиш Ғирфанов]], башҡорт сатирик яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л08]]
[[Категория:8 ноябрь]]</text>
      <sha1>clytk1d33k3of8auyz86v880iapqdq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308814</id>
      <parentid>1308810</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1308814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22137" sha1="i4e8g6w3fkh3cm5175bkjfc1xgo2xao" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''8 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 312-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Радиология көнө.
** Рентгенография көнө.
** Урбанизм (ҡала төҙөлөшө) көнө.
** КВН көнө. 
** Wi-Fi-һыҙ көн. 
** Теләктәрҙең үтәлеү көнө.
** [[Скептицизм|Скептиктар]] көнө.
** [[Туризм|Яуаплы туризм]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Конгресҡа һайлау көнө. 
** Кескәй [[китап]] уҡыусылар көнө.
** Капучино көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Спорт ветерандары көнө.
** Эске эштәр министрлығының һәм эске ғәскәрҙәрҙең хеҙмәт һәм хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған хеҙмәткәрҙәрен иҫкә алыу көнө. 
** [[Себер]] көнө.
** Ҡыштың тәүге билдәләре көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: [[Еңеү көнө (Әзербайжан)|Еңеү көнө]].
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Пианистар көнө
* {{Ҡаҙағстан}} [[Ҡаҙағстан]]: Статистиктар көнө.
* {{Ҡытай}} [[Ҡытай]]: Журналистар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1895 йыл]]: Вильгельм Рентген [[Рентген нурланышы]]н аса.
* [[1903 йыл]]: [[Голландия]]ла [[электрокардиограф]] уйлап табыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] хәрби орден — [[Дан ордены]] булдырыла.
* [[1943 йыл]]: СССР-ҙа иң юғары хәрби орден — [[«Еңеү» ордены]] булдырыла.
* [[1961 йыл]]: СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында КВН тапшырыуы беренсе тапҡыр эфирға сыға.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Сошников Дмитрий Яковлевич]] (1915—25.10.1985), [[дәүләт]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, [[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1955—1960 һәм 1962—1978 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1971). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Охлебин]] ауылынан.
* [[Сначёв Владимир Иванович]] (1955), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. [[Геология]]-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән хәҙерге [[Калуга өлкәһе]]нең Людинов ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡарасурин Азат Динар улы]] (1995), [[спорт]]сы. 2011 йылдан [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. [[Биатлон]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Биатлон буйынса 12,5 км уҙышта [[Паралимпия уйындары]] чемпионы һәм 7,5 км уҙышта бронза призёры (2014), [[Ер|донъя]] чемпионатының көмөш призёры (2011). [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] буйынса Рәсәй чемпионы (2011). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2014) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2014) ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Дульцев Василий Семёнович]] (1931—16.12.2014), [[урман]] сәнәғәте хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1951—1987 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] леспромхозы эшсеһе, шул иҫәптән 1959 йылдан — тракторсы, 1962 йылдан — урман ҡырҡыусылар бригадаһы бригадиры, 1984 йылдан — электростанция машинисы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] 26-сы съезы делегаты (1981). [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1971). Райондың почётлы гражданы (2012). Сығышы менән [[Александровка (Ҡариҙел районы)|Александровка]] ауылынан.
* [[Миңлебаев Евгений Ҡадир улы]] (1946), [[тарих]]сы-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылға тиклем [[тарих]]-[[инглиз теле]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1976—1977 һәм 1989—1999 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире. 1993 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] ректоры. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Лазарев Дмитрий Ильич]] (1922—28.02.1991), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡалтасы районы]]ның [[Братовщина (Ҡалтасы районы)|Братовщина]] ауылынан. 
* [[Левитин Леопольд Владимирович]] (1922—2012), театр эшмәкәре. 1965—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] директоры, [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Хәбир Рәхмәт улы]] (1932—26.11.1962), [[ауыл хужалығы]], комсомол һәм совет органдары хеҙмәткәре, шағир. 1953 йылдан [[Хәйбулла районы]] Мәмбәт ауыл советы, 1954 йылдан — «Таштуғай» колхозы рәйесе; 1957 йылдан «Таналыҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, ВЛКСМ комитеты секретары, Маҡан совхозы агрономы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән ошо райондың [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан.
* [[Кручкова Елена Самойловна]] (1932—2010), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1958—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре кандидаты (1963), доцент. [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
* [[Сәлихов Исхәт Миңнулла улы]] (1932—2005), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]], комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. ВЛКСМ-дың [[Бишбүләк районы|Бишбүләк район]] комитетының элекке беренсе, [[КПСС]]-тың [[Бәләбәй]] ҡала комитетының элекке секретары; 1975—1993 йылдарҙа [[Бәләбәй педагогия училищеһы]] директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Ҡушйылға (Бәләбәй районы)|Ҡушйылға]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Нәжип Сәлих улы]] (1937), ауыл хужалығы һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1963 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» совхозының машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, инженеры һәм баш инженеры, совхоз директоры урынбаҫары һәм директоры; 1970—1972 йылдарҙа КПСС район комитетының икенсе секретары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Ҡотлоғужина Зифа Бәшәр ҡыҙы]] (1937), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1966—1994 йылдарҙа Әбйәлил район советы башҡарма комитетының һәм район хакимиәтенең архив бүлеге мөдире. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделғәзе (Әбйәлил районы)|Әбделғәзе]] ауылынан.
* [[Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы]] (1952), комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең баш белгесе, бүлек мөдире, Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан.
* [[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]] (1962), [[театр]] актёры. 1987 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). Республика театрҙарының «Театр яҙы» фестивале дипломаты (2003).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Аҡназаров Яҡуп Ғәриф улы]] (1908—23.08.1991), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1937 йылдан [[Баймаҡ районы]] [[колхоз]]дары рәйесе, 1957 йылдан — «Сибай» [[совхоз]]ы агрономы. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1954), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр]] ауылынан. 
* [[Кузнецов Александр Павлович]] (1923—30.05.1979), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан. 
* [[Примакин Иван Васильевич]] (1923—8.11.1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, звено командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Кумунжиев Константин Васильевич]] (1939—15.05.2019), ғалим-инженер‑электромеханик. 1968—1989 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1972 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү кафедраһы, 1978—1982 йылдарҙа машиналар эшләүҙе автоматлаштырыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан — [[Ульяновск]] дәүләт университетында декан һәм кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Ҡышлау ауылынан.
* [[Хәлилов Венер Рамаҙан улы]] (1939—12.04.2004), хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы химия заводында (артабан [[Башҡортостан сода компанияһы|Каустик производство берекмәһе]]) яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. [[СССР]]-ҙың почётлы химигы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҙнабаев Булат Марат улы]] (1964), ғалим-офтальмолог. 1993 йылдан Өфөләге «Оптимедсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1998 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында курс һәм офтальмология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Пустовгаров Юрий Леонидович]] (1964), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2006—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]ның Премьер-Министр урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры, 2018 йылдан [[Ҡазан]] вертолёт заводының идарасы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2005).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1656 йыл]]: Эдмунд Галлей, [[Бөйөк Британия|инглиз]] астрономы.
* [[1864 йыл]]: Вера Комиссаржевская, [[Рәсәй империяһы]] актёры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868 йыл]]: Феликс Хаусдорф, [[немецтар|немец]] математигы.
* [[1900 йыл]]: Маргарет Митчелл, [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] яҙыусыһы.
* [[1946 йыл]]: Гус Хиддинк, [[Нидерланд]] футбол тренеры.
* [[1960 йыл]]: Олег Меньшиков, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ артисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1817 йыл]]: Андреа Аппиани, [[Италия]] рәссамы.
* [[1876 йыл]]: Антонио Тамбурини, Италия йырсыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1953 йыл]]: [[Иван Бунин]], [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы.
* [[1986 йыл]]: [[Вячеслав Молотов]], СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* [[1999 йыл]]: [[Агиш Ғирфанов]], башҡорт сатирик яҙыусыһы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л08]]
[[Категория:8 ноябрь]]</text>
      <sha1>i4e8g6w3fkh3cm5175bkjfc1xgo2xao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҙнаҡай районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68709</id>
    <revision>
      <id>1308864</id>
      <parentid>1050444</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7578" sha1="fiw1z4lclza05h7g8q14pc1665nkbqe" xml:space="preserve">{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Цвет2                          = 
 | Русское название               = Аҙнаҡай районы
 | Оригинальное название          = Азнакай районы
 | Герб                           = Aznakeevskii rayon gerb.png
 | Описание герба                 = Аҙнаҡай районы гербы
 | Флаг                           = Flag of Aznakayev rayon (Tatarstan).png
 | Описание флага                 = Аҙнаҡай районы флагы
 | Страна                         = {{RUS}}
 | Статус                         = {{s|[[муниципаль район]]}}
 | Гимн                           = 
 | Входит в                       = {{s|[[Татарстан|Татарстан Республикаһы]]}}
 | Включает                       = 
 | Столица                        = [[Аҙнаҡай]] ҡалаһы
 | Крупный город                  = 
 | Крупные города                 = 
 | Дата                           = [[30 октябрь]] [[1931 йыл]]да
 | Глава                          = Шайдуллин Марсель Зуфарович
 | Название главы                 = Район башлығы
 | Глава2                         = 
 | Название главы2                = 
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Язык                           = 
 | Языки                          = 
 | Население                      = {{ Население | Азнакаевский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Азнакаевский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ( {{ Население | Азнакаевский район | ч }} * 100 / {{ Население | Татарстан | ч }} round 2 ) }}
 | Место по населению             = 
 | Плотность                      = {{ #expr: ( {{ Население | Азнакаевский район | ч }} / 2143.3 round 2 ) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = [[татарҙар]] 86,1%&lt;br /&gt; [[урыҫтар]] 11,2%
 | Конфессиональный состав        = 
 | Площадь                        = 2143,3
 | Место по площади               = 
 | Максимальная высота            = 335
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 76
 | Широта                         = 
 | Долгота                        = 
 | Карта                          = Location of Aznakayevsky District (Tatarstan).svg
 | Часовой пояс                   = {{MSK+0}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Код автомобильных номеров      = 16, 116
 | Сайт                           = http://aznakayevo.tatar.ru/
 | Параметр1                      = 
 | Название параметра1            = 
 | Примечания                     = 
}}
'''Аҙнаҡай районы''' ({{lang-tt|Азнакай районы}}) — [[Татарстан]]дағы муниципаль район, 1931 йылдың 30 октябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — [[Аҙнаҡай]] ҡалаһы.

== Географияһы ==
{{Яҙырға}}

== Тарихы ==
{{Яҙырға}}

== Халҡы ==
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 64 547 кеше йәшәй. Милли составы: [[татарҙар]] — 86,1 %, [[урыҫтар]] — 11,2 %.
{{ Население | Азнакаевский район |Столбцов=6}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Азнакаевский район | д }}

; Урбанизация
Ҡала шарттарында ([[Аҙнаҡай]] ҡалаһы һәм [[Актүбә (Татарстан)|Актүбә]] ҡасабаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( ( {{ Население | Азнакаево | ч }} + {{ Население | Актюбинский (Татарстан) | ч }} ) * 100 / {{ Население | Азнакаевский район | ч }} round 2 ) }} }} % йәшәй.

== Билдәле шәхестәр ==
''Шулай уҡ ҡарағыҙ: {{cl|Аҙнаҡай районында тыуғандар}}''
* [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы]] — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.
* [[Хәкимова Шәмсиә Ғәҙи ҡыҙы]] (3.06.1908—18.11.2003), инженер-металлург. 1936—1963 йылдарҙа хәҙерге [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] ордендары кавалеры. Балтас ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15465-kh-kimova-sh-msi-i-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Хәкимова Шәмсиә Ғәҙи ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|02|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәймәрҙәнов Фәрәғәт Әхмәт улы]] (24.02.1929—25.08.2008), ғалим-инженер электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1972—1998 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире, 1977—1996 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү факультеты деканы.  Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), РСФСР ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1986). Салпы ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17127-sh-jm-r-nov-f-r-t-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәймәрҙәнов Фәрәғәт Әхмәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818083804/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17127-sh-jm-r-nov-f-r-t-khm-t-uly |date=2019-08-18 }}{{V|19|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

{{Tatar-geo-stub}}
{{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}}
{{Татарстан}}
[[Категория:Аҙнаҡай районы]]</text>
      <sha1>fiw1z4lclza05h7g8q14pc1665nkbqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68926</id>
    <revision>
      <id>1308941</id>
      <parentid>1257372</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28952" sha1="nr9i0s89e2cul7yuknigo38llfqwngi" xml:space="preserve">{{Карточка награды
|Название             = Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы
|Изображение          = 
|Размер изображения   = 
|OriginalName         = 
|Страна               = {{Флагификация|Российская Федерация}}, {{Флагификация|Башкортостан}}
|Тип                  = маҡтаулы исем
|КомуВручается        =
|ОснованияНаграждения = [[Әҙәбиәт]], [[сәнғәт]] һәм [[архитектура]] өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн
|Статус               = ғәмәлдә (тапшырыла)
|Параметры            =
|ДатаУчреждения       = 1995
|ПервоеНаграждение    = 1995
|ПоследнееНаграждение = 
|Количество           =
|СтаршаяНаграда       = 
|МладшаяНаграда       = 
|Соответствует        = 
}}

'''Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы''' — [[1995]] йылда әҙиптең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы һәм уның исемен мәңгеләштереү маҡсатында [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] тарафынан өмөтлө йәш ижадсыларҙы дәртләндереү өсөн булдырылған. [[Әҙәбиәт]], [[сәнғәт]] һәм [[архитектура]] өлкәһендә эшләүселәргә юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн бирелә.

Күренекле [[башҡорт]] шағиры [[Шәйехзада Бабич]] исеме менән аталған был премия, дөйөм алғанда, [[Башҡортостан]] комсомолының [[1967]] йылдан [[1990]] йылғаса тапшырылып килгән [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һын алмаштыра.

Премияның төп маҡсаты: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төрлө яҡлы үҫешенә мөһим өлөш индергән йәш яҙыусыларҙы, рәссамдарҙы һәм архитекторҙарҙы, артистарҙы, музыканттарҙы һәм режиссёрҙарҙы дәртләндереү. 1995 йылда булдырылғандан һуң премия йыл һайын тапшырылып килһә, 2011 йылдан уның лауреаттары ике йылға бер билдәләнә башланы&lt;ref name=&quot;ММП&quot;&gt;[http://mmpsrb.ru/molodezhnaya-politika/talantlivaya-molodezh-respubliki-bashkortostan/gosudarstvennye-respublikanskie-molodezhnye-premii-imeni-shajhzady-babicha-v-oblasti-literatury-iskusstva-i-arhitektury Государственные республиканские молодежные премии имени Шайхзады Бабича в области литературы, искусства и архитектуры — Официальный сайт Министерства молодежной политики и спорта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305110330/http://mmpsrb.ru/molodezhnaya-politika/talantlivaya-molodezh-respubliki-bashkortostan/gosudarstvennye-respublikanskie-molodezhnye-premii-imeni-shajhzady-babicha-v-oblasti-literatury-iskusstva-i-arhitektury |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдан уның аҡсалата күләме 150 мең һум тәшкил итә.

Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы бер үк ваҡытта өс өлкәлә — [[әҙәбиәт]]тә, [[сәнғәт]]тә һәм [[архитектура]]ла ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән өсөн бирелә. Премия ҡағиҙәһенә ярашлы, был күрһәткестәргә түбәндәгеләр инә&lt;ref name=&quot;ММП&quot; /&gt;:
* [[нәфис әҙәбиәт|нәфис әҙәбиәт өлкәһендә]] — барлыҡ төрҙәге һәм жанрҙағы (проза, шиғриәт, драматургия, балалар әҙәбиәте, әҙәбиәт белеме һәм тәнҡит, әҙәби тәржемә) әҙәби әҫәрҙәр һәм ижад материалдары өсөн; 
* [[һынлы сәнғәт|һынлы сәнғәт өлкәһендә]] — рәсем һәм һынлы сәнғәт, скульптура, графика һәм биҙәү-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәре өсөн;
* [[театр]], [[музыка]], эстрада, цирк сәнғәте һәм [[хореография]] өлкәһендә — йәш композитор, режисссёр, дирижёр, балетмейстер, хормейстер, артист һәм рәссамдарҙың, сәхнәселәрҙең музыкаль-драматик постановкаларҙағы, үҙенсәлекле композицияларҙағы, балалар өсөн постановкаларҙағы, эстрада, цирк һәм дөйөм тамашаларҙағы эштәре, шулай уҡ театр, музыка, страда, цирк сәнғәте һәм хореография буйынса тикшеренеүҙәре өсөн;
* кинематография өлкәһендә — сценарий авторҙарының, режиссёр, рәссам, оператор һәм артистарҙың нәфис, документаль һәм анимацион фильмдарҙағы эштәре, шулай уҡ кино сәнғәтен өйрәнеп-тикшереү өсөн;   
* [[архитектура|архитектура өлкәһендә]] — айырыуса һәләтле, яңылыҡ һәм үҙенсәлек менән айырылып тороп, йәмәғәт танылыуы алған һәм Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтен үҫтереүгә һиҙелерлек өлөш индергән архитектура әҫәрҙәре өсөн.

== Шәйехзада Бабич исемендәге премия лауреаттары ==
{| class=&quot;wide&quot;
!Йыл
!width=30%|Лауреаттың исем-шәрифе
!width=55%|Бүләкләнеү нигеҙе
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2021—2022&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2023-10-10/v-ufe-nagradili-laureatov-molodezhnoy-premii-imeni-shayhzady-babicha-3472668 В Уфе наградили лауреатов Молодежной премии имени Шайхзады Бабича. ИА «Башинформ», 10 декабрь 2023 йыл]{{V|19|10|2023}}&lt;/ref&gt;
|[[Кристина Андрианова]], шағирә
|«Триста сарматов», «Пятьдесят пять историй одного толмача» шиғырҙар йыйынтығы һәм әҙәби тәржемәне үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн
|-
|Лиана Мкртчян, рәссам
|rowspan=&quot;2&quot;|һынлы сәнғәттәге «Тыуған илем — минең ерем» ижади проекты өсөн
|-
|Резеда Таһирова, рәссам
|-
|Илнур Хәйруллин, ҡурайсы
|башҡорт музыка сәнғәтен пропагандалағаны һәм милли уйын ҡоралы ҡурайҙы популярлаштырғаны өсөн.
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2019—2020&lt;ref&gt;[https://bash.bashinform.ru/news/culture/2021-12-28/f-l-sh-yehzada-babich-isemend-ge-respublika-y-sht-r-premiya-y-tapshyryldy-2637215 Баш ҡалала Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы тапшырылды. «Башинформ» мәғлүәмәт агентлығы, 28 декабрь 2021 йыл]{{V|28|12|2021}}&lt;/ref&gt;
|Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле артисы Айбулат Баһауетдинов
|Марат Кәримовтың «Салауат» хореография спектаклендә эшләгән һәм хореография сәнғәтен популярлаштырған өсөн
|-
|Актёр Азат Вәлитов
|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры спектаклдәрендә ролдәрҙе юғары һөнәри кимәлдә башҡарғаны өсөн
|-
|Шағир Александр Хватков
|Әҙәбиәт өлкәһендәге юғары ижади ҡаҙаныштары, Башҡортостан әҙәбиәтен үҫтереүгә һәм йәштәрҙе рухи яҡтан тәрбиәләүгә ҙур өлөш индергән өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2017—2018&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1365296-molodye-deyateli-kultury-bashkirii-segodnya-poluchili-gospremii-imeni-shaykhzady-babicha-/ Молодые деятели культуры Башкирии сегодня получили госпремии имени Шайхзады Бабича. ИА «Башинформ», 11 октября 2019]&lt;/ref&gt;
|Линар Дәүләтбаев, Шәүрә Сәғитова, Екатерина Хәйбуллина һәм Лиана Ниғәмәтйәнова
|Башҡорт легендалары мотивтары буйынса ижад ителгән «Ҡоштар ни йырлай» музыкаль әкиәте өсөн
|-
|«Арғымаҡ» этно-рок төркөмө (Ринат Рамазанов, Алик һәм Эмиль Гәрәевтар, Радмир Исмәғилев, Айрат Нәзиров)
|Башҡорт халҡының мәҙәни мираҫын һәм милли музыка ҡоралдарын тергеҙгәне һәм уларҙы популярлаштырғаны өсөн
|-
|Актёрҙар [[Илгиз Таһиров]] (Шәйехзада Бабич роле), Рәмзил Сәлмәнов (Зәки Вәлиди) һәм Радмир Абдуллин (Ғәбделхай Иркәбаев)
|тулы метражлы әҙәби тарихи [[Бабич (фильм)|«Бабич» фильмында]] уйнаған ролдәрҙе юғары башҡарыу оҫталығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2015—2016
|Алмас Шаммасов, шағир
|«Өй түбәмдә күгәрсендәр» китабы өсөн
|-
|[[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]ның Илсур Ҡаҙаҡбаев, Урал Әминев, Ринат Баймырҙин, Артур Кәбиров һәм Фәнис Рәхмәтовтарҙан торған ижади төркөмө
|«Хыялға ҡаршы» спектаклен (А. Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса) юғары художество кимәлендә сәхнәләштергән һәм башҡорт театр сәнғәтен пропагандалаған өсөн
|-
|Алһыу Хәсбиуллина, музыкант, хор дирижёры
|хор сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2013—2014&lt;ref&gt;[http://mmpsrb.ru/assets/files/mol.polit/konkursi/2015/proekt-postanovleniya.pdf ПРАВИТЕЛЬСТВО РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ПОСТАНОВЛЕНИЕ О присуждении Государственных республиканских молодежных премий им. Шайхзады Бабича в области литературы, искусства и архитектуры за 2013, 2014 годы — Официальный сайт Министерства молодежной политики и спорта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708201150/http://mmpsrb.ru/assets/files/mol.polit/konkursi/2015/proekt-postanovleniya.pdf |date=2017-07-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/764870/ Өфөлә Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәле булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 18 сентябрь 2015 йыл]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/771878/ Бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте йортонда 2013—2014 йылдар өсөн әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһын тапшырыу тантанаһы булды. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015 йыл, 9 октябрь]&lt;/ref&gt;
|[[Айгиз Баймөхәмәтов]], журналист һәм яҙыусы
|«Ҡалдырма, әсәй!» китабы өсөн
|-
|[[Вера Фролова]]&lt;br&gt;[[Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы|Айгөл Ишбирҙина]]
|һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн
|-
|[[Нәзиуллин Артур Искәндәр улы|Артур Нәзиуллин]], кларнетсы, [[Мәскәү]] филармонияһы артисы
|донъяла [[Башҡортостан]] мәҙәниәтенең абруйын күтәреүгә индергән өлөшө өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2011—2012
|[[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы|Рөстәм Сөләймәнов]], дирижер
|[[Башҡортостан Республикаһы]] композиторҙарының симфоник музыка әҫәрҙәрен пропагандалағаны өсөн
|-
|[[Савельев Игорь Викторович|Игорь Савельев]], яҙыусы
|«Терешкова летит на Марс» романы өсөн
|-
|[[Асҡаров Айнур Юлай улы|Айнур Асҡаров]], режиссёр
|«Еңмеш» нәфис фильмы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2010
|[[Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы|Артур Ҡунакбаев]], театр актёры
|[[Әхмәтзәки Вәлиди]] ролен башҡарғаны өсөн
|-
|[[Күскилдина Зөлфиә Мансур ҡыҙы|Зөлфиә Күскилдина]], балалар яҙыусыһы
|«Тәмле Яңы йыл» исемле әкиәттәр һәм хикәйәләр йыйынтығы өсөн
|-
|[[Ғафаров Искәндәр Алмас улы|Искәндәр Ғафаров]], музыкант
|юғары башҡарыу оҫталығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2009
|[[Андрей Ганичев]], театр актёры
|Колька Кузмин (А. Приставкин «Ночевала тучка золотая») ролен башҡарған өсөн
|-
|[[Ниғмәтуллин Руслан Рауил улы|Руслан Ниғмәтуллин]], скульптор, художник
|скульптура сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн
|-
|[[Рөстәм Ямалетдинов]]&lt;br&gt;[[Павел Мазин]]
|сәнғәт гимназия—интернатын яңыртыу проекты өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2008
|[[Светлана Ғиниәтуллина]], театр актёры
|Агафья Тихоновна, Любовь, Турандот ролдәрен башҡарған өсөн
|-
|[[Вәлиев Илһам Фәһим улы|Илһам Вәлиев]], опера йырсыһы
|Операларҙа Һөйөндөк, Салауат, Ленский, Пинкертон, Альфред, Фауст партияларын башҡарған өсөн
|-
|[[Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы|Зөһрә Бураҡаева]], яҙыусы
|милли әҙәбиәтте үҫтереүҙә һәм пропагандалауҙағы өлөшө һәм тәржемә өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2007
|[[Лариса Абдуллина]], шағир, журналист
|«Еләк тәме» шиғырҙар һәм публицистик әҫәрҙәр йыйынтығы өсөн
|-
|[[Мөхәмәтйәрова Гүзәл Тимербәк ҡыҙы|Гүзәл Мөхәмәтйәрова]]
|«Аҡ тирмә» кейеҙ коллекцияһын йыйғаны өсөн
|-
|[[Руслан Девятов]]&lt;br&gt; [[Тәнзилә Дулатова]]&lt;br&gt;[[Дмитрий Мавродиев]]&lt;br&gt;[[Андрей Мануилов]]&lt;br&gt;[[Руслан Йәнбәков]]
|«[[Өфө-Арена]]» боҙ һарайы проекты өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| [[2006]]
|[[Гөлназ Ҡотоева]], шағир
|«Йәнем томбойығы» шиғырҙар йыйынтығы өсөн
|-
|[[Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы]]
|«И стонет курай, и ликует курай» телевизион фильмы һәм очерктары өсөн
|-
|[[Рөстәм Хәкимов]], режиссёр
|«Урал батыр» ([[Ғәзим Шафиҡов]] әҫәре буйынса) спектаклен ҡуйғаны өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2005
|[[Илдар Ибраһимов]]
|[[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ]] мәҙәниәт йортон яңыртыу проекты өсөн
|-
|[[Хәсән Усманов]], йырсы
|&quot;Искәндәр һәм Ләйлә музыкаль комедияһында төп ролде башҡарғаны өсөн
|-
|[[Әминә Шафиҡова]], уҡытыусы—музыкант
|юғары башҡарыу оҫталығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2004
|[[Күлбаев Мөсәлим Георгий улы|Мөсәлим Күлбаев]], режиссёр
|«Тиль» (Г. Горин), «Беҙҙең өйҙөң йәме» ([[Мостай Кәрим]]) спектаклдәрен ҡуйғаны өсөн
|-
|[[Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы|Рөстәм Шәйхетдинов]], музыкант
|юғары башҡарыу оҫталығы өсөн
|-
|[[Сәлмән Ярмуллин]], журналист
|«Ахыр заман — аяҡ аҫтында» исемле әҙәби — публицистик әҫәрҙәр йыйынтығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2003&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/114561-v-dome-respubliki-nagradili-trekh-laureatov-premii-imeni-shaykhzady-babicha/ Республика йортонда Шәйехзада Бабич исемендәге өс премия лауреатын наградланылар]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|[[Миңлеғәфүр Зәйнетдинов]], ҡумыҙсы
|төрлө музыкаль фестиваль һәм конкурстарҙағы еңеүҙәре һәм халҡыбыҙҙың боронғо уйын ҡоралы [[ҡумыҙ]]ҙы пропагандалауҙағы хеҙмәттәре өсөн
|-
|[[Роберт Юлдашев]], ҡурайсы
|юғары башҡарыу оҫталығы, [[ҡурай]]ҙа уйнаүҙың классик традицияларын байытҡаны һәм [[башҡорт]] халҡының был музыка ҡоралын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн
|-
|[[Зөлфиә Ханнанова]], шағир
|«Килен тәңкәһе» шиғырҙар йыйынтығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2002
|[[Алмас Әмиров]], актёр
|Жүси, Ҡотош, Морис Ляппен ролдәрен башҡарғаны өсөн
|-
|[[Ғарипов Тимур Мөхәммәт улы|Тимур Ғарипов]], артист
|Георг IV, Петя, Әбүләй ролдәрен башҡарған өсөн
|-
|[[Ибраһимов Ғәйнислам Дәүләтбай улы|Ғәйнислам Ибраһимов]], ғалим, тәржемәсе
|[[Урал батыр|«Урал батыр»]], [[Аҡбуҙат (эпос)|«Аҡбуҙат»]] һәм башҡа эпик әҫәрҙәрҙе [[төрөк теле]]нә тәржемә иткәне өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2001
|[[Искәндәр Бикташов]]
|Красноусольский санаторийы корпусын яңыртыу һәм башҡа проекттары өсөн
|-
|[[Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы|Гөлдәр Ишҡыуатова]], йырсы, телережиссёр
|йәш быуынды рухи-әхләҡи яҡтан тәрбиәләүҙәге хеҙмәте өсөн
|-
|[[Антон Павловский]], музыкант
|виолончелда юғары башҡарыу оҫталығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2000
|[[Сулпан Билалова]], рәссам
|[[Аманат (журнал)|«Аманат»]] балалар журналын биҙәү буйынса хеҙмәттәре өсөн
|-
|[[Иҙелбаев Урал Мирас улы|Урал Иҙелбаев]], композитор
|«Айгөл иле», «Шайморатов генерал» һәм башҡа театр спектаклдәре өсөн яҙған музыкаһы өсөн
|-
|[[Хәлилов Азамат Самат улы|Азамат Хәлилов]], артист
|Ҡаһым түрә, кенәз Тереғол һәм Шәкүр ролдәрен башҡарған өсөн
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 1999
|[[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы|Рәйес Низаметдинов]], хореограф
|халыҡ ижадын үҫтереүгә индергән өлөшө һәм «[[Ҡарас сәсән]]», «Бөркөт ояһы», «Мираҫ», «Сура батыр» бейеүҙәрен ҡуйғаны өсөн
|-
|[[Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы|Гүзәл Сөләйманова]], балет артисы
|[[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] «Щелкунчик» балетында Мари, Жюль Массненың &quot;Дон Кихот&quot;ында Китри һәм Л. Степановтың «Сыңрау торна»һында — Зәйтүнгөл партияларын башҡарған өсөн.
|-
|[[Юлай Үҙәнбаев]], композитор
|«Тылсымлы ҡурай» ([[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәп Биишева]]), «Төштәге йыр» ([[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы|Таңсулпан Ғарипова]]), «Ҡыңғырау сәскә» ([[Асанбаев Николай Васильевич|Нәжиб Асанбаев]]) һәм «Һуңғы аҡсарлаҡ» (Буранбай Исҡужин) спектаклдәрен музыкаль яҡтан биҙәгәне һәм «Аҡ болоттар», «Устарыма һал йөрәгеңде» йырҙары өсөн.
|-
|[[Земфира]], йырсы
|хәҙерге заман музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1998
|[[Гөлназ Ҡолһарина]],
|«Ете ҡыҙ», «Торналар», «Ғәҙәти булмаған балыҡ тотоу», «Болан мөгөҙҙәре» видеофильмдары өсөн
|-
|[[Хызыров Вәхит Ғәлибай улы|Вәхит Хызыров]], опера йырсыһы
|&quot;Ave Maria&quot;ны, сит ил композиторҙарының боронғо музыка концерттарын һәм [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың &quot;Ҡояшҡа гимн&quot;нын башҡарғаны өсөн
|-
|[[Илдар Ғафаров]]&lt;br&gt;[[Юлдаш Ураҡсин]]&lt;br&gt;[[Ғафаров Алмас Айрат улы|Алмас Ғафаров]]&lt;br&gt;[[Рәмил Ихсанов]]&lt;br&gt;[[Руслан Ниғмәтов]]
|«Аманат» студияһында милли музыканы үҫтереүгә индергән хеҙмәттәре өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1997
|[[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]], шағир
|«Мин кем?» йыйынтығы өсөн
|-
|[[Әмир Мәжитов]]&lt;br&gt;[[Йәлил Сөләймәнов]]
|«Сикһеҙ юл» күргәҙмә проекты өсөн
|-
|[[Ринат Миңлебаев]], рәссам-график
|«Урман аллалары», «Гипербореялар» график рәсемдәре өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1996
|[[Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы|Ләйсән Рәхмәтуллина]], рәссам
|«Флюидлар» триптихы, «Байкал буйлап» исемле рәсеме өсөн
|-
|[[Булат Йосопов]]&lt;br&gt;[[Айҙар Аҡманов]]&lt;br&gt;[[Исхаҡов Рияз Марат улы|Рияз Исхаҡов]]&lt;br&gt;[[Владислав Байрамғолов]]
| «Быяла юлсы» (''Стеклянный пассажир'') фильмы өсөн
|-
|[[Ҡарабулатов Рәсүл Рафиҡ улы|Рәсүл Ҡарабулатов]]&lt;br&gt;[[Йыһаншин Азат Надир улы|Азат Йыһаншин]]&lt;br&gt;[[Фирҙәт Ғәлиев]]&lt;br&gt;[[Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы|Рушанна Бабич]], театр актёрҙары
|Милли йәштәр театрының «Салауат» спектаклендә ([[Мостай Кәрим]] әҫәре) башҡарған ролдәре өсөн
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 1995
|[[Фәрзәнә Аҡбулатова]], яҙыусы
|«Атай икмәге» (1993) исемле хикәйәләр йыйынтығы өсөн
|-
|[[Түләков Рәйес Ғөссәм улы|Рәйес Түләков]], шағир
|«Ҡашмау» һәм «Муйынса» исемле китаптары өсөн
|-
|[[Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы|Зөһрә Байбурина]], балет артисы
|Магдалена, Кармен, Ярославна, Яубикә, Көнбикә партияларын башҡарған өсөн
|}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20221219183531/http://mmpsrb.ru/assets/files/123456.pdf КАБИНЕТ МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ПОСТАНОВЛЕНИЕ от 26 июля 1995 г. N 264 О ГОСУДАРСТВЕННЫХ РЕСПУБЛИКАНСКИХ МОЛОДЕЖНЫХ ПРЕМИЯХ ИМ. ШАЙХЗАДЫ БАБИЧА В ОБЛАСТИ ЛИТЕРАТУРЫ, ИСКУССТВА И АРХИТЕКТУРЫ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.durtulibibl.ru/index.php/homepage/28-literaturnaya-karta/109-literaturnye-premii Межпоселенческая центральная библиотечная система муниципального района Дюртюлинский район. Официальный сайт. Литературные премии. Литературные премии имени Ш. Бабича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123010931/http://www.durtulibibl.ru/index.php/homepage/28-literaturnaya-karta/109-literaturnye-premii |date=2018-01-23 }} {{ref-ru}} {{V|12|02|2018}}
* [http://www.bashinform.ru/news/114561-v-dome-respubliki-nagradili-trekh-laureatov-premii-imeni-shaykhzady-babicha/ В Доме республики наградили трех лауреатов премии имени Шайхзады Бабича] {{ref-ru}}
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/19205-premiyaa-kem-d-it.html  Премияға кем дәғүә итә? Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһына дәғүә иткән һәм конкурста артабан ҡатнашыу өсөн һайлап алынған кандидаттарҙың исемдәре асыҡланды. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 22 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121653/http://bashgazet.ru/obshestvo/19205-premiyaa-kem-d-it.html |date=2016-03-09 }}

[[Категория:Башҡортостан премиялары]]
[[Категория:Сәнғәт өлкәһендә премиялар]]
[[Категория:Шәйехзада Бабич]]
[[Категория:Башҡортостан әҙәбиәте]]
[[Категория:Башҡортостан сәнғәте]]
[[Категория:Башҡортостан архитектураһы]]</text>
      <sha1>nr9i0s89e2cul7yuknigo38llfqwngi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авионика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69201</id>
    <revision>
      <id>1308743</id>
      <parentid>1279055</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7590" sha1="m4wksd1rgxntttq8i8rjav7i70hxrn9" xml:space="preserve">[[Файл:TCAS Indicator.jpg|thumb|right|200px|[[TCAS]] индикаторы]]
'''Авионика''' ({{lang-en|aviation electronics}} — авиация электроникаһы) — [[осоу]] аппараттарының электрон приборҙары, ҡоролмалары, системалары һәм комплекстары йыйылмаһы.

== Ҡыҫҡаса белешмә ==
Авионика саралары осоу аппараты хәрәкәтенең параметрҙары, уның агрегаттары һәм системаларының торошо, тирә‑йүндәге һауа һәм метеорологик шарттар тураһыдағы мәғлүмәттәрҙе үлсәү, үҙгәртеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм тасуирлау өсөн хеҙмәт итә. Авионика составына түбәндәгеләр инә: осоу һәм [[энергия]] ҡулайламаһының тартыуы (осоуҙың төп фазаларында хәрәкәтте оптимизациялау) менән идара итеүҙең электрон‑дистанцион системаһы; электронлы индикация (тактик хәлде һәм техник системаның торошон баһалау өсөн осоу күрһәткестәрен сағылдырыу) системаһы; пилотаж (осоу менән идара итеү системаларының башҡарыу элементтары менән бәйләнешле эшләй торған һәм осоуҙы планлаштырыусы һәм тәьмин итеүсе датчиктар, иҫәпләгестәр, индикаторҙар һәм идара итеү пульттары йыйылмаһы) һәм навигация (осоу аппараттарының ергә ҡарата торған урынын, тиҙлеген һәм башҡа [[навигация]] параметрҙарын билдәләү өсөн тәғәйенләнгән техник саралар йыйылмаһы) комплекстары; радиоэлектроник ҡорамалдар комплексы ([[радиолокация]] һәм [[радиобәйләнеш]]); радиоэлектрон көрәш саралары; ғәҙәти булмаған хәлдәр тураһыда иҫкәртеү, ҡоралдар менән идара итеү, бәйләнеш саралары менән идара итеү тураһындағы мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү һәм идентификациялау системалары. Авионика сараларын интеграциялау бер‑береһенә буйһоноп эшләүсе бер иш булмаған күп машиналы борт иҫәпләү комплексы (осоу менән идара итеү, навигация, борт системаларының эшләүен һәм контролен тәьмин итеү, автоматик идара мәсьәләләрен хәл итеү) сиктәрендә башҡарыла.

==Башҡортостанда авионика ==
[[Башҡортостан]]да пилотаж‑навигация һәм иҫәпләү саралары [[1960 йыл]]дан алып уйлап табыла һәм етештерелә. Навигация комплекстарын уйлап табыусы һәм Рәсәйҙә цифрлы иҫәпләү борт машиналарын һәм автопилоттарҙы етештереүсе төп предпрятиеларҙың береһе булып [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]] тора. 70‑се йылдар башынан «Молния» ҒПП‑нда осоу аппараттарының энергия ҡулайламалары менән идара итеү өсөн тәғәйенләнгән цифрлы борт иҫәпләү машиналары эшләнә. 80‑се йылдар уртаһынан [[Рәсәй]]ҙә етештерелгән пилотаж комплекстарының 90%‑ы ӨПЭПБ‑ла һәм «Молния» ҒПП‑нда сығарыла.

== Авионика составы ==
=== Самолетты алып барыу системалары ===
* Элемтә системалары
* Навигация системалары
* Индикация системалары
* Осош алып барыуы  системалары (FCS)
* Бәрелешкә ҡаршы системалары
* Метеоҡүҙәтеү системалары
* Самолёт алып барыуы  системалары
* Осош параметрҙарҙы регистрациялау системалары (борт яҙыусылары)

=== Ҡорал системалары менән идара итеү системалары ===
* [[Радар]]ҙар
* Сонарҙар
* Электрон-оптика системалар
* Маҡсат табыу системалары
* Ҡорал системалары менән идара итеү
[[Категория: Авиация]]
==Һылтанмалар==
* [http://www.mnpk.ru/ ОАО МНПК «Авионика». Разработка интегрированных систем управления полетом летательных аппаратов и изделий ракетной техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103234057/http://mnpk.ru/ |date=2014-01-03 }} 
* [https://web.archive.org/web/20140126145248/http://www.avionica.su/ Авионика концерны]
* [http://guap.ru/guap/avio/ob1_main.shtml  Юношеская аэрокосмическая школа высоких технологий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131229053456/http://guap.ru/guap/avio/ob1_main.shtml |date=2013-12-29 }}
*[http://drmoe.org/research/avionics_made_simple.pdf ''Avionics Made Simple'' book]
*[http://www.aea.net Aircraft Electronics Association (AEA)]
*[http://www.aea.net/avionicsnews ''Avionics News'' magazine]
*[http://www.aeapilotsguide.net ''Pilot's Guide to Avionics'']
*[http://www.assconline.co.uk The Avionic Systems Standardisation Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020024422/http://www.assconline.co.uk/ |date=2008-10-20 }}
*[http://klabs.org/DEI/Processor/shuttle/sp-504/sp-504.htm Space Shuttle Avionics]
*[http://www.aviationtoday.com/av/ Aviation Today Avionics magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921205322/http://www.aviationtoday.com/av/ |date=2007-09-21 }}
*[http://www.raes.org.uk/cmspage.asp?cmsitemid=SG_Av_Sys_Home RAES Avionics homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230104039/http://www.raes.org.uk/cmspage.asp?cmsitemid=SG_Av_Sys_Home |date=2007-12-30 }}
*[http://www.verticalgyro.com  Vertical Gyroscope Avionics Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717194317/http://www.verticalgyro.com/ |date=2011-07-17 }}
*[http://paginas.terra.com.br/educacao/ee/ On-Board Electronics related papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607200346/http://paginas.terra.com.br/educacao/ee/ |date=2008-06-07 }} (Portuguese)
* [http://www.promved.ru/mart2_2000_11.shtml Российская авионика нуждается в земной опоре//Промышленные ведомости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221162008/http://promved.ru/mart2_2000_11.shtml |date=2009-02-21 }}</text>
      <sha1>m4wksd1rgxntttq8i8rjav7i70hxrn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атмосфера баҫымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69493</id>
    <revision>
      <id>1308845</id>
      <parentid>1050359</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3007" sha1="24n0bki0ka2sx76messw1s36n06epjc" xml:space="preserve">'''Атмосфера баҫымы'''  — атмосфера тарафынан уның эсендәге предметтарға һәм Ер өҫтөнә яһалған баҫым. 
== Белешмә ==
Атмосфераның һәр бер нөктәһендә өҫтәге һауаның ауырлығы менән билдәләнә, юғарыға табан кәмей. Атмосфера баҫымы Ер өҫтөндә урындан урынға һәм ваҡыт арауығында үҙгәреүе, юғары һәм түбән баҫым өлкәләренең формалашыуы атмосфералағы йылылыҡтың таралыуына бәйле. Атмосфера баҫымы тигеҙһеҙ горизонталь таралыуы һауа ағымдары килеп сығыуын, ел режимын билдәләй. Барометр менән үлсәнә, т.б. мм йәки гектопаскалдәрҙә (гПа) күрһәтелә. Уртаса (нормаль) атмосфера баҫымы итеп диңгеҙ кимәлендәге (0° С т‑рала 45° киңлектә) баҫым алынған, ул т.б. 760 мм (1013,3 гПа) тап килә. Атмосфера баҫымы режимында ваҡытлы (йыллыҡ һәм тәүлек йөрөш) һәм ваҡытлы булмаған (антициклон һәм циклон тәьҫире һөҙөмтәһендәге үҙгәрештәр) тирбәлеүҙәр күҙәтелә.
[[Файл:Природа и люди 22 Синоптическая карта 1915 год.jpg|thumb|240px|Изобары на синоптической карте России&lt;br /&gt; [[1 мая]] [[1890 год]]а]]

== Башҡортостанда ==
Башҡортостанда (Өфө—Дим метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса) уртаса йыллыҡ атмосфера баҫымы т.б. 754 мм (1005,4 гПа) тәшкил итә, ғинуарында — т.б. 756 мм (1007,7 гПа), июлдә — т.б. 748 мм (997,6 гПа). Иң юғары А.б. (т.б. 780 мм, йәғни 1050,7 гПа) 1969 йыл ғинуар, иң түбәне (т.б. 718 мм, йәғни 960,1 гПа) 1975 йылдың ғинуары теркәлгән.
== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20190723111542/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1285-atmosfera-ba-ymy Башҡорт энциклопедияһы]

==Ҡарағыҙ==
* [[Магдебург ярымшарҙары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{commons-inline|Atmospheric pressure}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Атмосфера давления}}
* [http://mounts.narod.ru/advice/atm-press.htm График изменения атмосферного давления при изменении высоты]

{{Погода}}

[[Категория:Климатология]]</text>
      <sha1>24n0bki0ka2sx76messw1s36n06epjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биләғош (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70859</id>
    <revision>
      <id>1309009</id>
      <parentid>1235345</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8875" sha1="6yte9e5g5qvo7kwvu9rj31l6w93hbyj" xml:space="preserve">{{Хребет
 |Название                = Биләғош
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Координаты              = 54/30/35/N/58/56/43/E
  |region                 = RU-BA
  |CoordScale             = 
  |Регион                 = Башҡортостан
 |Горная система         = Урал тауҙары
 |Период образования      = 
 |Площадь                 = 
  |Длина                  = 26
  |Ширина                 = 6
 |Высочайшая вершина      =  
  |Высота                 = 934
 |Страна                 = Рәсәй
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Биләғош''' — Рәсәй,  [[Башҡортостан]], (Көньяҡ) [[Урал]]дағы һырт.

[[Белорет районы]]нда Рәүәт йылғаһы (Инйәр й. басс.) тамағынан Төлмәй йылғаһы киңлек ағышына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

== Тәбиғәте ==
Оҙонлоғо 26 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге яҡынса 2 км, үҙәк өлөшөнөкө — 6 км, төньяҡ өлөшөнөкө — 3 км, абсолют бейеклеге 934 м. 3 түбәһе асыҡ күренә. Рельефы ныҡ йырғыланған.

Көнбайыш битләүҙәре текә, урыны менән йылға үҙәндәренә тиклем төшә; көнсығышы — батынҡы, итәге һөҙәк, 20‑гә яҡын юғалыусы йылғалар (Рәүәт йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана. Һырттың көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә күп таш ишелмәләре осрай, ҡаялы һикәлтәләр юҡ. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, конгломераттарынан, алевролиттарынан һәм аргиллиттарынан тора. Ландшафтары ныҡ айырымланған: аҡһыл һоро урман тупрағында киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урмандар, һоро урман тупрағында киң һәм ваҡ япраҡлы урмандар, йоҡа ҡатламлы ташлы тупраҡта ҡоро болондар (көнсығыш битләүҙәрендә) һәм бейек үләнле тау болондары таралған. Һырт Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

Бәләғош һыртының көнбайышын тәбиғи урмандар - ҡарағай, киң япраҡлы ағастар, киң болондар биләй &lt;ref&gt;[https://www.tury.ru/sight/id/18590 Южно-Уральский заповедник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331192929/http://www.tury.ru/sight/id/18590 |date=2014-03-31 }}&lt;/ref&gt;

== Тарихынан ==
Ошо тау буйына урынлашҡан, унан исемен алған Бәләғош - башлыса урмансылар ауылы булған.Тау урмандар менән ҡапланған, утынға ғына түгел, төҙөлөшкә, мебелгә  тотонорлоҡ ағастар үҫә.

&quot;1954 йылға тиклем 14 ауыл — [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]], [[Ҡаҙмаш]], [[Рәмәште (ауыл)|Рәмәште]], [[Түбәнге Мәнәү|Мәнәү]], [[Рәүәт (Белорет районы)|Рәүәт]], [[Түбәнге Төлмәй]], [[Ноҡат]], Бәләғош, [[Берештамаҡ]], [[Асы (Белорет районы)|Асы]], [[Соран]], [[Ҡалашты]], [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]], Кѳҙйылға урман пункттары Белорет металлургия комбинатың урман контораһы тип йѳрѳтѳлә&quot;&lt;ref&gt;[http://ural-rb.ru/ekologia/34-ilg-inyr-urmany.html Л. Сударчикова. Илгә — Инйәр урманы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507011009/http://ural-rb.ru/ekologia/34-ilg-inyr-urmany.html |date=2017-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==

Тауҙың атамаһы ике өлөштән тора - &quot;бәлә&quot; һәм &quot;ҡош&quot;. Урындағы халыҡта фараздар төрлө. Урыҫ телендә ошондай аңлатма бирелә&lt;ref&gt;[http://uralsky.info/geografiya/uralskie-gory/yuzhnyj-ural/gornaya-chast-ot-reki-aj-do-bolshogo-inzera-i-beloj.html?hitcount=0 ГОРНАЯ ЧАСТЬ ЮЖНОГО УРАЛА ОТ РЕКИ АЙ ДО БОЛЬШОГО ИНЗЕРА И БЕЛОЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121042939/http://uralsky.info/geografiya/uralskie-gory/yuzhnyj-ural/gornaya-chast-ot-reki-aj-do-bolshogo-inzera-i-beloj.html?hitcount=0 |date=2025-01-21 }}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;''Белягуш, хребет на правобережье Инзера к З от хребта Нары. Вторую часть названия гуш (в местном произношении гош) башкиры довольно часто связывают со словом кош — «птица», которое в сложных словах выступает и в форме гош (ср. байгош — «неясыть», карагош — «стервятник»). Первая часть названия обыкновенно остается без толкования, только в одном случае было сказано, что здесь скрыто слово бил — «поясница» и переводить надо «Птица с поясницей». Все это, конечно, очень походит на народную этимологию. Интересно совпадение основ в двух неясных оронимах — Белягуш и Белятур.''&lt;/blockquote&gt;

Ырымбур өлкәһенның Һарыҡташ районында ла урыҫ телендә {{lang-ru|Белегуш}} тип йөрөтөлгән йылға бар. Ырымбур топонимдар белгесе ''Б. А. Моисее''в &quot;Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки&quot; тигән китабында ошондай фекер әйтә:
{{Цитата| Исконное, башкирское Белегуш представляет собой сложное слово, оно образовалось от трёх основ: билэн — «седловина» (географический термин) и гуш (куш) — «парный, двойной». В целом наименование Белегуш означает «двойная (парная) седловина» . Термин седловина, показывают словари, имеет два значения: 1. Вогнутость, прогиб в спине животного (преимущественно лошади). 2. Продолговатая впадина, неглубокая выемка между двумя высотами в горном хребте. В нашем случае мы берём значение географического термина&lt;ref&gt;Моисеев, Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1&lt;/ref&gt;}}.

''Борис Моисеев'', шулай итеп, был топонимды башҡорт теленән ингән ''билән'' һәм ''ҡуш'' һүҙҙәре менән бәйләй, йәғни, ''ҡуш билән''. Ихтимал, был ысынбарлыҡҡа тап киләлер. Урындағы башҡорттар әйтелешендә атама &quot;''Биләғош''&quot; булып яңғырай. 

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2828-b-l-osh-yrt|автор=Япаров И.М.}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Рәсәй тауҙары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Белорет районы]]
[[Категория:Башҡортостан тәбиғәте]]
[[Категория:Көньяҡ Урал]]</text>
      <sha1>6yte9e5g5qvo7kwvu9rj31l6w93hbyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71029</id>
    <revision>
      <id>1308865</id>
      <parentid>1284049</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="c15z7qr5b6ebe7jcco4xwmd0cpq0v0f" xml:space="preserve">''' АҠШ-тың ата нигеҙләүселәре''' ({{lang-en|Founding Fathers}}) — [[АҠШ]]-тың [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|азатлығын яулау]] өсөн күп эшләгән сәйәсмәндәр төркөмө, АҠШ нигеҙләүселәре.

== АҠШ-тың тәү нигеҙләүселәре ==
{| class=&quot;standard&quot; width=&quot;75%&quot;
 |[[Файл:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|100px]]
 |align=&quot;center&quot;|[[Джордж Вашингтон]]
 |Беренсе Президент, [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш]]та ([[1775]] — [[1783]] йылдар) [[Континенталь ғәскәр]] етәксеһе
 |-
 |[[Файл:Thomas Jefferson rev.jpg|100px]]
 |align=&quot;center&quot;|[[ Томас Джефферсон]]
 |[[АҠШ Азатлыҡ Декларацияһы]] авторы, 3-сө Президент
 |-
 |[[Файл:Johnadamsvp.flipped.jpg|100px]]
 |align=&quot;center&quot;|[[ Джон Адамс]]
 |2-се президент 
 |-
 |[[Файл:JamesMadison.jpg|100px]]
 |align=&quot;center&quot;|[[Джеймс Мэдисон]]
 |4-се президент, [[АҠШ Конституцияһы]] авторы
 |-
 |[[Файл:Alexander Hamilton A17950.jpg|100px]]
 |align=&quot;center&quot;|[[Александр Гамильтон]]
 |федералистар партияһы етәксеһе, фәлсәфә
 |-
 |[[Файл:Joseph Ducreux - Portrait of Benjamin Franklin in blue coat and a fur collar.jpg|100px]]
 |align=&quot;center&quot;|[[ Бенджамин Франклин]]
 |Америка революцияғының идеологы, ғалим
 |-
 |[[Файл:Thomas Paine rev1.jpg|100px]] 
 |align=&quot;center&quot;|[[ Томас Пейн]] 
 | публицист, Америка революцияғының идеологы, ғалим
 |-
 |[[Файл:John Jay (Gilbert Stuart portrait).jpg|100px]] 
 |align=&quot;center&quot;|[[Джон Джей]] 
 | [[АҠШ Юғары суды]]ның беренсе рәйесе, дипломат
 |}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20091023001359/http://archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers.html NARA — America’s founding fathers (retrieved 09-20-2010)]

{{USA-stub}}
[[Категория:АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәр]]</text>
      <sha1>c15z7qr5b6ebe7jcco4xwmd0cpq0v0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71033</id>
    <revision>
      <id>1308931</id>
      <parentid>1270865</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2984" sha1="kvz3895b17rc7u9qq3ucghgm4htm0u3" xml:space="preserve">{{башҡа мәғәнәләре|Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)}}
{{Издательство
| название = '''«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте''' &lt;br/&gt;  &lt;small&gt;Научное издательство «Башкирская энциклопедия»&lt;/small&gt;
| логотип = 
| страна = [[Рәсәй]]
| основано = 1993
| Директор  = [[Сәйетов Уйылдан Ғилман улы|У. Ғ. Сәйетов]] 
| код СССР = 
| isbn = 5-88185
| веб-сайт  = http://www.bashenc.ru/
}}
'''«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы''' —  Башҡортостан Республикаһы дәүләт автономлы ғилми учреждениеһы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]]ның ғилми етәкселегендә эшләй.

== Тарихы ==
1993 йылдың февралендә [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] Башҡорт энциклопедияһы бүлеге (1991—92 йй. төркөм) базаһында Башҡорт энциклопедияһының Баш редакцияһы булараҡ асыла.

1995 йылдан алып — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте.

2012 йылдан алып комплекс хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.

[[Өфө]]лә урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — энциклопедик һәм һүҙлек-белешмә әҙәбиәт нәшер итеү.

2013 йылда 95 кеше эшләгән, улар араһында 8 фән кандидаты.

== Етәкселәре ==
==== Ғилми редакция советы рәйестәре ====
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы|З. Ғ. Ураҡсин]] (1993 й. алып) 
* [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]] (1998 й. алып)

==== Етәкселәре ====
* З. Ғ. Ураҡсин (1993 й. алып)
* [[Сәйетов Уйылдан Ғилман улы|У. Ғ. Сәйетов]] (1995, 1998 й. алып)
* [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Р. Шәкүр]] (1995—98)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]
* [[Башҡортостан халыҡтары: энциклопедия]]

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190823132506/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1913-bash-ort-entsiklopediya-y-ilmi-n-shri-t-kompleksy Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө, 2013 йыл]

[[Категория:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)]]</text>
      <sha1>kvz3895b17rc7u9qq3ucghgm4htm0u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айлыҡ шалҡан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71216</id>
    <revision>
      <id>1308755</id>
      <parentid>1049908</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10966" sha1="dds6wlu7nv6ccgxqp82822db1jcsopn" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = Айлыҡ шалҡан
| image file = 210704 radieschen-raphanus-sativus-marktware 1-640x480.jpg
| image descr = Айлыҡ шалҡан тамыры
| regnum = Үҫемлектәр
| parent = Raphanus sativus
| rang = Күптөрлөлөк төркөмдәре
| latin = Raphanus sativus convar. radicula
| author = &lt;br /&gt;([[Pers.]]) [[Sazonova]], 1985&lt;ref&gt;[http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=924461-1 International Plant Names Index: {{bt|Raphanus sativus|convar=radicula}}]{{ref-en}} {{V|18|7|2009}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{bt|Raphanus sativus|aut1=[[L.]]|var=radicula|[[Pers.]]}}{{basionym}}
| wikispecies = Raphanus sativus
| commons = Category:Raphanus sativus
| itis = 23290
| ncbi = 3726
}}
[[Файл:Raphanus sativus 001.jpg|thumb|right|250px|Сәскәһе]]
[[Файл:Raphanus sativus 00.jpg|thumb|right|250px|Тамыр аҙыҡтары]]
[[Файл:Raphanus sativus.jpg|thumb|right|250px|Түңәрәк тамыр аҙыҡлы айлыҡ шалҡан]]
[[Файл:Radijs voos (Raphanus sativus subsp. sativus).jpg|thumb|Айлыҡ шалҡан тамырының урталайға киҫелеше]]
[[Файл:Bladramenas vruchten Raphanus sativus subsp. oleiferus.jpg|thumb|180px|right|Oрлоҡтары]]
'''Айлыҡ шалҡан''' (''редис'') —  бер йәки  ике йыллыҡ тормалар ырыуының кәбеҫтәләр ғаиләһе вәкиле. 

== Яҙма ==
Айлыҡ шалҡан —  Ер шарының күпселек илдәрендә йәшелсә булараҡ үҫтерелгән үҫемлек. Йәшелсә булараҡ тамыр аҙығы ҡулланыла. Уның урыҫса атамаһы  {{lang-la|radix}} — тамыр тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.

Был йәшелсәнең тамыры ғына түгел, япраҡтары ла ашарға яраҡлы, организм өсөн файҙалы. Редисты асыҡ тупраҡҡа апрель аҙаҡтарында уҡ ултыртырға мөмкин.

Редис сәскәндән һуң 30 – 45 көндән өлгөрөп етә, шуға ла уны бер миҙгелдә ҡабат-ҡабат ултыртырға була. Бер ҡараһаң, уны үҫтереүҙең бер ауырлығы ла юҡ кеүек, шулай ҙа бөтә йәшелсәләр кеүек үк, уның да наҙлы, үҙенсәлекле яғы бар. 

== Үҫтереү ==
Иң тәүҙә, редис үҫкән түтәлдәр ҡояшҡа ҡарап торорға тейеш. Әйткәндәй, был йәшелсә күсереп ултыртыуға бер ҙә ҡаршы түгел, яңы урынға тиҙ генә ылығып, артабан үҫеп китә. Баҡсаһында уңышты химикаттар ҡулланмай ғына үҫтерергә теләүселәр редис сәселгән түтәлгә ағас көлө, күпләп тиреҫ индерә ала. Ҡоротҡос бөжәктәрҙән ҡотолоу өсөн үҫемлектәргә һарымһаҡ төнәтмәһе, тәмәке туҙаны һәм көл һибәләр.

Ә инде баҡсаһында урынды экономияларға тырышҡандар редисты кишер, һуған түтәлдәренең ситенә сәсә ала. Ул тиҙ үҫеп еткәс, башҡа йәшелсәләрҙе ҡыҫырыҡлап өлгөрмәйәсәк.

Редис орлоҡтары 1,5 – 2 сантиметр тәрәнлеккә сәселә, йәшелсә артыҡ эре түгел, шуға ла үҫемлектәрҙең араһы 4 – 5 сантиметр ғына булыуы ла етә.

Йәшелсәне әллә ни оҙаҡ һаҡлап булмай, һыуытҡыста ул дүрт көн тәмен дә, сифатын да юғалтмай тора ала. Ә инде япраҡтары ҡырҡылған, герметик ҡапҡа һалынғандары ике аҙна тирәһе һаҡлана.

Редис — яҡтылыҡ яратыусан үҫемлек; күләгәле, ышыҡ урындарҙа ваҡ тамыраҙыҡтар ғына сығара. Ул — көн үҫемлеге. Көн оҙайғанда уның үҫеше тиҙләй, үҫемлектәр йылдамыраҡ һабаҡлана, ҡайһы саҡта тамыраҙыҡтары ла булмай. Редистың шытымдары минус 3, ә ҙурайған үҫемлектәре минус 5 градусҡа ҡәҙәр ҡырауҙы кисерә ала. Тамыры үҫеү өсөн ҡулай температура — 18–20 градус. 
Редис тупраҡҡа талапсан. Әсе тупраҡта кила ауырыуы менән зарарлана. Азот етмәһә, япраҡтары һәм тамыры насар үҫә, калий етешмәһә, емеше яралыу тотҡарлана

== Файҙаланыу ==
Редистың һабаҡтарын, япраҡтарын салат эшләгәндә, аш бешергәндә ҡулланырға була, бик тәмле килеп сыға.
Редисты шулай уҡ ҡатыҡ менән окрошка әҙерләгәндә күпләп ҡулланырға мөмкин. Ғөмүмән, был йәшелсә һөт аҙыҡтары менән бик дуҫ, уларҙы ҡушып ашау тәмле лә, организмға ла файҙалы.

=== Миҡдары ===

{|class=&quot;prettytable&quot; width=&quot;65%&quot; cellpadding=&quot;5&quot; |
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#dddddd&quot; colspan=4| '''100 г редистың яҡынса миҡдары:'''
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Энергия]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |14 [[Калория|kcal]] или 57…61 [[Джоуль|kJ]]
| valign=&quot;top&quot;| [[Аҡһымдар]]
|1,1 г
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[май]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |0,1 [[грамм|г]]
| valign=&quot;top&quot;| файҙаланылған [[углеводтар]], 
|2,0 г
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Аҙыҡ сүстәре]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |1,6 г
| valign=&quot;top&quot;| [[Һыу]]
|94 г
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Натрий]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |17 [[Грамм|мг]]
| valign=&quot;top&quot;| [[Калий]]
|225…255 мг
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Кальций]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |34…35 мг
| valign=&quot;top&quot;| [[Фосфор]]
|28 мг
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Магний]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |8 мг
| valign=&quot;top&quot;| [[Тимер]]
|1,2 мг
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Фтор]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |0,10 мг
| valign=&quot;top&quot;| [[A витамины ]]
|4 [[Микрограмм|мкг]]
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Витамин E]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |?
| valign=&quot;top&quot;| [[B1 витамины ]]
|0,04 мг
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[B2 витамины ]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |0,04 мг
| valign=&quot;top&quot;| [[Никотин кислотаһы]]
|0,2 мг
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[ B6 витамины]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |0,06 мг
| valign=&quot;top&quot;| [[Витамин C]]
|27…29 мг
|-
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; valign=&quot;top&quot;| [[Салицил кислотаһы]]
| style=&quot;background:#E8E8FF&quot; |1,24 мг
| valign=&quot;top&quot;| &amp;nbsp;
|&amp;nbsp;
|-
|}

== Ҡыҙыҡлы мәлдәр ==
* «Редис», – тип әйтеү менән иҫкә иң тәүҙә билдәле комедиялағы: «Редиска – нехороший человек», – тигән лаҡап килеп төшә. Тик был лаҡап бер ҙә генә лә редис – насар йәшелсә, тип уйларға нигеҙ бирмәй.
* Айлыҡ шалҡан йыһан киңлегендә үҫтерелгән йәшелсә. Халыҡ-ара космик станцияла генетик үҙенсәлектәрен тикшеренеү сиктәрендә үҫтерелә. Редисты ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә өлгөрөүе өсөн һайлап алғандар. Икенсенән, уның табыры ғына түгел, һабаҡтары ла ашарға яраҡлы.&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/27may2005/radish.html Космонавты на МКС собрали урожай гороха и теперь сеют редиску]&lt;/ref&gt;.

== Этимология ==
Йәшелсәнең башҡорт телендә әйтелеше айлыҡ шалҡан, ул 30-40 көндә өлгәрә, шуға атамаһы айлыҡ шалҡан тип аталған. Тик хәҙерге әҙәби телгә урыҫ теленән күсермәһе килеп кергән.

== Аш әҙерләү рецептары == 
=== Ҡыҫала менән салат ===
5 – 6 редис, 10 ҡыҫала, йәшел һуған, йәшел тәмләткестәр, 2 – 3 аш ҡалағы ҡаймаҡ, тоҙ.
Ҡыҫаланы бешерергә, уның ашарға яраҡлы өлөшөн бысаҡ менән ваҡларға. Редисты түңәрәкләп ҡырҡырға, уға һуған, тоҙ һалып бутарға, ҡыҫала итен ҡушып, өҫтөнә ҡаймаҡ ҡойорға. Салаттың өҫтөнә ҡыҫаланың ыуылдырығын, йәшел тәмләткестәрҙе һибергә.

=== Ҡаймаҡлы салат ===
5 – 6 редис, 1 йомортҡа, ярты стакан ҡаймаҡ, әнис, петрушка.
Редисты йыуырға ла йоҡа ғына итеп түңәрәкләп ҡырҡырға. Бешерелгән йомортҡаның һарыһын айырып алып, ҡаймаҡ, тоҙ менән бергә иҙергә, ошо массаға редисты, ваҡлап туралған йомортҡа ағын hалып бутарға. Салаттың өҫтөнә йәшел тәмләткестәр һибергә.

== Йәшелсә менән халыҡ дауаһы ==
Тымау тимәһен тиһәң, редис менән кишергә һөт йәки бал өҫтәп бутағыҙ. Улар тигеҙ миҡдарҙа булырға тейеш. Ҡатнашманы көнөнә алты тапҡыр берәр аш ҡалағы эсергә мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* https://web.archive.org/web/20190817105343/http://yeshlek-gazeta.ru/2008/04/22/sh1241khsi-khuzhaly1185.html
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00065/57100.htm}} {{v|10|5|2009}}

[[Категория:Кәбеҫтә һымаҡтар]]
[[Категория:Тамыр аҙыҡтар]]</text>
      <sha1>dds6wlu7nv6ccgxqp82822db1jcsopn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бриология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71382</id>
    <revision>
      <id>1309037</id>
      <parentid>1288445</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4978" sha1="6dgfk8lswf6j4mgz4bp1gjp5g523x4x" xml:space="preserve">{{Ботаника|Файл:Pohlia nutans.jpeg}}
'''Бриоло́гия''' (от {{lang-el|βρύον}} «мүк» һәм ''…логия'') — ботаниканың мүктәрҙе өйрәнеүсе бүлеге. (''Bryophyta [[sensu lato]]'').

Мүктәрҙең морфологияһын, анатомияһын, эмбриологияһын, физиологияһын, биохимияһын, мүк һымаҡтарҙың төрҙәрен, бергәлектәренең экологияһын һәм географияһын өйрәнә. 

Башҡортостан мүктәрен тикшереү тәүге тапҡыр 19 быуат. аҙағында үткәрелә (Ю.Шелль, О.А.Федченко, Б.А.Федченко). 

20 быуаттың беренсе яртыһында мүктәр Өфөлә (чех тикшеренеүсеһе И.Подпера) һәм  Башҡорт ҡурсаулығында (Е.А.Селиванова‑Городкова, Р.Н.Шляков) өйрәнелә. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының һәм Башҡортостандың Урал алды бриофлораһын украин ботаниктары А.Ф.Бачурина һәм Д.К.Зеров өйрәнә. 

80‑се йылдар аҙағында  ботаниктар М.С.Игнатов һәм Е.А.Игнатова, А.Д.Потёмкин республика бриофлораһы буйынса 1‑се мәғлүмәт  (яҡынса 400 төр) эшләй. 

Биология институтында Э.З.Байышева тарафынан Башҡортостандың урман зонаһы бриобергәлектәренең классификацияһы төҙөлә, Экологик мониторинг һәм биотөрлөлөккә баһа биреү өсөн мүк һымаҡтарҙы ҡулланыу ысулдары тикшерелә.

== Ғилми йәмғиәттәр ==
* [http://iab-bryologists-website.blogspot.ru Международная ассоциация бриологов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806012653/http://iab-bryologists-website.blogspot.ru/ |date=2013-08-06 }} {{ref-en}}
* [[Американское бриологическое и лихенологическое общество]]
* [http://www.briolat.org Латиноамериканское бриологическое общество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517055609/http://briolat.org/ |date=2014-05-17 }} {{ref-es}}
* [http://www.blam-hp.eu Бриологическая и лихенологическая ассоциация Центральной Европы] {{ref-de}}
* [http://www.britishbryologicalsociety.org.uk Британское бриологическое общество] {{ref-en}}
* [http://www.blwg.nl Голландское бриологическое и лихенологическое общество] {{ref-nl}}
* [http://www.uam.es/informacion/asociaciones/SEB Испанское бриологическое общество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422183645/http://www.uam.es/informacion/asociaciones/SEB/ |date=2014-04-22 }} {{ref-es}}
* [https://web.archive.org/web/20140808022451/http://botanika.bf.jcu.cz/BLS/ Бриологическая и лихенологическая секция Чешского ботанического общества] {{ref-cs}}
* [http://www.bryolich.ch/index_de.html Щвейцарская ассоциация бриологии и лихенологии] {{ref-de}}
* [[Японское бриологическое общество]] (создано в 1972 году, первый президент — [[Такаки, Нориво|Нориво Такаки]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Бардунов Л. В.|заглавие=Древнейшие на суше|ссылка=http://tapemark.narod.ru/mxi/index.html|место=Новосибирск|издательство=Издательство «Наука, Сибирское отделение»|год=1984|страниц=159|серия=Человек и окружающая среда|тираж=}}
* Игнатова Е.А., Игнатов М.С. Мхи Башкирии: предварительный список видов и фитогеографические заметки //Бюллетень Московского общества испытателей природы. Отдел биологический. 1993. Т.98. Вып.1; Баишева Э.З., Потёмкин А.Д. К флоре печёночных мхов Башкирии //Ботанический журнал. 1998. Т.83. №9.
{{БЭ}}
{{botanics-stub}}

[[Категория:Ботаника бүлектәре]]
[[Категория:Бриология| ]]</text>
      <sha1>6dgfk8lswf6j4mgz4bp1gjp5g523x4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агнес Моника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71393</id>
    <revision>
      <id>1308749</id>
      <parentid>1061576</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="5or42p8so1laybfi5ks7tsd8i1frmsw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Агнес Моника Mулдото''' ({{lang-en|Agnes Monica Muljoto}}, [[1 июль]] [[1986 йыл]]), Агнес Mo булараҡ киңерәк билдәле (англ. Agnez Mo) — [[Индонезия]] йырсыһы, рәссам.

== Дискография ==
* ''Si Meong'' (1992)
* ''Yess!'' (1995)
* ''Bala-Bala'' (1996)
* ''And the Story Goes'' (2003)
* ''Whaddup A.. '?!'' (2005)
* ''Sacredly Agnezious'' (2009)
* ''Agnes Is My Name'' (2011)
* ''Agnez Mo'' (2013)

== Операларҙағы йырҙары ==
* ''Lupus Milenia'' ([[1999]])
* ''Mr Hologram'' (1999)
* ''Pernikahan Dini'' ([[2001]])
* ''Amanda'' ([[2002]])
* ''Ciuman Pertama'' ([[2002]])
* ''Cinta Selembut Awan'' ([[2002]])
* ''Cewekku Jutek'' ([[2003]])
* ''Cantik'' (2004)
* ''Bunga Perawan'' (2004)
* ''Ku 'Tlah Jatuh Cinta'' ([[2005]])
* ''Pink'' ([[2006]])
* ''Romance In The White House'' ([[2006]])
* ''The Hospital'' ([[2006]])
* ''Kawin Muda'' (2006)
* ''Jelita'' ([[2008]])
* ''Kawin Masal'' ([[2008]])
* ''Pejantan Cantik'' ([[2010]])
* ''Marissa'' (2011)
* ''Mimo Ketemu Poscha'' (2012)
* ''3 Peas In A Pod' — Специальный вид + Музыкальная тема Певица (2013)

* ''VAN (Video Anak Anteve)'' — (Antv)
* ''Tralala-Trilili'' — (RCTI)
* ''Diva Romeo'' — (Trans TV)
* ''American Music Awards 2010'' — (ABC Channel)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.agnezmo.com/Агнес Моника Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{twitter|agnezmo}}
* [https://web.archive.org/web/20260108021157/https://www.imdb.com/name/nm1296883/%D0%90%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%81 Моника] на Internet Movie Database


{{Библиоинформация}}</text>
      <sha1>5or42p8so1laybfi5ks7tsd8i1frmsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашау етмәү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71784</id>
    <revision>
      <id>1308854</id>
      <parentid>1306359</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28737" sha1="rds5xpml3qxllfny72jnpl23388hbbc" xml:space="preserve">{{Болезнь
| Name           = Аслыҡ, ашау етмәү
| Image          = Orange ribbon.svg
| Caption        = Хәнәүәт төҫөндәге таҫма ашау етмәү символы.
| DiseasesDB     = 
| ICD10          = 
| ICD9           = 
| ICDO           = 
| OMIM           = 
| MedlinePlus    = 
| eMedicineSubj  = ped
| eMedicineTopic = 1360
| MeshID         = D044342
}}
'''Ашау етмәү''' — аҙыҡ-түлек етешмәү, ашауға мохтажлыҡ кисереүҙән барлыҡҡа килгән хәлде тасүирлаусы термин. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ рационда аҙыҡ-түлек етешмәү тураһында, ҡайһы саҡта [[аш ҡайнатыу тракты]]нда аш һеңдереү процессы боҙолау һәм аш һеңдереү процессында туҡлыҡлы матдәләр юғалтыу тураһында бара. Ашау етмәү осрағында гиротрофия күренеше өс дәрәжәлә квалификациялана. Бының өсөн индивидумдың нормаль ауырлығынан процентраҙа етешмәгән ауырлыҡты иҫәпләйҙәр.

Аслыҡ, ашау етмәү социаль афәт булып һанала . '''Абсолют аслыҡ''' — ашар еткермәүҙең күҙгә күренеп торғаны, '''сағыштырмаса (йәшерен) аслыҡ''' — аслы-туҡлы йәшәү, аҙыҡ рационында кәрәкле матдәләр етмәү.

Аслыҡ, ғәҙәттән тыш тәбиғәт шарттары афәтенән һу: [[ер тетрәү]], [[һыу баҫыу]]ҙар, оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡ, циклондар һ.б., шулай уҡ [[һуғыш]]тар, хәрби конфликттар нәтижәһендә башланып китә. Был осраҡ тар [[ауыл хужалығы]] етештереүен киҫкен кәметә һәм көтөлмәгән бәлә-ҡазаларға алып килә.

[[Файл:Starved girl.jpg|thumb|[[Нигерия]]ла Граждандар һуғышы осорондағы аслыҡтан интегеүсе бала. 1967—1970 й.]]
2000 йылдан 2000 йылғаса аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителеү буйынса БМО докладында ашап еткермәү сәбепле үлем осрағы 58 % етә тип билдәләнә. «Донъяла йыл һайын 62 миллион кеше үлә, һәи ун икенсе кеше аслыҡтан ыҙалан&lt;ref name=&quot;library.thinkquest.org&quot;&gt;[http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm The world hunger problem: Facts, figures and statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118092329/http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm |date=2011-11-18 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда 38 миллион кеше ашап еткермәү менән бәле, [[микроэлементтар]] етешмәүҙән үлә»&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jean |last=Ziegler |authorlink=Jean Ziegler |title=L'Empire de la honte |url=https://archive.org/details/lempiredelahonte0000jean |publisher=Fayard |location= |year=2007 |isbn=978-2-253-12115-2 |page=[https://archive.org/details/lempiredelahonte0000jean/page/130 130] }}&lt;/ref&gt;.
Үлем кимәлен хроник аслыҡ нәтижәһендә билдәләү ифрат та ауыр. Сөнки үлем осрағы туранан-тура аслыҡ менән бәйләнмәгән. Ашап еткермәү кешеләрҙең [[яман шеш]], [[кахексия]], [[дистрофия]], [[маразм]] кеүек сирҙәр менән күпләп ауырыуына килтерә. [[Аҡһым]] етмәүҙән айырыуса балалар, бигерәк тә күкрәк һөтө имгән осорҙа һәм ғүмеренең беренсе йылдарында, шулай уҡ йөклө ҡатын-ҡыҙҙар һәм бала имеҙеүсе ҡатындар ғазаплана.

Оҙаҡ ашамау билдәләре — хәлһеҙлек, [[ябыҡлыҡ]], [[анемия]], йыш ҡына шешкелек.

Ашау етмәү, организмдың нормаль эшмәкәрлеген һаҡлау өсөн туҡлыҡлы матдәләр етмәү булараҡ, ғәҙәттә үҫешеүсе илдәрҙә [[ярлылыҡ]] менән бәйле. Әммә туҡланыуҙың боҙолоуы, дөйөм термин булараҡ, айырыуса дөрөҫ туҡланмау кеүек, үҫешкән илдәрҙә лә күҙәтелә, был артыҡ ауырлыҡтағы кешеләр һаны күбәйгән процентында сағыла.

Ашау етмәү арҡаһында аҙыҡтың энергетик ҡиммәте (калориялар һаны) етешмәй, шулай уҡ кешелә [[аҡһымдар]], [[витаминдар]], [[микроэлементтар]] етешмәүе ихтимал. Көндәлек тормошта бындай боҙоҡлоҡтар башҡа терминдар менән билдәләнә, мәҫәлән, авитаминоз, йәки унан да тарыраҡ, ҡайһы бер туҡлыҡлы матдәләрҙең булмауы тураһында клиник картинаны аңлатҡан төшөнсәләр. Миҫал итеп С витамины етешмәгәндә [[цинга]], [[пеллагрия]] (сәбәбе — PP витамины һәм бигерәк тә  мөһим триптофан аминокислотаһы булған аҡһымдар етешмәүе) килтерергә мөмкин.

Дөйөм аслыҡ алиментар дистрофияға һәм квашиоркорға (туҡланыу рационында аҡһымдар етешмәү фонында ҡаты дистрофия төрө) килтерә.

== Дөйөм клиник картина ==
Ашау етмәү арҡаһында [[организм]] көсһөҙләнә; хеҙмәткә яраҡлылыҡ юҡҡа сыға; ауырыуҙар, бигерәк тә [[пневмония]], ағышы әкренәйә; яралар, шул иҫәптән хирургик яралар ҙа, күпкә насарыраҡ уңалалар. [[Тире]] кибә һәм ҡубырсый. Дөйөм ағарыныу һәм шешкелек күҙәтелә, сөнки организмда [[аҡһымдар]] етешмәгәнлектән, ҡанда плазманың онкотик баҫымы кәмей, һыу ҡан тамырҙары тормай һәм туҡыма шыйыҡсаһында йыйыла, ошонан «аслыҡтан шешеү» тигән һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килгән дә инде. Шештәрҙең сәбәбе етерлек асыҡланмаған.  Сфинктер менән арт юлы функциялары боҙолоуы ихтимал. Ирҙәрҙә ирлек кәре кәмей, ҡатын-ҡыҙҙарҙа күрем туҡтай. Өлөшләтә туҡланмағанда аппетит, ҡағиҙә булараҡ, етешмәгән продуктҡа, мәҫәлән, майға йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;бмэ&quot;&gt;[http://bigmeden.ru/article/Голодание {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630155335/http://bigmeden.ru/article/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 |date=2018-06-30 }}''Голодание'' — статья из [[Большая медицинская энциклопедия|Большой медицинской энциклопедии]]]&lt;/ref&gt;.

Аҙыҡ етешмәгәнлектән организм үҙ ихтыяжын организм матдәләре иҫәбенә ҡәнәғәтләндерә, шул уҡ ваҡытта төрлө органдарҙың материалдары юғалтыуы тигеҙ бармай: иң әҙ юғалтыуҙар иң мөһимдәре кисерә. Ҡан составы үҙгәрмәй тиерлек, сөнки ҡанға тарҡалыусы туҡымаларҙан алынған материалдар инә. Аҡһым матдәләре сығанағы булараҡ мускул туҡымалары ҡулланыла, улар үҙҙәренең ҡоро матдәһенең 65% тиклемен юғалталар, ә майҙар — май деполарын, һөйәктәр — минералдарҙы. Углеводтарҙы тәүҙә үҙенең [[гликоген]] байлыҡтарынан, һуңынан [[аҡһымдар]]ҙың тарҡалыу барышында барлыҡҡа килгән продукттарынан [[углевод]]ты бауыр БИРӘ. [[Йөрәк]] һәм [[мейе]] хатта аслыҡтан вафат булғандарҙа үҙ массаһын һаҡлап ҡалалар тиерлек&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

== Ашау етмәүҙең варианттары ==
Ашау етмәгәндә туҡланыу организмдың энергетик ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмай, ҡайһы бер туҡлыҡлы матдәләрҙең етешмәүенә лә килтерә, был төрлө патологик сағылыштар тыуҙыра&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== Аҡһымдар етмәүе ===
[[Аҡһымдар]] етешмәгәндә барлыҡҡа килә. Был шарттарҙа аҡһым алмашыныуының көсөргәнешлеген сағылдырған бәүел һәм тиҙәктә азот һаны ни тиклем аҙыраҡ булһа, организмдың энергия ихтыяжын тәьмин итеүсе башҡа аҙыҡ ингредиенттары ла шул тиклем күберәк була, быға ҡарамаҫтан организмда [[аҡһымдар]] етешмәүе һәм башҡа матдәләрҙең етерлек ҡабул ителеүе арҡаһында ла [[аҡһымдар]]ҙың тарҡалыуы бер ҡасан да туҡтамай&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== Аминокислоталар етешмәүе ===
Организмда синтезлана алмаған мөһим мәтдәләр, аминокислоталар булмаған осраҡта үҫешә. Иң мөһимдәре — триптофан, тирозин, лейцин, цистин. Оҙаҡҡа һуҙылған аминокислота аслығы организмдың үҫеү осоронда һиҙелә, ул туҡтап ҡалырға һәм хатта тән ауырлығын юғалта башларға мөмкин. Бөтә аминокислоталарҙың етерлек миҡдары барлыҡҡа килгәс, үҫеү дауам итә&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== Минералдар етешмәүе ===
Ҡайһы бер элементтар етешмәүҙән барлыҡҡа килә, мәҫәлән, [[фосфор]] аслығы, [[кальций]] аслығы. Үҫеп килеүсе организмдарҙа нығыраҡ сағыла. Ҡайһы бер туҡымаларҙың, мәҫәлән, һөйәктең дөрөҫ үҫеүе өсөн кәрәкле файҙалы минералдар миҡдары ғына түгел, уларҙың нисбәте лә мөһим роль уйнай, мәҫәлән, [[рахит]] ауырыуында кальцийҙың фосфорға нисбәте&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

=== [[Липидтар]] етешмәүе ===
[[Липидтар]] етешмәй. [[Липидтар]] — май һәм майға оҡшаш матдәләр, уларҙың күбеһе йәшәү өсөн кәрәк, әммә уларҙың барыһыла организмда етерлек тиҙлек менән синтезлау мөмкин түгел. Липид етешмәүҙең айырым осрағы — рахит (D-авитаминоз)&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

== Ашау етмәү сәбәптәре ==
* Аслыҡ
* Фәҡирлек
* Аш ҡайнатыу тракты ауырыуҙары
* Аш һеңдереү процессы боҙолоу
* [[Депрессия]](күңел төшөнкөлөгө)&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь педагогических и психологических терминов (Н. Ф. Суфьянова, 2002)&lt;/ref&gt;
* Неврозлы анорексия (ауырыу сәбәпле ашау теләгенең юҡлығы)&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В. З. Гумеров, 1981)
&lt;/ref&gt;
* Булимия (ныҡ көслө асығыу тойғоһо; йыш ҡына хәлһеҙлек һәм эс ауыртыу күҙәтелә)&lt;ref&gt;Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
&lt;/ref&gt;
* [[Шәкәр диабеты]]
* Ураҙа тотоу
* [[Кома]] (тәрән йоҡоға оҡшаған иҫһеҙ хәл)&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 2005)
&lt;/ref&gt;
* [[Алкоголизм]]
* Май һәм [[углевод]]тарҙы саманан тыш артыҡ ҡулланыу
* Халыҡтың үтә күплеге&lt;ref&gt;Ron Nielsen, ''The little green handbook'', Picador, New York (2006) ISBN 0-312-42581-3&lt;/ref&gt;
* Аҙыҡ продукттарын сәңәғәттә етештереү

== Ашау етмәүҙең патологик эҙемтәләре ==
[[Файл:LizzieVanZyl.jpg|thumb|right|250px|[[Кахексия]].]]
* [[Алиментар дистрофия]]
* [[Кахексия]]
* [[Квашиоркор]]

== Ашау етмәүҙең патологик сәбәптәре ==
Ашау етмәүҙең симптомдары ашты һеңдереү йәки ашау һәләтенең боҙолоуы менән бәйле булыуы мөмкин. Организмға аҙыҡтың эләгеүенең боҙолошо аппетиттың (анорексия) булмауы менән бәйле булыуы мөмкин, быға ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙары, йоғошло ауырыуҙар, яман шештәр, экзоген һәм эндоген ағыуланыуҙар, ҡаты ауыртыуҙар һ.б. эҙемтә булып тора. Ҡайһы бер психик тайпылыштарҙы оҙатылып килгән анорексия нейро-психик характерға эйә булыуы&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

Аш һеңдереү системаһына аҙыҡты ҡабул итеүҙең ҡыйынлығы һәм уның аша алға барыуының сәбәбе йотоуҙың боҙолоуы, шулай уҡ ҡайһы бер механик ҡаршылыҡтар: стеноз һәм аш юлы шештәре, пилоростеноз,  эсәк үткәрмәүсәнлеге һәм башҡалар булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

Аш һеңдереү һәм туҡлыҡлы матдәләрҙе һурыуҙың боҙолоуы аш һеңдереү һуттарының етерлек бүленмәүе, ферменттарҙың аҙ әүҙемлеге, эсәктә процестарҙың дөрөҫ бармауы арҡаһында барлыҡҡа килә. Бының сәбәптәре күп төрлө булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

== Статистика ==
[[Файл:Percentage population undernourished world map.PNG|thumb|right|500px|Донъя картаһында халҡы ашау етмәгәндән ыҙалаған илдәр билдәләнгән]]
[[Файл:Niger childhood malnutrition 16oct06.jpg|thumb|right|[[Нигер]]ҙа 2005 йылда йотлоҡ ваҡытында аслыҡтан интеккән балалар]]
[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы докладына ярашлы, 2001-2003 йылдар араһында түбәндәге илдәрҙә 5 миллиондан ашыу ашау етмәүҙән яфаланған кеше теркәлгән&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/Files/NumberUndernourishment.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408140143/http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/Files/NumberUndernourishment.xls |date=2007-04-08 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ил !!Ашау етмәүҙән ыҙалағандар һаны, млн
|-
|[[Индия]]
|196.0
|-
|[[Ҡытай]]
|140.5
|-
|[[Бангладеш]]
| 43.1
|-
|[[Конго Демократик Республикаһы]]
| 37.0
|-
|[[Пакистан]]
| 35.2
|-
|[[Эфиопия]]
| 31.5
|-
|[[Танзания]]
| 16.1
|-
|[[Филиппины]]
| 15.2
|-
|[[Бразилия]]
|14.2
|-
|[[Индонезия]]
| 13.8
|-
|[[Вьетнам]]
| 13.8
|-
|[[Таиланд]]
| 13.4
|-
|[[Нигерия]]
| 11.5
|-
|[[Кения]]
| 9.7
|-
|[[Судан]]
| 8.8
|-
|[[Мозамбик]]
|7.9
|-
|[[Төньяҡ Корея]]
|7.2
|-
|[[Йемен]]
| 7.1
|-
|[[Мадагаскар]]
| 6.5
|-
|[[Колумбия]]
| 5.9
|-
|[[Зимбабве]]
| 5.7
|-
|[[Мексика]]
|5.0
|-
|[[Замбия]]
|4.9
|-
|[[Ангола]]
|4.8
|----
|}

[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, үҫешеүсе илдәрҙә балаларҙың 20-25 проценты аҡһым-калориялы йәки башҡа ашау етмәүҙән яфалана&lt;ref name=&quot;Щабалов&quot;&gt;{{книга
|автор          = Шаблалов Н. П.
|часть          = 
|заглавие       = Детские болезни
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 3-е изд., перераб. и доп
|место          = {{СПб}}
|издательство = Сотис
|год = 1993
|том =
|страницы = 75—86
|страниц = 567
|серия = учебная литература для студентов медицинских институтов
|isbn = 5-85503067-9
|тираж = 50000
}}&lt;/ref&gt;.

== Глобаль проблема ==
Бөгөнгө көндә лә ашау етмәү глобаль проблема булып тора. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] эксперттары ашау етешмәүе бөтә донъяла халыҡ һаулығына янаған иң ҙур хәүеф тип иҫәпләй&lt;ref name=economist&gt;{{cite news |author= |title=Malnutrition The Starvelings |agency= |work= |newspaper=The Economist |date= 2008-01-24|url=http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=10566634}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә халыҡтың туҡланыу характерын һәм балансын яҡшыртыу был проблеманы еңеп сығырға ярҙам итеүсе иң һөҙөмтәле саралар тип һанала&lt;ref name=economist/&gt;&lt;ref name=hiddenhunger&gt;{{cite news |author= |title=The Hidden Hunger |agency= |work= |newspaper=New York Times |date=2009-05-24 |url=https://www.nytimes.com/2009/05/24/opinion/24kristof.html |first=Nicholas D. |last=Kristof}}&lt;/ref&gt;. Ғәҙәттән тыш сараларға организмда микроэлементтарының аҙлығы һөҙөмтәләрен махсус өҫтәмәләр (мәҫәлән, арахис майы&lt;ref name=BBC&gt;{{cite news |author= |title=Firms target nutrition for the poor |agency= |work= |newspaper=BBC News |date= 2009-06-24|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8114750.stm |first=Tatum |last=Anderson}}&lt;/ref&gt;) ярҙамында еңеп сығыу йәки йәш менән бәйле дозаларҙа микроэлементтары булған фармацевтика препараттарын ҡулланыу инә&lt;ref name=time&gt;{{cite news |author= |title=Can one pill tame the illness no one wants to talk about? |agency= |work= |newspaper=Time |date=2009-08-17 |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html |accessdate=2012-03-10 |archivedate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826150457/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826150457/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1914655,00.html |date=2013-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[Гонконг]]тың иң эре аналитик үҙәктәренең береһе — Asian Patrion Portal мәғлүмәттәре буйынса, Көньяҡ-Көнсығыш [[Азия]] һәм [[Африка]] халҡының ашап туймауы системалы характер йөрөтә һәм организмда ҡиммәтле хайуан аҡһымының етешмәүенә килтерә. Хайуан аҡһымының баҙар ҡеүәте 180 миллион тонна тип баһалана, ә хаҡы йылына 6 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә. Asian Patrion Portal ошондай һығымтаға килә: бер ниндәй шәхси, хатта бик ҙур компания ла был баҙарҙы тултырыу мәсьәләһен хәл итә алмай, шуға күрә төбәктә ашау етмәү мәсьәләһен бергәләп хәл итергә кәрәк.

=== Үлем кимәле ===
[[БМО]]-ның 2000 йылдан алып 2008 йылдың мартына тиклем аҙыҡ-түлек ҡулланыу тураһындағы докладында Жан Зиглер билдәләүенсә, 2006 йылда ашау етмәүҙән үлем дөйөм үлем осраҡтарының 58 процентын тәшкил итә. «Йыл һайын донъяла төрлө сәбәптәрҙән яҡынса 62 миллион кеше үлә, шул уҡ ваҡытта бөтә донъяла һәр ун ике кеше ашау етмәүҙән яфалана&lt;ref name=&quot;library.thinkquest.org&quot;/&gt;. 2006 йылда 36 миллиондан ашыу кеше аслыҡтан йәки микроэлементар етешмәү ауырыуҙарынан вафат була»&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=L'Empire de la honte |издательство=[[Фаяр (издательство)|Fayard]] |год=2007 |isbn=978-2-253-12115-2 |страницы=130 |ref=Ziegler |язык=und |автор={{Нп3|Jean Ziegler|Ziegler, Jean|en|Jean Ziegler}}}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] мәғлүмәттәре буйынса, ашау етмәү балалар үлеме структураһына иң ҙур өлөш индерә, бөтә осраҡтарҙың яртыһында сәбәптәрҙең береһе булып тора. Йыл һайын алты миллион бала аслыҡтан үлә&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ | work=CNN | title=U.N. chief: Hunger kills 17,000 kids daily | date=2009-11-17 | accessdate=2021-11-20 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813170030/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/11/17/italy.food.summit/ | archivedate=2020-08-13 }}&lt;/ref&gt;.

Ғүмерҙен тәүге ике йылында ашау етмәү кире ҡайтарғыһыҙ, йәғни киләсәктә уның эҙемтәләре бөтөнләй тиерлек бөтмәй. Ярлылыҡ менән ауырлашҡан, аҙыҡ менән аҙ тәьмин ителгән балалар насар һаулыҡ күрһәткестәре һәм түбән белем алыу потенциалы менән үҫәләр. Уларҙың балалары, ғәҙәттә, бәләкәйерәк була. Элегерәк ашау етмәү тик ауырыуҙар ([[ҡыҙылса]], [[пневмония]] һәм диарея) ҡатмарлашыуы күҙлегенән генә ҡарала ине. Әммә ашау етмәү (ауырыуҙар булмаған осраҡта) үлемесле эҙемтәләргә килтерергә мөмкин&lt;ref name=economist/&gt;.

== Дауалау ==
Дауалау төп сәбәпте (аҙыҡ етмәү йә патология) бөтөрөүҙән йәки аҙыҡты яһалма индереүҙән тора. Йоғошло ауырыуҙарҙа махсус сикләүҙәр булмаһа, көс менән туҡландырыу тәҡдим ителмәй, ғәҙәттә, һауыҡҡан һайын аппетит тергеҙелә. Әммә етерлек һыу йәки витаминлы һуттар эсергә кәрәк&lt;ref name=&quot;кмэ&quot; /&gt;.

== Дауалау маҡсатында асығыу ==
Бушатыу-диетик терапия — һимереүҙе, шулай уҡ метаболизмдың боҙолоуы менән бәйле — [[ревматизм]], подагра, [[шәкәр диабеты]], гипертония, атеросклероз, бронхиаль астма һ.б.  ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыла&lt;ref name=&quot;бсэ&quot;&gt;{{из БСЭ||заглавие=Голодание|издание=3-е}}&lt;/ref&gt;. Нефрит ауырыуында аҡһымдарҙы ҡулланыуҙы сикләү тәҡдим ителә, шулай итеп пациент организмы аҡһымдар иҫәбенә үҙенең энергетик ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Был бөйөрҙәр сығарған азотлы продукт күләмен кәметергә мөмкинлек бирә, һәм уларға йөкләнеш кәмей&lt;ref name=&quot;бмэ&quot; /&gt;.

Бушаныу-диетик терапияны яман шеш, ҡан ауырыуҙары, [[туберкулез]] һ. б. ауырыуҙар булғанда үткәреүгә ярамай&lt;ref name=&quot;кмэ&quot;&gt;{{книга|заглавие = ''Голодание''. Краткая медицинская энциклопедия|ссылка = http://www.golkom.ru/kme/04/1-327-3-1.html|ответственный = Гл. редактор Б.В.Петровский|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1989}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20050526084903/http://www.unsystem.org/scn/Publications/html/RWNS.html Reports on World Nutrition Situation] The annual reports prepared by UN Standing Committee on Nutrition contain detailed information on common challenges, extent of malnutrition, efforts being taken to address them, and a wealth of other useful information.
* [http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp  The Merck Manual — Malnutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061020101908/http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp |date=2006-10-20 }}
* [http://medind.nic.in/icb/t05/i7/icbt05i7p573.pdf Physical Growth &amp; Nutritional status]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091117104622/http://medind.nic.in/icb/t05/i7/icbt05i7p573.pdf |date=2009-11-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20080513192254/http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html  World Hunger Map] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html|id=20070221}} (согласно [[United Nations World Food Programme]])
* [http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm FAO country statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115203244/http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm |date=2010-11-15 }}
* [http://www.hungrykids.org HungryKids] Информация о гипотрофии в HungryKids

[[Категория:Ижтимағи мәсьәләләр]]
[[Категория:Аслыҡ]]
[[Категория:фәҡирлек]]
[[Категория:Иҡтисади мәсьәләләр]]</text>
      <sha1>rds5xpml3qxllfny72jnpl23388hbbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡманов Ирек Ғайса улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72036</id>
    <revision>
      <id>1308873</id>
      <parentid>1292149</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6796" sha1="1vsfy5bl4h7wdvr99kxzpppieor57xe" xml:space="preserve">{{ФШ|Аҡманов}}
{{Учёный 
| Имя                  = Аҡманов Ирек Ғайса улы
| Оригинал имени       = 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 19.8.1933
| Место рождения = [[БАССР]], [[Ейәнсура районы]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] {{ТУ|Һарыҡташ районы}}&lt;/ref&gt;[[Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)|Ырыҫҡол]] ауылы
| Дата смерти = 21.03.2026
| Место смерти = Өфө 
| Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}}
| Научная сфера = [[тарих]]
| Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|исторических наук}} (1981)
 |Учёное звание        = профессор (1984)
| Альма-матер = [[Мәскәү дәүләт университеты]]
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики = Е.Н. Шумилов
| Известен как =
| Награды и премии =
{{{!}}
{{!}}{{Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|2008}}
{{!}}}
| Сайт =
}}
'''Аҡманов Ирек Ғайса улы''' ([[19 август]] [[1933 йыл]] — [[21 март]] [[2026 йыл]]&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2026-03-21/ay-yly-h-b-r-4622374?ysclid=mn2oo293wj909834700] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260323081428/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2026-03-21/ay-yly-h-b-r-4622374?ysclid=mn2oo293wj909834700 |date=2026-03-23 }}&lt;/ref&gt;) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2008) кавалеры.

== Биографияһы ==
Ирек Ғайса улы Аҡманов 1933 йылдың 19 авгусында БАССР-ҙың Ейәнсура районы [[Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)|Ырыҫҡол]] ауылында&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

1957 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай.

1962 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта (1981—1986 йылдарҙа тарих факультеты деканы, 1982—2005 йылдарҙа Ватан тарихы кафедраһы мөдире).

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
И. Ғ. Аҡмановтың фәнни тикшеренеүҙәре XVI—XVIII быуаттарҙағы Башҡортостандың сәйәси һәм социаль-иҡтисади үҫеше проблемаларына, [[башҡорт ихтилалдары]] (XVII—XVIII быуаттар) тарихына арналған. 300-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

== Хеҙмәттәре ==
* XVII быуатта — XVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре. Өфө, 1998;
* Социально-экономическое развитие Башкортостана во второй половине XVI- первой половине XVIII в. Уфа, 1981;
* Башкирия в составе Российского государства в XVII- первой половине XVIII века. Свердлоаск, 1991;
* Башкирские восстания XVII — начале XVIII вв. Уфа, 1993.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985);
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998);
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008);
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2008).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/771-a-manov-irek-ajsa-uly}}
* Ә. Сөләймәнов. Хәҡиҡәтте яҡлаған — ғалимлығын аҡлаған. — «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзите, 2013 йыл, № 173—174.

== Һылтанмалар ==
* Ирек Гайсеевич Акманов : библиогр. указ. / М-во культуры Респ. Башк. Нац. б-ка Респ. Башк. Библиогр. отд.; [сост. Т. А. Карманова; под ред. Р. Х. Тимергалиной] .— Уфа : Город. тип., 1992 .— 20 с. .— (Ученые Башкортостана) .— Имен. указ.: с. 17 .— ISBN , 300 экз.&lt;ref&gt;[http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtNjkwMw/0JDQutC80LDQvdC-0LI Библиографический указатель]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан тарихсылары]]</text>
      <sha1>1vsfy5bl4h7wdvr99kxzpppieor57xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ашҡаҙар (гәзит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72710</id>
    <revision>
      <id>1308855</id>
      <parentid>1307493</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2272" sha1="nit35ol10jl41bw8pk1n8pwy9pqr0d1" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Ашҡаҙар (мәғәнәләр)}}
'''«Ашҡаҙар»''' — Стәрлетамаҡ ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусыһы — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң күләм мәғлүмәт саралары агентлығы, &quot;Башҡортостан Республикаһы нәшриәт йорто&quot; дәүләт унитар предприятиеһы.

[[Стәрлетамаҡ]]  ҡалаһында 1990 йылдан алып аҙнаһына бер тапҡыр башҡорт телендә сыға. Тәүге исеме - «Стәрле таңдары». Тиражы - 1500 дана.

Рәсми сайты: https://vk.com/ashkadarstr

https://ashkadar.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328061123/https://ashkadar.com/ |date=2024-03-28 }}

https://t.me/strbash

Гәзиткә артбанғы һылтанма аша яҙылып була: https://web.archive.org/web/20240328061124/https://rbsmi.ru/catalog/podpiska/1008/

Редакция телефоны: 8(3473)25-18-57.

Баш мөхәррир - Рәмил Ғәбдрәшит улы Мансуров, яуаплы сәркәтип (баш мөхәррир урынбаҫары) - Эльдар Мөнир улы Фәттәхов, хәбәрселәр: Гөлкәй Илһам ҡыҙы Ҡыуатова, Роза Миңлеәхмәт ҡыҙы Сафина, Римма Ғаяз ҡыҙы Ғәлимова.

Теркәү һаны - ПИ № ТУ02-01679

Гәзиттә төрлө темаларға мәҡәләләр донъя күрә, редакция шулай уҡ китап баҫтырыу, русса текстарҙы башҡортсаға тәржемә итеү менән дә шөғөлләнә.

== Сығанаҡтар ==
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/ashkadar/t/1204 Энциклопедия Башкортостана] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}

[[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ]]
[[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]]</text>
      <sha1>nit35ol10jl41bw8pk1n8pwy9pqr0d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борай ихтилалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73358</id>
    <revision>
      <id>1309030</id>
      <parentid>1051414</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="pqpggy6bm7ij370c6dsjpr8ra0fou4a" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Борай ихтилалы
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = [[1918]]
|место        = [[Бөрө өйәҙе]] 
|изменения    = 
|итог         = ихтилалды баҫтырыу
|противник1   = [[РСФСР]] [[File:Flag of Russian SFSR (1918-1937).svg|22px]]
|противник2   = [[Башҡорттар]] [[Файл:Флаг Башкурдистана.png|22px|border]] 
|командир1 = А. Вострецов
|командир2 = [[Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы|Ш. Й. Хәмитов]], [[Мәҡсүтов Сәхипзада Дәүләт улы|С. Д. Мәҡсүтов]]
|силы1 =
|силы2 = 
|потери1 = ?
|потери2 = ?
|примечание =
}}

'''Борай ихтилалы''' — [[1918]] йылда [[Бөрө өйәҙе]] халҡының большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше.

== Тарих ==
1917 йылда 21 декабрендә [[Өфө губернаһы]] аҙыҡ‑түлек комитетының «Артыҡ игенде мәжбүри тапшырыу тураһында» ҡарарын үтәүсе аҙыҡ‑түлек отрядтары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тыуа. Ихтилалға [[Мәҡсүтов Сәхипзада Дәүләт улы|Сәхипзада Мәҡсүтов]] һәм сауҙагәр [[Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы|Шәрәфетдин Хәмитов]] етәкселек итә. Ҡатнашыусыларҙың төп өлөшөн башҡорт крәҫтиәндәре тәшкил итә. 1918 йылда [[март]] уртаһында [[Борай]] ауылы кешеләре Борай улус советы ағзаларын ҡулға ала, [[Башҡортостан автономияһы]] составында 8 улустан торған '''Борай башҡорт кантонын''' ойоштороу тураһында иғлан итә, үҙидара орган — '''Борай башҡорт милли советын''' төҙөй, «большевиктарға ҡаршы» ҡораллы отряд ойоштора һәм, теләктәшлеккә саҡырып, күрше улустарға агитаторҙар ебәрә. Крәҫтиәндәр Рәсәйҙең үҙәк губерналарына ебәреү өсөн әҙерләнгән 30 мең ташыу иген һалынған келәттәрҙе баҫып ала. Бөрө ҡалаһына килгән Ҡыҙыл гвардия отрядтарына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтелә. [[27 март]]ҡа ҡараған төндә [[Өфө]]нән килгән Ҡыҙыл гвардия отряды ҡаршылыҡһыҙ Борайға инә һәм совет власын тергеҙә. Улус кулактарына штраф (1,5 млн һум) һалына.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Бөрйән Түңгәүер ихтилалы]]

== Әҙәбиәт ==
* [[Лариса Абдуллина]]. Борай кантоны феномены. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2018 йыл, 30 март&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/koroltai/29671-boray-kantony-fenomeny.html Борай кантоны феномены. «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 30 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403062639/http://bashgazet.ru/koroltai/29671-boray-kantony-fenomeny.html |date=2018-04-03 }}{{V|03|04|2018}}&lt;/ref&gt; 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190716021537/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2421-boraj-ikhtilaly/ Борай ихтилалы 1918]
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1816 Оло Башҡортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830090821/http://vatandash.ru/index.php?article=1816 |date=2014-08-30 }}
* Материалы по истории БАССР. Ч. 1. М. 1936. С. 106—107.
* {{YouTube|_5Pesbf4MvA|«Мятеж». Крестьянские восстания в Уфимской губернии 1918-1920 гг. и образование &quot;Большой Башкирии&quot;}}

[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:Башҡортостан автономияһы]]
[[Категория:XX быуат ихтилалдары‎]]</text>
      <sha1>pqpggy6bm7ij370c6dsjpr8ra0fou4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73389</id>
    <revision>
      <id>1308822</id>
      <parentid>1050230</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1579" sha1="6zg0vursr5z7e80kfiwapxeo4e2kfsn" xml:space="preserve">'''Ара''' — бер ата-бабанан килгән ҡан-ҡәрҙәш быуындар&lt;ref&gt;Словарь синонимов башкирского языка ([[З. Г. Ураксин]], 2000)&lt;/ref&gt;; [[башҡорт]]тарҙың ырыу-[[ҡәбилә]] ҡоролошонда туғандаш ғаиләләр төркөмө йәки ырыуы бүленеше.

Синонимдар: нәҫел, нәсәп, тоҡом, ырыу, зат, бауыр, тамыр, зат-зәүер, ором.

== Ырыу башлығы ==
Ырыу башлығы һәр ваҡытта ла кеше генә түгел, ул шулай уҡ мифологик герой, алла йәки хатта хайуан да була алған. Һуңғыһында ырыуҙың тотемы (ырыу-ҡәбилә йәмғиәте осоронда табына торған хайуан) булып торған. Ырыу ойошмаһының ике төп төрө: линидж (был ырыу эсендә бөтә кешеләр ҙә башлыҡ менән туғанлыҡ ептәре аша бәйле) һәм клан (ырыу төркөмөнөң сығышы мифик йәки легендар ата-бабанан юл ала).


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20190716022840/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1004-ara Башҡорт энциклопедияһы]


{{Lang-stub}}
[[Категория:Башҡорт этнографияһы]]</text>
      <sha1>6zg0vursr5z7e80kfiwapxeo4e2kfsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бойороу юл билдәләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73925</id>
    <revision>
      <id>1309024</id>
      <parentid>1285017</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4349" sha1="1wf6k8b6mhb9dg7jvxncka4requbta6" xml:space="preserve">[[File:Mandatory signs around the world.svg|thumb|right|450px|
{{legend|#14468c| [[File:Mandatory road sign - Type A.svg|20px]]}}
{{legend|#be141e| [[File:Mandatory road sign - Type B.svg|20px]]}}
{{legend|#007864| [[File:Mandatory road sign - Canadian.svg|20px]]}}
{{legend|#82c82d| [[File:Mandatory road sign - Type A.svg|20px]] '''+''' [[File:Mandatory road sign - Type B.svg|20px]]}}
&lt;br&gt;
{{legend|#2882ff| [[File:Mandatory road sign - Type A.svg|20px]] &lt;br&gt; (исторический [[File:Mandatory road sign - Type B.svg|20px]])}}]]

'''Бойороу  юл билдәләре''' —   [[Юл билдәләре һәм сигналдары тураһындағы Вена конвенцияһы]]ның  D бүлегенә ярашлы эшләнә.

Формаһы — түңәрәк, фоны — [[зәңгәр]], һүрәттәре — аҡ.Бер билдәле хәрәкәт эшмәкәрлегенә бойора. Мәҫәлән, боролоштарҙың йүнәлешен. 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
| '''Тип A'''
| [[File:Vienna Convention road sign D1a-V1.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D1a-V5.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D1a-V7.svg|60px]]
| [[File:Zeichen 245 - Bussonderfahrstreifen, StVO 2013.svg|60px]]
| [[File:Italian traffic signs - pista ciclabile.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D11aa.svg|60px]]
| [[File:R-417.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D9a.svg|60px]]
|-
| '''Тип Б'''
| [[File:Vienna Convention road sign D1b-V1-1.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D1b-V5-1.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D1b-V7-1.svg|60px]]
| [[File:Mauritius Road Signs - Prohibitory Sign - No entry for buses and coaches.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D4b-V1.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D11ab-V1.svg|60px]]
| [[File:Uruguay Road Sign R32.svg|60px]]
| [[File:Vienna Convention road sign D9b-V1.svg|60px]]
|-
| '''Канада'''
| [[File:Québec P-110-1.svg|60px]]
| [[File:Québec P-110-2-D.svg|60px]]
| [[File:Québec P-110-3-D.svg|60px]]
| [[File:CA-BC road sign R-121-3.svg|60px]]
| [[File:Québec P-120-9.svg|60px]]
| [[File:Québec P-120-10-D.svg|60px]]
| [[File:Québec P-300.svg|60px]]
| 
|-
| '''Аргентина'''
| [[File:Argentina MSV 2017 road sign R-21(c).svg|60px]]
| [[File:Argentina MSV 2017 road sign R-20(a).svg|60px]]
| [[File:Argentina MSV 2017 road sign I-22(d).svg|60px]]
| [[File:Argentina MSV 2017 road sign R-18(a).svg|60px]]
| [[File:Argentina MSV 2017 road sign R-18(c).svg|60px]]
| 
| 
| [[File:Argentina MSV 2017 road sign R-19.svg|60px]]
|}

== Галерея ==

&lt;gallery&gt;
Рәсем:PL road sign C-1.svg|«Тик уңға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-2.svg|
Рәсем:PL road sign C-3.svg|«Тик һулға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-4.svg|
Рәсем:PL road sign C-5.svg|«Тик алға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-6.svg|«Тик алға һәм уңға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-7.svg|«Тик алға һәм һулға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-8.svg|«Уңға һәм һулға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-9.svg|«Уң яҡҡа боролоп хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-10.svg|«Һул яҡҡа боролоп хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-11.svg|
Рәсем:PL road sign C-12.svg|«Әйләнмә хәрәкәт»
Рәсем:PL road sign C-13.svg|«Велесипед юлы»
Рәсем:PL road sign C-13a.svg|«Велесипед юлының бөтөүе»
Рәсем:PL road sign C-14-30.svg
Рәсем:PL road sign C-15-30.svg
Рәсем:PL road sign C-16.svg
Рәсем:PL road sign C-16a.svg
Рәсем:PL road sign C-17-2.svg
Рәсем:PL road sign C-18.svg
Рәсем:PL road sign C-19.svg
Рәсем:PL road sign C-13-16a.svg
Рәсем:PL road sign C-13-16b.svg
Рәсем:PL road sign C-13-16.svg
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080724211621/http://www.unece.org/trans/conventn/signalsr.pdf Текст конвенции]

{{Юл билдәләре}}
{{Road sign-stub}}
{{rq|empty}}

[[Категория:Юл билдәләре]]</text>
      <sha1>1wf6k8b6mhb9dg7jvxncka4requbta6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡултай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74980</id>
    <revision>
      <id>1308961</id>
      <parentid>1298167</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29445" sha1="nsh5awsusj80cr9o4yv2rgeygmmlsdf" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Башҡултай|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Башҡултай 
 |төп исеме = Башҡултай
 |ил =
 |герб = 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_deg  =57 |lat_min =50 |lat_sec =45 | lon_deg =55 |lon_min =54 |lon_sec =18
 |lat_dir =
 |lon_dir =
 |CoordAddon  =  
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта  = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Пермь крайы
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Пермь районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Ҡултай
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = 
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 666
  |иҫәп алыу йылы = 2010
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
  |милли состав    = [[татарҙар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]]
  |конфессия составы = [[мосолмандар]], [[христиандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = +6
 |DST                     =
 |почта индексы = 614520
 |почта индекстары = 
 | коды = +7 342
 |автомобиль коды = 59, 81, 159
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Башҡултай''' (''Баш-Ҡалтай, Башҡорт Ҡалтай''&lt;ref&gt;{{Атайсал|страницы = 369}}&lt;/ref&gt;; {{lang-ru|Баш-Култаево}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Пермь районы]]ндағы тарихи [[башҡорт]] ауылы, [[Ҡултай ауыл биләмәһе]]нә керә.
[[File:Пермский край.д. Башкултаево. На фоне фрагмента памятника &quot;Шлем Батыра&quot;.jpg|thumb|слева|Пермь крайы. Башҡултай ауылы. [[&quot;Батыр торҡаһы&quot;  һәйкәле]]нән күренеш]]
[[File:Пермский край. Башкултай. Памятник &quot;Шлем батыра&quot;. Авт. Мурзакаев А.С.jpg|thumb|&quot;Батыр торҡаһы&quot; һәйкәле. Авторы [[Әнәс Мырҙаҡаев]].  Башҡултай ауылы. Пермь крайы]]
[[File:Купол памятника &quot;Шлем батыра&quot;. Работа Анаса Мурзакиева. Башкултаево.jpg|thumb|слева|&quot;Батыр торҡаһы&quot; һәйкәленең көмбәҙе]]

== Халыҡ һаны ==
[[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 666 кеше теркәлгән&lt;ref&gt;[http://kuznecovpermr.files.wordpress.com/2011/05/d180d0b0d0b7d0b2d0b8d182d0b8d0b5-d182d0b5d180d180d0b8d182d0bed180d0b8d0b9.pptx Об итогах социально — экономического развития  Пермского муниципального района  за 2010 год и о перспективах развития в 2011 году]&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 698 кеше теркәлгән&lt;ref&gt;[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803754543&amp;idParentObject=1803671916 Култаевское поселение. Пермский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814075950/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803754543&amp;idParentObject=1803671916 |date=2020-08-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]]тың ғилми хеҙмәттәрендә ауылда йәшәүселәр [[ғәйнә]] ҡәбиләһенә ҡараған   башҡорттар тип иҫкә алыналар&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot;&gt;Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.&lt;/ref&gt;

Был фекер ревизия мәғлүмәттәре менән дә иҫбатлана. 1816 йылда ауылда 229, ә 1834 йылда 576 башҡорт теркәлгән&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;. 
1859 йылда үткәрелгән X ревизия ауылда 441 ир һәм 354 ҡатын-ҡыҙҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бирә&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;.

Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

{|
|
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = Башкиры д. Култаево по X ревизии 1859 г.: 
 |Фон_заголовка = #ccc
}}
&lt;blockquote&gt;
# Музафий Мухаметшин Сайдашев, мугалим 37 лет, сын Мухаметсуфий 1, братья Мухаметамин Сайдашев азанчи 39 (сын Рахимьян 14), Ахматзакир 21, Ахметзалил 19, Ахметгадый 16 лет Мухаметшины.  
# Муллаяр Габдулхакимов Мурзаев, имам, мугалим 32 лет, сын Аллаяр 10, братья Галяутдин 43 (сыновья Камалитдин 13, умер в 1854 г., Зияитдин 13), Галиакбар 40 (сыновья Губайдулла 19, Хайрулла 16, Нигаматьян 10, Ахматьян 7), Мухаметфазыл 26 лет.  
# Габдуликсан Ишмухаметов Мурзакаев, зауряд-хорунжий 60 лет, сыновья Багаутдин 39 (сыновья Сальман 19, Шагимардан 2, умер в 1853 г.), Хайрузаман, урядник, 29 (сыновья Хаммат 10, Нурулла 7, Хазиймухамет 1 года), Габдулхасан 22 (сын Софиян 3 лет). 
# Шагимурат Надыршин Гумеров 32 лет, сыновья Мухаметхайдар 7, Мухаметгадый 4, Шагнияз 2, брат Анас Гадельшин 30, умер в 1853 г. (сын Ганса 6 лет).   
# Габдулгафар Габдулвахитов Кулитанов, отставной урядник, 58 лет, сыновья Мухаметзариф 29 (сын Мухаметсафа 2), Габдулзяпар 25, Ахматгариф 11, братья Габдуллатыф Габдулвахитов 64, Ахмат Габдулвахитов 41 (сыновья Ахматназар 13, Агадулла 3), Ахматша Габдулвахитов 40 (сыновья Асхадулла 20, Габдулгалим 17, Сагит 9), Муфтахутдин Габдулвахитов 29, в бегах с 1853 г., Камалетдин Габдулвахитов 26, причислен во 2-ю юрту в 1858 г.  
# Гузаир Яхин Касимов 43 лет, сыновья Якуп 20, Загидулла 16, Ягуда 11, Сулейман 1, умер в 1853 г., Ахметгата 3 лет. 
# Ардуан Мавлюкаев Касимов 43 лет, сын Габдулгалям 15, братья Марван Мавлюкаев 37 (сын Исмагил 13), Юсуп Мавлюкаев 24 лет. 
# Шайхузиган Яхин Касимов 56 лет, умер в 1855 г., сыновья Валиахмат 43 (сыновья Ахматзариф 22, Резван 15, Мухаметгариф 3, умер в 1853 г.), Шайхугатар 36 (сын Ахметгарей 10), Шагикамендар 32, Валимухамет 28 (сын Мухаметкиаф 1), Мухарам 25 (сын Мухаматша 2 месяцев), Шайхумансур 22 лет. 
# Зайнетдин Ильясов Мансуров 57 лет, сын Имамутдин 33 (сыновья Хайругабдин 13, Хаяситдин 21, Зайнагабдин 18 лет). 
# Хазимухамет Зягафаров Касимов 42 лет, умер в 1853 г., сыновья Мухаметхан 28 (сын Ахметназар 1), Мухаметназар 17, брат Муфахар Зягафаров 52 (сын Мухарам 13 лет). 
# Ибрагим Габтыкаев Касимов 74 лет, сыновья Мухаметьян 43 (сыновья Найритдин 9, Мухаметюнус 3), Гумар 29 (сын Абубакир 10, Набиулла 7), Хабибулла 26 лет. 
# Габдулгафар Камантаев Рангулов 71 года, сыновья Мухаметрахим 43 (сыновья Даут 3,5, Закария 2), Хабибуназар 26 (сын Мухаметвалий 2), внук Таип Хайруликсанов 18 лет. 
# Габдрахим Габдулгафаров Рангулов 47 лет, сын Габдрашит 24 лет. 
# Гильметдин Ярмухаметов Аитов 57 лет, сыновья Гайнутдин 25, Хайрутдин 15, Хайруликсан 10, Хайрулла 3, братья Мингазитдин Багаутдинов 20, Хайругабдин Багаутдинов 14, внуки Шагимардан 6, Шагимухамет 3 лет Муллаяровы. 
# Сафар Халилов Асляков 63 лет, сыновья Сагадий 37 (сыновья Фазгутдин 9,5, Курбангалий 2, Сагадин 1), Фарвазетдин 20 лет. 
# Мугалим Муфасалов Рангулов 29 лет, сын Мусалим 4, брат Муратхазей Мухаметхазиев Рангулов 27 (сын Валиахмат 5 лет). 
# Мухаматшариф Мухаметаминев Куязгулов 54 лет, сыновья Хасан 19, Хусаин 16, Рамазан 14 лет. 
# Габдулфазиз Гилязитдинов Кузягулов 44 (сыновья Сиразитдин 19, Ибрагим 12), брат Сагид Раухунисов Кузягулов 19 лет. 
# Шагиахмат Зягафаров Касимов 49 лет, шурин Азамат Музафаров 34 (сыновья Мухаметзариф 34, Закария 9, Мухаметсадык 2 лет). Все причислены в 3-ю юрту в 1858 г. 
# Валиша Габдулназыров Гумеров 69 лет (сын Ахматзариф 8 лет). 
# Габдулгафий Габдулнасыров Кабанов 58 лет, умер в 1854 г., сын Ахметьзян 33 (сын Рахимьзян 4), внук Габдулзян Мухамедьянов Кабанов 22 лет. 
# Хисматулла Нигматуллин Исмагилов 74 лет, сыновья Нагабуакбар 25, Гималитдин 23 (сын Камалитдин 1 года). 
# Габдулнафис Габдуликсанов Шарипов 36 лет, сыновья Ахматсаттык 18, Ахматгата 6, в неизвестной отлучке с 1857 г., Ахматьзян 8, Нигматьзян 2, брат Губайдулла Галимуллин 45 (сын Ахматсафа 17 лет). 
# Ибрагим Байрачев Мансуров 74 лет, умер в 1853 г., сын Зягафар 37 (сын Ахматша 17 лет). 
# Хисамутдин Фахрутдинов Кабанов 52 лет, сыновья Аюп 27, Сахибутдин 23, Ибнихазип 17 лет. 
# Габдулбасым Габдулнасыров Кабанов 54 лет, сыновья Мухаматхабибий 31, Шаянъбир 17 лет. 
# Низамитдин Фахрутдинов Кабанов 45 лет, сыновья Хуснутдин 23, Сайфутдин 19, Фазгутдин 16, Тававхин 9,5, братья Хасан 35, Хусаин 31 (сын Шамсутдин 5 месяцев). 
# Шамсутдин Азмяков Кабанов 68 лет, умер в 1854 г., сын Асадулла 33 (сыновья Гизатулла 14, Нигматзян 3), внуки Сибагатулла 31 (сыновья Рахматулла 12, Мухаматгата 2), Гильман 29, Гафан 26 лет. 
# Габдулхаким Габдулнасыров Кабанов 52 лет, сыновья Нигматулла 28 (сын Нигматзян 2), Гайнулла 9 лет. 
# Хасанбик Габдулваризов Кузин 33 лет, сын Ширван 4 лет. 
# Низамутдин Мухаметкаримов Сапашкин 59 лет, сыновья Гайсар 11, Гасияр 7, Шарафулислам 1 года. 
# Зелялитдин Рахматуллин Аптыков 36 лет, умер в 1853 г., сыновья Муфтахутдин 25, Галимбай 7 лет. 
# Шагабутдин Фазлутдинов Кузин 29 лет, сыновья Бадритдин 4, Мухатемгадый 1, брат Ахматхазип Фазгутдинов 27, дяди Зайнагабдин Гадельшин Кузин 31 года, умер в 1854 г. (сыновья Хайрутдин 20, Шайхутдин 18), Камалитдин Гадельшин Кузин 36 (сыновья Хатыштай 15, Ахматсуфый 13, Ахматюнус 6 лет). 
# Мухамадый Сайфуллин Кучуков 72 лет, сыновья Мухаматамин 45, умер (сыновья Ибниамин 20, его сын Мухаматнияз 2, Ахматгариф 18, Юнус 13, Мухаматгадый 7), Мухаматсадык 40 (сыновья Мухаматгата 15, Сайфулмулюк 12, Равиль 2), Галишан 34 лет (сыновья Сайфусатар 11, Фазлышан 8 лет). 
# Мухамадый Габсалямов Азегутов 52 лет, умер, сыновья Мухамедьяр 24, Ахмадьяр 11 лет, умер в 1850 г. 
# Гимадрислам Игатисамов Кузин 32 лет, брат Шамхабрис Игатисамов 29 лет. 
# Нугуман Габдулвагизов Кузин 47 лет, сыновья Мухаметсафа 28, Мухаметшакир 25,5 (сын Мухаматрауф 1), Зимгур 13 лет. 
# Габдулманан Хабибуллин Тимаев 70 лет, умер в 1858 г., сын Садык 38, шурин Давлетша Макаев 53 (сыновья Хиравашир 28, Науширван 20, Давлетбай 17, Галимша 11, Бадамша 7 лет). 
# Мамхутдин Бурханутдинов Дусматов 70 лет, умер в 1859 г., сыновья Файзухан 43 (сын Мингазитдин 17), Габдулхафиз 39 лет. 
# Габдулсабир Альмухаметов Мурзакаев 69 лет, сыновья Габдулла 18, умер в 1853 г., Мингазетдин 23, племянник Хамидулла Габдулмусавиров 36 (сыновья Сахабутдин 16, Фазлутдин 13, Даут 8 лет). 
# Габдулвахит Альмухаметов Мурзакаев 49 лет, сыновья Нигматулла 34 (сын Тухватулла 11), Самигулла 32 (сыновья Тагир 7, Загир 3, Хабибулла 1), Сибагатулла 28 (сын Маухутдин 6), Гибатулла 26 (сын Султангарей 3), Габдрафик23 (сын Габдрашит 1 года). 
# Габдулнафик Альмухаметов Мурзакаев 53 лет, сыновья Гайнутдин 34 (сын Ахматгариф 3), Хуснутдин 32 (сыновья Шагиахбар 13, Мавхутдин 3), Гилялетдин 26, брат Габдуллатыф Альмухаметов 51 (сыновья Габдулвасик 17, Надырша 10, Моратхазый 6 лет). 
# Габдулмугис Альмухаметов Мурзакаев 73 лет, сыновья Галиулла 26, Баязит 23 лет. 
# Хабибулла Абдулменев Коштанов 60 лет, сын Гамиль 18 лет. 
# Абузяр Шамсутдинов Коштанов 53 лет, сыновья Зайнулла 31 (сыновья Ахметсафа 12, Гайнулла 10, Мухаметгадый 3, Мухаметбай 1), Набиулла 29 (сыновья Хамитулла 6, Хирфатулла 3 лет). 
# Мухаматвалей Батыршин Коштанов 52 лет, сыновья Мухаматшариф 26 (сын Мухматрахим 1), Мухаматшакир 21, братья Муфахар 51, Муфазай 46 лет Батыршины. 
# Ахтям Гусманов Мурзакаев 35 лет, умер в 1858 г., сыновья Игатисам 16, Нурмухамат 10 лет. 
# Ардашир Тупаев Мурзакаев 36 лет, сын Мухаматгариф 17 лет. 
# Габдулвалей Габдуликсанов Мурзакаев 59 лет, сыновья Фатхулвалей 31 (сын Земалитдин 3), Мухаматганей 29 (сыновья Габдулганей 4, Габдулгадый 1), Фатхутдин 25, брат Гали Габдуликсанов 28, умер в 1856 г. (сын Гадельша 8 лет). 
# Тупач Габдуликсанов Мурзакаев 44 лет, сын Ахматгариф 21, пасынки Исмагил 36, Мухаматша 31 (сыновья Мухаматхайдар 11, Мухамадыя 6, Ахмадыя 3, Гадый 1), Махаматгафый 28 лет Габдрашитовы. 
# Габдулатыф Габдуликсанов Мурзакаев 55, сын Мухаматгалим 26 лет. 
# Шайморат Гумаров Мурзакаев 47 лет, сыновья Мухаматхалил 15, Ахматхалил 1 года. 
# Насибулла Габдрахимов Аптыков 68 лет, умер в 1856 г., сыновья Хамидулла 41 (сыновья Галиулла 24, Валиулла 21, Гайнулла 19, Мухсияр 13, Мугатар 10, Хайрулла 6), Хабибулла (сын Сафиулла 8), шурин Мусагит Габдрязаков 62, умер в 1852 г. 
# Мугаташма Мустакимов Дусматов 46 лет, дети Мухаматхатташ 28, Шагийкаландар 24, Суфиян 21, брат Валиймагасум Мустакимов 3 лет. 
# Габдулла Надыров Суваргулов 69 лет, умер в 1851 г. 
# Фатавый Мустакимов Дусматов 66, дети Шайхулислам 38 (сыновья Галайхар 11, Мусалям 4, Шакирьян 11), Гимадийислам 30 (сыновья Хайрулла 8, Нурулла 3, Рахматулла 6 месяцев), Шагимухамет 24 лет. 
# Рамазан Халитов Кулсуитов 24 лет. 
# Шафый Субхангулов Кулсуитов 77 лет, сыновья Мухаматвалей 53 лет (сын Шарафутдин 23, его сын Ахматсултан 6 месяцев, Шайхулислам 12, Габдуликсан 9, Мухаматгалим 4), Адагам 41 (сыновья Земалитдин 13, Шайхутдин 10, Фаршхутдин 4 лет). 
# Габдулмунир Габдулгафуров Дмитриев 57 лет, умер в 1854 г. 
# Зиганша Канзафаров Кулсуитов 40, умер в 1852 г., сыновья Сибагатулла 12, Гизатулла 9,5, племянник Гумар Бикбаев 36 лет. 
# Габдулкарып Галин Соболков 65 лет, дети Габдулхалик 43, Гибадулла 19, Шайхузеннат 25, Асадулла 19, Хайрулгабдин 15, Вильдан 7 лет. 
# Галиулла Сайфулмулюков Даутов 67 лет, умер в 1858 г., сыновья Валиулла 35 (сыновья Хайругабдин 15, Мухаматфазый 6), Гайдулла 39 (сыновья Хабибулла 15, Хайрулла 8), Габдулвалий 33 лет. 
# Фаткулла Акманаев Апкин 67 лет, умер в 1857 г., сыновья Муратбакый 55 (сын Бахтияр 25, его сын Сагидулла 4, Ибрагим 22, Сахабутдин 18, Шамхутдин 6), Зайнулла 31 (сыновья Гизатулла 7, Хабибутдин 4), Гайса 25,5, Ягуда 17 лет. 
# Габдулганей Галин Соболков 75 лет, сыновья Ахматша 40 (сыновья Мухаматсафа 16, Ахматшафик 1), Мухаматша 38, Мухаматхан 36 (сыновья Мухаматзян 6, Нигматзян 2), Хабибулла 30 лет. 
# Габдулкарып Габдулманнанов Сайдашев 32 лет. 
# Гусман Габдрахманов Адылов 65 лет, умер в 1852 г., сын Мухаматгалим 50 (сыновья Мухаматфазыл 31, его сын Мухаматсуфый 3, Хайрутдин 26, Зулкарнай 19 лет), пасынок Мухаматфазыла Мухаматшариф Габдулгаллямов 13 лет. 
# Сайфухан Габдулнафиков Кутлин 27 лет, сослан в Сибирь на поселение в 1860 г., брат Зайнулбашар 32 (сыновья Зайнугабдин 8, Гилимша 4 лет). 
# Садыршагит Сайфулмулюков Даутов 54 лет, умер в 1853 г., сын Габдулхалик 23 лет. 
# Габдулла Габдулгафуров Дмитриев 49 лет, сыновья Шугаип 25,5, Шагангарей 20, Усман 2,5 лет. 
# Габдулмузип Мухаметкаримов Муртазин 64 лет, сыновья Гимран 28 (сын Гирфан 2), Габдулханнан 23 лет (сын Габдрахман 1 года). 
# Таховой Файзуллин Муртазин 59 лет, сыновья Габдулфаттах 40, Камалитдин 33 (сын Хайдарбик 14, Гимялитдин 11 лет). 
# Ахтям Ибрагимов Тимаев 49 лет, брат Тамимдар 36 лет. 
# Мухаметзян Сафаров 40 лет, умер в 1852 г., сын Юсуп 17, пасынок Наушерван Мухаметзянов 23 лет. 
# Хусамутдин Габдулганиев Муртазин 36 лет, сын Сайфутдин 2, братья Гайнутдин 31 (сын Низаметдин 2), Фатхутдин 29 лет. 
# Габдулмузит Габдулгафуров Дмитриев 71 года, сын Нигматула 25 лет. 
# Бикташ Габдулгафуров Дмитриев 54 лет, сыновья Назыр 36, Башир 29 (сын Гафан 6 лет). 
# Габит Муфарахов Тимаев 28 лет, братья Габдулнасыр 25, Сафиян 22, Гибалитдин Муфараховы, дядя Зайнитдин Сиразитдинов 48 лет. 
# Габдулкадыр Габдулзяпаров Батыров 42 лет, сыновья Ахматшакир 19, Саяфутдин 15, Имамутдин 3 лет. 
# Габдулманнан Габдулмуниров Батыров 25,5 лет. 
# Ибнихазип Альмухаметов Акзигитов 28 лет, сыновья Габдулгадый 3, Муса 1 года, племянник Ахматфазыл Хайруликсанов 17 лет. 
# Габдулгафар Абдулаев Акзигитов 72 лет, брат Галикай 69, племянники Габдулфаттах 36 (сыновья Мифтахутдин 10, Мухамадия 2), Ахмадый 34, Хайрузаман 30 лет Насыбуллины. 
# Габсаттар Хабибуллин 34 лет, сын Низамитдин 4, брат Хисматулла Хабибуллин 29 лет. 
# Мухаматамин Гашарапов Акзигитов 47 лет, сын Мухаматсуфый 2 лет. 
# Мустафа Амурханов Батыров 43 лет, умер в 1853 г., сыновья Хайритдин 23, Назмитдин 19, Хамза 12, Калимулла 7 лет. 
# Мухаматзариф Гайнуллин Мустаев 24 лет, умер в 1853 г. 
# Идрис Габдуликсанов Тимаев 36 лет, умер в 1856 г., сыновья Ахматьян 11, Ахматситдык 7 лет. 
# Мухаматкасим Сахабутдинов Ахмаров 26, сын Мухаматзариф 3 лет. 
# Тазитдин Гилязитдинов Акзигитов 43 лет, сын Багаутдин 40 (сын Шамсутдин 2), брат Нигазетдин 26 лет. 
# Мухаматвафый Габдуликсанов Тимаев 52, сын Габдулнафык 28 лет. 
Всего в д. Култаево мужского пола 441, женского — 354 души.&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;
{{Конец скрытого блока}}
|}

XIX быуатта ауылда шулай уҡ мәсет һәм тирмән булған&lt;ref name=&quot;Асфандияров&quot; /&gt;.

== Иҫтәлекле урыны ==
Ауыл янында тимер дүңгәләктәрҙән торған, бейеклеге 7 метрға етә яҙған монументаль һәйкәл эшләнгән. Уны ябай слесарь-сантехник Әнәс Мырҙаҡаев тимер торбаларҙан киҫеп дүңгәләктәр эшләп беркетеп яһаған. [[«Батыр торҡаһы» һәйкәле|&quot;Батыр торҡаһы&quot;]] тип атаған ул үҙенең башҡорт батырҙарына бағышланған әҫәрен. Эш 4,5 йыл буйы барған.

Автор вафат булған&lt;ref&gt;[http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/. Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822023058/http://perm.40news.ru/new/unikalnyj_pamyatnik_shlem_v_sele_bash_kultaevo_permskogo_kra/ |date=2019-08-22 }}&lt;/ref&gt;

[[Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы |Әнәс Мырҙаҡаев]] үҙе тураһында бик күп яҡты иҫтәлектәр ҡалдырған кеше. Ул Псков өлкөһенә бер нисә йыл барып, шунда емерелеп ятҡан ҡәбер һәйкәлдәрен, ҡоймаларын тәртипкә килтергән,ә тыуған ауылдарында һуғыш ҡорбандарына бағышлап һәйкәл һалған, ауыл зыяратының кәртәһен тәрбиәләп торған &lt;ref&gt;[https://mufti-khuzin.livejournal.com/97466.html В Баш-Култаево готовы приступить к строительству мечети]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ғәйнә]]
* [[Мол]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{НПБ|112131|Башкултаево|автор=Махмудов А. Р.}}
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}}
* [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803761758&amp;idParentObject= Пермь крайы энциклопедияһынан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{YouTube|2C2ly95U6rk|История одного села. Башкултаево. Пермский край РФ|logo=1}}
[[Категория:Пермь крайының татар ауылдары]]
[[Категория:Пермь районы ауылдары]]</text>
      <sha1>nsh5awsusj80cr9o4yv2rgeygmmlsdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аврелий Августин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75230</id>
    <revision>
      <id>1308745</id>
      <parentid>1306264</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72451" sha1="gt1nz2jufaaoz57rb7hpdjueg1bxisj" xml:space="preserve">{{Святой
 |имя                  = Аврелий Августин
 |оригинал имени       = Aurelius Augustinus
 |пол                  = мужской
 |тип                  = христианский
 |изображение          = Augustine Lateran.jpg
 |ширина               = 240px
 |описание изображения = Bput Августин. Санкт-Санкторум капелаһында фреска. Латерано. VI быуат.
 |дата рождения        = 13.11.354
 |место рождения       = [[ Сук-Архаст|Тагаст]], {{МестоРождения|Нумидия|Алжирҙа}}, [[Рим  империяһы]], хәҙерге [[Сук-Арас]], [[Алжир]]
 |дата смерти          = 28.8.430
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Гиппон|Аннабта тыуғандар}}, [[Африка (рим провинцияһы)|Африка]], Көнбайыш Рим империяһы
 |имя в миру           = 
 |монашеское имя       = 
 |почитается           = [[Православие дине]]&lt;br&gt;[[Католицизм]]&lt;br&gt;[[Лютеранлыҡ]]
 |прославлен           = 
 |беатифицирован       = 
 |канонизирован        = 
 |в лике               = 
 |день памяти          = Православие динендә — {{СС|28|июня||15}}; католицизмда — 28 августан; лютеранлыҡта - 28 августан
 |покровитель          = [[Пивоварение|пивовары]]; [[типограф]]ы; теологи
 |главная святыня      = [[Сан Пьетро ин Сьель д’Оро]], [[Павия]]
 |атрибуты             = бала; күгәрсен; [[Ҡаурый (яҙыу кәрә-ярағы)|ҡаурый]]; ҡабырсаҡ, ватылған йөрәк
 |деканонизирован      = 
 |труды                = 
 |подвижничество       = 
 }}

'''Аврелий Августин Иппонийский''' ({{Lang-la|Aurelius Augustinus Hipponensis}}; 13 ноябрь 354 йыл, Тагаста — 28 август 430 йыл{{Sfn|Уэллс|2000}}, Батша Гиппон), шулай уҡ '''Изге Августин''' – дин белгесе, философ һәм рим Төнъяҡ Африкаһындағы Нумидияның Гиппон Батша епискобы. Уның хеҙмәттәре [[Көнбайыш фәлсәфәһе|көнбайыш философияһы]] һә көнбайыш хриситанлығы үҫешенә йоғонто яһаған. Ул Латин сиркәүенең святоотеческий (Изге Ата) осорондағы иң абруйлы, мөһим аталарының береһе итеп һанала. Уның әһәмиәтле эштәре – «О граде Божьем», «Христианская наука» һәм «Исповедь».

Замандашы Иероним һүҙҙәре буйынса, Августин «боронғо инаныуҙы яңынан раҫлаған» кеше. Йәш сағында ул фарсы диненә – манихействоға тартыла ә һуңынан – [[Неоплатонизм|неоплатонизмға]] тартыла. 386 йылда суҡынып христиан динен  ҡабул иткәндән һуң, Августин теология һәм философияға үҙенең ҡарашын барлыҡҡа килтерә{{Sfn|Тезель|2002|с=343}}.Христос бәрәкәт кеше азатлығы өсөн кәрәк, тип уйлап, ул  тәүге гонаһ доктринаһын формалаштыра һәм ғәҙел һуғыш теорияһын үҫтереүгә тос өлөш индерә . Көнбайыш рим империяһы тарҡала башлағас, Августин Сиркәүҙе ерҙәге матди тормоштан айырмалы рухи Град Божий тип күҙаллай. Уның фекерҙәре урта быуаттағы дингә ҡараштарға ныҡ йоғонто яһай. Никей һәм Константинополь соборҙары билдәләгән Троица концепцияһы яҡлы Сиркәүҙәрҙең өлөшө{{Sfn|Уилкен|2003|с=291}} Августиндың «О Троице» хеҙмәте менән тығыҙ бәйле.

Августин [[Католик сиркәүе|Католик сиркәүендә]], Көнсығыш православие сиркәүендә һәм Англикан сиркәүендә изге булып һанала. Ул шулай уҡ сиркәүҙең католик докторы һәм августиндарҙың ҡурсалаусыһы булып тора. 28 август , үның вафат булған көнө, Августиндың хәтер көнө булып иҫәпләнә. Августин – һыра ҡайнатыусыларҙың, китап баҫыусыларҙың дин белгестәренең һәм бер нисә ҡала һәм епархияларҙың ҡурсалаусыһы&lt;ref name=&quot;KnoYrSaint&quot;&gt;[http://www.catholicapologetics.info/library/saints/index.htm Знай своего святого покровителя]&lt;/ref&gt;. Күп кенә [[Протестантизм|протестанттар]], бигерәк тә кальвинист һәм [[Лютеранлыҡ|лютерандар]] уның хоҙай (илаһ) бәрәкәте (благодать) тураһында тәғлимәт яҙғаны өсөн Августинды [[Реформация|протестанттар Реформацияһының]]  дини белем атаһы тип һанайҙар{{Sfn|Гонсалес|1987|страницы=}}. Дөйөм алғанда, протестанттар реформаторҙар һәм, атап әйткәндә, [[Мартин Лютер]] иртә сиркәү аталары араһында Августинға өҫтөнлөк бирәләр. Лютер 1505-1521 йылдарҙа Августин дәрүиштәре орденының ағзаһы була.

Көнсығышҡа уның тәғлимәте бигерәк тә ҙур бәхәс тыуҙыра һәм Иоаннис Романидис яғынан ғәйеп ташлауға дусар ителә &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Некоторые основные позиции этого веб-сайта|url=http://www.romanity.org/htm/rom.00.en.some_underlying_positions_of_this_website.htm}}&lt;/ref&gt;. Әммә башҡа дин белгестәре һәм Көнсығыш православие сиркәүе дин әһелдәре (беренсе сиратта Георгий Флоровский) уның байтаҡ әҫәрҙәрен хуплап сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Пределы церкви|url=http://www.fatheralexander.org/booklets/english/limits_church.htm}}&lt;/ref&gt;. Иң бәхәсле, Августин менән бәйле булған филиокве доктринаһы&lt;ref name=&quot;Rev. Dr.&quot;&gt;Пападеметриу, Джордж К. [https://web.archive.org/web/20101105045903/http://goarch.org/ourfaith/ourfaith8153 &quot;Святой Августин в греческой православной традиции&quot;]. goarch.org&lt;/ref&gt;, православие сиркәүе тарафынан кире ҡағыла{{Sfn|Сеценски|2010}}. Башҡа бәхәсле ғилемдәр араһында уның тәүге гонаһ, бәрәкәт һәм тәҡдирҙең кеше тормошон билдәләүе тураһындағы тәғлимәте тора&lt;ref name=&quot;Rev. Dr.&quot; /&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡайһы бер фекерҙәре хаталы тип һаналһа ла, Августин барыбер изге һанала, Көнсығыштың сиркәүаталарына, беренсе сиратта Григорий Паламаға ҙур йоғонто яһай&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Никогда не встретятся два близнеца?}}&lt;/ref&gt;. Православие сиркәүендә уның байрамы 15 июндә билдәләнә&lt;ref name=&quot;Rev. Dr.&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Рецензия на книгу: Место блаженного Августина в Православной церкви|url=http://www.orthodoxinfo.com/inquirers/bless_aug.aspx#rose}}&lt;/ref&gt;. Тарихсы  Диармайд Маккалок: «Көнбайыш христиандар фекеренә Августиндың  йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ; бары тик уляратҡан [[Апостол Павел|Павел Тарсский]], Августиндан абруйлыраҡ була, көнбайыш кешеләре кбар нимәгә лә ғәҙәттә Августин күҙҙәре менән ҡарай», тип яҙа{{Sfn|МакКуллох|2010}}.

== Биографияһы ==
Августин (Аврелий) 354 йылдың [[13 ноябрь|13 ноябрендә]] [[африка]]&lt;nowiki/&gt;нумидия провинцияһындағы Тагаста (хәҙерге Сук-Ахраста, [[Алжир]]) тыуған. Башланғыс белеме менән ул үҙенең әсәһе христиан динле Изге Моникаға,, аҡыллы, намыҫлы һәм тәҡүәле ҡатынға, бурыслы, әммә әсәһенең йоғонтоһо рим гражданы, ваҡ ер биләүсе [[Мәжүсилек|рим гражданы]] мәжүси-атаһы, Патрицийҙың (ул үҙенең вафаты алдынан ғына суҡындырылған) йоғонтоһо менән юҡҡа сығарылған.
[[Файл:Saint_Augustine_and_Saint_Monica.jpg|слева|мини|193x193пкс|Изге Августин һәм Изге Моника]]
Йәш сағында Августиндың традицион грек теленә әүәҫлеге булмай, тик ул латин әҙәбиәтенә ныҡ бирелә. Тагаста мәктәпте тамамлағас, ул яҡындағы мәҙәни үҙәккә — Мадавраға юллана. 370 йылдың көҙөндә Августиндарҙың ғаиләһенең дуҫы — Романиан ҡурсалауында Августин Карфагенға риторика белеме алыу өсөн өс йылға бара. Карфагенда йәшәгән сағында, 17 йәшендә, ул социаль хәле үҙенекенән түбән класлы йәш ҡатын менән бәйләнешкә керә һәм 13 йыл буйына уға өйләнмәйенсә йәшәй. Тап был осорҙа Августин үҙенең: «Изге Хоҙай, бирсе миңә сафлыҡ һәм уртасалыҡ ... тик хәҙер түгел, Хоҙайым, хәҙер түгел!» тигән һүҙҙәрен әйтә. 372  йылда  Августиндың улы Адеодат (372-388) конкубинанан тыуа.

373 йылда [[Цицерон|Цицерондың]] «Hortensius» китабын уҡығандан һуң Августин[[Фәлсәфә|философия]] өйрәнә башлай Тиҙҙән манихейҙарға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ул Тагаста, һуңғараҡ Карфагенда риториканы уҡыта. «Исповедь» тигән хеҙмәтендә Августин махинейҙар тәғлимәтен юҡҡа ғына өйрәнеп, туғыҙ йыл ғүмерен бушҡа әрәм итеүе тураһында яҙа. 383 йылда хатта уның рухи юлбашсыһы махиней Фавст Августиндың һорауҙарына яуап бирә алмай. Ошо йылда Августин Римда уҡытыусы вазифаһын табырға ҡарар ҡабул итә, ләкин унда бер йыл ғына үткәрә һәм риториканан уҡытыусы вазифаһын Медиоланда таба.

Латин теленән ритор Марий Викториндың тәржемә иткән Плотиндың ҡайһы бер трактаттарын уҡып, Августин неоплатонизм менән таныша, унда Хоҙай матди булмаған трансцедентлы йәшәйеше булараҡ күрһәтелгән була. Амвросий Медиоланский вәғәздәрендә булғандан һуң, Августин иртә христианлыҡтың рациональ инанғанлығын аңлай.

Августин Медиоланда йәшәгән сағында,  384—388 йылдарҙа, уның әсәһе улына  килен таба, шуның өсөн ул конкубинаны ҡалдыра. Әммә кәләшенең иргә сығырға йәше еткәнде ул ике йыл көтөргә тейеш була, шуға күрә ул башҡа  конкубина булдыра. Ахырҙа, Августин 11 йәшлек кәләш менән йәрәшеүҙән баш тарта, шулай уҡ икенсе конкубинаһын да ташлап китә, бер ҡасан да  беренсе конкубинаһы менән мөнәсәбәттәрен дә яңыртмай.

Артабан Августин [[Апостол Павел|апостол Павелдың]]  яҙма мөрәжәғәттәрен уҡый һәм викарий епискобы Симплициандан Марий Викториндың христианлыҡҡа инеү тарихын ишетә. Августин үҙенең тәүбәһендә (исповедында) христиан Понтициан менән осрашыуы һәм әңгәмәһе тураһында, унан Бөйөк Антони ҡаһарманлығы тураһында ишетеүе һәм үҙенең монахлыҡ идеалдары менән мауығып китеүе тураһында һөйләй. Был әңгәмә 386 йылдың авгусы менән билдәләнгән. Риүәйәттәр буйынса, бер ваҡыт Августин баҡсала балалар тауышын ишетә һәм һайламайынса ғына апостол Павел  мөрәжәғәтнамәһенең бер битен аса, был апостол Павелдың римлеләргәим мөрәжәғәтнамәһе (13:13) була. Бынан һуң ул, Моника, Адеодат, ағаһы, ике туған ағалары, дуҫы Алипий һәм ике уҡыусыһы менән бергә, бер нисә айғаКассициакка, бер дуҫының виллаһына, сығып китә. Цицерондың буйынса «Тускуланские беседы» китабы өлгөһөндә Августин бер нисә фәлсәфәүи диалог төҙөй. 387 йылдың [[Пасха|Пасхаһында]] улы Адеодат һәм дуҫы Алипий, менән Медиоланда һыу суҡындырыуы ала.

Бынан һуң, үҙенең бөтә мөлкәтен тиерлек һата һәм фәҡирҙәргә тарата, артабан Моника менән бергә Африкаға китә. Әммә Остияла Моника вафат була. Уның улы менән һуңғы әңгәмәһе «Исповедь» хеҙмәтенең аҙаҡҡы биттәрендә бик тәфсирләп яҙылған.

Августиндың артабанғы тормошо тураһында мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө Поссидий, 40 йыл самаһы Августин менән аралашҡан Поссидийҙың  «Житие китабында яҙылған. Поссидий әйтеүе буйынса, Африканан ҡабат ҡайтҡас, Августин Тагаста йәшәй, унда монахтар общинаһын ойоштора. Гиппон Регийскийға сәйәхәт ҡылған саҡта Августиндың бында 6 христиан сиркәүе була, грек епискобы, үҙе латин телендә вәғәздәр уҡыу алмағанлыҡтан, Августинды пресвитер итеп ҡуя. 395 йылдаВалерий уны викарий епискобы итеп тәғәйенләй һәм бер йылдан үҙе вафат була.

Августин 430 йылдың [[28 август|28 авгусында]] Гиппонды вандалдарҙың беренсе ҡамауға алған сағында вафат була.

Августиндың мәйет ҡалдыҡтары арий-вандалдарҙың мәсхәрәләүенән ҡасырып, уның яҡлылар тарафынан Сардинияға күсерелә, ә был утрау  сарациндар ҡулына эләккәс, лангобардтар короле Лиутпранд тарафынан һатып алына һәм артабан Павийҙағы Изге Петр сиркәүендә ерләнә.

1842 йылда, папа ризалығы менән Августиндың уң ҡулы өлөшөн (беләк һөйәге)  [[Алжир|Алжирға]]  алып киләләр һәм ул һөйәк Гиппон харабаларында француз епископтары тарафынан төҙөлгән һәйкәл янында һаҡлана.

Ҡайһы бер картиналарҙа Августин күҙлек кейгән итеп һүрәтләнгән.

=== Ижадының этаптары ===
''Беренсе этапҡа'' (386-395) антик (башлыса. неоплатоник) догматиканың йоғонтоһо хас: бигерәк тә «Монологи» (Soliloquia, г 387), «БО жизни блаженной» (De Beata Vita, 386 йвт й.), «О количестве души» (388-389 йй.), «Об учителе» (388-389 йй.), «О музыке» (388-389 йыл хеҙмәттәренә; музыкаға билдәләмә ''Est modulandi Musica bene ars,'' ентекле аңлатма бирә; антик шиғыр төҙөүҙең дөйөм мәсьәләләрен сисә), «О бессмертии души» (387 й.), «Об истинной религии» (390 й.), «О свободной воле» йәки «О свободном решении» (388—395 йй.) хеҙмәттәрен; антиманихей трактаттарын яҙа. Ижадының тәүге осорондағы хеҙмәттәренең бер өлөшөн Медолиандан алыҫ булмаған урында торған ''кассициак'', тип атайҙар (Cassiciacum, Италияның был өлөшө хәҙерге көндә Casciago тип йөрөтөлә), Августин 386-388 йылдарҙа унда эшләгән була.

''Икенсе этапта'' (395-410), экзегетик һәм дини-сиркәү проблематикаһы өҫтөнлөк итә: «О книге Бытия», апостол Павел мөрәжәғәтнәамәләренә аңлатмалар циклы, әхлаҡи трактаттар һәм «Исповедь», антидонат трактаттар яҙылған.

''Өсөнсө этапта'' (410-430),донъяны барлыҡҡа килтереү һәм эсхатология мәсьәләләре: антипелагиан трактаттар  һәм «О граде Божьем»; үҙ әҫәрҙәрендә тәнҡитле күҙәтеү, «ҡайтанан ҡарау»ҙар яҙылған.

== Әҫәрҙәре ==
Августиндың иң билдәле әҫәрҙәре булып «De civitate Dei» («О граде Божьем») һәм «Confessiones» («Исповедь»), уның рухи биографияһы, ''Trinitate De'' (''О Троице''), ''Arbitrio libero De'' (''О свободной воле''), ''Retractationes'' (''Пересмотры'') тора.

Бынан тыш, уның ''Meditationes'', ''Soliloquia'' һәм ''Enchiridion'' йәки ''Manuale әҫәрҙәре лә иғтибарға лайыҡлы''

== Августин тәғлимәте ==
[[Файл:St_Augustine_Teaching_in_Rome.jpg|справа|мини|300x300пкс|Беноццо Гоццоли. Изге Августин Римда уҡыта. Сан-Джиминьяно ҡалаһындағы Санта-Агостино сиркәүе биҙәктәре. 1464-1465 йй.]]
Августиндың кеше ихтыяры азатлығының нисбәте тураһындағы, Хоҙай бәрәкәте һәм тәҡдир тураһындағы тәғлимәте системалы түгел.

=== Йәшәйеш тураһында ===
Хоҙай материяны булдырған һәм уға төрлө формалар, үҙенсәлектәр һәм тәғәйенләнештәр биргән, йәғни бөтә тереклек донъяһын яралтҡан. Аллаһтың һәр бер эшләгәнебарыһы өсөн дә изгелек, рәхәтлек, тимәк, донъялағы барлыҡ тереклек рәхәтлек.

Яуызлыҡ субстанция-материя түгел, ә етешһеҙлек, уның боҙолоуы, зыянланыуы.

Хоҙай — йәшәйеш сығанағы, саф форма, юғары матурлыҡ, байлыҡ сығанағы. Донъя Хоҙайҙың өҙлөкһөҙ ижад итеүе арҡаһында йәшәй, ул бөтә үлгән нәмәләрҙе яңынан терелтә. Донъя берәү генә, бер нисә донъяның булыуы мөмкин түгел.

Материя төр, үлсәм, һан һәм тәртип менән ҡылыҡһырлана. Донъяла һәр нәмәнең үҙ урыны бар.

=== Хоҙай, донъя һәм кеше ===
Августин Хоҙай  менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙең асылын асып бирә. Августин фекеренсә, Хоҙай тәбиғәттән бейек. Донъя, тәбиғәт  һәм кеше Хоҙай хеҙмәтенең һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, үҙен яралтҡан Хоҙайға буйһона. Әгәр платонизм Хоҙайҙы (Абсолют) шәхес булмаған зат итеп, бөтә тереклектең берлеге итеп ҡараһа, Августин Хоҙайҙы бөтә тереклекте яралтҡан шәхес тип аңлатҡан һәм Хоҙайҙың тәҡдирҙән һәм фортунанан айырмаһын махсус булдырған.

Хоҙайҙың тәне юҡ, тимәк уның илаһи башланғысы һәм бөтөн ерҙә лә бер юлы тороуы сикһеҙ. Донъяны яралтҡандан һуң, Хоҙай донъяла тәртип һөрөүе хаҡында ҡайғыртҡан, шунлыҡтан донъяла барыһы ла тәбиғәт закондарына буйһонған була.

Хоҙай тарафынан кеше [[Ихтыяр азатлығы|ирекле]] йән эйәһе булараҡ барлыҡҡа килтерелгән, әммә, кеше, гонаһ ҡылып, яуызлыҡты һәм Хоҙай ихтыярына ҡаршы барыуҙы үҙе һайлаған. Шулай [[яуызлыҡ]] барлыҡҡа килгән һәм кешеһе ирекһеҙгә әйләнгән. Кеше азат түгел һәм ирекһеҙ, ул Хоҙай менән тулыһынса бәйле.

Тәүге гонаһ ҡылынғандан һуң, кешеләр яуызлыҡҡа тартылған һәм яуызлыҡты хатта изгелектәр эшләргә ынтылған саҡтарында ла эшләйҙәр.

Кешекнең төп маҡсаты — Ҡурҡыныс алдынан ҡотҡарылыу, кешелек ырыуының гонаһтарынан арыныу, Сиркәүгә бер ҡаршылыҡһыҙ буйһоноу.

=== Бәрәкәт тураһында ===
[[Кеше]][[Көс|не]] ҡотҡарыусы [[көс]] булып уның Хоҙайға ынтылышы, илаһи бәрәкәт тора. Хоҙай бәрәкәте (благодать) кешегә төшһә , ул кеше тәбиғәтен үҙгәртә. Бәрәкәттән башҡа кешене ҡотҡарып булмай.Ихтыярҙың [[Ирек|ирекле]] ҡарары — бары тик кешенең нимәгәлер ашҡынып йүнәлеү һәләте генә, әммә кешенең яҡшырыуға табан үҙ ынтылыштарын тормошҡа ашырырға бары тик бәрәкәт кенә ярҙам итергә һәләтле.

Августин ҡарашынса, бәрәкәт туранан-тура [[Христианлыҡ|христианлыҡтың]]  төп догматтары менән, йәғни бөтә донъя гонаһын Мәсих юйған тигән ышанысҡа менән бәйле. Тимәк, үҙенең тәбиғәте буйынса бәрәкәт дөйөм характерҙа була һәм ул бөтә кешеләргә үҙенең рәхәтен бирергә тейеш. Әммә, кешеләрҙең бөтәһе лә ҡотола алмайу. Августин быны, ҡайһы бер кешеләр бәрәкәтте ҡабул итергә һәләтһеҙ, бәрәкәт иң беренсе сиратта кешенең ихтыяр көсө менән бәйле, тип  аңлата. Әммә Августин, бәрәкәт алған бөтә кешенең дә &quot;даими [[Яҡшылыҡ|изгелекте&quot;]] һаҡлай алмағанын күрә. Тимәк, Хоҙай биргән илаһи бәрәкәт бүләген даими һаҡлар өсөн тағы ла бер һәләт кәрәк. Был һәләтте Августин «даимилыҡ бүләге» тип атай. Бары тик ошо бүләкте ҡабул итеүе арҡаһында ғына «Хоҙайҙың үҙе саҡырып алған кешеләре» уның тарафынан «һайланған» кеше була алалар.

=== Азатлыҡ һәм илаһи тәҡдир тураһында ===
Беренсе кешеләр гонаһ ҡылғанға тиклем ирекле ихтыярға эйә була — улар изгелек менән яуызлыҡты һайлау һәләтле була. Улар азатлығы бары тик бер фактор — Хоҙай алдындағы бурыс хисе — менән сикләнгән.

Беренсе гонаһ ҡылыуҙан һуң кешеһе ирекле ихтыярын юғалта, улар үҙ теләктәренең ҡолдарына әүерелә һәм гонаһ ҡылмайынса тора алмай башлай.

Ғайса Мәсихтең кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙен ҡорбан итеүе кешеләрҙе яңынан Хоҙайға ҡараштарын төбәргә ярҙам итә. Улар үҙенең үлеме миҫалында Хҙай Ата ихтыярына буйһонғанлығын, уға тыңлаулы икәнен күрһәтә  («Не моя воля, но Твоя да будет» {{Тәүрат|Лк|22:42}}). Ғайса Мәсих, Хоҙай Атаның ихтыярын үҙенең үлеме кеүек ҡабул итеп, Әҙәмдең гонаһын юя.

Ғайса васыяттарына эйәргән һәм Хоҙай ихтыярын үҙ ихтыяры кеүек ҡабул иткән һәр кеше, үҙ йәнен ҡотҡарып, Күк батшалығына инә ала

Тәҡдир (лат. praedeterminatio) — дини философияның иң ауыр пункттарының береһе, ул бәрәкәттең илаһи үҙенсәлектәре, тәбиғәте һәм кеше азатлығына мөнәсәбәте менән бәйле.

Кешеләр бары тик илаһи бәрәкәт ярҙамында ғына изгелек эшләргә һәләтле, был һәләт кешенең  ҡаҙаныштары менән сағыштырырлыҡ та түгел һәм ул бар тик Хоҙай тарафынан ҡотҡарылыу өсөн һайланған кешеләргә генә бирелә. Әммә кеше — әхлаҡи- ирекле йән һәм шунлыҡтан аңлы, ирекле рәүештә яуызлыҡты ташлап изгелекте һайлай ала; шунан һуң ғына уға Хоҙайҙан илаһи бәрәкәт төшә.

=== Яралтыу ===
Илаһи ихтыяр (тәҡдир, кәсеп, бәрәкәт) — был фәлсәфәүи фекерҙең бер төп, мөһим пункты, тап уның тирәһендә Августиндың фәлсәфәүи фекере урала, шул иҫәптән, Хоҙай тарафынан донъя яралтыу менән бәйле мәсьәләләре лә. Августин фекеренсә, Хоҙайҙың Илаһи ихтыяры менән донъяла йәшәйеш яралтылған.&lt;blockquote&gt;«Вся августиновская метафизика творения сосредоточена в этих строках, но здесь она обретает полноту осознания себя самой и способность наконец увидеть себя во всей своей чистоте: ''То, что существует некое сущее, первейшее из всех и обладающее полнотой совершенства сущего, и которое мы называем Богом, доказано, равно как доказано и то, что по изобилию Своего совершенства Он наделяет бытием все существующее, так что Его надлежит признать не только первым из сущих, но и первоначалом всех сущих. Но Он сообщает бытие другим сущим не по природной необходимости, а по решению Своей воли. Следовательно, Бог есть Господь Своих созданий, подобно тому как мы – господа над тем, что зависит от нашей воли. Более того, это господство Бога над сотворенными Им вещами абсолютно, потому что, произведя их без помощи внешнего деятеля и даже помимо предсуществующей материи, Он является всецелым Творцом совокупности бытия. Но так как вещи произведены деятельной волей, каждая из них упорядочена этим деятелем в виду определенной цели. Ибо если благо или цель являются собственным объектом воли, необходимо, чтобы производимое волей было упорядочено в виду определенной цели. Всякая вещь достигает своей последней цели через свое действие, но это действие должно направляться Тем, Кто наделил вещи самой способностью к действию. Стало быть, нужно, чтобы в Себе самом совершенный Бог, могущество коего наделяет бытием все существующее, управлял всеми сущими, Сам же не управлялся никем; и нет ничего, что могло бы уклониться от Его правления, ибо нет ничего, что не принимало бы существования от Него. Стало быть, подобно тому, как Он совершенен как сущее и причина, Он точно так же совершенен в своем правлении''».   ''Этьен Жильсон. Дух средневековой философии''&lt;/blockquote&gt;

=== Мәңгелек, ваҡыт һәм хәтер тураһында ===
[[Ваҡыт|Ваҡыты]] — хәрәкәт һәм үҙгәрештең үлсәүесе. Донъя арауыҡ менән, ә йәшәйеш уның ваҡыты менән сикләнгән.{{Цитата башы}}
Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. {{Цитата аҙағы|}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;

Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. &lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;Эдмунд Гуссерль&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Ваҡыт тураһында уйланып, Августин ваҡытты ҡабул итеүҙең психологик концепцияһына килә. Үткәндәр ҙә, киләсәк тә реаль йәшәй алмай — бары тик хәҙерге генә ысын, ысынлыҡ хәҙергегә генә хас. Үткәндәр бары тик беҙҙең хәтерҙә генә, ә киләсәгебеҙ — беҙҙең өмөтөбөҙҙә. Хәҙерге — донъяла үҙгәрештәрҙең бик йылдам барыуы: кеше ҡаранып та өлгөрә алмай, әгәр ҙә киләсәккә ышанмаһа, ул инде үткәнде иҫенә төшөрөргә мәжбүр. 

Шулай итеп, үткәндәр — [[Хәтер|хәтирәләр]], хәҙерге — күҙәтеү, тойоу, киләсәк — көтөү йәки өмөт итеү.

Шул уҡ ваҡытта, кеше  үткәндәрен исендә тотҡан кеүек үк, ҡайһы бер кешеләр киләсәкте иҫендә тоторға һәләтле, бының менән алдан уҡ күреү һәләте аңлатыла. Һөҙөмтә булараҡ, кеше үткәндәрҙе хәтерләй алғас, ваҡыт бар, тимәк, ул йәшәйеш өсөн кәрәкле әйбер - ә донъя яралтылғанға тиклем бер нәмә лә, ваҡыт та булмаған. Донъяның яралтыла башлауы — уның менән бергә ваҡыттың да башланыуы.

Ваҡыт оҙайлыҡҡа эйә,ул һәр төрлө хәрәкәттең һәм үҙгәрештәрҙең оҙайлығын ҡылыҡһырлай.

Мәңгелек — ул булмаған, булмаясаҡ, ул тик бар. Мәңгелектә үткән дә,киләсәк тә юҡ. Мәңгелектә үҙгәреш тә, ваҡыт арауығы ла юҡ, сөнки ваҡыт арауығы предметтарҙың үткәне һәм киләсәктәге үҙгәрештәре менән бәйле. Мәңгелек — Хоҙай фекер-идеялары донъяһы, унда бөтәһе лә бер тапҡыр һәм мәңге.

=== Теодицея (Хоҙайҙы аҡлау-Богооправдание) ===
Августин иҫбатлауынса, Хоҙай яралтҡан бөтә нәмә  абсолют изгелек — Хоҙай  рәхәтлеге: донъяның һәр бер нәмәһен яралҡан саҡта Хоҙай уға билдәле үлсәм, ауырлыҡ, тәртип биргән; уларға ерҙән тыш образ һәм мәғәнә һалған. Ошоноң арҡаһында тәбиғәттә, кешеләрҙә, йәмғиәттә изгелек бар.

Яуызлыҡ — үҙенән-үҙе барлыҡҡа килгән ниндәйҙер көс түгел, ә көсһөҙләндерелгән изгелек, яҡшылыҡҡа баҫҡыс. Күҙгә күренгән камилһыҙлыҡ  донъя гармонияһының бер өлөшө һәм ул бөтә тереклектең принципиаль яҡшылығын таныҡлап, күрһәтеп тороусы: «Яҡшырырға мөмкинлеге булған һәр тәбиғәт  — яҡшы»&lt;ref&gt;О свободе воли. III 13,36&lt;/ref&gt;.

Һәм шулай булды, Кешене ғазаплап торған яуызлыҡтың ҡайһы саҡта изгелеккә ахыр сиктә әйләнгәне лә булғылай. Мәҫәлән, енәйәт (яуызлыҡ) ҡылғаны кешене төҙәтеү, гонаһын юйып, яҡшылыҡҡа баҫтырыу маҡсатында, уға яза биреү аша аңлаталар һәм уны тәүбәгә килтерәләр, ул кисергән выждан ғазабы кешенең таҙарыуына килтерә.

Ябайлаштырып әйткәндә, беҙ яуызлыҡты белмәһәк, изгелектең дә нәмә икәнен белмәгән булыр инек.

=== Хәҡиҡәт һәм дөрөҫ белем ===
Августин скептиктар тураһында былай тип һөйләй: «улар,хәҡиҡәтте табырға мөмкин түгел, тиҙәр, ә, минең уйымса, табырға мөмкин». Скептицизмды тәнҡитләп, Августин уға ҡаршы түбәндәгесә фекер белдерә: әгәр ҙә  хәҡиҡәт кешеләргә билдәле булмаһа, бер нәмәнең икенсеһенә ҡарағанда  дөрөҫөрәк икәнен нисек билдәләргә мөмкин (йәғни хәҡиҡәткә нығыраҡ оҡшай) ?

Ышаныслы белем —кешеләрҙең үҙ йәшәйеше һәм аңы хаҡындағы белем.
 

=== Танып белеү ===
Кешегә [[аҡыл]], ихтыяр һәм [[хәтер]] бирелгән. Аҡыл  ынтылыш йүнәлеше менән билдәләнә, ул һәр ваҡыт үҙен тойомлай, үҙенең теләктәрен белә һәм  һәр саҡ хәтерендә тота:
 
Августин фекеренсә, һәр бер танып белеү акттарында ла ихтыяр ҡатнаша, был фекер танып белеү теорияһына яңылыҡ индереүсе фекер була.

Хәҡиҡәтте танып белеүҙең баҫҡыстары :

* эске тойғо —  һиҙеү менән аңлау.
* тойомлау — аҡыл менән рефлексиялау һөҙөмтәһендә тойоү нәмәләрен белеүтураһындағы белем.
* [[Аң|аҡыл]] — юғары [[Хәҡиҡәт|хәҡиҡәткә]] мистик юл менән ҡағылыу — аң-зиһендең башҡа килеүе, әхлаҡи һәм интеллектуаль камиллаштырылыу.

Аҡыл — ул күңел күҙе, тәндән тыш ысын хаҡ нәмәне үҙенән-үҙе күҙәтеү.

Фәнде өйрәнгәндә кешеләргә абруйлы кешеләр һәм аҡыл ярҙам итә. Тормошта бары тик иң шәп абруйлы кешеләргә  ышанырға һәм ошо абруйлылар фекеренә ярашлы тормош алып барырға ғына кәрәк.

=== Йәмғиәт һәм тарих тураһында ===
[[Файл:Lombardia_Pavia1_tango7174.jpg|мини|Чьельдорола (Павийҙа) Изге Августиндың мәйете урынлашҡан урта быуат ракаһы  ]]
Августин йәмғиәттәге кешеләрҙең мөлкәт тигеҙһеҙлеген үҙенсә нигеҙләй һәм аҡлай. Уның раҫлауынса, тигеҙһеҙлек — социаль тормоштоң ҡотолғоһоҙ күренеше һәм байлыҡты тигеҙләргә  ынтылыу мәғәнәһеҙ; мөлкәт тигеҙһеҙлеге кеше булған ерҙәге тормошта һәр саҡ буласаҡ. Әммә бөтә кешеләр ҙә Хоҙай алдында тигеҙ, шуға күрә Августин кешеләрҙе донъяла тыныслыҡта йәшәргә саҡыра.

[[Дәүләт]] —тәүге гонаһ өсөн яза биреү;бер кешенең икенселәр өҫтөнән хакимлыҡтың системаһы булып тора; ул кешеләргә байлыҡ һәм бәхет табыу өсөн түгел, ә бары тик был донъяла йәшәү өсөн ҡоролған.

Ғәҙел дәүләт — христиан дәүләте.

Дәүләт функциялары: хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү, граждандарҙы тышҡы агрессиянан һаҡлау, Сиркәүгә көфөрлөк менән көрәшергә ярҙам итеү.

Халыҡ-ара килешеүҙәрҙе үтәргә кәрәк.

[[Һуғыш|Һуғыштар]] ғәҙел һәм ғәҙел булмаҫҡа мөмкин мөмкин. Ғәҙел һуғыш - законлы сәбәп буйынса башланған һуғыш, мәҫәлән, дошман һөжүмен кире ҡағыу өсөн алып барылған һуғыш.

Үҙенең  «О граде Божьем» тигән төп хеҙмәтенең 22 китаптарында Августин бөтә донъя тарихи процесын солғап алып тикшерергә тырыша, кешелек тарихын Хоҙай пландары һәм ниәттәре менән бәйләй, китаптарында тарих ваҡытының һыҙыҡлы барыуы һәм әхлаҡ прогресы идеяларының үҫеше тураһында һөйләй. Әхлаҡ [[:ru:История|тарихы]] Әҙәмдең тәүге гонаһ ҡылыуынан башлана һәм ул илаһи бәрәкәт алғанда әхлаҡи камиллыҡҡа ирешеүҙәге алға табан хәрәкәт итеп ҡарала, тип һанай.

Тарихи процесты Августин (18-се китабында) ете төп осорға бүлә (был бүлеүҙең нигеҙенә йәһүд халҡы библияһы тарихындағы төп факттар һалынған):

* тәүге дәүер — [[Әҙәм|Әҙәмдән]] алып Бөйөк ташҡынға тиклем
* икенсе — [[Нух (Ной)|Нухтан]] [[Ибраһим|Ибраһимға]] тиклем
* өсөнсө — Ибраһимдан [[Дауыт|Давидҡа]] тиклем
* дүртенсеһе — Давидтан бабил әсирлегенә тиклем
* бишенсе — бабил әсирлегенән алып [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] тыуғанға тиклем
* алтынсы — Мәсихтән башланып, тарихтың тамамланыуы һәм, ғөмүмән Ҡурҡыныс Суд менән тамамланасаҡ.
* етенсе — мәңгелек

Кешелек тарихи процесында ике «град»: донъяуи дәүләт — яуызлыҡ һәм гонаһтарҙың батшалығы (уның прототибы Рим була) һәм Хоҙай дәүләте — христиан сиркәүе.

«Град земной» һәм «Град Небесный» —  һөйөү, эгоистик («үҙ-үҙеңде яратыу һәм Хоҙайҙы эшкә һынамай, уға кәмһетеп ҡарау ») һәм әхлаҡи («үҙ-үҙемде онотоу, Хоҙайҙы һөйөү») мотивтар көрәшенең ике төрлө символик һүрәтләнешенең аңлатмаһы. Был ике град алты дәүерҙе параллель кисерә. 6-сы дәүер аҙағында «Град Небесный» граждандары ләззәткә ирешәсәк, ә «Град земной» граждандары мәңгелек ғазаптарға дусар ителәсәк.

Августин Аврелий рухи властың донъяуи властан өҫтөнлөгөн иҫбатлай. Августинов тәғлимәтен ҡабул итеп, сиркәү үҙенең ерҙә йәшәгәнен Божий градтың өлөшө тип иғлан итә һәм үҙен ерҙәге эштәрҙең юғары арбитры сифатында итеп күһәтә.

== Христианлыҡҡа йоғонтоһо ==
[[Файл:Sandro_Botticelli_053.jpg|слева|мини|[[Сандро Боттичелли|Боттичелли]]. ''«Изге Августин»'']]
Августин христиан тәғлимәтенең догматик яғына көслө йоғонто яһай. Уның вәғәздәре артабанғы бер нисә быуат дауамында африка сиркәүҙәренә генә түгел, ә көнбайыш сиркәүҙәренә лә йоғонто яһай. Уның арийҙар, присциллиандарға, бигерәк тә, донатистарға һәм башҡа ағымдар менән бәхәсе уның яҡлыларҙың һанын арттыра. Августин [[протестантизм]] ([[Мартин Лютер|Лютер]] һәм [[Кальвин Жан|Кальвин]]) тәғлимәтенең антропологик ғилеме яғына ҙур йоғонто яһаған күп һанлы әҫәрҙәрен яҙып ҡалдырған. 

Ул шулай уҡ Изге Троица тураһында тәғлимәтте эшкәрткән. Уның фекеренсә өс ипостастағы Хоҙай Ата, Ул һәм Изге Рухтан тора: Изге Рух Илаһи һөйөү, ихтыярҙы, Хоҙай-Ул- фекерләүҙе, уйлауҙы, ә Хоҙай-Ата хәтерҙе аңлата. Бының менән Августин католик христиандарҙы православие христиандарын ҡаршы ҡуя.

Августин кешенең илаһибәрәкәткә  мөнәсәбәтен тикшерә. Христиан  тәғлимәтенең асылы кеше Хоҙай бәрәкәтен алырға һәләтле тип иҫәпләй һәм ошо төп ҡағиҙә уның башҡа дини догматтарҙы аңлауында сағыла. 

Августин Раймунд Луллийға һәм башҡа католик һәм православие дин белгестәренә йоғонто яһай, улар аҡылдың төп дин сығанағы булыуын әһәмиәт һыҙығы өҫтөнә ала. Августинға ярашлы, библия текстары, әгәр ҙә улар фәнгә ҡаршы торһалар, һүҙмә-һүҙ аңланырға тейеш түгел. Уның аңлатыуынса, Изге Рухтың ниәттәренә Изге Яҙмала фәнни белемдәрҙе урынлаштырыу ҡаралмаған, сөнки улар ҡотҡарыу мәсьәләләренә ҡарамай. Улай ғына ла түгел, Августин Аврелий Йыһандағы үҙгәрештәрҙе, кеше һәм хайуандарҙың үлеме сәбәптәрентәүге гонаһ менән бәйләмәй. Ул хатта Әҙәм менән Һауаның тәне Хоҙай тарафынан уларҙың тәүге гонаһынан элек үк үлергә тейешле итеп яралтылған, ти (әгәр ҙә улар гонаһҡа батмаған булһалар, моғайын, рухи тәнле булып, Мәсихтең икенсе килеүенә тиклем мәңгелек тормошта йәшәгән булырҙар ине, ти).&lt;ref&gt;[http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1988/PSCF3-88Young.html Davis A. Young, «The Contemporary Relevance of Augustine’s View of Creation» from Perspectives on Science and Christian Faith 40.1]&lt;/ref&gt;
Бер нисә монастырға нигеҙ һалған, һуңынан уларҙың ҡайһы берҙә, емерелеп бөткән.

Августин хөрмәтенә һуңғы әҙәбиәттә августинизм тигән ағым барлыҡҡа килгән, сөнки уның тәғлимәтен һәм тормошон тикшереүселәр Августинды христиан философияһы тарихын башлаусы,  уларҙың фекеренсә, христиан социализм Августиндың христиан неоплатонизмы һәм көнбайыш философияһында һәм көнбайыш латин  xiii быуатҡа тиклем көнбайыш һәм латин дини тәғлимәтендә XIII быуатҡа тиклем хаҡимлыҡ иткән, артабан уны Бөйөк Альберт һәм [[Фома Аквинский|Фома Аквинскийҙың]]&lt;nowiki/&gt;христиан аристотелизмы алыштырған ; августинизм августиндар орденының өҫтөнлөк иткән философияһы булып  ҡала, августинсы Мартин Лютерға ҙур йоғонто яһай.

Августиндың тәҡдир тураһындағы тәғлимәте кальвинизмдың һәм унан айырылып сыҡҡан индепенденттар .төркөмдәренең теологияһы нигеҙендә ята.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Августинианство
* Августинский орден

== Тәржемәләр ==

=== Рус теленән тәржемә ===
'''Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары''':

* ''Августин''. Избранные сочинения. В 4 ч. — М., 1786.
** Ч. 1. О Граде Божьем. Кн. 1-5. — 509 с.
** Ч. 2. О Граде Божьем. Кн. 6-12. — 375 с.
** Ч. 3. О Граде Божьем. Кн. 13-18. — 496 с.
** Ч. 4. О Граде Божьем. Кн. 19-22. Святые и душеспасительные размышления. Книга единобеседований души с Богом. Ручная книжка. Карманная псалтирь.
* ''Августин''. Творения. / Пер. Киевской духовной академии (1879—1908, в 11 ч.).
** переиздание этого перевода в 4 т.: Сост. С. И. Еремеева. — СПб.: Алетейя — Киев: Уцимм-пресс, 1998.
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/ Т. 1. Об истинной религии.] — 752 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/1 «Против академиков»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/2 «О блаженной жизни»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 «О порядке»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129114510/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/3 |date=2021-11-29 }}, [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/4 «О количестве души»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_1/5 «Об учителе»], [https://web.archive.org/web/20211129114510/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/6 «Монологи»], [https://web.archive.org/web/20211129114512/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/7 «О бессмертии души»], [https://web.archive.org/web/20211129114507/http://www.odinblago.ru/avgustin_1/8 «Об истинной религии»], [http://www.odinblago.ru/ispoved «Исповедь»])
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/ Т. 2. Теологические трактаты.] — 768 с. (включает сочинения: [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/1 «Энхиридион Лаврентию о вере, надежде и любви»], [https://web.archive.org/web/20211129114512/http://www.odinblago.ru/avgustin_2/2 «О согласии евангелистов»], [http://www.odinblago.ru/avgustin_2/3 «О книге Бытия»])
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 3. О граде Божием.] Кн. 1-13. — 600 с.
*** [http://www.odinblago.ru/avgustin_4/ Т. 4. О граде Божием.] Кн. 14-22. — 592 с.

'''Иҫке тәржемәләр''':

* «Книга о видении Христа» (или «Боговидная любовь») Августина переведена Карионом Истоминым с белорусского в 1687 году и поднесена царевне Софье.
* Богословские размышления о благодати божией и о воле человеческой. — СПб., 1786. — 140 с.
* О духе и письме. / Пер. Н. Загоровского. — М., 1787. — 115 с.
* Исповедания в 13 кн. / Пер. иеромон. Агапита. — М., 1787. — 571 с.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/hristianskaja-nauka-ili-osnovanija-germenevtiki-i-tserkovnogo-krasnorechija/ Христианская наука или Основания св. герменевтики и церковного красноречия.] — Киев, 1835. — 355 с.
* О том, как оглашать людей необразованных. — СПб., 1844.
* неоднократно издавалась «карманная псалтирь» Августина.
* Исповедь блаж. Августина. В 13 кн. (Новый перевод). — М., 1914. — 442 с.

'''Яңы тәржемәләр:'''

* [http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih Об обучении оглашаемых.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129114509/http://odinblago.ru/obuchenie_oglashaemih |date=2021-11-29 }} / Пер. М. Е. Сергеенко. // Богословские труды. — 1976. — № 15.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-blagodati-i-svobodnom-reshenii/ О благодати и свободном произволении.] / Пер. О. Е. Нестеровой. // ''Гусейнов А. А., Ирлитц Г.'' Краткая история этики. — М., 1987.
* {{Китап|автор=Августин А.|часть=|заглавие=Исповедь|оригинал=|ссылка=|ответственный=Пер. с лат. [[Сергеенко, Мария Ефимовна|М.Е. Сергеенко]]. Вступит. статья А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Столярова|издание=|место=М.|издательство=«Ренессанс», СП ИВО — СиД|год=1991|страницы=|страниц=488|серия=Памятники религиозно-философской мысли|isbn=5-7664-0472-7|тираж=50000}}
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/tolkovanie-na-psalom-sto-dvadtsat-pjatyj/ Толкование на псалом 125.] / Пер. С. А. Степанцова. // Альфа и Омега. — 1997. — № 2 (13). — С. 52-75.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-prirode-blaga-protiv-maniheev/ О природе блага против манихеев. Против ниспровергателей Закона и Пророков. Против послания манихея по имени Фундамент.] / Пер. О. Е. Нестеровой. Об учителе. / Пер. В. В. Бибихина. // Памятники средневековой латинской литературы IV—VII вв. — М., 1998. — С. 147—208.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/pismo-258-k-martsianu/ Письмо CCLVIII (к Марциану).] // Богословский сборник. 1999. № 4.
* ''Блаженный Августин''. Против академиков. / Пер. и комм. О. В. Головой. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 1999. — 192 с.
* Письмо XVIII к Целестину. — М., 2000.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-predopredelenii-svjatykh/ О предопределении святых Первая книга к Просперу и Иларию.] / Пер. И. Мамсурова. — М.: Путь, 2000.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/rassugdenie_v_chetvertiy_den_prazdnestv/ Рассуждение в 4-й день празднеств.] / Пер. С. А. Степанцова. // Богословский сборник. — 2000. — № 5.
* [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o_svobode_voli/ О свободе воли.] Кн. II. / Пер. М. Ермаковой, А. Шарниной. О христианском учении. / Пер. С. Неретиной. // Антология средневековой мысли. В 2 т. Т.1. — СПб.: РХГИ, 2001. — С. 19-112.
* ''Августин''. Слово о разорении города Рима. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2001. — № 2.
* ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/o-troitse/ О Троице.] / Пер. А. А. Тащиана. (Серия «Патристика. Тексты и исследования»). — Краснодар: Глагол, 2004. — 416 с.
* ''Августин''. [https://azbyka.ru/otechnik/Avrelij_Avgustin/propovedi/ Проповеди.] // Вестник древней истории. — 2007. — № 3.
* ''Св. Августин, епископ Гиппонский''. Проповедь 81. / Пер. С. А. Степанцова. // Вестник древней истории. — 2009. — № 1. — С. 260—267.

=== Башҡа тәржемәләр ===

* В серии «Loeb classical library» изданы «Исповедь» (т. 1-2, № 26-27), «Избранные письма» (т. 3, № 239), «О граде Божием» (т. 4-10, № 411—417).
* В серии «Collection Budé» издана «Исповедь» в 2 томах.

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|2}}

=== Общие работы ===
* ''[[Трубецкой, Евгений Николаевич|Трубецкой Е. Н.]]'' Религиозно-общественный идеал западного христианства в V в., [http://www.vehi.net/etrubeckoi/avgustin1.html Ч. 1. Миросозерцание Бл. Августина]. — {{М.}}, 1892.
* ''Писарев Л.'' Учение блж. Августина, еп. Иппонского, о человеке в его отношении к Богу. — {{Каз.}}, 1894.
* ''[[Попов, Иван Васильевич (богослов)|Попов И. В.]]'' Личность и учение Бл. Августина, т. I, ч. 1—2. — Сергиев Посад, 1916.
* ''[[Герье, Владимир Иванович|Герье В.]]'' Блаженный Августин. — {{М.}}, 1910.
* ''[[Майоров, Геннадий Георгиевич|Майоров Г. Г.]]'' Формирование средневековой философии. Латинская патристика. — {{М.}}: Мысль, 1979. — С. 181—340.
* История философии: Энциклопедия. — {{Мн.}}: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2002.
* ''Ляшенко В. П.'' Философия. — {{М.}}, 2007.
* ''Столяров А. А.'' Свобода воли как проблема европейского морального сознания. — {{М.}}, 1999.
* ''Марру А. И.'' Св. Августин и августинизм. — {{М.}}, 1998.
* ''Суини Майкл''. Лекции по средневековой философии. — {{М.}}, 2001.
* ''Эриксен Т. Б.'' Августин. Беспокойное сердце. — {{М.}}, 2003.
* ''Troeltsch Е.'' Augustin, die Christliche Antike und das Mittelalter. — {{Münch.}}—{{B.}}, 1915.
* ''Cayré F.'' Initiation a la philosophie de S. Augustin. — {{P.}}, 1947.
* ''Gilson É.'' Introduction à l'étude de Saint Augustin. — {{P.}}, 1949.
* ''Jaspers К.'' Platon. Augustin. Kant. Drei Grander des Philosophierens. — {{Münch.}}, 1967.
* ''Flasch K.'' Augustin: Einführung in sein Denken. — {{Stuttg.}}, 1980.
* ''Клот''. Der heil. Kirchenlehrer Augustin. — 2 Bds. — Aachen, 1840.
* ''Биндеман''. Der heilige Augustin. — {{B.}}, 1844.
* ''Пужула''. Vie de St. Augustin (2 изд., 2 т., Париж, 1852; в нём. пер. Гуртера, 2 т., Шафг., 1847).
* ''Дорнор''. Augustin, sein theologisches System und seine religionsphilos. Anschauung. — {{B.}}, 1873.
* {{Китап|автор=|заглавие=Августин: pro et contra|ответственный=|ссылка=http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&amp;ELEMENT_ID=23230|место=СПб.|издательство=Издательство: [[РХГА]]|год=2002|том=|страниц=976|страницы=|серия=«Русский путь»|isbn=5-88812-165-7}} {{Wayback}}

=== Онто-теология и гносеология ===
* ''Ritier J.'' Mundus Intelligibilis. Eine Untersuchung zur Aufnahme und Umwandlung der Neuplatonischen Ontologie bei Augustinus. — {{Fr./M.}}, 1937.
* ''Chevalier I.'' S. Augustin et la pensée grecque. Les relations trinitaires. — Fribourg, 1940.
* ''Falkenhahn W.'' Augustins Illuminationslehre im Lichte der jungsten Forschungen. — Köln, 1948.
* ''Cayré F.'' La contemplation Augustinienne. — {{P.}}, 1954.
* ''Anderson J. F.'' St. Augustine and Being. A metaphysical essay. — La Haye, 1965.
* ''Armstong A. H.'' Augustine and the Christian Platonism. — Villanova, 1967.
* ''Wittmann L.'' Ascensus. Der Aufstieg zur Transzendenz in der Metaphysik Augustins. — {{Münch.}}, 1980.
* ''Bubacz B.'' St. Augustine’s theory of knowledge. — {{N. Y.}}—Toronto, 1981.

=== Антропология, психология, этика ===
* ''Скворцов К. И.'' Августин Иппонийский как психолог. Киев, 1870. 247 стр.
* ''Mausbach J.'' Die Ethik des heiligen Augustin, B2. Aufl., Freiburg, 1929
* ''Nygren G.'' Das Prädestinationsproblem in der Theologie Augustins. Lund, 1956
* ''Körner F.'' Das Sein und der Mensch. Die existentielle Seinsentdeckung des jungen Augustin. Freiburg-?-Münch., 1959
* ''Stelzenberger J.'' Conscientia bei Augustinus. Paderborn, 1959
* ''Berlinger R.'' Augustins dialogische Metaphysik. Fr./M., 1962
* ''Mader J.'' Die Logische Struktur des personalen Denkens: Aus der Methode der Gotteserkenntnis bei Aurelius Augustinus. Wien, 1965
* ''Maxsein A.'' Philosophia Cordis. Das Wesen der Personalität bei Augustinus. Salzburg, 1966
* ''Schmaus M.'' Die psychologische Trinitätslehre des hl. Augustinus, 2 Aufl. Münster, 1927
* ''O’Connell R. J.'' St. Augustine’s early Theory of Man. A. D. 386—391. Cambr. (Mass.), 1968
* ''Stein W.'' Sapientia bei Augustinus. Bonn, 1968
* ''Böhm S.'' La temporalité dans l’anthropologie augustinienne. P., 1984

=== Эсхатология и социология ===
* ''Deane H. A.'' The political and social ideas of St. Augustine. N. Y.—L., 1963
* ''Markus R.'' Saeculum: history and society in the theology of St. Augustine. Cambr., 1970
* ''Schmidt E. A.'' Zeit und Geschichte bei Augustinus. Hdlb., 1985

=== Эстетика ===
* ''Бычков В. В.'' Эстетика Аврелия Августина. М., 1984
* ''Svoboda К.'' L’Esthétique de Saint Augustin et ses sources. Brno, 1933

=== Традиция ===
* ''Nygren A.'' Augustin und Luther. В., 1958
* ''Smits L.'' Saint Augustin dans l’oeuvre de Jean Calvin, т. 1—2. Assen, 1957—58
* ''Bern Ch.'' Érasme et Saint Augustin ou Influence de Saint Augustin sur l’humanisme d’Érasme. Gen., 1969
* ''Sellier P.'' Pascal et Saint Augustin. P., 1970

=== Библиография ===
* ''Andresen С.'' Bibliographia Augustiniana, 2 Aufl. Darmstadt, 1973
* ''Miethe Т. L.'' Augustinian Bibliography, 1970—1980. Westport-L., 1982.

===Общие работы===
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
*{{Cite book}}
{{Refend}}

== Иҫкәрмә ==

; Комментарийҙар
{{Иҫкәрмәләр|group=~}}

; Сығанағы
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

=== Латин текстары ===

* [http://www.documentacatholicaomnia.eu/20_40_0354-0430-_Augustinus,_Sanctus.html Собрание сочинений А. Августина] ''(латынь)''
* [http://www.thelatinlibrary.com/august.html Латинские тексты важнейших сочинений]
* [http://www.augustinus.it S. Aurelii Augustini opera omnia: Patrologiae Latinae elenchus]

=== Августин әҫәрҙәренең урыҫ теленә тәржемәләре ===

* [[c:File:Августин Аврелий, еп. Иппонийский. Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf|Избранные сочинения. Часть 1 (1786).pdf]]
* [http://www.vehi.net/avgustin/ispoved/01.html ''Confessiones'' (''Исповедь'')]
* [https://web.archive.org/web/20070716185902/http://www.philosophy.ru/library/august/de_libero_arbitrio.rus.html О свободе воли] — Блаженный Августин
* [http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html Различные тексты на русском, латинском и английском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913231214/http://antology.rchgi.spb.ru/Sanctus_Aurelius_Augustinus/_opus_rus.html |date=2019-09-13 }}
* Блаженный Августин. Об истинной религии. Теологический трактат. Минск. Харвест, 1999
* [https://web.archive.org/web/20090307022047/http://www.bogoslov.ru/text/375834.html Толкование на первый псалом]
* [http://www.azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin Труды бл. Августина в библиотеке «Азбуки веры»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618044743/http://azbyka.ru/otechnik/?Avrelij_Avgustin |date=2012-06-18 }}
* [http://www.odinblago.ru/?action=search&amp;type=doc_by_author&amp;author=178 Труды бл. Августина в Электронной библиотеке Одинцовского благочиния с разбивкой на страницы.]

=== Инглиз тәржемәләре ===

* [http://www.ccel.org/fathers.html Указатель английских переводов в «Nicene and Post-Nicene Fathers». Vol. I—VIII]
* «Против Фауста» [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm Книги I—XXI], [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XVI—XXII] [http://www.gnosis.org/library/contf1.htm книги XXIII-XXXIII]

=== Августин Тураһында ===

* {{Словарь Римана|Августин}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Августин, Аврелий}}
* {{Православная энциклопедия|62610|Августин Аврелий|1|93-109|[[Степанцов, Сергей Александрович|Степанцов С. А.]], [[Фокин, Алексей Русланович|Фокин А. Р.]], Лебедев Э. Н., [[Двоскина, Елена Марковна|Двоскина Е. М.]], М. Э. Н.}}
* ''Баранов И. В., Двоскина Е. М., Лупандин И. В.'' [http://www.catholic.ru/modules.php?name=Encyclopedia&amp;op=content&amp;tid=434 Августин Аврелий] // Католическая энциклопедия
* {{Источник/НФЭ|Августин|[[Столяров, Александр Арнольдович|Столяров А. А.]]}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html Августин, Св.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024174625/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/AVGUSTIN_SV.html |date=2021-10-24 }} // Энциклопедия Кругосвет
* [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-1/blazhennyj-avgustin.html «Блаженный Августин»] // Православная богословская энциклопедия
* Гарнак. История догматов. § 50-55
[[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Берҙәм Сиркәү изгеләре]]
[[Категория:Дин таратыусылар]]
[[Категория:Эстетиктар]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Боронғо Римдең христиан философтары]]
[[Категория:Латин философтары]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:430 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Алжирҙа тыуғандар]]
[[Категория:354 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>gt1nz2jufaaoz57rb7hpdjueg1bxisj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағиҙел (хоккей клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79702</id>
    <revision>
      <id>1308861</id>
      <parentid>1294536</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33939" sha1="ttdle4klr94gbjrjvr9befqr63vx3kh" xml:space="preserve">{{Хоккей клубы
|Исем      = Ағиҙел
|фон           = #009335
|текст         = 
|Эмблема       = [[File:ХК Ағиҙел (яңы лого).jpg|250px]]
|Ил = {{Флаг|Башкортостан}} [[Башҡортостан]]
|Регион = 
|Ҡала = {{Флаг|Уфа}} [[Өфө]]
|Нигеҙләнгән = [[2010]]
|Таратылған =
|Элекке исемдәре  =
|Өй аренаһы = [[Салауат Юлаев спорт һарайы]] (3 501 урын)
|Төҫтәр = {{color box|green}} {{color box|white}} {{color box|blue}}
|Лига          = [[ҠҠХЛ]]
|Дивизион      = 
|Конференция   = 
|Баш тренеры = {{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафик улы|Валерий Дәүләтшин]]
|Эйә = 
|Президент = 
|Менеджер = 
|Капитан = {{Рәсәй флагы}} [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]]
|Спонсор = 
|Аффилир-клубы =
|Трофейҙар =ҠҠХЛ чемпионы ([[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]], [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]], [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]], [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]], [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]], [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]])
|Конференцияла еңеүҙәр =
|Сезонда еңеүҙәр = 6 ([[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]], [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]], [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]], [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]], [[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]], [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]], [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]])
|Дивизионда еңеүҙәр =
|Рәсми сайт = [https://hcsalavat.ru/agidel/ hcsalavat.ru]
|КМС = [[БСТ|БЮТ]]
|Форма1 =
|Форма2 =
| &lt;!-- Форма --&gt;
}}

'''«Ағиҙел»''' ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы — [[Өфө|Өфө ҡалаһының]] шайбалы хоккей командаһы. Клуб [[Башҡортостан]]дың төп йылғаһы булған [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] исеме менән аталған. Ул [[2010]] йылда ойошторола. Алты тапҡыр [[ҠҠХЛ]] кубогын еңә һәм ете тапҡыр Рәсәй чемпионы була. [[Рәсәй]] чемпионатының биш бронза миҙалын һәм [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның өс көмөш миҙалын еңеүсе.

== Тарихы ==
[[File:ХК Ағиҙел.jpg|thumb|right|200px|2018 йылға тиклем логотибы]]
Команда 2010 йылда «Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙар араһында хоккейҙы үҫтереү» программаһы сиктәрендә барлыҡҡа килә. Башҡортостан республикаһының төп һыу артерияһы — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы исеме менән аталған. [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] һәм Рәсәй хоккей федерацияһы президенты [[Владислав Третьяк]] араһында һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 2010 Йылдың 31 авгусында команда булдырыу тураһында приказ ҡабул ителә, ә шул йылдың сентябрь айында команда йыйыла. 23 сентябрҙә «Ағиҙел» командаһы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша башлай.

Тәүге состав тулыһынса элек туп менән хоккей уйнаған спортсмендар менән йыйылған була. Тәүге миҙгелдә «Ағиҙел» бөтә уйындарында еңелә, бер мәрәй ҙә йыймай һәм Рәсәй чемпионатында һуңғы урынға төшә. 2011/2012 йылдар миҙгеле алдынан составтың яртыһы яңыртыла. Шул миҙгелдә «Ағиҙел» бронза миҙалдарын еңә. Артабан команда 2012/2013, 2013/2014 һәм 2014/2015 йылдар миҙгелдәрендә бронза миҙалын тағы ла еңә.

=== [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы|ҠҠХЛ]] ===

«Ағиҙел» [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]на 2015 йылда күскән ете командаларҙың береһе була. Яңы лигала сығыш яһауын «Ағиҙел» яҡшы башлай. 22 декабрҙә команданың баш тренеры [[Малмыгин Владимир Александрович|Владимир Малмыгин]] эшенән китергә була. 2016 йылдың 11 ғинуарына тиклем [[Трудаков Сергей Николаевич|Сергей Трудаков]] команданың ваҡытлыса баш тренеры була. 11 ғинуарҙа «[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]» хоккей клубының элекке хоккейсыһы [[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] команданы етәкләй&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/agidel/denis-afinogenov-vozglavil-agidel-/?dateFrom=08.02.2015&amp;dateTo=08.02.2016 Денис Афиногенов «Ағиҙелде» етәкләне!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004123059/https://hcsalavat.ru/news/agidel/denis-afinogenov-vozglavil-agidel-/?dateFrom=08.02.2015&amp;dateTo=08.02.2016 |date=2022-10-04 }}&lt;/ref&gt;. Шул миҙгелдә команда үҙ тарихында дүрт миҙгел дауамында бронза отҡас, тәүгегә көмөш миҙалдарын еңә. Киләһе йылда команда шул уҡ күрһәткесте яңынан ҡабатлай.

2017/2018 йылдар миҙгеленең тәүге уйынында «Ағиҙел» [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев исемендәге спорт һарайында]] 3 350 тамашасы йыя һәм лиганың был күрһәткесе буйынса үткән рекордын ике меңгә уҙа&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/agidel/triumf-pri-perepolnennykh-tribunakh/ Триумф при переполненных трибунах!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926180539/http://hcsalavat.ru/news/agidel/triumf-pri-perepolnennykh-tribunakh/ |date=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Өфө хоккейсылары тәүге тапҡыр даими миҙгелде беренсе урында тамамлай. Артабан плей-оффтың ярымфиналында «СКИФ» (2-0) һәм финалда «Торнадо» (3-0) хоккей клубтарын ота һәм беренсегә ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай.

2018/2019 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» тағы ла даими миҙгелдә беренсе була. ҠҠХЛ ярымфиналында «СКИФ» командаһын ота (2-1), ә финалда Санкт-Петербургтан «Динамо» клубынан көслөрәк була (3-0). Шулай итеп, Өфө ҡыҙҙары икенсе йыл рәттән ҠҠХЛ чемпиондары була. 2019/2020 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» өсөнчө йыл рәттән даими миҙгелдә беренсе урынды яулай. ҠҠХЛ плей-офф ярымфиналында Красноярскиҙан «Бирюса» хоккей клубын серияла 2-0 иҫәбе менән ота. Финалда иһә Ҡытайҙан «КРС Ванке Рэйз» хоккей клубына отола, өсөнсөгә ҠҠХЛ көмөш һәм Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдарын яулай. 2020/21 йылдар миҙгеленең даими чемпионатында «Ағиҙел» икенсе урын яулай, ярымфиналда «СКИФ» командаһын ота (2-1), ә финал серияһы 2021 йылдың сентябрендә үтә. Шунда Өфө ҡыҙҙары «КРС Ванке Рэйз» клубын серияла 2-1 иҫәбе менән отоп өсөнсө тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай.

2021/22 йылдар миҙгелендә Өфө клубы даими чемпионатты өсөнсө урында тамамлай. «Ағиҙел» ҠҠХЛ кубогының сирекфиналында Санкт-Петербургтан «Динамо-Нева» командаһына серияла 1-2 иҫәбе менән еңелә һәм 2011 йылдан тәүгегә миҙалдарһыҙ ҡала. Шул һөҙөмтә өсөн команданың баш тренеры Денис Афиногенов һәм спорт директоры Александр Семак менән хушлашалар. Яңы тренер итеп Валерий Дәүләтшин тәғәйенләнә. 2022/23 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» дүртенсе тапҡыр даими чемпионатта беренсе урынды яулай, плей-оффта бер-бер артлы «7.62» (2-0), «Торпедо» (2-1) һәм «Динамо-Нева» (3-2) командаларын отоп дүртенсегә ҠҠХЛ чемпионы исемен яулай. 2023/24 йылдар миҙгеленең даими беренселегендә Өфө ҡыҙҙары тағы ла беренсе урынға менәләр, ҠҠХЛ тарихында 100 артыҡ мәрәй йыйған тәүге клуб була. Плей-оффтың сирекфиналында СӨЙК командаһын үтәләр (3-0), ә ярымфиналда буласаҡ чемпионға «Динамо-Нева» хоккейсыларына еңеләләр һәм беренсегә ҠҠХЛ бронза миҙалдарын яулайҙар.

2024/25 йылдар миҙгелендә «Ағиҙел» алтынсы тапҡыр даими чемпионатта беренсе урынды яулай, регламент буйынса Өфө хоккейсылары ҠҠХЛ кубогының ярымфиналына тура үтәләр. Бер-бер артлы «Бирюса» (4-3) һәм «Динамо-Нева» (4-0) клубтарын еңә һәм бишенсе тапҡыр ҠҠХЛ чемпионы титулын яулай. 

== Стадион ==
{{main|Салауат Юлаев спорт һарайы}}
[[Файл:Дворец_Спорта_Уфа.JPG|thumb|«Салауат Юлаев» спорт һарайы]]

«Салауат Юлаев» спорт һарайы Өфө ҡалаһында, Зорге урамында 41 адресы буйынса урынлашкан. «Салауат Юлаев» спорт һарайы беренсе тамашасыларҙы 1967 йылдың 28 ноябрҙә аренаны асыу матчы [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] менән [[Казцинк-Торпедо (хоккей клубы)|Торпедо]]-[[Усть-Каменогорск]] командалары осрошҡанда ҡабул итә. (3 501 урын)

== Команданың ҡаҙаныштары ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]ның чемпионы ([[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]], [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]], [[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]], [[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]], [[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]], [[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]]).
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионы (2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2022/23, 2024/25, 2025/26).
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] ҠҠХЛ даими чемпионатының еңеүсеһе (2017/18, 2018/19, 2019/20, 2022/23, 2023/24, 2024/25).
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] «EURO WOMEN'S HOCKEY CHALLENGE - 2017» турнирында беренсе урын (2017)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] «Ағиҙел» кубогы (2015, 2016)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көсләтеүҙе бөтөрөү өсөн көрәшеү халыҡ-ара көнөнә бағышланған турнирҙа беренсе урын (2011)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] ҠҠХЛ асыҡ кубогын еңеүсе (2019)
* [[Файл:Silver medal icon.svg]] [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] көмөш миҙалсыһы ([[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]], [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]], [[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]])
* [[Файл:Silver medal icon.svg]] Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙ чемпионатының көмөш миҙалһысы – 2015/16, 2016/17
* [[Файл:Silver medal icon.svg]] Czech Womens Cup турнирында икенсе урын (2011, 2013)
* [[Файл:Bronze medal icon.svg]] [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]] бронза миҙалсыһы (2023/24) 
* [[Файл: Bronze medal icon.svg]] Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙ чемпионатының бронза миҙалын алыусы (2011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2023/24).
* [[Файл: Bronze medal icon.svg]] Ҡытайҙа миҙгел алдынан үткән турнирҙа бронза миҙалын алыусы (2019)
=== Шәхси еңеүҙәр ===
* ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы тренеры — [[Афиногенов Денис Александрович|Денис Афиногенов]] (2017/18&lt;ref&gt;[https://vk.com/rb_hockey?w=wall-124933427_933 Денис Афиногенов – лучший тренер ЖХЛ сезона 2017-2018]&lt;/ref&gt;, 2020/21), [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]] (2022/23&lt;ref&gt;[https://whl.khl.ru/news/20045/1043282/ Сосина − MVP плей-офф ЖХЛ, Давлетшин − лучший тренер чемпионата]&lt;/ref&gt;, 2024/25&lt;ref&gt;[https://whl.fhr.ru/news/20061/1048419/ В Москве состоялась церемония закрытия сезона ЖХЛ 2024/25]&lt;/ref&gt;)
* ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы уйынсыһы — [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] (2017/18&lt;ref&gt;[https://whl.khl.ru/article/2340-olyga-sosina-luchshiy-igrok-zhhl Ольга Сосина - лучший игрок ЖХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904214408/http://whl.khl.ru/article/2340-olyga-sosina-luchshiy-igrok-zhhl |date=2018-09-04 }}&lt;/ref&gt;), [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] (2018/19&lt;ref&gt;[https://whl.khl.ru/article/2707-anna-prugova-luchshiy-igrok-zhhl-2018-2019 Анна Пругова – Лучший игрок ЖХЛ 2018/2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701100446/https://whl.khl.ru/article/2707-anna-prugova-luchshiy-igrok-zhhl-2018-2019 |date=2019-07-01 }}&lt;/ref&gt;, 2022/23&lt;ref&gt;[https://whl.khl.ru/news/20061/1046041/ Анна Пругова – лучшая хоккеистка сезона 2022/2023]&lt;/ref&gt;), [[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]] (2024/25).
* ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы ҡапҡасыһы — [[Пругова Анна Александровна|Анна Пругова]] (2019/20&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/B89AWAtgAUP/ Анна Пругова — лучший вратарь сезона]&lt;/ref&gt;, 2022/23).
* ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы һаҡсыһы — [[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]] (2019/20&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/B88_--BALJZ/ Мария Баталова - ҠҠХЛ миҙгеленең иң яҡшы һаҡсыһы тип танылды]&lt;/ref&gt;, 2022/23, 2023/24, 2024/25), [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] (2020/21)
* ҠҠХЛ плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы — Ольга Сосина (2021, 2023), Виктория Кулишова (2024/25)
* ҠҠХЛ даими миҙгеленең иң яҡшы бомбардиры — Ольга Сосина (2015/16, 2022/23)
* ҠҠХЛ даими миҙгеленең иң мәргән уйынсыһы — [[Роднова Елизавета Александровна|Елизавета Роднова]] (2022/23)

== Статистика ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''«Ағиҙел» шайбалы хоккей буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар чемпионатында'''
!Миҙгел
!Урын
!У
!Е
!ЕО
!ЕБ
!БО
!ОО
!О
!ШИ
!ШҮ
!М
|-
|2010/11||'''6'''||30||0||0||0||0||0||30||22||288||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''0'''
|-
|2011/12||{{3}}||30||13||0||2|||0||0||15||95||114||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''43'''
|-
|2012/13||{{3}}||48||30||1||0|||0||1||16||182||107||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''93'''
|-
|2013/14||{{3}}||40||32||2||0||0||0||6||215||75||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''100'''
|-
|2014/15||{{3}}||32||18||2||2||0||1||9||117||95||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''63'''
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Бөтәһе!! !!180!!93!!5!!4!!0!!2!!76!!631!!679!!bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''299'''
|}
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''«Ағиҙел» [[Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы]]нда'''
!Миҙгел
!Урын
!У
!Е
!ЕО
!ЕБ
!БО
!ОО
!О
!ШИ
!ШҮ
!М
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]||{{2}}||24||16||1||1||1||1||4||117||61||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''54'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]||{{2}}||36||24||2||2||1||1||6||184||80||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''82'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]||{{1}}||24||18||3||0||1||0||2||105||39||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''61'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]||{{1}}||36||26||1||1||0||2||6||164||61||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''84'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]||{{1}}||28||22||1||0||0||0||5||95||33||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''68'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]]||{{2}}||28||19||0||1||0||1||7||127||47||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''60'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2021/2022 йылдар миҙгелендә|2021/22]]||{{3}}||36||24||2||1||1||2||6||171||60||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''81'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2022/2023 йылдар миҙгелендә|2022/23]]||{{1}}||32||24||2||1||2||1||2||136||54||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''81'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2023/2024 йылдар миҙгелендә|2023/24]]||{{1}}||42||33||0||0||3||0||6||184||68||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''102'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2024/2025 йылдар миҙгелендә|2024/25]]||{{1}}||42||31||0||1||2||1||7||155||67||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''67'''
|- align=&quot;center&quot;
|[[ҠҠХЛ 2025/2026 йылдар миҙгелендә|2025/26]]|| ||33||22||2||0||0||2||7||140||60||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''50'''
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Бөтәһе
|
|361
|259
|14
|8
|11
|11
|58
|1578
|630
|790
|}
''Иҫкәрмә'': У — уйындар, Е — төп ваҡытта еңеү, ЕО — овертаймда еңеү, ЕБ —буллитта еңеү, ОО — овертаймда отолош, БО — буллитта отолош, О — төп ваҡытта отолош, ШИ — шайба индергән, ШҮ — шайба үткәргән, М — мәрәйҙәр.
{{col-begin}}
{{col-2}}
* 2017/2018
: Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[СКИФ (хоккей клубы)|«СКИФ»]] 2-0 ''(6:4, 6:1)''
: Финал: '''«Ағиҙел»''' — [[Торнадо (хоккей клубы)|«Торнадо»]] 3-0 ''(2:0, 3:2, 4:1)''
* 2018/2019
: Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — «СКИФ» 2-1 ''(1:2, 4:2, 4:3 ө.в.)''
: Финал: '''«Ағиҙел»''' — [[Динамо (ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] 3-0 ''(4:1, 2:1, 4:1)''
* 2019/2020
: Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[Бирюса (хоккей клубы)|«Бирюса»]] 2-0 ''(4:1, 3:0)''
: Финал: «Ағиҙел» — '''[[КРС Ванке Рэйз|«КРС Ванке Рэйз»]]''' 0-3 ''(1:3, 2:3, 2:4)''
* 2020/2021
: Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — «СКИФ» 2-1 ''(2:3 Б, 2:1 Б, 3:2 Б)''
: Финал: '''«Ағиҙел»''' — «КРС Ванке Рэйз» 2-1 ''(5:2, 1:4, 3:2 Б)''
* 2021/2022
: Сирекфинал: «Ағиҙел» — '''[[Динамо-Нева (хоккей клубы)|«Динамо-Нева»]]''' 1-2 ''(3:0, 0:2, 3:4 Б)''
{{col-2}}
* 2022/2023
: Сирекфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[7.62 (хоккей клубы)|«МСМО 7.62»]] 2-0 ''(2:0, 4:2)''
: Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[Торпедо (ҡыҙҙар хоккей клубы)|«Торпедо»]] 2-1 ''(3:2, 0:1, 1:0)''
: Финал: '''«Ағиҙел»''' — «Динамо-Нева» 3-2 ''(4:0, 1:2 ө.в., 3:2, 2:3 Б, 3:2)''
* 2023/2024
: Сирекфинал: '''«Ағиҙел»''' — [[СӨЙК (хоккей клубы)|СӨЙК]] 3-0 ''(5:1, 10:0, 10:1)''
: Ярымфинал: «Ағиҙел» — '''«Динамо-Нева»''' 1-3 ''(3:4, 3:4 Б, 4:2, 2:3 Б)''
* 2024/2025
: Ярымфинал: '''«Ағиҙел»''' — «Бирюса» 4-3 ''(1:2, 4:3, 2:3, 2:1, 1:2, 2:1 ө.в., 4:1)''
: Финал: '''«Ағиҙел»''' — «Динамо-Нева» 4-0 ''(5:0, 7:5, 7:4, 5:2)''
* 2025/2026
: Ярымфинал:
{{col-end}}

== Баш тренерҙар ==
«Ағиҙел» командаһының бөтә тренерҙары:
* [[Малмыгин Владимир Александрович]] (2010 — 2015)
* [[Трудаков Сергей Николаевич]] (22 декабрь 2015 — 11 ғинуар 2016)
* [[Афиногенов Денис Александрович]] (2016 — 30 апрель 2022)
* [[Дәүләтшин Валерий Рафикович]] (25 июнь 2022&lt;ref&gt;[https://whl.khl.ru/news/20045/1042138/ Валерий Давлетшин возглавил «Агидель»]&lt;/ref&gt; — ә.в.)

== Составы ==
{| width=83%
!colspan=7 |&lt;big&gt;Ҡапҡасылар
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!width=4%|#
!width=7%|Ил
!!width=15%|Уйынсы
!width=20%|Тыуған йыл
!width=25%|Тыуған урыны
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''1'''
|align=center|{{Флаг|Рәсәй}}
|[[Тараканова Валерия Дмитриевна|Валерия Тараканова]]
|align=center|[[20 июнь]] [[1998]]
|[[Заволжье]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''30'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Губарева Ева Алексеевна|Ева Губарева]]
|align=center|[[30 апрель]] [[2002]]
|[[Һамар]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''50'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Васильева Әминә Алексеевна|Әминә Васильева]]
|align=center|[[5 сентябрь]] [[2010]]
|[[Стәрлетамаҡ]], [[Рәсәй]]
|}

{| width=83%
!colspan=7 |&lt;big&gt;Һаҡсылар
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!width=4%|#
!width=7%|Ил
!!width=15%|Уйынсы
!width=20%|Тыуған йыл
!width=25%|Тыуған урыны
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''2'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Баталова Мария Викторовна|Мария Баталова]]
|align=center|[[3 май]] [[1996]]
|[[Междуречье]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''12'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] {{капитан спорт}}
|align=center|[[8 июнь]] [[1992]]
|[[Ижевск]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''15'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Махмутова Ангелина Артуровна|Ангелина Махмутова]]
|align=center|[[2 август]] [[2004]]
|[[Силәбе]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''19'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Свиридова Анна Игоревна|Анна Свиридова]]
|align=center|[[20 октябрь]] [[2004]]
|[[Воскресенск (Мәскәү өлкәһе)|Воскресенск]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''70'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] 
|align=center|[[10 ноябрь]] [[1994]]
|[[Омск]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''91'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Чазова Анна Алексеевна|Анна Чазова]]
|align=center|[[12 февраль]] [[2009]]
|[[Ижевск]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''96'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Козырь Александра Сергеевна|Александра Козырь]]
|align=center|[[9 октябрь]] [[2007]]
|[[Белгород]], [[Рәсәй]]
|}

{| width=83%
!colspan=7 |&lt;big&gt;Һөжүмселәр
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!width=4%|#
!width=7%|Ил
!!width=15%|Уйынсы
!width=20%|Тыуған йыл
!width=25%|Тыуған урыны
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''10'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Ғәлиханова Камилла Илшат ҡыҙы|Камилла Ғәлиханова]]
|align=center|[[22 ноябрь]] [[2006]]
|[[Өфө]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''13'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Тюрина Ксения Дмитриевна|Ксения Тюрина]]
|align=center|[[28 декабрь]] [[2004]]
|[[Серов]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''16'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Хизбуллина Әминә Эдуардовна|Әминә Хизбуллина]]
|align=center|[[28 июнь]] [[2009]]
|[[Өфө]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''18'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]]
|align=center|[[19 декабрь]] [[1972]]
|[[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''24'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Әбделмәнова Екатерина Дамировна|Екатерина Әбделмәнова]]
|align=center|[[25 ноябрь]] [[2008]]
|[[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''27'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Коржакова Вероника Евгеньевна|Вероника Коржакова]]
|align=center|[[9 июнь]] [[2003]]
|[[Силәбе]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''45'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Банникова Кристина Вадимовна|Кристина Банникова]]
|align=center|[[31 ғинуар]] [[2005]]
|[[Түбәнге Новгород]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''71'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Дубей Елизавета Александровна|Елизавета Дубей]]
|align=center|[[11 февраль]] [[2007]]
|[[Красновишерск]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''87'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Лучникова Полина Евгеньевна|Полина Лучникова]]
|align=center|[[30 ғинуар]] [[2002]]
|[[Серов]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''93'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Роднова Елизавета Александровна|Елизавета Роднова]]
|align=center|[[12 июль]] [[1999]]
|[[Силәбе]], [[Рәсәй]]
|-
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|align=center|'''97'''
|align=center|{{Флаг России}}
|[[Нестерова Александра Павловна|Александра Нестерова]]
|align=center|[[28 июль]] [[2005]]
|[[Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)|Благовещен]], [[Рәсәй]]
|}

== Капитандар ==
«Ағиҙел» командаһының ҠҠХЛ-да бөтә капитандары:
* [[Ганеева Эмма Кимовна|Эмма Ганеева]] (2010—2011)
* [[Карпова Юлия Сергеевна|Юлия Карпова]] (2011—2013)
* [[Пашкевич Екатерина Владимировна|Екатерина Пашкевич]] (2013—2014)
* [[Шибанова Татьяна Сергеевна|Татьяна Шибанова]] (2014—2015)
* [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] (2015—2016)
* [[Смоленцева Екатерина Вячеславовна|Екатерина Смоленцева]] (2016—2017)
* [[Лебедева Екатерина Сергеевна|Екатерина Лебедева]] (2017—2020)
* [[Печникова Мария Анатольевна|Мария Печникова]] (2020—ә.в.)

== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ==
* '''Бер гол да үткәрмәйенсә иң ҙур айырма менән еңеү:''' 15:0 «Ледяные Крылья» Ярославль (2021/22). 
* '''Иң ҙур айырма менән еңеү:''' 18:1 «Ледяные Крылья» Ярославль (2021/22).
* '''Еңеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:'''  18:1 «Ледяные Крылья» Ярославль (2021/22).
* '''Еңелеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:'''  0:26 «СКИФ» Түбәнге Новгород (2010/11).
* '''Иң ҙур айырма менән еңелеү:''' 0:26 «СКИФ» Түбәнге Новгород (2010/11).
* '''Бер гол да керетмәйенсә иң ҙур айырма менән еңелеү''': 0:26 «СКИФ» Түбәнге Новгород (2010/11).
* '''Иң оҙон еңеүҙәр серияһы''': 17. '''Иң оҙон еңелеүҙәр серияһы''': 33
=== Уйынсылар рекордтары ===
:2026 йылдың 1 февраленә ҡарата
* Иң куп уйын үткәргән уйынсылар — [[Шибанова Анна Сергеевна|Анна Шибанова]] ('''554''') һәм [[Митрофанова Элина Сергеевна|Элина Митрофанова]] ('''471''')&lt;ref&gt;[https://twitter.com/HCAgidel/status/1210943235658539014?s=20 Ҙур юбилейҙар]&lt;/ref&gt;.
* Иң күп мәрәй йыйған уйынсы — [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] ('''648''')&lt;ref&gt;[https://whl.khl.ru/stat/players/all_seasons/all/530/ Клуб рекордтары]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Иң куп гол индергән уйынсы — [[Сосина Ольга Петровна|Ольга Сосина]] ('''256''').

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
* [[ТХКН|Торос]]
* [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
* [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
* [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.hcsalavat.ru/agidel/ Рәсми сайт]
* [https://whl.khl.ru/teams/agidel/ Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы сайтында клуб бите]
* [https://www.eliteprospects.com/team/19770/agidel-ufa EliteProspects сайтында клуб бите]
{{Ағиҙел ХК составы}}
{{Башҡортостандың спорт ойошмалары}}
{{Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы}}

[[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]]
[[Категория:2010 йылда нигеҙләнгән хоккей клубтары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей клубтары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубтары]]
[[Категория:Өфө спорт клубтары]]
[[Категория:Башҡортостанда хоккей клубтары]]
[[Категория:Ағиҙел (хоккей клубы)]]
[[Категория:Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар хоккей клубтары]]
[[Категория:ҠҠХЛ клубтары]]</text>
      <sha1>ttdle4klr94gbjrjvr9befqr63vx3kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биҡҡол (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79789</id>
    <revision>
      <id>1309014</id>
      <parentid>1300272</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6428" sha1="2r8fvsuu2tpambvw5oukrsscemvzno1" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Биҡҡол|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Биҡҡол
 |төп исеме = Биккулова
 |ил = 
 |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
  |CoordAddon = source:yandexmaps
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Силәбе өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Арғаяш районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Яратҡол
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = 
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат = уртаса континенталь
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ = 258 
 |иҫәп алыу йылы = 2010
 |тығыҙлыҡ = 
 |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;
  |конфессия составы = [[мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 456896
 |почта индекстары = 
 | коды = 35132
 |автомобиль коды = 74, 174
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Биҡҡол''' ({{lang-ru|Биккулова}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яратҡол ауыл биләмәһе]]нә керә. 

== Халыҡ һаны ==
[[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 258 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 135 ир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Ауыл инфраструктураһы ==
Ауылда фельдшер-акушер пункты, китапхана бар &lt;ref&gt;http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/yaratkulovskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>2r8fvsuu2tpambvw5oukrsscemvzno1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбаш (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79996</id>
    <revision>
      <id>1308868</id>
      <parentid>1300841</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6976" sha1="edi93iqdjp234ipkv0ihfcfi1norqxa" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Аҡбаш}}
{{ТП-Рәсәй| Аҡбаш|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Аҡбаш
 |төп исеме = {{lang-ru|Акбашева}}
 |ил = 
 |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
  |CoordAddon = source:yandexmaps
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Силәбе өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Арғаяш районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Аҡбаш
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = ауыл биләмәһе башлығы
 |башлыҡ = Вәлиәхмәтов Сәғит Сабит улы
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат = уртаса континенталь
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 1273 &lt;ref name=&quot;argayash.ru&quot;&gt;http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie&lt;/ref&gt;
  |иҫәп алыу йылы = 2010
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;
  |конфессия составы = [[мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 456895
 |почта индекстары = 
 | коды = 35132
 |автомобиль коды = 74, 174
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Аҡбаш''' ({{lang-ru|Акбашева}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге.

== Халыҡ һаны ==
[[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1273 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 613 ир-ат һәм 660 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (86 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Ауыл инфраструктураһы ==
Ауылда табип амбулаторияһы, мәктәп, клуб һәм спорткомплекс бар.&lt;ref name=&quot;argayash.ru&quot;&gt;http://argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327201957/http://www.argayash.ru/argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie#overlay-context=argayashskiy-rayon/poseleniya/akbashevskoe-selskoe-poselenie |date=2016-03-27 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>edi93iqdjp234ipkv0ihfcfi1norqxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баскетбол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80266</id>
    <revision>
      <id>1308918</id>
      <parentid>1296739</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38430" sha1="s51kcqg425l62w4zoabajgxgvv7iiua" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Basketball court LinCity.png|thumb|Баскетбол майҙансығы]]
[[Файл:Jordan by Lipofsky 16577.jpg|thumb|Майкл Джордан слэм-данк яһай]]

'''Баскетбо́л''' ({{lang-en|basket}} «кәрзинә» + {{lang-en2|ball}} «туп») —ҡаршы яҡтың ''кәрзиненә'' (ҡулсаһына) ҡул менән туп ташлауға ҡоролған [[спорт]] уйыны.
Баскетболда бишәр уйынсынан торған ике команда ҡатнаша, һәр командала уйынсыларҙың дөйөм һаны 12, уйын дауамында уларҙың алмашыныуы сикләнмәй. Һәр команданың маҡсаты — ҡаршы яҡ дәғәүәсеһенең селтәрле ҡулсаһына (кәрзиненә) туп ташлап индереү һәм икенсе командаға тупты алып үҙ кәрзиненә ташлауға ҡамасаулау. Ҡулса ерҙән (паркеттан) 3,05 метр (10 фут) бейеклектә ҡуйыла. Яҡын һәм урта алыҫлыҡтан ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн ике, ә йыраҡ дистанциянан (өс мәрәй һыҙаты аръяғынан) — индерелгәне өсөн өс мәрәй бирелә; штраф ырғытыу бер мәрәй килтерә. Баскетбол майҙансығының стандарт ҙурлығы — оҙонлоҡҡа 28 һәм киңлеккә — 15 метр. Баскетбол — [[Ер|донъялағы]] иң популяр спорт төрҙәренең береһе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/dec/06/football-brand-globalisation-china-basketball|title=They think it's all over|accessdate=2008-12-24|date=2008-12-06|work=The Guardian|location=London|archiveurl=https://www.webcitation.org/61A30vaDt?url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/dec/06/football-brand-globalisation-china-basketball|archivedate=2011-08-23}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

[[1936 йыл]]ғы [[Йәйге Олимпия уйындары]]нан башлап баскетбол [[Олимпия уйындары]] программаһына инә, уны уйлап сығарған [[Джеймс Нейсмит]] әйтелгән сараға ҡунаҡ итеп саҡырыла. Баскетбол буйынса даими донъя чемпионаттары ир-егеттәр араһында [[1950 йыл|1950]], ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында — [[1953 йыл]]дан үткәрелә, [[Европа]] чемпионаттары иһә [[1935 йыл]]дан ойошторолоп килә.

Европала шулай уҡ баскетбол буйынса халыҡ-ара клуб ярыштары ла үтә: Евролига, Баскетбол буйынса Европа кубогы], {{comment| ФИБА-ның Саҡырыу кубогы |Кубок вызова ФИБА}}

Был спорт уйыны [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда бигерәк тә ныҡ үҫеш алған: бындағы Милли баскетбол ассоциацияһы чемпионаты бына инде 50 йылдан күберәк ваҡыт арауығында донъялағы иң көслө милли клуб турниры булып һанала. Баскетбол [[Литва]]ла милли спорт төрө исемлегенә индерелгән.

== Тарихы ==

=== Килеп сығыуы ===
[[АҠШ]]-тың [[Массачусетс]] штаты Спрингфилд ҡалаһындағы Йәштәр христиан ассоцияцияһы колледжы уҡыусылары физкультура дәрестәрендә башлыса ул заманда йәштәрҙе спортҡа ылыҡтырыуҙың берҙән-бер сараһы булып һаналған гимнастика менән шөғөлләнгән. Ошо әллә ни ҡыҙыҡлы булмаған шөғөл, әлбиттә, нисектер төрлөләндереүҙе талап иткән.
[[Файл:Basketball.png|thumb|Баскетбол тубы]]
[[Файл:Basketball historic.tif|thumb|слева|&lt;small&gt;Тәүге баскетбол туптарының береһе&lt;/small&gt;]]
Колледж уҡытыусыһы Джеймс Нейсмит ниһәйәт был хәлдән сығыу юлын таба: 1891 йылдың 21 декабрендә ул персиктарҙан бушаған ике кәрзинде спорт залы балконының рәшәткәләренә бәйләп ҡуя ла, дәрескә килгән 18 уҡыусыны ике командаға бүлеп, уларға яңы уйын тәҡдим итә. Уның төп мәғәнәһе ҡаршы яҡ кәрзиненә мөмкин тиклем күберәк туп ырғытыу була.

Бындай уйын тураһында ул мәктәп йылдарынан уҡ уйлап йөрөгән була, бының сәбәпсеһе — балалар мауыҡҡан боронғо «duck-on-a-rock» {{comment|«Ҡаялағы өйрәк»|«Утка на скале»}} уйыны: бәләкәй ташты ҙурыраҡ ташҡа тура тейгеҙеү.

Тиҙҙән «баскетбол» исемен алған уйын бөгөнгө спорт төрө итеп ҡабул ителгәнгә бары тик яҡынса ғына оҡшаш була. Тупты майҙансыҡ буйлап махсус алым менән йөрөтөү булмаған, уйынсылар, бер урында ғына тороп, уны бер-береһенә, артабан кәрзингә ырғытҡан. Быны улар бары тик ике ҡул менән эшләгән, туп кәрзингә төшкән осраҡта уйынсыларҙың береһе уны стенаға һөйәлгән баҫҡыс буйлап менеп алған. Доктор Нейсмиттың маҡсаты күп кенә уйынсы ҡатнаша алырлыҡ коллектив уйын табыу булғанлыҡтан, был бурысты ул бик тә уңышлы үтәгән тип әйтергә кәрәк.

1892 йылда шул уҡ Массачусетс штатындағы Нортгемптон ҡалаһы Смит-колледждың физкультура уҡытыусыһы Сенда Беренсон ҡатын-ҡыҙҙар уйнаған баскетболдың тәүге ҡағиҙәләрен тәҡдим итә.

=== Уйындың ныҡлап аяҡҡа баҫыуы ===
Баскетболдың тәүге үҫеш этаптары уның АҠШ уҡыу йорттарында— мәктәп һәм колледждарҙа таралыуы менән бәйле. [[XX быуат]] башланғансы Ҡушма Штаттарҙа ғына түгел, [[Канада]]ла ла уйын сағыштырмаса тиҙ һиҙелерлек популярлыҡ яулай. Баскетболдың төп сығанағы булған Йәштәр христиан ассоциацияһы колледжы башта уйынды көйләү һәм таратыу менән әүҙем шөғөлләнә, әммә тиҫтә йылдан һуң етәкселек, был эшмәкәрлектең уҡыу йортоноң төп миссияһын тормошҡа ашырыуға ҡамасаулай тигән һығымтаға килеп, яңы спорт төрөнән ситләшеү тураһынла ҡарар ҡабул итә. 1898 йылда һөнәри берләшмә — Милли баскетбол лигаһын ойоштороу буйынса тәүге ынтылыш була, әммә ул ни бары биш йыл ғына эшләй. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡағиҙәләр өсөн яуаплылыҡты һәм етәкселек итеүҙе ике һәүәҫкәр ойошма: Студенттар спортының милли ассоциацияһы һәм Һәүәҫкәр спорт союзы үҙ өҫтөнә ала. Ул заманда баскетболды популярлаштырыуҙа уның төп уйлап сығарыусыһы Дж. Нейсмит та әүҙемлек күрһәтә.

Баскетболдың [[Рәсәй империяһы]]нда таралыуы 1900 йылда ойошторолған Йәштәрҙең рухи һәм физик үҫешенә булышлыҡ итеүҙең Санкт-Петербург комитеты менән тығыҙ бәйле, ул шулай уҡ «Маяҡ» исеме менән дә билдәле&lt;ref name=&quot;СБвРИ&quot;&gt;[http://www.slamdunk.ru/history/basketballhistory.html?Id=60717 Становление баскетбола в Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209124411/http://www.slamdunk.ru/history/basketballhistory.html?Id=60717 |date=2019-02-09 }}&lt;/ref&gt;.

=== Профессиональ баскетбол ===
XX быуат башында тәүге профессиональ баскетбол командалары ойоша башлай. Бер яҡтан, Ҡушма Штаттар биләмәләрендәге төрлө ҙурлыҡтағы торама пунктарҙа күп һанда (бер нисә йөҙ) ошондай командалар барлыҡҡа килһә лә, икенсе яҡтан, профессиональ уйындарҙы бер ниндәй ҙә ойоштороу булмай. Уйынсылар команда составтары араһында ирекле күсеп йөрөй, матчтар ярыштар өсөн ҡулайлашмаған урындарҙа үтә, төрлө лига һәм берләшмәләр сығып тора, бөтөп тора. Original Celtics, Нью-Йорк Ренессанс йәки Harlem Globetrotters (бөгөн дә йәшәп килә) кеүек ҡайһы бер «гастроль» командалары ({{lang-en|barnstorming squads}}) ил буйлап йөрөп, йылына 200-гә яҡын матч уҙғарып өлгөрә.

1946 йылда {{comment|Американың баскетбол ассоциацияһы| Баскетбольная ассоциация Америки (БАА)}} булдырыла. Ошо йылдың 1 ноябрендә Канаданың [[Торонто]] ҡалаһында ул беренсе матч — Toronto Huskies һәм New York Knickerbockers командалары осрашыуын үткәрә. Өс уйын миҙгеленән һуң, 1949 йылда, ассоциация АҠШ-тың {{comment| Милли  баскетбол лигаһы| Национальная баскетбольная лига}} менән берләшә, һәм {{comment| Милли  баскетбол ассоциацияһы|Национальная баскетбольная ассоциация (NBA)}} ойошторола. Быуат уртаһына белем биреү учреждениеларында баскетбол киң таралыу ала һәм төп спорт тәрҙәренең береһенә әйләнә, һөҙөмтәлә быға ярашлы {{comment|һөнәри баскетбол|профессиональный баскетбол}} менән ҡыҙыҡһыныу ҙа арта. 1959 йылда тарихтағы тәүге баскетбол матчы үткән Спрингфилда {{comment|Баскетбол даны залы| Баскетбольный Зал славы}} ойошторола, унда был уйын үҫешенә һиҙелерлек өлөш индергән ныҡ билдәле уйынсылар, тренерҙар, судьялар һәм башҡаларҙың исеме мәңгеләштерелә. Яҡынса тиҫтә йылдан һуң, 1967-лә, тағы бер ойошма— Американың баскетбол ассоциацияһы төҙөлә, ниндәйҙер ваҡыт арауығында ул NBA менән конкурентлыҡ итә, шулай ҙа үҙаллылығын оҙаҡ һаҡлай алмай һәм туғыҙ йыл үтер-үтмәҫтән Милли баскетбол ассоциацияһы менән берләшә. Уныһы иһә хәҙерге ваҡытта донъялағы иң абруйлы һәм билдәле профессиональ баскетбол лигаларының береһе.

NBA-ла күп билдәле спортсылар уйнай. Улар иҫәбенә түбәндәгеләрҙе индерергә була:
{{столбцы}}
{{столбец}}
* Джордж Майкен
* Боб Коузи
* Билл Расселл
* Уилт Чемберлен
{{столбец}}
* Оскар Робертсон
* Джерри Уэст
* Кәрим Абдул-Джаббар
* Шакил О’Нил
{{столбец}}
* Карл Мэлоун
* Джон Стоктон
* Джулиус Ирвинг
* Дирк Новицки
{{столбец}}
* Дражен Петрович
* Ларри Берд
* Мэджик Джонсон
* Майкл Джордан
{{столбцы/конец}}
Һуңғы өсәү (Берд, Джонсон һәм Джордан) йыш ҡына профессиональ баскетболдың популярлығы үҫешенә иң юғары кимәлдә булышлыҡ иткән спортсылар тип атала. 2001 йылда шулай уҡ NBA-ның кесе лигаһы —{{comment|Үҫеш лигаһы|Лига развития НБА}} ойошторола. 2012 йылда был лигала 16 команда уйнай.

Рәсәй вәкилдәренән NBA-ның иң уңышлы уйынсыһы тип Андрей Кириленконы атарға була, бөгөн ул Рәсәй баскетбол федерацияһын етәкләй. Рәсәй йыйылма командаһының үҙәк уйынсыһы Тимофей Мозгов — «Кливленд Кавальерс» командаһы составында NBA-ның чемпион йөҙөгөн яулаусы.

=== Халыҡ-ара баскетбол ===
Милли баскетбол ассоциацияларының 1932 йылда [[Швейцария]]ның баш ҡалаһы Женевала үткән беренсе халыҡ-ара конференцияһында —{{comment|Халыҡ-ара һәүәҫкәр баскетбол федерацияһы|Международная федерация (любительского) баскетбола}} ойошторола. Һигеҙ ил: [[Аргентина]], [[Чехословакия]], [[Греция]], [[Италия]], [[Латвия]], [[Португалия]], [[Румыния]] һәм Швейцарияның милли баскетбол комитеттары уны ойоштороусы булараҡ сығыш яһай. Федерация төҙөлгәндә, уның бары тик һәүәҫкәр баскетбол менән генә шөғөлләнәсәге күҙ уңында тотола, әммә 1989 йылда халыҡ-ара ярыштарға профессиональ баскетболсыларға ла допуск бирелгәс, ойошма атамаһынан «һәүәҫкәр» һүҙе алып ташлана. Шул уҡ ваҡытта франк телле аббревиатура булған — FIBA — үҙгәрешһеҙ ҡала.

Иң тәүге халыҡ-ара ярыш быуат башында уҡ —1904 йылда үтә; [[Йәйге  Олимпия уйындары]] программаһында баскетбол 1936 йылда урын ала. [[Берлин]]да уҙған был Олимпиадала, финалда Канаданы еңеп, АҠШ йыйылма чемпион исемен яулай. Шул ваҡыттан 1972 йылға тиклем, [[Мюнхен]]дәге уйындарҙағы финал матчында [[СССР]] йыйылма командаһынан еңелгәнсе, Ҡушма Штаттар спортсылары олимпиада баскетбол ярыштарында гел беренсе була. ФИБА үткәргән донъя чемпионаттарына килгәндә инде, уларҙың тәүгеһе 1950 йылда Аргентинала үтә, ә өс йылдан һуң [[Чили]]ҙа ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында беренсе донъя чемпионаты уҙғарыла. Шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболы Олимпия уйындары программаһына ирҙәр баскетболы менән сағыштырғанда ун Олимпиаданан һуң ғына индерелә — был 1976 йылда Канаданың [[Монреаль]] ҡалаһында үткән уйындарҙа була. Чемпион титулы өсөн унда СССР, АҠШ, [[Бразилия]] һәм [[Австралия]] ҡатын-ҡыҙ спортсылары көрәшә.

Баскетболды һәүәҫкәр һәм профессональ спортҡа бүлеүҙән, үрҙә әйтелгәнсә, ФИБА 1989 йылда баш тарта, һәм тағы ла өс йылдан һуң профессиональ баскетболсылар беренсе тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнаша. АҠШ-тың ул йылдағы йыйылма командаһы {{comment|«Хыял командаһы»|«Команда мечты»}} ({{lang-en|Dream Team}}) тигән рәсми булмаған исем ала: ул был спорт төрөндә илдең өҫтөнлөклө урынын тағы ла нығыта; әммә башҡа илдәрҙә баскетбол үҫешә барған һайын ҡайһы бер командалар әкренләп лидерҙы еңә башлай. Мәҫәлән, 2002 йылғы донъя чемпионатында АҠШ-тың бары тик NBA уйынсыларынан ғына торған йыйылма командаһы, Югославия, Аргентина, Германия, Яңы Зеландия һәм Испания басккетболсыларынан ҡалышып, турнир таблицаһының алтынсы урынына төшә. 2004 йылда Афинала үткән Йәйге Олимпиадала профессиональ уйынсылары менән АҠШ командаһы тәүге еңелеүгә дусар була: төркөм этабында унан [[Пуэрто-Рико]] һәм [[Литва]], ә ярым финалда — Аргентина командаһы өҫтөн була; шулай ҙа өсөнсө урын өсөн булған матчта Литва командаһын еңеп, бронза миҙалдарға эйә була. Быға оҡшаш хәл Японияла 2006 йылда үткән донъя чемпионатында тағы ҡабатлана: унда ла АҠШ командаһына турнир теҙмәһенең өсөнсө урыны эләгә. Артабан иһә Ҡушма Штаттар баскетболсылары 2008 йылғы Олимпиадала һәм 2010 йылда Төркиәлә булған донъя чемпионатында юғары уңыштарға өлгәшә.

Баскетболдың глобалләшеүе командалар составына ла, NBA статистикаһына ла турана-тура йоғонто яһай: мәҫәлән, ассоциация ярыштарында хәҙерге ваҡытта барлыҡ ҡитғаларҙан да командалар ҡатнаша. Дөйөм алғанда, әүҙемлектең иң юғары кимәле уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тура килә, был осорҙа NBA-ға башлыса Көнсығыш Европа илдәренән билдәле спортсылар килә.

== Уйын йыһаздары ==
* {{comment|Баскетбол майҙансығы|Баскетбольная площадка}}
* {{comment|Баскетбол тубы|Баскетбольный мяч}}

== Ҡағиҙәләр ==
[[Файл:Basketball backboard and basket.svg|thumb|150px|[[ФИБА]] ҡағиҙәләре буйынса щит һәм кәрзин дәүмәлдәре]]
[[Файл:Boisko koszykowki FIBA 2010.svg|thumb|150px||[[ФИБА]]-ның 2010 йылғы ҡағиҙәләре буйынса майҙансыҡ дәүмәле]]
Баскетболдың Джеймс Нейсмит төҙөгән тәүге ҡағиҙәләре ни бары 13 пункттан торған була. Ваҡыт үтеү менән уйын үҙгәрә барғанлыҡтан, уның ҡағиҙәләре лә үҙгәреш талап иткән. Басетболдың беренсе халыҡ-ара ҡағиҙәләре 1932 йылда ФИБА-ның 1-се конгресында ҡабул ителә, артабан улар күп тапҡырҙар үҙгәртелә һәм төҙәтелә, һуңғы ҙур ғына үҙгәртеүҙәр 1998 һәм 2004 йылдарҙа индерелә. 2004 йылдан уйын ҡағиҙәләре үҙгәрешһеҙ ҡалып килә. НБА ҡағиҙәләре ФИБА үткәргән ярыштарҙан (донъя чемпионаттары, Олимпия уйындары, ҡитғалар чемпионаттары, Европа клубтарының халыҡ-ара һәм милли беренселектәре) бер ни тиклем айырыла.

Баскетбол ғәҙәттә унар уйынсынан торған ике команда менән уйнала, майҙанда бер ваҡытта һәр яҡтан бишәр спортсы була. Һәр команданың маҡсаты — ҡаршы яҡ кәрзиненә туп индереү һәм икенсе командаға тупты эләктереп алыуға һәм үҙ кәрзиненә ташлауға ҡамасаулау.

Туп баскетболда бары тик ҡул менән генә уйнала. Тупты иҙәнгә һуғып алмай уның менән йүгереү, уға аңлы рәүештә аяҡ менән тибеү йә ҡул менән һуғыу, аяҡтың ҡайһы өлөшө менән булһа ла тупты тотҡарлау ҡағиҙәне боҙоу була. Тупҡа аяҡ менән осраҡлы тейеү ҡағиҙә боҙоу итеп ҡаралмай.

Уйын ваҡыты бөтөүгә күберәк мәрәй йыйған команда еңеүсе була. Матчтың төп ваҡыты тигеҙ иҫәп менән тамамланған осраҡта ғәҙәттә биш минутлыҡ өҫтәлмә ваҡыт (овертайм) үткәрелә, әгәр ҙә ул да тигеҙ иҫәп менән бөтһә, икенсе, өсөнсө… (еңеүсе асыҡланғансы) обертайм була.

Туптың ҡулсаға бер төшөүе өсөн төрлө мәрәй бирелә:
* 1 мәрәй — {{comment|штраф ырғытыу| штрафной бросок}}.
* 2 мәрәй — яҡын һәм урта алыҫлыҡтан (өс мәрәй һыҙатына тиклем) ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн.
* 3 мәрәй — йыраҡ дистанциянан (6 метр 75 см (Милли баскетбол ассоциацияһында 7 метр 24 см) алыҫлыҡта булған өс мәрәй һыҙаты аръяғынан) ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн. (Өс мәрәйле туп ФИБА-ның рәсми ҡағиҙәләренә 1984 йылда индерелә)&lt;ref name=&quot;SE&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2010-09-17/13_2/ |title=Первые трёхочковые бросали… с 9 метров |author=Антон Соломин. |work=Спорт-Экспресс |date=Антон Соломин. |accessdate=2015-05-25}}&lt;/ref&gt;

Майҙансыҡтың үҙәк түңәрәгендә ниндәйҙер бер уйынсы тарафынан дөрөҫ кире ҡағыылған бәхәсле ырғытыу менән уйын рәсми башлана. Матч һәр береһе 10 минут (Милли баскетбол ассоциацияһында 12-шәр минут) дауам иткән һәм ике минутлыҡ тәнәфестәре булған дүрт өлөштән тора. Икенсе һәм өсөнсө өлөш араһындағы тәнәфес — ун биш минут, был оҙон тәнәфестән һуң командалар кәрзиндәр менән алмаша.
Баскетбол асыҡ һауалағы майҙанда һәм түшәменә тиклем 7 метрҙан кәм булмаған залда уйнала. Майҙансыҡ ҙурлығы— 28×15 м. Щит ҙурлығы 180×105 см, уның аҫҡы ҡырыйынан иҙәнгә йә ергә тиклем 290 см булырға тейеш. Кәрзин төпһөҙ {{comment|селтәр |сетка}} менән уратылған тимер ҡулсанан ғибрәт. Ул щиттың аҫҡы ҡырыйынан 0,15 м һәм иҙән кимәленән 3,05 м бейеклеккә ҡуйыла. FIBA стандарттары ир-егеттәр ярыштары өсөн баскетбол тубының түңәрәк әйләнәһе оҙонлоғон 74,9—78 см, ауырлығын 567—650 грамм итеп билдәләй, был дәүмәлдәр ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары өсөн иһә 72,4—73,7 см һәм 510—567 грамм тәшкил итә.

=== Ҡағиҙә боҙоуҙар  ===
* ''аут '' — туптың уйын майҙансығынан ситкә сығыуы;
* ''йүгереү'' — туплы уйынсының ҡағиҙәләр билдәләгән сикләүҙән күберәк  аяҡтары менән хәрәкәт яһауы &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140322151408/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/181/79e1f109399a4d26972ff7b34444ce3e.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2010] ст. 25.1.1&lt;/ref&gt;
* ''тупты дөрөҫ йөрөтмәү'', шул иҫәптән уны күтәреп үтеү һәм  тупты ҡулға алғандан һуң уны тағы алып китеү;
* ''ҡулдағы туп менән урындан һикереү'';
* ''{{comment|3 секунд ҡағиҙәһе|Правило 3 секунд}}'' — командаһының һөжүм итеү зонаһында туп менән булған ваҡытта һөжүмсенең ҡулса аҫтындағы тура мөйөшлө зонала  өс секундтан күберәк тороуы;
* ''5 секунд'' — тупты ташларға әҙерләнгән уйынсы уны биш секунд дауамында тота &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140322151408/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/181/79e1f109399a4d26972ff7b34444ce3e.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2010] ст. 17.3.1&lt;/ref&gt;;
* ''тығыҙ ҡурсаланған уйынсы''&lt;ref&gt;[http://basketball-training.org.ua/pravila_basketbola/pravila-24-3-5-i-8-sekund-v-basketbole.html Плотноопекаемый игрок]&lt;/ref&gt; — ҡулдарында туп булған уйынсы, үҙенән 1 метр алыҫлыҡта ҡаршы команданың әүҙем һаҡ торошондағы  уйынсыһы булғанлыҡтан, &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140322135046/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/343/448a57757c5c42a0876dcaea6d2f39a0.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2012] ст. 27&lt;/ref&gt;5 минут арауығында тупты артабан алып китмәй, бер кемгә лә бирмәй һәм ҡулсаға ла ташламай.
* ''8 секунд'' — тыл зонаһында туп тотҡан команда уны һигеҙ секунд эсендә алғы зонаға алып сыҡмай;
* ''24 секунд'' — команда тупты 24 секунд тота һәм ҡулсаға ташламай. Туп ҡулса дуғаһына тейгән осраҡта 24 секундты һанау туҡтатыла. Бынан һуң һөжүм итеүсе  команда һөжүмде һайлау һәм тупты тағы ла 14 секунд тотоу хоҡуғына эйә була. Фол алған осраҡта йә һаҡланыусы команда тарафынан ҡағиҙә боҙолғанда (туптың майҙандан ситкә сығыуынан тыш), шулай уҡ уйын башҡа сәбәптән туҡтатылғанда, һөжүм итеүсе команда хоҡуҡ ала:
** әгәр тупты ташлау бығаса тупты тотҡан команданың һаҡланыу зонаһында булһа —  яңы 24 секундҡа туп менән булыу (яңы 24-секунд туп тотоу);
** әгәр ҙә тупты тоторға 14 секунд һәм унан да күберәк ҡалһа — ваҡыт иҫәпләүҙе дауам итергә;
** әгәр ҙә 13 секунд һәм унан дә әҙерәк ваҡыт ҡалһа — тупты тотоуға 14 секундлыҡ яңы ваҡыт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140322151408/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/181/79e1f109399a4d26972ff7b34444ce3e.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2010] ст. 29.2.1&lt;/ref&gt; Нәҡ шуның өсөн басктболды тиҙ шахмат тип атайҙар, сөнки аҙ ғына ваҡытта тупты ҡулцаға ташлау өсөн бер нисә ҡарар ҡабул итергә (бер нисә комбинация яһарға) кәрәк. 
* ''тупты һаҡ зонаһына ҡайтарыуҙы боҙоу'' (''зона'') — һөжүм зонаһында туп тотҡан команда уны һаҡ зонаһына күсерә.

=== Фолдар ===
[[Файл:Basketball foul.jpg|thumb|Судья фолды күрһәтә]]
Фол — шәхси контакт йә спортҡа ҡарамаған тәртип арҡаһында ҡағиҙә боҙоу.
Фол төрҙәре:
* шәхси — ҡаршы яҡ уйынсыһы менән контакт өсөн;
* техник;
* ике яҡлы;
* спортҡа ҡарамаған тәртип;
* дисквалификацияға килтереүсе.

Матчта 5 шәхси һәм/йәки техник (НБА-ла 6) йә 2 спортивный булмаған фол алған уйынсы майҙансыҡтан сығырға тейеш, һәм ул матчта артабан ҡатнаша алмай (шул уҡ ваҡытта уға запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡалырға рөхсәт ителә).
Ике техник иҫкәртеү йә дисквалифицирующий фол алған уйынсы майҙандан сығарыла, һәм ул матч барған урынды ҡалдырырға тейеш була (уға запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡалырға рөхсәт ителмәй). 
Баскетбол — спорттың контактлы төрө һәм шуға ла йәрәхәт алыу йә имгәнеү ҡурҡынысы тыуҙыра тип һанала ала, сөнки спортсыларҙың хоккей һәм футболдан айырмалы рәүештә һаҡланыу экипировкаһы бөтөнләй юҡ. 

== Цитата ==
{{цитата|автор=Билл Расселл, НБА-ның «Бостон Селтикс» командаһының 1960-сы йылдар уйынсыһы һәм уйынсы-тренеры.|Һәр мәҙәниәттә кешеләрҙең иң ҙур бәхет шатлығынан һикереүҙәре билдәле. Һикереү — шатлыҡтың халыҡ-ара танылған сағылышы (выражение), ә баскетбол — нәҡ һикереүгә ҡоролған спорт төрө... Уйынсы бәлки бәхетле булғаны өсөн һикерәлер, әммә уның нәҡ  һикергән өсөн  бәхетле булыу ихтмалы күберәк. Миңә уйынсыларҙың баскетболдағы һәр нәмәгә — ҡағиҙәләргә, туптың ҙурлығына йә төҫөнә, формаға йә иһә сисенеү-кейенеү бүлмәһендәге температураға  — зарланғанын  ишетергә тура килде, әммә кемдең дә булһа уйында һикерергә тура килеүенә  зарланғанын  бер ҡасан да ишетмәнем&lt;ref&gt;Bill Russell and Taylor Branch. Second Wind: The Memories of an Opinionated Man. Random House, 1979. — P. 73&lt;/ref&gt;.}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы]]

== Һылтанмалар ==
* {{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/1517-basketbol|автор=Исаев А. С.}}
{{Олимпия спорт төрҙәре}}
{{Навигация
|Тема = Баскетбол
|Портал = Баскетбол
|Викисловарь = баскетбол
|Викиучебник = 
|Викицитатник = Баскетбол
|Викитека = 
|Викивиды = 
|Викиновости = 
|Метавики = 
|Проект = 
}}
* [http://www.fiba.com Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961104154421/http://www.fiba.com/ |date=1996-11-04 }} [[Международная федерация баскетбола|ФИБА]]
* [http://www.fibaeurope.com Сайт] [[ФИБА Европа]]
* [http://www.uleb.net Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510133412/http://www.uleb.net/htm/what1.htm |date=2008-05-10 }} [[УЛЕБ]]
* [https://russiabasket.ru/ Сайт] [[Российская федерация баскетбола|РФБ]]
* [http://www.nba.com Сайт] [[Национальная баскетбольная ассоциация|NBA]]
* [https://web.archive.org/web/20200729091844/http://www.basketball.ru/ basketball.ru — новостной и обзорный портал]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|40em}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|1}}
* {{книга |год=2004 |заглавие=The golden age of amateur basketball: the AAU Tournament, 1921–1968 |ссылка=https://books.google.com/books?id=kHVGigFqcNkC&amp;pg=PP1&amp;dq=Basketball#v=onepage |издательство={{Нп3|University of Nebraska Press}} |isbn=0-8032-7117-4 |язык=en |автор=Adolph H., Grundman}}
* {{книга |год=2005 |заглавие=Basketball in America: from the playgrounds to Jordan's game and beyond |ссылка=https://books.google.com/books?id=v8r__pvCopgC&amp;pg=PP1&amp;dq=history%20of%20Basketball#v=onepage |издательство=Routledge |isbn=978-0-7890-1613-3 |язык=en |автор=Batchelor, Bob}}
* {{книга |год=2007 |заглавие=A Basketball Handbook |ссылка=https://books.google.com/books?id=YJmsqtj-rh4C&amp;lpg=PA6&amp;dq=history%20of%20Basketball&amp;pg=PP1#v=onepage |издательство={{Нп3|AuthorHouse}} |isbn=978-1-4259-6190-9 |язык=und |автор=Brown, Donald H.}}
* {{книга |год=1991 |заглавие=All you wanted to know about Basketball |ссылка=https://books.google.com/books?id=FMbE6oVIP-0C&amp;pg=PP1&amp;dq=Basketball#v=onepage |издательство=Sterling publishing |isbn=81-207-2576-X |язык=und |автор=Forrest C., Allen}}
* {{книга |год=2005 |заглавие=Shattering the glass: the remarkable history of women's basketball |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZfS_3MUPBXoC&amp;pg=PP1&amp;dq=history%20of%20Basketball#v=onepage |издательство={{Нп3|The New Press|New Press|en|The New Press}} |isbn=1-56584-822-5 |язык=en |автор=Grundy, Pamela; Susan Shackelford}}
* {{книга |год=2003 |заглавие=Hoopmania: The Book of Basketball History and Trivia |ссылка=https://books.google.com/books?id=oH8uK4Sn_BoC&amp;pg=PP1&amp;dq=history%20of%20Basketball#v=onepage |издательство={{Нп3|Rosen Publishing|Rosen Pub. Group|en|Rosen Publishing}} |isbn=0-8239-3697-X |язык=en |автор=Herzog, Brad}}
* {{книга |год=2009 |заглавие=The book of basketball: the NBA according to the sports guy |ссылка=https://books.google.com/books?id=-4IMN7pCebwC&amp;lpg=PA269&amp;dq=history%20of%20Basketball&amp;pg=PP1#v=onepage |издательство=Ballantine/ESPN Books |isbn=978-0-345-51176-8 |язык=en |автор=Simmons, Bill}}
* {{книга |год=1941 |заглавие=Basketball: its origin and development |ссылка=https://books.google.com/books?id=yDKtaGdhZncC&amp;pg=PP1&amp;dq=James%20Naismith#v=onepage |издательство={{Нп3|University of Nebraska Press}} |isbn=0-8032-8370-9 |язык=und |автор=Naismith, James}}
{{refend}}

{{ВС}}
{{Олимпийские виды спорта}}

[[Категория:Баскетбол|*]]</text>
      <sha1>s51kcqg425l62w4zoabajgxgvv7iiua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белград</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85746</id>
    <revision>
      <id>1308981</id>
      <parentid>1293007</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65099" sha1="1af5hevdu4vtsv774bbu2y2zzmkw81f" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Белград
 |оригинальное название   = {{lang-sr|Београд, Beograd}}
 |изображение             = BelgradeMontage.JPG
 |страна                  = Сербия
 |герб                    = Small Coat of Arms Belgrade.svg
 |флаг                    = Flag of Belgrade.svg
 |описание герба          = Белград гербы
 |ширина герба            =    
 |ширина флага            = 
 |lat_deg= 44|lat_min= 49|lat_sec=
 |lon_deg= 20|lon_min= 28|lon_sec=
 |CoordAddon              = type:city(745514)_region:GR
 |CoordScale              = 
 |ЯндексКарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Сербия,%20Белград&amp;sll=20.489727,44.787516&amp;sspn=1.406223,0.751058&amp;l=map
 |размер карты страны     = 200
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             =
 |регион                  = Белград округы
 |регион в таблице        = 
 |вид района              =
 |район                   =
 |район в таблице         =
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      =
 |вид главы               =
 |глава                   = Синиша Мали
 |дата основания          =
 |первое упоминание       = б.э.т. III быуат
 |прежние имена           = Сингидунум, Альба Булгарика, Нандор Альба, Альба Грэка, Туна-Белгради, Дарол-Джихад&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://mirjanadetelic.com/leksikon/gradovi/gradout.php?id=1332&amp;slovo=B&amp;str=2| title=Beograd| publisher=// mirjanadetelic.com| accessdate=2015-9-9}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 |статус с                =
 |площадь                 = 359,92&lt;ref name=&quot;webrzs&quot;&gt;[http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201197 City of Belgrade - Territory]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |вид высоты              = диңгеҙ кимәленән бейеклек
 |высота центра НП        = 116,75
 |климат                  = 
 |официальный язык        = Серб
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{рост}} 1,233,796&lt;ref&gt;[http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Starost%20i%20pol-Age%20and%20sex.pdf Халыҡ һаны буйынса статистика мәғлүмәттәре]&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2014
 |плотность               = 506
 |агломерация             = {{рост}} 1,659,440
 |национальный состав     =
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = +381 11
 |почтовый индекс         =
 |почтовые индексы        = 11000
 |автомобильный код       = BG
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://www.beograd.rs
 |язык сайта              = sr
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = de
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}
'''Белгра́д''' ({{lang-sr|Београд, Beograd}}) — [[Сербия]]ның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаларының береһе.

Халҡының һаны — 1,2 миллион. 1403—1428 йылдарҙа һәм 1815 йылдан Белград Сербияның, [[1918]]—[[2003]] йылдарҙа — [[Югославия]]ның, [[2003 йыл]]дан [[2006 йыл]]ға тиклем [[Сербия һәм Черногория]]ның баш ҡалаһы була. Белград иҡтисад, сәнәғәт һәм мәҙәниәт буйынса иң эре үҙәк. Ҡала Сербияның үҙәк өлөшөндә, Сава йылғаһының [[Дунай]]ға ҡойған ерендә урынлашҡан. Белград округының майҙаны 3227 км² тәшкил итә&lt;ref name=&quot;webrzs&quot;/&gt;. Ҡаланан көнбайышҡа табан Никола Тесла аэропорты урынлашҡан.

Белград ил составында үҙенсәлекле административ статусҡа эйә һәм биш статистик төбәктең береһе. Сербия баш ҡалаһының территорияһы 17 муниципалитетҡа бүленгән. Уларҙың һәр ҡайһыһы үҙидаралыҡ органына эйә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1904|title=Град Београд - Градске општине|publisher=|accessdate=2013-09-27|lang=sr}}&lt;/ref&gt;. Белградтың майҙаны илдең дөйөм майҙанының 3,6 процентын, ә уның халҡы Сербия халҡының 22,5 процентын тәшкил итә ([[Косово|Метохия менән Косованы]] иҫәпкә алмайынса)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2011&amp;mm=10&amp;dd=19&amp;nav_id=550626|title=2011 Census first estimates|publisher=B92|accessdate=2013-09-27|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Ҡала бик күп титулдарға лайыҡ һәм «Европаның мәҙәни баш ҡалаһы» исемле номинацияла билдәләнгән.

== Географияһы ==
[[Файл:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|thumb|left|250px|Сава йылғаһының [[Дунай]]ға ҡойған ерҙәр]]

Белград ике йылға — [[Сава]] һәм [[Дунай]] араһында урынлашҡан. Сава Дунайға нәҡ Белград урынлашҡан ерҙә ҡоя. Ҡала [[диңгеҙ кимәле]]нән 116,75 метр бейеклектә ята&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1027|title=Географски положај|publisher=|accessdate=2014-08-22|lang=sr}}&lt;/ref&gt;. Белградтың тарихи үҙәге Сава йылғаһы ярында&lt;ref name=&quot;География Белграда&quot;&gt;[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 Град Београд: Географски положај] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006154937/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027 |date=2013-10-06 }}{{ref-sr}}{{ref-en}}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Ҡала бер үк ваҡытта [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] буйында ла, Үҙәк Европала ла урынлашҡан. Ҡаланың бер өлөшө [[Банат]]та, әммә уның территорияһы булып иҫәпләнмәй. Срем менән Банат — [[Үҙәк Европа]], ә көньяҡтараҡ урынлашҡандарҙың барыһы ла — Балҡандар. Ысынбарлыҡта, Балҡан ярымутрауы сиге менән Үҙәк Европа нәҡ Белград аша үтә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1027|title=Град Белград - Географски положај|accessdate=2013-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EL6HS6yQ|archivedate=2013-02-11}}&lt;/ref&gt;

Ҡала рельефы убалы. Иң бейек уба — Торлак (303 метр). Белградтан көньяҡҡараҡ Авала (511 метр) менән Космай (628 метр) тауҙары бар.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite web|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1031|title=Природне карактеристике|publisher=|accessdate=2014-08-22|lang=sr}}&lt;/ref&gt;

=== Климаты ===
Белградтың климаты дымлы, субтропик&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification |publisher= |accessdate=2015-09-20 |lang=en}}&lt;/ref&gt;, йылы йәйле, йомшаҡ ҡышлы. Ғинуар һәм февралдәге уртаса температура —1,4 °C һәм +3,0 °C, июлдә — +23,0 °C. Уртаса йылылыҡ температураһы +12,5 °C тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/13274.htm Погода и Климат— Климат Белграда]&lt;/ref&gt;. Белградта йылдың 31 көнө уртаса +30 °C, ә 95 көнө +25 °C. була. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм яҡынса 700 мм. Иң ҡояшлы айҙар — [[июль]] менән [[август]], иң болотло көндәр — [[декабрь]] менән [[ғинуар]]&lt;ref&gt;[http://www.hidmet.sr.gov.yu/ciril/meteorologija/stanica_sr.php?moss_id=274 Републички Хидрометеоролошки завод Србије: Средње месечне, годишње и екстремне вредности 1961—1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080605121014/http://www.hidmet.sr.gov.yu/ciril/meteorologija/stanica_sr.php?moss_id=274 |date=2008-06-05 }}{{ref-sr}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
&lt;div style=&quot;width:70%;&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Һуңығы 10 йыл эсендә Белград климаты (2004—2013 йй.)
|Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?LANG=en&amp;PLZ=_____&amp;PLZN=_____&amp;WMO=13274&amp;CONT=euro&amp;R=0&amp;LEVEL=162&amp;REGION=0005&amp;LAND=YG&amp;MOD=tab&amp;ART=TEM&amp;NOREGION=1&amp;FMM=1&amp;FYY=2004&amp;LMM=12&amp;LYY=2013 www.weatheronline.co.uk] [http://www.pogodaiklimat.ru/monitor2.php?id=13274 экстремумы и осадки с Климатического монитора]
| Янв_ср=2.2            | Янв_ср_осад=61
| Фев_ср=3.1           | Фев_ср_осад=61
| Мар_ср=8.5            | Мар_ср_осад=57
| Апр_ср=14.3             | Апр_ср_осад=41
| Май_ср=18.3             | Май_ср_осад=71
| Июн_ср=21.9             | Июн_ср_осад=94
| Июл_ср=24.3            | Июл_ср_осад=57
| Авг_ср=23.9            | Авг_ср_осад=76
| Сен_ср=19.3             | Сен_ср_осад=46
| Окт_ср=14.5             | Окт_ср_осад=48
| Ноя_ср=9.1            | Ноя_ср_осад=52
| Дек_ср=4.0            | Дек_ср_осад=58
| Год_ср=13.6             | Год_ср_осад=722
| Янв_ср_мин=-0.1      | Янв_ср_макс=4.6
| Фев_ср_мин=0.3      | Фев_ср_макс=6.0
| Мар_ср_мин=4.5       | Мар_ср_макс=12.4
| Апр_ср_мин=9.6       | Апр_ср_макс=19.1
| Май_ср_мин=13.4        | Май_ср_макс=23.3
| Июн_ср_мин=17.0        | Июн_ср_макс=26.8
| Июл_ср_мин=19.0       | Июл_ср_макс=29.7
| Авг_ср_мин=18.5        | Авг_ср_макс=29.3
| Сен_ср_мин=14.4        | Сен_ср_макс=24.1
| Окт_ср_мин=10.0        | Окт_ср_макс=18.7
| Ноя_ср_мин=5.6       | Ноя_ср_макс=12.5
| Дек_ср_мин=1.7       | Дек_ср_макс=6.2
| Год_ср_мин=9.5       | Год_ср_макс=17.7
| Янв_а_макс=18.4       | Янв_а_мин=-12.7
| Фев_а_макс=23.9       | Фев_а_мин=-15.5
| Мар_а_макс=25.0       | Мар_а_мин=-12.0
| Апр_а_макс=32.4       | Апр_а_мин=0.2
| Май_а_макс=34.5       | Май_а_мин=2.5
| Июн_а_макс=36.7       | Июн_а_мин=7.0
| Июл_а_макс=43.6       | Июл_а_мин=11.9
| Авг_а_макс=39.9       | Авг_а_мин=11.0
| Сен_а_макс=37.5       | Сен_а_мин=7.0
| Окт_а_макс=33.7       | Окт_а_мин=-1.4
| Ноя_а_макс=25.0       | Ноя_а_мин=-3.1
| Дек_а_макс=20.2       | Дек_а_мин=-12.2
| Год_а_макс=43.6       | Год_а_мин=-15.5
|}}
&lt;/div&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | Сағыштырмаса һауа дымлылығы
|-
! Ай
! Ғинуар
! Фев
! Мар
! Апр
! Май
! Июн
! Июл
! Авг
! Сен
! Окт
! Ноя
! Дек
! Йыл
|-
! Һауа дымлылығы, %
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|−28}}&quot;| 78
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-23}}&quot;| 73
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-15}}&quot;| 65
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-12}}&quot;| 62
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-13}}&quot;| 63
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-15}}&quot;| 65
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-13}}&quot;| 63
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-14}}&quot;| 64
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-18}}&quot;| 68
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-20}}&quot;| 70
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-26}}&quot;| 76
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-30}}&quot;| 80
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|-19}}&quot;| 69
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | Ҡояш яҡтыртыуы, айына сәғәт&lt;ref name=&quot;СРЕДЊЕ МЕСЕЧНЕ, ГОДИШЊЕ И ЕКСТРЕМНЕ ВРЕДНОСТИ 1961-1990&quot;&gt;[http://www.hidmet.gov.rs/ciril/meteorologija/stanica_sr.php?moss_id=13274 РХМЗ — Републички Хидрометеоролошки завод Србије Кнеза Вишеслава 66 Београд]&lt;/ref&gt;
|-
! Ай
! Ғин
! Фев
! Мар
! Апр
! Май
! Июн
! Июл
! Авг
! Сен
! Окт
! Ноя
! Дек
! Йыл
|-
! Ҡояш балҡышы, сәғ
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|7.1}}&quot;| 71
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|8.8}}&quot;| 88
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|14.3}}&quot;| 143
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|17.8}}&quot;| 178
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|22.6}}&quot;| 226
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|24.6}}&quot;| 246
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|28.4}}&quot;| 284
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|26.6}}&quot;| 266
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|20.3}}&quot;| 203
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|16.9}}&quot;| 169
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|8.9}}&quot;| 89
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|6.3}}&quot;| 63
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|20.3}}&quot;| 2025
|-
|}

== Тарихы ==
Ҡала тарихы кельттар дәүеренә барып тоташа. Дауыллы үткәндәрендә Белградты 40 армия баҫып ала, ул 38 тапҡыр яңынан төҙөлә. Ҡаланың боронғо стеналары кельттарҙы һәм [[Боронғо Рим]] армияһы римлеләрен, готтарҙы һәм франктарҙы, славян дарҙы һәм төрөктәрҙе лә күрә.

[[Файл:Nándorfehérvár-18th century.jpg|250px|thumb|right|''Калемегдан'' (Белград) 1521—1867 йылдарҙа Балҡандарҙа төрөк хакимлығының форпосты булып хеҙмәт иткән]]
Үҙенең серб атамаһы менән ҡала беренсе тапҡыр IX быуатта телгә алына. IX—X быуаттарҙа Белград менән [[Беренсе Болгар батшалығы|болгарҙар]] идара итә. XI—XII быуаттарҙа ул [[Византия]], һуңынан [[болгарҙар]], [[венгрҙар]], сербтар власы аҫтында була. 1427 йылдан Белград — венгр сик ҡәлғәһе.

Австрия-төрөк һуғышы ваҡытында, Белград өс тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә. 1806 йылда төрөк иҙеүенән ҡотҡарылған Белград Серб кенәзлегенең баш ҡалаһы һанала. [[1813]]—[[1830]] йылдарҙа ҡала төрөк власы аҫтында була. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында Белград ике тапҡыр [[Австро-Венгрия]] ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 1918 йылдың 1 декабрендә Белград ''Сербтар, хорваттар һәм словенецтар короллеге''нең баш ҡалаһы ([[1929 йыл]]да [[Югославия]]) һәм Белград өлкәһе үҙәге була.

[[1941 йыл]]дың 13 апрелендә ул [[Өсөнсө рейх|Германия]] нацистары тарафынан баҫып алына. [[1944 йыл]]дың 20 октябрендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының совет ғәскәрҙәре, Югославия халыҡ ҡотҡарыу армияһы уны азат итә. [[1945 йыл]]да Белград ''Югославия Федератив Халыҡ Республикаһы'', [[1963 йыл]]да ''Югославия Социалистик Федератив Республикаһы'' итеп иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00007/43600.htm?text=Белград Большая советская энциклопедия: Белград]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Ҡала 1999 йылда Югославияға ҡаршы [[НАТО]] һуғышы ваҡытында бомбаға тотоуҙан ҙур зыян күрә&lt;ref&gt;[http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1269 Град Београд — НАТО агресија 1999&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004005548/http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=1269 |date=2011-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Хакимиәт һәм административ-территориаль бүленеш ==
[[Файл:Belgrade Old Court 1.jpg|thumb|«Стари двор»— Белград Скупщинаһының бинаһы]]
Ҡала менән 14 секретариатҡа бүленгән хакимиәт идаралыҡ итә. Ул шулай уҡ үҙ эсенә бер нисә махсус хеҙмәтте һәм институтты ала. Хакимиәткә 4 йылға һайланған мэр етәкселек итә. Ошондай уҡ срокка ҡала Скупщинаһына депутаттар ҙа (100 депутат иҫәпләнә) һайлана. Скупщина ултырышы кәрәк ваҡытта ғына, өс айға бер тапҡыр үткәрелә. Ҡала башлығына үҙ функцияларын үтәргә ҡала вечеһы, йәғни иң юғары орган булған халыҡ йыйылышы ярҙам итә. Ул мэрҙан, уның урынбаҫарынан һәм тағы ун кешенән тора. Улар мэр тәҡдиме менән Скупщинаға дүрт йылға һайлана. Ҡала вечеһы шулай уҡ Белград хакимиәте аппараты эшмәкәрлеген дә контролдә тота&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1896 |title=Градско веће |publisher= |accessdate=2015-02-01 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдан Белградтың мэры Синиша Мали була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=514903 |title=Градоначелник |publisher= |accessdate=2015-02-01 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;.

=== Белград округы общинаһының исемлеге ===
{|  border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 10px 0 10px 25px; background: #f9f9f9; border: 1px #AAA solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; float: center;&quot;
|-
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;&quot; | Исеме
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;&quot; | Майҙаны (км²)
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;&quot; | Халҡы (1991)
! style=&quot;background: #efefef; border-bottom: 2px solid gray;&quot; | Халҡы (2002)
|-
| Бараево || 213 || 20.846 || 24.641
|-
| Вождовац || 148 || 156.373 || 160.768
|-
| Врачар || 3 || 67.438 || 58.386
|-
| Гроцка || 289 || 65.735 || 75.466
|-
| Звездара || 32 || 135.694 || 132.621
|-
| Земун || 150 || 141.695 || 152.950
|-
| Лазаревац || 384 || 57.848 || 58.511
|-
| Младеновац || 339 || 54.517 || 52.490
|-
| Нови-Београд || 41 || 218.633 || 217.773
|-
| Обреновац || 411 || 67.654 || 70.975
|-
| Палилула || 451 || 150.208 || 155.902
|-
| Раковица || 31 || 96.300 || 99.000
|-
| Савски-Венац || 14 || 45.961 || 42.505
|-
| Сопот || 271 || 19.977 || 20.390
|-
| Стари-Град || 5 || 68.552 || 55.543
|-
| Сурчин || 288 || 34.463 || 38.695
|-
| Чукарица || 156 || 150.257 || 168.508
|-
| style=&quot;background: #E9E9E9;&quot; | '''Бөтәһе''' || style=&quot;background: #E9E9E9;&quot; | '''3.227''' || style=&quot;background: #E9E9E9;&quot; | '''1.552.151''' || style=&quot;background: #E9E9E9;&quot; | '''1.576.124'''
|-
| colspan=&quot;5&quot; | &lt;small&gt;Сығанаҡ: Сербия статистика бюроһы&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;webrzs&quot;/&gt;
|}

== Халҡы ==
[[Файл:Luis-Filipe-Gaspar-Belgrado-Servia.jpg|left|thumb|Тарихи үҙәгенә күренеш]]
2011 йылда үткән иҫәп алыу буйынса, Белград халҡы 1 116 763 кеше иҫәпләнә. Ҡала агломерацияһы халҡы Борча, Овча и Сурчин ҡала тирәһе менән бергә 1 233 796 кеше һанала. Белград административ округы халҡы 1 659 440 кеше. Һаны буйынса сербтар өҫтөнлөк ала. Шулай уҡ ҡалала югославиялылар, черногоҙар, хорваттар, македонлылар, сегәндәр, бәшнәттәр йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.org.rs/cms/view.php?id=201201 |title=Population |publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/ReportResultView.aspx?rptId=1210|title=Резултати извештаја|publisher=Републички завод за статистику|accessdate=2015-01-30|lang=sr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122193601/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/ReportResultView.aspx?rptId=1210 |date=2017-11-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Crkva Svetog Marka u Beogradu.jpg|thumb|Изге Марко сиркәүе]]
Белград элекке Югославияның күп милләте өсөн йорт булып тора. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң башланған Югославияны индустриализациялау ваҡытында, ҡала ҙур булмаған ҡалаларҙан һәм ауылдарҙан күпләп килгән күскенселәр ағымына әйләнә. Югославия Социалистик Федератив Республикаһының тарҡалыуы барышында, Белград бик күп ҡасаҡтарҙы ҡабул итә. Уларҙың күбеһе [[Хорватия]]нан, [[Босния һәм Герцеговина]]нан, [[Косово]] һәм Метохиянан килгән сербтар була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/balkans/stories/belgrade062299.htm|title=Refugee Serbs Assail Belgrade Government |publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=en}}&lt;/ref&gt;. Сербияның баш ҡалаһында эре [[Ҡытай]] диаспораһы ла йәшәй. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, уның иҫәбе 10 меңдән 20 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Ҡытайҙарҙың Белградҡа күмәк иммиграцияһы 1990 йылдар уртаһында башлана. Әлеге ваҡытта улар компактлы рәүештә Яңы Белградтың 70-се блогында йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html|title=Kineska četvrt u Bloku 70|publisher=|accessdate=2015-01-30|lang=sr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730141600/http://www.vreme.com/arhiva_html/471/10.html |date=2013-07-30 }}&lt;/ref&gt;. Ҡалала шулай уҡ күпмелер Яҡын Көнсығыш кешеһе лә йәшәй. Улар күбеһенсә 1970—1980 йылдарҙа [[Ираҡ]]тан, [[Иран]]дан, [[Сүриә]]нән, [[Иордания]]нан килгән студентар&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20070927225101/http://www.dawn.com/2005/12/07/int17.htm|title=A unique friendship club in Belgrade|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Белграда бер нисә дини община бар. Ҡалала йәшәүселәрҙең күбеһе Серб [[православие]] сиркәүенең мәхәллә кешеһе — 90,68 %. Ҡалалағы [[мосолмандар]] — 1,29 %, үҙҙәрен [[Католицизм|католик]] тип һанаусылар — 1,29 %. Белград халҡының 0,24 % үҙен [[Протестантизм|протестант]] тип бара, 0,03 % — [[Иудаизм|иудей]], 3 % — атеист&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201181|title=Religion|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт һәм мәғариф ==
Белград — серб мәҙәниәте, мәғарифы һәм фәненең баш ҡалаһы. Ҡалала сәнғәт һәм фән өлкәһе буйынса милли әһәмиәттәге бик күп учреждениелар бар. Бында, 1886 йылда Серб король академияһы булараҡ нигеҙ һалынған Серб фән һәм сәнғәт академияһы, 1882 йылда асылған [[Сербия милли китапханаһы]], 1841 йылда булдырылған Серб милли музейы, 1869 йылда асылған милли театр бар.

=== Архитектура ===
[[Файл:Hram Sv. Save 003.JPG|thumb|Изге Савва ғибәҙәтханаһы]]
Белградта Балҡандағы иң ҙур сиркәү Изге Савва ғибәҙәтханаһы, мәҙәниәт ҡомартҡылары һәм башҡа күсемһеҙ мәҙәни ҡиммәттәр, бик күп археологик ҡаҙылмалар бар. Оҙаҡ ваҡыт идара иткән төрөк хаҡимлығы үҙ артынан күп кенә ҡоролмалар ҡалдыра. Әммә [[XIX быуат]]та бойондороҡһоҙ Серб дәүләтен төҙөгәндән һуң, төрөк дәүере әүҙем рәүештә сербтарҙың үҙаңы тарафынан тартып алына. Был бойондороҡһоҙ дәүләт төҙөүҙең тәүге этабында ғосман мираҫының әүҙем емерелеүенә килтерә. Был ҡоролмалар, әлбиттә, әллә ни боронғо түгел һәм ҡағиҙә буйынса статуслы характерға эйә. [[Ғосман империяһы]]нан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң идара иткән ''Обреновичтар'' һәм ''Карагеоргиевичтар'' династияһынан ҡалған дүрт король һарайын һәм шулай уҡ парламент-скупщинаһы зданиеһын Белградтың төп иҫтәлекле урындарына индерергә була. Дүрт короллектең икәүһе — «Королевский» ({{lang-sr|«Краљевски двор», «Kraljevski dvor»}}) һәм «Белый» Двор ({{lang-sr|«Бели двор», «Beli dvor»}}) Белград янындағы Дединола урынлашҡан. Дединолағы резиденция [[1922]] йылдан [[1937 йыл]]ға тиклем төҙөлә. «Король һарайы» ҡоролмаһын төҙөүҙә архитектор Николай Петрович Краснов әүҙем ҡатнаша. Рәсәйҙәге революцияға тиклем ул Рәсәй батшаһы ғаиләһенә эшләгән була. Архитектор һарайҙың ҡайһы бер биналарын Мәскәүҙәге боронғо кремль палаталары стилендә биҙәй. &quot;Король һарайы&quot;н «Боронғо» тип тә йөрөтәләр, сөнки ул «Аҡ һарай»ҙан алдараҡ төҙөлгән була. Белградта тағы ла бер «Боронғо һарай» бар — ул Обреновичтар династияһының һарайы, элек унда Белградтың мэрияһы урынлашҡан була. Тағы ла бер һарай — «Яңы һарай» ({{lang-sr|«Нови двор», «Novi dvor»}}), унда Сербия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Белградтың тағы бер иҫтәлекле урындарының береһе булып, «Сәскәләр йорто» ({{lang-sr|«Кућа цвећа», «Kuća cveća»}}) һанала. Унда һуғыштан һуңғы Югославияның лидеры булған [[Иосип Броз Тито]] ерләнгән. «Сәскәләр йорто» «Югославия тарихы музейы» комплексына индерелгән.

=== Музейҙар ===
[[Файл:Narodni muzej, Beograd.jpg|thumb|Халыҡ музейы]]
Белградта бик күп музейҙар бар. Улар араһында иң билдәлеһе 1844 йылда төҙөлгән Халыҡ музейы. Унда 400 000 ашыу экспонат һаҡлана. Шулар араһында антик осорҙан алып, 1999 йылдағы һуғышҡа тиклем 25 000 ашыу предмет һаҡланған. Мирославо Евангелие музейы ла кәм билдәле түгел.

Белград эргәһендә, «Никола Тесла Белград» аэропорты янында, 200 самолет төрө һаҡланған Авиация музейы урынлашҡан, уларҙың 50-ләбе даими нигеҙҙә ҡуйылған. Экспонаттар араһында бер генә экземплярҙа булған модельдәр ҙә бар, мәҫәлән, итальян истребителе Fiat G.50 шундайҙарҙың береһе. Фондта 1999 йылда Югославияны боммаға тотҡандан ҡалған НАТО иленең пилотһыҙ осоу аппараттары ватыҡтары ла һаҡлана. [[Этнография музейы (Белград)|Этнография музейында]] 150 меңдән ашыу экспонат бар. Уның коллекцияһында элекке Югославия илдәренән предметтар табырға була. Хәҙерге сәнғәт музейы 8450 экспонатҡа эйә булһа, Никола Тесла музейында ул тағы ла күберәк. Унда билдәле ғалимдың 160 000 документы, 5700 төрлө предметы бар. Шулай уҡ Вука һәм Доситей музейы ла Белградтың иң эре музейҙарының береһе һанала. Музейҙа серб теле реформаторы Вука Караджичтың һәм мәғрифәтсе, тәүге мәғрифәт министры Доситей Обрадовичтың тормошо, эше, мираҫы яҡтыртыла.

=== Музыка ===
XX быуаттың 80-се йылдарында ҡала Белград төркөмдәре: ВИА «Идолы», «Екатарина Велика» (EKV) һәм «Шарло Акробата» — Югославия &quot;яңы тулҡыны&quot;ның төп үҙәге була. Башҡа билдәле Белград рок-төркөмдәре — «Рибля чорба», «Баяга и инструктори» һәм башҡалар. Үткән быуаттың 90-сы йылдарында ҡала «турбофолк» музыкаль жанрының төп үҙәге була.

[[2008 йыл]]да Белградта Евровидение конкурсы уҙа.

=== Мәғариф ===
[[Файл:Kapetan Misino Zdanje.jpg|left|thumb|Белград университеты ректораты]]
Белградта өс дәүләт һәм бер нисә шәхси университет бар. Белград университеты в [[1808 йыл]]да нигеҙ һалынған Юғары мәктәптән килеп сыҡҡан. Беренсе серб университетына формаль рәүештә [[1905 йыл]]дың 27 февралендә нигеҙ һалына. Уның 31 факультетында 70 000 студент белем ала. Белград университеты үҙенең факультеттарынан тыш, «Светозар Маркович» китапханаһы, фәнни-тикшереү институттары һәм үҙәктәре менән дә билдәле. Улар араһында «Винча» ядро фәне интституты, «Никола Тесла» электротехник институты, «Михаил Пупин» институты бар. Сербияның Ҡораллы көстәр институты шулай уҡ Белградтағы хәрби характерҙағы тикшеренеүҙәрҙе алып бара. Улар араһында Хәрби-география институты, Хәрби-һауа көстәре һәм Һауа көстәренә ҡаршы оборонаның Медицина институты, Хәрби-техник институт бар.

Белградта 195 башланғыс, 85 урта мәктәп эшләй. Башланғыс мәктәптәр араһында 162-һе ғәҙәти, 14-е махсус, 15-е сәнғәт мәктәбе, 4-һе оло йәштәгеләрҙе уҡытыу мәктәбе. Урта мәктәптәр араһында 51 махсуслаштырылған, 21 гимназия, 8 сәнғәт мәктәбе, 5 махсус мәктәп бар. Белградтағы 230 000 уҡыусыны 500 уҡыу корпусында 22 000 педагог уҡыта.

=== Киң мәғлүмәт саралары ===
[[Файл:TV B92 zgrada.jpg|thumb|«Б92» офисы]]
Белград Сербияның төп медиа үҙәге булып тора. Ҡалала Сербия телевидениеһының һәм радиоһының (2001 йылда Европа тапшырыуҙар союзының ағзаһы булған, элекке Югославия территорияһының иң эре тапшырыуы) штаб-фатиры урынлашҡан. Белградта РТС-тан тыш, «Танјуг», «ФоНет», «Бета» һәм «Тикер» мәғлүмәт агентсволарының офистары бар. Коммерция булған киң мәғлүмәт саралары араһында «РТВ Пинк» һәм «Б92» попялярлыҡ яулай.

Белградтағы иң билдәле һәм популяр радио-станция булып, «Радио Београд 202», «Радио Б92», «Радио Индекс», «Радио Новости», «Радио Носталгија», «Радио Пингвин», «Радио Топ ФМ», «Радио С» һәм «Радио Студио Б» һанала.

Белградта «Политика», «Вечерње новости», «Блиц», «Данас», «Глас јавности», «Спорт», «Спортски журнал» и др. Осенью 2006 года было начато распространение бесплатной газеты «24 сата» кеүек гәзиттәр баҫыла «24 сата»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mc.rs/code/navigate.aspx?Id=16|title=Штампа|publisher=|accessdate=2013-09-27|lang=sr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425112816/http://www.mc.rs/code/navigate.aspx?Id=16 |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Ҡалала шулай уҡ НИН&quot;, «Време», «Стандард» и «Европа» кеүек көндәлектәр ҙә сығарыла.

=== Фестивалдар ===
Белградта традицион рәүештә бик күп фестивалдәр үтә.
* Халыҡ-ара «ФЕСТ» кинофестивале февралдең һуңғы ялында һәм март башында ойошторола. Ул програмаға һәм килеүселәрҙең күплегенә ҡарап, ҡаланың төрлө мәҙәни үҙәктәрендә үтә&lt;ref name=autogenerated6&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1297 |title=Културне манифестације |publisher= |accessdate=2016-02-28 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/320.shtml Репертуар ФЕСТа — 89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207073157/http://chernenko.org/320.shtml |date=2024-12-07 }} // Объектив, [[1989]], № 2.&lt;/ref&gt;
* Белград ҡыҫҡа метражлы һәм документаль фильмдар фестивале марттың һуңғы йәкшәмбеһендә ойошторола һәм 4-5 көн буйы бара&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;&lt;ref&gt;''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/076.shtml Белград — 1971] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207073051/http://chernenko.org/076.shtml |date=2024-12-07 }} // Советский экран, [[1971]], № 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/118.shtml Примерка на будущее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207080609/http://chernenko.org/118.shtml |date=2024-12-07 }} // Советский экран, [[1974]], № 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/173.shtml Восемь дней «краткого метра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207074251/http://chernenko.org/173.shtml |date=2024-12-07 }} // Советский экран, [[1978]], № 12.&lt;/ref&gt;
* Сопоттағы кинофестиваль июль башында урындағы мәҙәни үҙәктә уҙа&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;
* Белград Йәйге фестивале театраль сығыштарға һәм музыкаль программаға арналған. Йәйҙең икенсе яртыһында ойошторола&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;
Белград музыка фестивале октябрҙең икенсе яртыһында башлана һәм 15 көн буйы бара. Уның күп өлөшөн халыҡ музыкаһы ала&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;
&quot;Октябрь салон&quot;ы халыҡ-ара фестивале һынлы сәнғәткә һәм дизайнға арналған. Ул 2004 йылда халыҡ-ара статусын ал
&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

== Иҡтисад ==
Иҡтисади яҡтан Белград Сербияның иң үҫешкән өлөшө һанала. 1990 йылда Югославияға ҡаршы халыҡ-ара санкция һәм шул арҡала барлыҡҡа килгән югослав динарының гиперинфляцияһы һөҙөмтәһендә ҙур зыян күрә. Шулай уҡ НАТО илдәре авиацияһының бомбаға тотоуы ла ҡаланың иҡтисадын бөлгөнлөккә төшөрә. Хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң ҡала иҡтисады яйлап аяғына баҫа һәм әлеге ваҡытта тотороҡло үҫеш күрһәтә.

2013 йылдың мартына бирелгән мәғлүмәт буйынса, Сербияның баш ҡалаһында 571 720 кеше эшкә урынлаштырылған, шуларҙың 92 659-ы шәхси эшҡыуар булараҡ теркәлгән&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1559 |title=Економски потенцијали |publisher= |accessdate=2015-11-14 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;.
Ҡалала «Air Serbia», «Телеком Србија», «Теленор Србија», «Делта Холдинг», «Japan Tobacco» кеүек эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Белградта фонд биржаһы, илдең финанс тотороҡлоғон тәьмин иткән Сербия Милли банкы урынлашҡан. Бында Комерцијална банка&quot;, «Универзал банка», «Агробанка», «Привредна банка», «Сбербанк Србија»һәм башҡа төрлө шәхси банктар ҙа бар.

=== Транспорт ===
[[Файл:Railway junction belgrade map.jpg|left|thumb|Ҡаланың транспорт схемаһы]]
Дөйөм алғанда Белград транспорт системаһы ике эре — [[Дунай]] һәм [[Сава]] йылғалары яры буйында урынлашҡан, ул өс өлөшкә бүленгән һәм ҡәнәғәтләнерлек булмаған тип һанала. Белградта «Көнсығыш-Көнбайыш»ҡа йүнәлгән тиҙ йөрөшлө бер генә автомагистраль бар. Ул Газель күпере буйлап, Сава йылғаһы аша үтә һәм ҡаланың иҫке өлөшө Нови-Београд менән ҡушыла. Сава йылғаһы аша үткән Бранков һәм Иҫке Савск күперҙәре түбән үткәреү мөмкинлегенә эйә. Сава аша һалынған автомобиль күперҙәренән башҡа тағы ике тимер юл күпер бар — Иҫке һәм Яңы тимер юл күпере.

Ҡалала [[Сербия]]лағы иң эре тимер юл вокзалы — Белград-Главный урынлашҡан. Йәмәғәт траспорты 125 автобус, 10 трамвай, 7 троллейбус маршруттарын үҙ эсенә ала. 2014 йылда трамвай юлдарының дөйөм майҙаны 114,2, троллейбустыҡы — 55,8, автобустыҡы −1797,6 саҡрым тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gsp.rs/statistika1.htm |title=Статистика |publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215221559/http://www.gsp.rs/statistika1.htm |date=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;. Бөтә йәмәғәт транспорты тиерлек «Белград» ҡала транспорты компанияһыныҡы һанала ({{lang-sr|Градско саобраћајно предузеће «Београд», ГСП «Београд»}}). Һирәк осраҡтарҙа шәхси йөрөтөүселәр бар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1635|title=Градски превоз|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;. Ҡала яны пункттары һәм өлөшләтә халыҡ-ара ташыу «Ласта» авиакомпанияһы тарафынан башҡарыла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1611|title=Аутобуски саобраћај|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылда Сербия Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles|CAF фирмаһы менән Белградҡа 30 трамвай һатып алыуға контракт төҙөй. Трамвайҙың параметрҙары: оҙонлоғо — 33, киңлеге — 2,3 метр, һыйҙырышлығы 243 пассажир. Контракт 70 миллион һумға баҫа €&lt;ref&gt;[http://www.railway-technology.com/news/news69378.html?mxmroi=14602524/2351849/false CAF to Supply LRVs to Belgrade — Railway Technology&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312061257/http://www.railway-technology.com/news/news69378.html?mxmroi=14602524/2351849/false |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Vukov spomenik Beovoz envi.png|thumb|«Вуков споменик» метро станцияһы]]
Белградтың Беовоз ҡала яны тимер юлы 1992 йылдан эшләй башлай. Бөгөн уның 4 линияһы бар. Белград метрополитене йәки эстә урынлашҡан башҡа төрлө тиҙ йөрөшлө ҡала транспорты булмаған Европа ҡалалара араһында иң һуңғы эре ҡалаларҙың береһе була. Белград метрополитене төҙөлә башлай, әммә аҙағына еткерелмәй.

Белград автобус станцияһынан һәм тимер юлынан Үҙәк Европа һәм Көнсығыш Европа менән бәйләгән халыҡ-ара маршруттар китә.
Белградтан 18 саҡрым көнбайыштараҡ Сурчинда халыҡ-ара ''Никола Тесла аэропорты'' урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beg.aero/strana/10061/О-Аеродрому|title=О Аеродрому|publisher=|accessdate=2015-01-30|lang=sr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207004905/http://www.beg.aero/strana/10061/%D0%9E-%D0%90%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%83 |date=2015-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1619|title=Ваздушни саобраћај|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;.
1986 йылда пассажирҙар ағымы 3 миллиондан ашыу була, әммә Югославия тарҡалғандан һуң бер нисә йыл үткәс, халыҡ-ара санкциялар һөҙөмтәһендә был һан күпкә кәмей. 2000 йылда ул яңынан үҫеш кисерә һәм 2001 йылда тағы ла 3 миллион кеше тәшкил итә. Аэропортта 18 сит вәкиллегенең авиакомпанияһы һәм автомобилдәр прокаты буйынса бер нисә компания бар. Аэропорт ҡала үҙәге менән «Зелени Венац» станцияһына тиклем 72-се маршрутлы автобус һәм Славия майҙанына тиклем ярты сәғәт һайын йөрөп тоған Air Serbia авиакомпанияһының регуляр автобусы менән бәйле. Маршрут&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.
Белград порты [[Дунай]] һәм Сава йылғалары буйында урынлашҡан. Порттың [[Дунай]]ҙа урынлашҡан бер өлөшө йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән, Сава йылғаһындағы порт пассажир һәм туристар ҡабул итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1631|title=Речни саобраћај|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lukabeograd.com/PutnickoPristaniste/Turizam.html|title=Luka Beograd|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Ikarbus Bus in Belgrade.jpg|Ҡала үҙәгендәге автобус
CAF Tramvaj.jpg|Белград трамвайы
Trolejbus Beograd Studentski trg.jpg|Белградтың Студент майҙанында троллейбус
Beg-exterior.jpg|Никола Тесла аэропорты
Gazela Bridge, Belgrade (2011 renovated).jpg|«Газел» күпере
Ada vatromet 1.jpg|Ада өҫтөндәге күпер
New Railway Bridge in Belgrade at dusk.JPG|Яңы тимер юл күпере
&lt;/gallery&gt;

=== Туризм ===
[[Файл:Street Knez Mihailova.png|thumb|Кенәз Михаил урамы]]
Югославияның тарҡалыуы, халыҡ-ара санкциялар, сәйәси һәм иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ Сербия башҡалаһында туризмдың үҫешенә кире йоғонто яһай. 2000 йылда ғына Белградҡа килгән туристар һаны артыуы күҙәтелә башлай&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{cite web|url=http://www.bg-info.org/turizam_u_beogradu|title=Turizam u Beogradu|publisher=|accessdate=2015-01-30|lang=sr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201181056/http://www.bg-info.org/turizam_u_beogradu |date=2015-02-01 }}&lt;/ref&gt;. Үҙҙәренең иҫәбе буйынса [[Словения]], [[Хорватия]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Италия]] һәм [[Германия]]нан килгән туристар айырылып тора&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite web |url=http://www.senica.ru/serbia/facts/tourism/v-belgrade-uvelichilos-chislo-turistov |title=В Белграде увеличилось число туристов |publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Белградтың Туристик ойошмаһы тикшеренеүҙәре буйынса, Белградтың уртаса статистикалы турисы — 35 йәштән йәшерәк ир. Ул ҡалаға өс көнгә килә һәм 612 евро ҡалдырып китә&lt;ref name=autogenerated5&gt;{{cite web|url=http://rs.seebiz.eu/beogradu-od-turizma-gotovo-pola-milijarde-evra/ar-50272/|title=Beogradu od turizma gotovo pola milijarde evra|publisher=|accessdate=2015-01-30|lang=sr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624014837/http://rs.seebiz.eu/beogradu-od-turizma-gotovo-pola-milijarde-evra/ar-50272/ |date=2013-06-24 }}&lt;/ref&gt;. 22 % турист Сербия баш ҡалаһында 3 көн була, 19 % ике көнгә ҡала&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. 2013 йылда Белградҡа 640 мең кеше килә. Был 2012 йылға ҡарағанда 13 %-ҡа күберәк. Шуларҙың 520 меңе сит ил кешеһе була&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.novosti.rs/vesti/turizam.90.html:477134-Beograd-u-2013-posetilo-640000-turista|title=Beograd u 2013. posetilo 640.000 turista|publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;.

Сербияның туризмдан килгән килеменең яртыһы Белградтыҡы. 2012 йылда туризмдан килгән килем 500 миллион евро тәшкил итә&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. Белградтың туристик иҫтәлекле урындары араһында тарихи райондар һәм ҡалалар, архитектур ҡоролмалар бар. Уларға Скадарлия, Сербияның Милли музейы һәм Белград Милли театры, Земун, Теразие майҙаны, Никола Пашич майҙаны, Студент майҙаны, Калемегдан ҡәлғәһе, кенәз Михаил майҙаны, Изге Сава храмы, парламент зданиеһы һәм Белград Иҫке һарайы, Кенәз Милош резиденцияһы һәм Обреновичтар династияһының элекке король резиденцияһы бар. Бынан тыш, ҡалала бик күп музейҙар, парктар, һәйкәлдәр, кафелар, ресторандар һәм магазиндар урынлашҡан&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

== Спорт ==
Белградта меңгә яҡын спорт ҡоролмаһы бар. Һуңғы йылдарҙа ҡалала бик күп мөһим спорт саралары үткәрелә: 2005 йылда баскетбол һәм волейбол буйынса Европа Чемпионаты, 2006 йылда һыуҙа туп уйнау буйынса Европа Чемпионаты, 2007 йылда Европа йәштәре олимпия фестивале һәм 2009 йылда Йәйге универсиада үтә. Белград ике тапҡыр [[Йәйге Олимпия уйындары]] үткәреү хоҡуғына көрәшеп ҡарай. [[1992 йыл]]да ҡала Барселонаға урын бирә, [[1996 йыл]]да уйындар [[Атланта]]ла үтә.

Белград Сербиялағы ике иң уңышлы, көслө — Партизан һәм Црвена Звезда футбол спорт клубтарының йорто булып тора. Белградтағы ике эре футбол стадионы — (Црвена Звезда) һәм ЮНА (Партизан). «Комбанк Арена» «Пионир-Холлом» менән берлектә баскетбол һәм волейбол ярыштары үткәреү өсөн файҙаланыла. &quot;Ташмайдан&quot;да (спорт үҙәге) һыуҙа туп уйнау уйындары үтә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1756 |title=Спортски центри и хале |publisher= |accessdate=2015-02-01 |lang=sr}}&lt;/ref&gt;.

Ада Циганлия —Сава йылғаһының элекке утрауы һәм Белградтың эре рекреацион-спорт комплексы. Бөгөн ул яр менән ҡушылып, йылғала яһалма күл булдырған. Йәйге ваҡытта Ада Циг «Ташмайдан» (спорт үҙәге) анлия — ял итеү өсөн иң популяр урындарҙың береһе. Бында 7 саҡрымлыҡ пляж бар, төрлө спорт, мәҫәлән, гольф, [[футбол]], [[баскетбол]], волейбол, регби, бейсбол, [[теннис]] менән шөғөлләнеү өсөн шарттар булдырылған. Йәй көнө көн һайын һыу инеүселәр һаны 200 000—300 000 — гә тиклем барып баҫа. Төнгө клубтар тәүлек әйләнәһенә эшләй, пляжда тере тауыш менән таңға тиклем төрлө концерттар, кисәләр ойоштора.

Ял итеүселәр өсөн банджи-джампинг, пэйнтбол йәки һыу саңғыһы кеүек экстремаль спорт төрҙәре лә бар. Утрауҙа велосипед менән һәм йәйәү йөрөү өсөн бик күп маршруттар һалынған&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Йыл һайын Сербияның иң эре спорт сараһы — Белград марафоны ойошторола&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1768 |title=Београдски маратон |publisher= |accessdate=2015-01-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Belgrade Arena south-west.jpg|Белград аренаһы
Fk Red Star stadium.jpg|«Райко Митич» стадионы
SRC Tasmajdan.JPG|«Ташмайдан» спорт үҙәге
Hala Pionir Beograd.jpg|«Пионер» залы
&lt;/gallery&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{Флаг Великобритании|20px}} Ковентри, [[Бөйөк Британия]] ([[1957]])&lt;ref name=&quot;Coventry twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.coventrytelegraph.net/news/local-news/what-point-coventrys-twin-towns-3038605|title=Coventry's twin towns|accessdate=2013-08-06|last=Griffin|first=Mary|date=2011-08-02|work=Coventry Telegraph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coventry twins&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.coventry.gov.uk/directory/25/twin_towns_and_cities|title=Coventry - Twin towns and cities|accessdate = 2013-08-06|work=Coventry City Council.|archiveurl=//web.archive.org/web/20130412062545/http://www.coventry.gov.uk/directory/25/twin_towns_and_cities|archivedate =2013-04-14}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Израиля|20px}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]] ([[1990]])
* {{Флаг Австрии|20px}} [[Вена]], [[Австрия]] ([[2003]])
* {{Флаг США|20px}} [[Чикаго]], [[Иллинойс]], [[АҠШ]] ([[2005]])&lt;ref&gt;[http://www.chicagosistercities.com/our.php Chicago Sister Cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606050131/http://www.chicagosistercities.com/our.php |date=2012-06-06 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Пакистана|20px}} [[Лахор]], [[Пакистан]] ([[2007]])
* {{Флаг Греции|20px}} Керкира, [[Греция]] ([[2010]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&amp;mm=02&amp;dd=25&amp;nav_category=12&amp;nav_id=414000|title=B92 - Vesti - Bratimljenje Beograda i Krfa|accessdate=2013-05-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GW4eP9OK|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Словении|20px}} [[Любляна]], [[Словения]] ([[2010]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&amp;mm=11&amp;dd=24&amp;nav_category=167&amp;nav_id=474667|title=B92 - Vesti - Bratimljenje Beograda i Ljubljane|accessdate=2013-05-02|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GW4hW2Zh|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ljubljana twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ljubljana.si/si/ljubljana/pobratena-mesta-zdruzenja/|title=Medmestno in mednarodno sodelovanje|accessdate=2013-07-27|work=Mestna občina Ljubljana (Ljubljana City)|language=Slovenian}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626075304/http://www.ljubljana.si/si/ljubljana/pobratena-mesta-zdruzenja/ |date=2013-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Македонии|20px}} [[Скопье]], [[Македония]] ([[2012]])
* {{Флаг Аргентины|20px}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]
'''Хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеү төҙөлгән ҡалалар:'''
* {{Греция флагы|20px}} [[Афины]], [[Греция]] — Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы килешеү, ноябрь [[1966 йыл]]
* {{Италия флагы |20px}} [[Рим]], [[Италия]] — Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы клешеү, октябрь [[1971 йыл]]
* {{Германия флагы |20px}} [[Берлин]], [[Германия]] — Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы килешеү, ноябрь [[1978 йыл]]
* {{Ҡытай флагы |20px}} [[Пекин]], [[Ҡытай]] — Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы килешеү ([[14 октябрь]] [[1980]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=23 September 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |date=16 July 2017 }}&lt;/ref&gt;
* {{Италия флагы|20px}} [[Милан]], [[Италия]] — Килешеү тураһында меморандум, «Ҡала-ҡалаға» программа, ноябрь [[2000 йыл]]
* {{Испания флагы|20px}} [[Мадрид]], [[Испания]] — Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү, май [[2001 йыл]]
* {{Украина флагы |20px}} [[Киев]], [[Украина]] — Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү, май [[2002 йыл]]
* {{Рәсәй флагы|размер=20px}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] — Хеҙмәттәшлек программаһы 2003/2004, декабрь [[2002 йыл]]
* {{Хорватия флагы |20px}} [[Загреб]], [[Хорватия]] — Ниәттәр тураһында хат, октябрь [[2003 йыл]]да &lt;small&gt; (Любляна менән берлектә ҡул ҡуйылған)&lt;/small&gt;
* {{Словения флагы |20px}} [[Любляна]], [[Словения]] — Ниәттәр тураһында хат, октябрь, 2003 йыл &lt;small&gt; (подписано совместно с Загребом)&lt;/small&gt;
* {{Босния һәм Герцеговина флагы |20px}} [[Баня-Лука]], [[Босния һәм Герцеговина]] — Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү, [[2005 йыл]]&lt;ref name=&quot;Banja Luka twinnings&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.banjaluka.rs.ba/front/category/64/|title=Градови партнери|accessdate=2013-08-09|work=Administrative Office of the City of Banja Luka|language=Serbian|trans_title=City of Banja Luka - Partner cities|archiveurl=//web.archive.org/web/20110917132032/http://www.banjaluka.rs.ba/front/category/64/|archivedate=2011-09-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917132032/http://www.banjaluka.rs.ba/front/category/64/ |date=2011-09-17 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Белград}}
* Белградский дневник. Сергей Иншаков. ISBN 978-5519018494.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Белград
 |Викисловарь  = ru:Белград
 |Викицитатник = 
 |Викитека     = 
 |Викигид      = Белград
 |Викиданные   = Q3711
}}
* [http://www.beograd.rs/ Град Београд]{{ref-sr}}{{ref-en}}{{ref-de}}
* [http://beocity.ru/ Виртуальный гид по Белграду]{{ref-ru}}
* [http://serbija.info/goroda_serbii/belgrad.html serbija.info: Белград] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927234638/http://serbija.info/goroda_serbii/belgrad.html |date=2007-09-27 }}{{ref-ru}}
* [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=69/ Портал о странах: Свидетели исторических событий — дворцы Белграда (Мемориал Тито, королевские дворцы, скупщина)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315085134/http://www.portalostranah.ru/view.php?id=69/ |date=2016-03-15 }}{{ref-ru}}
* [http://www.oldstratforduponavon.com/belgrade.html Postcards of the Past: Belgrade, Serbia]{{ref-en}}
* [http://maps.infograd.rs/ Электронная карта Белграда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910162128/http://maps.infograd.rs/ |date=2012-09-10 }}{{ref-ru}}
* [http://journeying.ru/dostoprimechatelnosti-belgrada-chto-posmotret-i-kuda-schodit-v-belgrade.html Достопримечательности Белграда]{{ref-ru}}
* {{cite web |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1297 |title=Список белградских фестивалей |publisher= |accessdate=2016-02-28 |lang=sr}}

{{Европа баш ҡалалары}}

{{Һайланған мәҡәлә|ҡала}}

[[Категория:Белград|*]]
[[Категория:Йәйге Универсиада баш ҡалалары]]
[[Категория:Дунай буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Почётлы легион ордены менән бүләкләнгән ҡалалар]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]</text>
      <sha1>1af5hevdu4vtsv774bbu2y2zzmkw81f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балалар иле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90468</id>
    <revision>
      <id>1308908</id>
      <parentid>1182049</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11523" sha1="e8lagy28rrk5b129k9qhuexe89jggil" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы
|название             = Балалар иле
|логотип              = 
|тип                  = шәхси компания
|девиз компании       = 
|листинг на бирже     = 
|основана = 2011
|расположение = {{флагификация|Россия}}, [[Мәскәү]]
|основатели = Леонид Ханукаев
|ключевые фигуры = Леонид Ханукаев (генераль директор)
|отрасль = Балалар лагерҙәрен төҙөү һәм ҡулланыу
|продукция = 
|оборот = 
|чистая прибыль = 
|число сотрудников = 
|сайт = http://stranadetey.com/
}}
'''ЯАЙ «Балалар иле»''' ({{lang-ru|Страна детей}}) — [[Рәсәй]] шәхси компанияһы, ял итеү һәм һауыҡтырыу балаларҙың йәй лагерҙәре селтәре. 2011 йылда Леонид Ханукаев компанияны нигеҙләй. [[Социаль эшҡыуарлыҡ]] предприятиеһы кеүек ул күмәк балалар ялының мәсьәләләрен хәл итә&lt;ref&gt;{{cite web|author= |title=Истории успеха. Страна детей |url=http://www.nb-forum.ru/interesting/stories/strana-detei.html |publisher=[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Новый бизнес]] |date=2014-02-05 |accessdate=2015-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

Балалар ялының ҙур лагерҙәр селтәрен төҙөү уйы 2010 йылда тыуа, проектың төп идеологы шул ваҡытта 2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарына бағышланған «Горки Город» курорт кластерын төҙөгән Леонид Ханукаев була. «Минең улым тулғас, мин илде үҙгәртә алған берәй нимә эшләргә кәрәк икәнен беләм. Мин эштән китеү тураһында ғариза яҙам һәм Ерҙәге балалар өсөн иң яҡшы урын төҙөү проектының командаһын йыя башлайым» ({{lang-ru|Когда у меня родился сын, я понял, что нужно сделать что-то настоящее, что сможет изменить страну. Я написал заявление об уходе с работы и стал собирать команду проекта строительства самого лучшего места для детей на земле}}).

Ул ошондай бизнестың төрөн актуль булыуын күрһәткән социологик тикшереү үткәрә, ә 2011 йылда «Балалар иле» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтен теркәй һәм комплестың проектын эшләүгә тотона. Уның һүҙҙәре буйынса, проекты тормошҡа ашырыуына һалынған аҡсаларҙың 20-30 % үҙенең аҡсалары булһа, ә ҡалғаны — шәхси инвесторҙарҙың аҡсаһы&lt;ref&gt;{{cite web |author=Александр Балакин. |title=Кризис нипочем |url=http://www.chaskor.ru/article/krizis_nipochem_38012 |publisher=Частный Корреспондент |date=2015-04-02 |accessdate=2015-06-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709061028/http://www.chaskor.ru/article/krizis_nipochem_38012 |date=2015-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ксения Присекина. |title=Леонид Ханукаев и Филипп Бахтин о создании уникальной «Страны детей» — ультрасовременных лагерях отдыха с галереями, музеями и аквапарками |url=http://www.otr-online.ru/programmi/programmparts_12201.html |publisher=Общественное телевидение России |date=2013-11-26 |accessdate=2015-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617020340/http://www.otr-online.ru/programmi/programmparts_12201.html |date=2015-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

Ханукаев проектың архитектур өлөшө, тирә-яғын, генераль планды эшләп сығарыу һәм төҙөүҙө ойоштороу өсөн яуаплы булһа, ә балалар менән эш өсөн яуаплы булған төп вожатый роленә бәләкәйерәк булған «Камчатка» балалар лагерҙәрен ойоштороуҙа тәжрибәһе булған билдәле журналист һәм педагог, «Esquire» журналының элекке баш мөхәррире, Филипп Бахтин саҡырыла. Бахтин лагерҙең ижадлы концепцияһын эшләй, шул концепция буйынса һәр бала яңы эмәкәрлек төрө (кино, музыка, һүрәт төшөрөү, цирк, тикшереүҙәр) менән булышырға тейеш, шул уҡ ваҡытта улар ҡаҙаныштары өсөн мәрәйҙәр һәм бүләктәр ала. Ашауҙы ойоштороу өсөн етәкселек билдәле рестораторҙы һәм шеф-поварҙы, Анатолий Коммды, саҡыра&lt;ref&gt;{{cite web |author=Елена Сахарова. |title=Нормальные люди: Филипп Бахтин |url=http://www.mn.ru/society/20131226/366146544.html |publisher=Московские новости |date=2013-12-26 |accessdate=2015-06-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223181602/http://www.mn.ru/society/20131226/366146544.html |date=2015-02-23 }}&lt;/ref&gt;. Ойошма янында зәғиф кешеләр, етем балалар һәм әҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балалар өсөн льгота биргән үҙҙәренең шәфҡәтлелек фонды килеп сыға. Фондтың етәксеһе — Яна Берсенева&lt;ref&gt;{{cite web |author=Екатерина Фирсова. |title=Страна детей |url=http://www.chaskor.ru/article/strana___detej__35662 |publisher=Частный Корреспондент |date=2014-07-14 |accessdate=2015-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710142318/http://www.chaskor.ru/article/strana___detej__35662 |date=2015-07-10 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда «Балалар иле — Бородино» пилот лагерен төҙөү башлана. Лагерь [[Мәскәү өлкәһе]]нең Можайск районында, Бородино яланынан йыраҡта түгел урынлашҡан. Лагерь 9-15 йәштәге балалар өсөн эшләнгән, йәлеп ителгән инвестицияларҙың күләме 3,2 миллиард һумға тигеҙ була. Башта план буйынса, комплексты Vienna International [[австрия]] компанияһы етәкләргә тейеш була: 2012 йылдың октябрь айында Ханукаев компания менән бергә эшләү тураһында килешеү төҙөй, әммә прессала компанияның эштән сығыуы тураһында яңылыҡтар берәм-берәм сыға башлай&lt;ref&gt;{{cite web|author=Антон Филатов. |title=Австрийцы ушли из «Страны детей» |url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2013/09/23/avstrijcy-ushli-iz-strany-detej |publisher=Ведомости |date=2013-09-23 |accessdate=2015-06-13}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда проектан үҙенең сығыуы тураһында Филипп Бахтин белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Анна Чесова. |title=Филипп Бахтин о своём уходе из проекта «Страна детей» |url=http://www.the-village.ru/village/city/city/161327-philipp |publisher=The Village |date=2014-07-29 |accessdate=2015-06-14}}&lt;/ref&gt;.

Проектҡа яңы проектарҙы алға этәреү буйынса стратегик инициативалар дәүләт агентствоһы ярҙам итә, сөнки проект мөһим дәүләт социаль мәсьәләне хәл итә. Бергәләп эшләү һөҙөмтәләре буйынса, Агентство каникулдар ваҡытында балаларҙың ялын һәм һауыҡтырыуҙы ойоштороуға ҡағылған норматив-хоҡуҡ базаһын үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәр индерә&lt;ref&gt;{{cite web|author= |title=Страна детей (развитие инфраструктуры детского отдыха в Российской Федерации) |url=https://asi.ru/projects/8284 |publisher=Агентство стратегических инициатив по продвижению новых проектов |date= |accessdate=2015-06-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author= |title=История успеха. Ханукаев Леонид Яковлевич |url=https://asi.ru/history/12439/ |publisher=Агентство стратегических инициатив по продвижению новых проектов |date= |accessdate=2015-06-13}}&lt;/ref&gt;. Ойошманың эшмәкәрлеге тураһында ыңғай яҡтан ғына Хөкүмәт рәйесенең урынбаҫары, Ольга Голодец, әйтә: &quot;Беҙ шәхси бизнес яғынан ҙур проекты тормошҡа ашырыуҙы көтәбеҙ. Мин шәхси-дәүләт партнерлыҡ нигеҙендә үҙенең мөнәсәбәттәрен бер-нисә йыл дауамында төҙөгән «Балалар иле» проектының тәүге өлөшөн июнь айында асыуына ышанам&lt;ref&gt;{{cite web |author= |title=Игра в «съедобное и несъедобное» |url=http://age.lenta.ru/selo/articles/2014/03/25/golodec1/ |publisher=Lenta.ru |date=2014-03-25 |accessdate=2015-06-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705235258/http://age.lenta.ru/selo/articles/2014/03/25/golodec1/ |date=2015-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

Компанияның пландарында 2018 йылға тиклем 25 ҙур балалар лагерен Рәсәйҙең төрлө региондарында төҙөү бар&lt;ref&gt;{{cite web|author=Анна Васильева. |title=Инвестиционно привлекательное поколение |url=http://www.kommersant.ru/doc/2432778 |publisher=Коммерсантъ |date=2014-03-31 |accessdate=2015-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20150920193244/http://stranadetey.com/ Балалар иле] — компанияның рәсми сайты

[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]
[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Рәсәй ойошмалары]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>e8lagy28rrk5b129k9qhuexe89jggil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91403</id>
    <revision>
      <id>1308929</id>
      <parentid>1301304</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88373" sha1="0l4z7fvo8pz9xkpbqhzpny6jickgi97" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}}
{{Ук}}
'''Башҡорт теле''' ({{Audio|Ba-башҡорт теле.oga|''башҡорт теле''}} {{IPA|[bɑʂ'qʊ̆ɾt tɪ̆ˈlɪ̆]}}) — [[Төрки телдәр|төрки тел]], [[Башҡорттар|башҡорт]] халҡының теле. [[Алтай телдәре]]нең төрки тармағы ''ҡыпсаҡ төркөмөнөң'' ''волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә'' ҡарай. Төп диалекттары: [[Көнсығыш диалект|көнсығыш]], [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|төньяҡ-көнбайыш]] һәм [[Көньяҡ диалект|көньяҡ]].

Башҡорт теле [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[дәүләт теле]] булып тора&lt;ref&gt;Закон Республики Башкортостан «О языках народов Республики Башкортостан», 1999&lt;/ref&gt;. Уның дәүләт теле булараҡ ([[урыҫ теле]] менән бер рәттән) юридик статусы тәү башлап [[Башревком]]дың 1920 йылдың 24 мартындағы положениеһы менән билдәләнә&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 342
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге осорҙа был положение тәғлимәттәре [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]нда нығытылған&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8115/ Конституция Республики Башкортостан. ч.4 статья 1]&lt;/ref&gt;.

Башҡорт теле башланғыс һәм урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу сараһы һәм өйрәнеү предметы булып тора, юғары уҡыу йорттарында гуманитар предметтарҙы уҡытыу сараһы итеп файҙаланыла һәм предмет булараҡ өйрәнелә. Башҡорт телендә уҡыу әсбаптары, нәфис һәм публицистик әҙәбиәт нәшер ителә, гәзит һәм журналдар сыға, телевидение һәм радио тапшырыуҙары алып барыла, театрҙар эшләй. [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның гуманитар фәндәр бүлексәһе, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның башҡорт филологияһы факультеты телде ғилми өйрәнеү үҙәктәре булып тора.

Донъяла башҡорт телендә 1,2 млн кеше һөйләшә&lt;ref name=&quot;bl&quot;/&gt;. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә башҡорт телен 1 152 404 кеше белә, шул иҫәптә 977 484 [[Башҡорттар|башҡорт]], 131 950 [[Татарҙар|татар]], 20 258 [[Урыҫтар|урыҫ]], 6 276 [[Сыуаштар|сыуаш]], 3 211 [[Мариҙар|мари]], 1 953 [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]], 1 630 [[Удмурттар|удмурт]], 1 279 [[Үзбәктәр|үзбәк]] һәм 8 363 башҡа милләт вәкилдәре бар&lt;ref name=&quot;языки2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-06.pdf Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613031902/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-06.pdf |date=2020-06-13 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт телен белгәндәр [[Башҡортостан]]да, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы]]нда, [[Татарстан]]да, [[Удмурт Республикаһы]]нда күпләп йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-07.pdf Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509065315/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-07.pdf |date=2020-05-09 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт теле 2009 йылда, [[ЮНЕСКО]] тарафынан сығарылған &quot;Донъяның хәүеф аҫтында булған телдәре атласы&quot;на индерелеп, «көсһөҙ» статусы алғайны — ''«балаларҙың күпселеге үҙ телендә һөйләшә, әммә уны ҡулланыу даирәһе сикләнеүе ихтимал (мәҫәлән, бары тик көнкүрештә генә)»''&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-334.html UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Bashkir runes.png|thumb|Боронғо төрки рун яҙмаһының хәрефтәре.]]

=== Телдең барлыҡҡа килеү тарихы ===
Башҡорт теленең тарихы дүрт дәүергә бүленә:
* Урал-Алтай (боронғо ҡатлам, [[Агглютинатив телдәр|агглютинатив]]лыҡ һәм алтай телдәренә хас башҡа һыҙаттар формалаша&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо А. В.]], [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]
 |заглавие      = Башкирский язык в системе алтайских языков.//История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 2009
 |том           = I
 |страниц       = 400
 |страницы      = 313—331
 |isbn          = 978-5-02-037010-4
}}&lt;/ref&gt;)
* дөйөм төрки (төп һүҙ фонды, төп фонетик һәм бөтә төрки телдәр өсөн уртаҡ булған башҡа үҙенсәлектәр хасил була)
* ҡыпсаҡ (ҡыпсаҡ төрки телдәренә хас фонетик, лексик һәм башҡа үҙенсәлектәр барлыҡҡа килә)
* башҡорт теле үҙе&lt;ref name=&quot;Дыбо А. В.&quot; &gt;{{книга
 |автор         = [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо А. В.]]
 |заглавие      = Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков.//Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Пратюркский язык-основа: Картина мира пратюркского этноса по данным языка.
 |ссылка        = 
 |ответственный = Отв.ред. Тенишев Э. Р., Дыбо А. В. (Совм. с Благовой Г. Ф., Кормушиным И. В., Мудраком О. А., Мусаевым К. М., Насиловым Д. М., Норманской Ю. В., Тадиновой Р. А., Тенишевым Э. Р., Экба З. Н.)
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 2006
 |том           = 
 |страниц       =
 |страницы      = 816
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт теле ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараһа ла, уның [[Болғар теле|болғар]] ([[сыуаш теле]] диалекттары), уғыҙ ([[төрөкмән теле]], [[төрөк теле]]нең диалекттары) һәм себер (алтай, тыва, хакас, яҡут, боронғо төрки ҡомартҡылары теле) телдәренә хас үҙенсәлектәре бар. Башҡорт теленең апеллятив лексикаһында ротацизмлы һәм ламбдацизмлы һүҙҙәрҙән ҙур ҡатлам булыуы башҡорт теленең формалашыуында болғар компонентының әһәмиәте тураһындағы гипотезаның нигеҙенә ятты&lt;ref name=&quot;Хисамитдинова Ф. Г.&quot; &gt;{{книга
 |автор         = [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]
 |заглавие      = Современный башкирский язык.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2012
 |том           = VII
 |страниц       = 424
 |страницы      = 300
 |isbn          = 978-5-4466-0040-3
}}&lt;/ref&gt;. А. В. Дыбоға ярашлы, башҡорт теле бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡлаштырыуға дусар булған уғыҙ телдәренә инә&lt;ref name=&quot;Дыбо А. В.&quot; /&gt;.

Башҡорт теленең ҡайһы бер үҙенсәлекле айырмалыҡтары иран, фин-уғыр, монгол, тунгус-манжур һәм славян телдәре менән үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһе булып тора. Башҡорттар [[ислам]] динен ҡабул иткәндән һуң башҡорт теле башҡа телдәрҙең һиҙелерлек йоғонтоһо аҫтына эләгә: [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] һүҙҙәренең күпләп инеүе телдең лексик һәм фонетик структураһын үҙгәртә. ХХ быуатта башҡорт-урыҫ ике теллелеге киңәйеү сәбәпле, телдең фонетикаһына яңы үҙгәрештәр инә&lt;ref name=&quot;Хисамитдинова Ф. Г.&quot; /&gt;.

1918 йылдың ғинуарында [[Башҡорт Хөкүмәте]] автономиялы идаралыҡ тураһындағы положение проектының айырым параграфында эске автономиялы идаралыҡта һәм судта башҡорт теле рәсми тел булыуын билдәләй&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 341
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}&lt;/ref&gt;. 1920 йылдың 24 мартында [[Башревком]] [[Башҡорт АССР-ы]] территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены хуплай. Был ҡарар нигеҙендә Ревком пленумы 1920 йылдың 28 мартында республика биләмәһендә башҡорт һәм урыҫ телдәрен дәүләт телдәре итеп иғлан итә&lt;ref&gt;{{китап |автор= Рәжәпов Р. Ф.|заглавие= Башҡорт теле хаҡында ҡануниәт. XX быуат башы|ответственный= |ссылка= |место= Өфө|издательство= Китап|год= 2004|том= |страниц= 208|страницы= 5|isbn=5-295-03360-0 |ref= }}&lt;/ref&gt;.

1921 йылдың 27 июнендә РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡабул иткән резолюцияла башҡорт телен дәүләт теле тип таныу һәм бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарына башҡорт телен мотлаҡ уҡытыуҙы индереү тураһында әйтелә. 1921 йылдың 1-4 июлендә Советтарҙың II Бөтөн башҡорт съезы була, ул башҡорт теленең республика территорияһында тулы хоҡуҡлы дәүләт теле булыуы тураһында иғлан итә. [[БашҮБК]] ҡарарына ярашлы, бөтә хөкүмәт декреттары һәм бойороҡтары ике дәүләт телендә (башҡорт һәм урыҫ) сығарылырға тейеш була&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 345
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт АССР-ының 1925 йылғы Конституцияһына ярашлы, «Башҡорт АССР-ында башҡорт һәм урыҫ телдәре рәсми тел булып тора»&lt;ref&gt;Статья 8, Часть I. Конституция АБСР от 27.03.1925.&lt;/ref&gt;.

==== Әҙәби тел барлыҡҡа килеү тарихы ====
[[Файл:Shezhere jurmati.JPG|thumb|Ғәрәп яҙмаһында төҙөлгән юрматы ырыуы шәжәрәһенең бер бите.]]
{{Төп мәҡәлә|Башҡорт әҙәби теле}}
Башҡорт әҙәби теле — башҡорт теленең бер төрө, уның үҙенең барлыҡҡа килеү тарихы бар һәм ул үҫештән туҡтамай, айырым билдәләргә (яҙмала нығытылғанлыҡ, тотороҡлолоҡ, эшкәртелгәнлек, диалекттарҙан өҫтөн торғанлыҡ, универсаллек, үҙ-ара бәйләнгән стиль тармаҡтарына эйәлек, нормалаштырылғанлыҡ һ.б.) эйә булған күп һанлы һәм күп төрлө текстарҙа кәүҙәләнә. Ул йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә телдән һәм яҙма аралашыу сараһы булып тора&lt;ref name=&quot;blencl&quot;&gt;{{книга
 | автор         = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]]
 | заглавие      = Башкирский литературный язык.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 156—157
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.

Борондан башҡорттар [[Төрки (тел)|әҙәби төрки теленең]] төбәк варианты — [[Урал-Волга буйы төрки теле]] менән файҙаланған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/13598-ural-volga-bujy-t-rki-tele|Урал-Волга буйы төрки теле|автор=[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]]'' Очерки истории башкирского литературного языка. — Москва, 1989.&lt;/ref&gt;. XVI—XVIII быуаттарҙа Урал-Волга буйы төрки телендә ҡыпсаҡ элементтары һәм русизмдар арта, ә XIX быуатта әҙәби телгә башҡорттарҙың һөйләш теле көслө йоғонто яһай. XX быуат башында стандартлаштырылған тәбиғәтле һәм диалекттарҙан өҫтөн торған хәҙерге әҙәби башҡорт теле формалаша&lt;ref name=&quot;garipova&quot;&gt;''Гарипова Ф. Х.'' Опыт языкового строительства в Республике Башкортостан. Уфа, 2006. — 170 с.&lt;/ref&gt;. Хәҙерге әҙәби тел нигеҙҙә башҡорт теленең көньяҡ диалектының фонетик үҙенсәлектәрен сағылдыра, ләкин көнсығыш диалекттың төп лексикаһы менән ҡайһы бер үҙенсәлекле һыҙаттарын да үҙләштергән.

Хәҙерге башҡорт әҙәби теле XX быуат башында Урал-Волга буйы төрки теленең боронғо яҙма традициялары менән халыҡсан һөйләш теле һәм фольклор теле ҡатнашмаһы нигеҙендә хасил була&lt;ref name=&quot;blencl&quot; /&gt;.

1921 йылдың 9 апрелендә башҡорт әҙәби теленең нигеҙе итеп ҡыуаҡан диалекты раҫлана, был һайлау һөйләштең татар теленән мөмкин тиклем алыҫ булырға тейешлегенә нигеҙләнә&lt;ref&gt;Среди них указывались говоры усерганских, кипчакских, тунгаурских, джетыуровских, юрматынских, табынских, дёмских, ток-суранских башкир. По мнению сотрудников литотдела Башнаркомпроса, только тамьян-катайский говор сохранился как истинно башкирский язык.&lt;/ref&gt;. 1921 йылдың декабрендә яңы алфавит буйынса I Бөтөн башҡорт конференцияһында әҙәби телдең ниндәй диалектҡа нигеҙләнергә тейешлеге тураһындағы мәсьәлә ҡарала, башҡорт теленең нормаһы итеп ҡыуаҡан диалектын таныу кәрәклеге хаҡында доклад тыңлана&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}1) На куваканском диалекте сохранились все специфические особенности башкирского языка, а в юрматинском не сохранились. Очень сильно на этот диалект влияние татарского языка, стало быть принятие этого явилось бы шагом в деле превращения башкирского языка в татарский.&lt;br&gt;2) Башкиры, говорящие на куваканском диалекте, занимают особое место в истории Башкирии, в истории башкирских восстаний, они явились опорой при создании Башкирской республики, а юрматинцы в этом отношении основную роль не играют, и нельзя надеяться останутся ли они в будущем в пределах Башкирии или нет.&lt;br&gt;3) Территория, которую занимают куваканцы, своими лесами, природными богатствами играет важную роль в экономике Башкирской республики.&lt;br&gt;4) Куваканцы сохранили свой физический облик, патриархальный быт, нравы, природные особенности{{конец цитаты|источник=Из доклада, зачитанного на I Всебашкирской конференции по новому алфавиту, состоявшейся в декабре 1921 года}}&lt;/ref&gt;.

1922 йылда алфавит һәм башҡорт әҙәби теленең орфографияһын төҙөү буйынса махсус комиссия ойошторола, уның составына төрлө ваҡытта С. Уфалы, [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Ш. Хоҙайбирҙин]], Г. Шонаси, [[Рәмиев Сәғит Лотфулла улы|С. Рәмиев]], [[Хәниф Кәрим|Х. Кәримов]], [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Ш. Манатов]], [[Дауыт Юлтый|Д. Юлтый]] инә. 1923 йылдың 18 февралендә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы декретына ярашлы Башҡорт телен ғәмәлләштереү буйынса үҙәк комиссия ойошторола, ул әҙәби телде булдырыу мәсьәләһе менән дә шөғөлләнә, Ш. Ә. Хоҙайбирҙин уның етәксеһе була. Ш. Ә. Хоҙайбирҙин үҙе әҙәби норма итеп юрматы диалектын таныу яҡлы була&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Сейчас научная организация, занимающаяся этими вопросами (неизвестно, изучила ли она дело с точки зрения истории), рекомендует тесно связанный с её собственной практикой говор горных башкир, живущих по соседству с киргизами, старается реализовать его…&lt;br&gt;И я решил сказать несколько слов о недостатках, которые, на мой взгляд, имеет «истинный» башкирский язык упомянутой научной организации…&lt;br&gt;Возьмем для примера слово «башкортлар». Горные башкиры произносят «башкорттар», точно так же, как «аттар», «һарыҡтар», «һыйырҙар». А юрматынские и кипчакские башкиры говорят: «башҡортлар», «атлар», «һыйырлар», «һарыҡлар». Известно, что употребление аффикса «тар» вместо «лар», аффикса «ты» вместо «лы» характерно для киргизов и казахов.&lt;br&gt;Вместе с тем, возможно, что аффикс «лар» заимствован от татар. Я оставляю это на рассмотрение изучающих историю и, основываясь лишь на удобстве применения в сегодняшней практике говора того или иного рода, считаю, что вместо «тар» должно употребляться «лар». Ибо эта форма принята как в литературе, так и в речи всего башкирского народа, за исключением горных башкир…&lt;br&gt;Сейчас, при реализации языка, мы должны взять за основу ту речь, которая ближе всего к жизни. А близок к жизни, по-моему, язык, на котором говорят кипчакские, юрматынские, яланские, усерганские, сакмарские, пермские башкиры. Этот язык и надо реализовать. В этом случае и товарищам татарам, с которыми мы очень тесно связаны, будет намного удобней, и осуществится желание нашего народа быстрее сделать государственным родной язык.{{конец цитаты|источник=Из статьи Ш. А. Худайбердина «Как писать» // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]], 1924, 8 февраля (перевод с башкирского) ''«Эта статья написана на языке кипчакских и юрматынских башкир. Прошу напечатать её в таком виде». — Прим. Ш. А. Худайбердина''}}&lt;/ref&gt;.

1923 йылдың 27 февралендә БАССР ХКС-ы (СНК) &quot;Улус һәм ауыл күләмендәге дәүләт һәм хосуси-хоҡуҡ учреждениеларында башҡорт телен индереү буйынса инструкция&quot;ны раҫлай. 1923 йылдың декабрендә ғәрәп графикаһындағы яңы башҡорт яҙмаһы ҡабул ителә. 1924 йылда [[Яңы башҡорт алфавиты комитеты|Яңы башҡорт алфавитының башҡорт үҙәк комитеты]] ойошторола&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 347
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}&lt;/ref&gt;.

1923 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ы ХКС-ы (СНК) эргәһендәге [[Шәриф Сөнчәләй|Ш. Х. Сөнчәләй]] етәкселегендәге Академик үҙәк башҡорт әҙәби теленә нигеҙ итеп ҡыуаҡан һөйләшен алыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;Сюда включали говоры аргаяшских, месягутовских, бурзян-тангауровских и яланских башкир.&lt;/ref&gt;. Ләкин 1924 йылдың 20 февралендә Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариаты «Башҡорттарҙың әҙәби теле тураһында» ҡарар сығара, уға ярашлы, «Башҡортостандың бөтә төрки халҡына аңлайышлы булырлыҡ итеп» эшкәртеү маҡсаты менән «терәк диалект итеп юрматы диалекты һайлана». Был ҡарарға ҡаршылыҡ күрһәтеү ниәтенән ҡайһы бер гәзиттәр тик ҡыуаҡан диалектында нәшер ителә башлай. Был осорҙа бер улустарҙа һәм кантондарҙа тик ҡыуаҡан һөйләшен, икенселәрендә юрматы һөйләшен генә ҡулланалар. Һөҙөмтәлә башҡорт әҙәби телен ике диалект — ҡыуаҡан һәм юрматы диалекттары нигеҙендә сығарырға хәл итәләр&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 348
 |isbn          = 978-5-7501-1199-2
}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылдың 2 мартында Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариатының Академик үҙәге эргәһендәге комиссия ултырышында ҡыуаҡан диалектынан әҙәби телгә дүрт варианттағы ''-ҙaр/-ҙәр, -тар/-тэр, -дар/-дәр, -лар/-ләр'' күплек ялғауҙарын, ә юрматы диалектынан ''-лык/-лек, -ла/-лә'' һ.б. һүҙ яһау аффикстарын индерергә хәл ителә. Ошо ҡарар сыҡҡандан һуң әҙәби телгә был диалекттарҙың икеһенән дә һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр алына башлай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа буталсыҡлыҡҡа юл ҡуймау мөмкинлеге асыла, мәҫәлән, ''аттар'' (ат+тар) һәм ''аттар'' (ул атлар) тигәндә аңлашылмаусанлыҡтан ҡотолоу өсөн беренсеһен ''аттар'', икенсеһен ''атлар'' тип алырға хәл ителә&lt;ref name=&quot;garipova&quot; /&gt;. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, уларҙың [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|теле]] әҙәби телдән башҡа диалекттарға ҡарағанда нығыраҡ айырылғанлыҡтан, татар телен файҙаланыуҙы өҫтөн күрә&lt;ref&gt;''Файзуллин Ф., Бикташев С.'' Социальная справедливость как принцип регулирования межнациональных отношений. Уфа, 2002. С. 118.&lt;/ref&gt;.

1930—1950 йылдарҙа әҙәби тел йылдам үҫә һәм уның төп функциональ стилдәре нығына, 1950-се йылдарҙан хәҙерге башҡорт әҙәби теленең нормативтары тотороҡланыуы билдәләнә&lt;ref name=&quot;blencl&quot; /&gt;.

=== Өйрәнеү тарихы ===
{{төп мәҡәлә|Башҡорт тел ғилеме}}
[[Файл:GIshbulat UkiuKitabi.jpg|thumb|Латин алфавитында яҙылған башҡорт китабы, 1934 йыл.]]
Х быуат башында [[Ибн Фаҙлан]] башҡорттарҙы [[төрки телле халыҡтар]] иҫәбенә индерә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4913-ibn-fa-lan|Ибн Фаҙлан|автор=Иванов В. А., Илъясов Б. С.}}&lt;/ref&gt;. [[Мәхмүт әл-Ҡашғари]] «[[Диуану лөғәт әт-төрк]]» тигән энциклопедик хеҙмәтендә (1073/1074 гг.) «төрки телдәрҙең үҙенсәлектәре тураһында» рубрикаһында башҡорттарҙы егерме «төп» төрки халыҡ иҫәбенә индерә. «Ә башҡорттарҙың теле, — тип яҙа ул, — ҡыпсаҡ, уғыҙ, ҡырғыҙ һәм башҡаларға бик яҡын, йәғни төрки»&lt;ref&gt;«Девону луготит турк». 1 том. Тошкент. С. 66.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Мәхмүт әл-Ҡашғари|Махмуд ал-Кашгари]].
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов): В 3-х томах
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = Пер. с араб. А. Р. Рустамова под ред. И. В. Кормушина; предисл. и введ. И. В. Кормушина; примеч. И. В. Кормушина, Е. А. Поцелуевского, А. Р. Рустамова; Институт востоковедения РАН: Институт языкознания РАН
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Восточная литература
 |год           = 2010
 |том           = 1
 |страницы      = 22
 |страниц       = 464
 |серия         = Памятники письменности Востока. CXXVIII, 1 / редкол.: Г. М. Бонгард-Левин и др.
 |isbn          = 5-02-018202-8, ISBN 978-5-02-036424-0
 |тираж         = 800
}} (в пер.)&lt;/ref&gt;.

Швед тикшеренеүсеһе [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]] үҙенең 1730 йылда немец телендә Стокгольмда сыҡҡан «Ярымтөн-көнсығыш Европа һәм Азияның тарихи һәм географик тауисирламаһы» китабында 32 телдән алынған мәғлүмәт менән бер рәттән башҡорт теленән миҫалдар килтерә һәм башҡорт, ҡырым, ҡырғыҙ, үзбәк һәм төркмән татарҙары телдәре берҙәм диалект тәшкил итә тип билдәләп үтә. Башҡорт теле буйынса мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ [[Иоганн Готлиб Георги|И. Г. Георги]], [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]] һәм [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] яҙып ҡалдыралар&lt;ref name=&quot;Башҡорт тел ғилеме&quot; &gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1895-bash-ort-tel-ileme|Башҡорт тел ғилеме|автор=[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]}}&lt;/ref&gt;.

[[Миндийәр Биксурин]]дың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» тигән ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала, ул 1781 йылда төҙөлгән&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Гилем
 | год           = 2011
 | том           = III
 | страниц       = 476
 | страницы      = 409
 | isbn          = 978-5-7501-1301-9
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;. М. Биксурин, Д. Н. Соколов һәм П. Учадамцев менән төҙөлгән бер нисә ҡулъяҙма һүҙлек [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] «Батша ярҙамсыһы тарафынан йыйылған бөтә телдәр һәм һөйләштәрҙең сағыштырма һүҙлектәре» ({{lang-ru|«Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницей Всевысочайшей особы императрицы Екатерины II»}}; Санкт-Петербург, 1787—1789) китабына ингән&lt;ref name=&quot;Башҡорт тел ғилеме&quot; /&gt;.

1842 йылда [[Иванов Мартиниан Иванович|М. И. Ивановтың]] «Татарская грамматика»һы һәм «Татарская хрестоматия» әҙәби йыйынтығы (һүҙлекһеҙ) донъя күрә. Иванов йәнле һөйләш телен әҙәби китап теленән айырып ҡарай, мәҫәлән, уның хрестоматияһы ике өлөштән тора: беренсе өлөшөндә — татарҙарҙың, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың йәнле һөйләш өлгөләре; икенсе өлөшө китап теле өлгөләренән тора&lt;ref name=autogenerated20140204-1&gt;{{статья
 |автор         = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]]
 |заглавие      = Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=100
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2000
 |том           = 
 |номер         = 12
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

1859 һәм 1869 йылдарҙа [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|М. М. Биксуриндың]] «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов ..» тигән хеҙмәте баҫылып сыға. Ҡулланмала ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрендәге яҙмаларҙы уҡыуҙың төп ҡағиҙәләре бирелә. Татар (йәғни төрки&lt;ref name=autogenerated20140204-1 /&gt;) теленә Мирсәлих Биксурин, М. Иванов һәм С. Күкләшев кеүек үк, ырымбур татар, башҡорт һәм ҡаҙаҡ «һөйләштәрен» индерә һәм уҡыр өсөн уларҙан миҫалдар килтерә. Башҡорт өлгөһө итеп «Батыр бадшаның хикәйәте» бирелә, ул тәү башлап ғәрәп графикаһында М. И. Ивановтың хрестоматияһында донъя күрә.

1859 йылда [[Күкләшев Сәлихйән Бикташ улы|С. Б. Күкләшевтең]] «Диван-и хикәйәт-и татар» тигән китабы баҫыла. Баш һүҙендә автор былай тип яҙа: «Төрөк һәм татар ҡәбиләләре һөйләшкән һәм яҙған бөтә телдәр „төрки, төрки тел“ тигән дөйөм атама аҫтында билдәле». «Төрки тел», С. Күкләшев буйынса, өс айырым төркөмдән — төрөк, сығатай һәм татар төркөмдәренән тора. Күкләшев һуңғыһына татар, ҡаҙаҡ (ҡырғыҙ), башҡорт, нуғай, ҡумыҡ, ҡарасай (ҡорағай), ҡарағалпаҡ һәм мишәр һөйләштәрен индерә.

1892 йылда башҡорттар өсөн урыҫ алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба нәшер ителә, артабан ул 1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабат баҫыла. XIX—XX быуаттар сигендә шулай уҡ [[Катаринский Василий Владимирович|В. В. Катаринскийҙың]] («[[Букварь для башкиръ]]», 1892; «Краткий русско-башкирский словарь», 1893; «Башкирско-русский словарь», 1899), А. Г. Бессоновтың («Букварь для башкир», 1907), Н. Ф. Катановтың («Азбука для башкирского языка»), [[Ҡулаев Мөхәммәтхан Сәхипгәрәй улы|М. А. Ҡулаевтың]] «Өн әйтелеше нигеҙҙәре һәм башҡорттар өсөн әлифба» («Основы звукоподражания и азбука для башкир», 1912) һәм башҡа хеҙмәттәр баҫылып сыға&lt;ref name=autogenerated20140204-1 /&gt;.

Башҡортостан Республикаһында әлеге ваҡытта башҡорт теленең күп томлы академик аңлатмалы һүҙлеге төҙөлә. 2012 йылға 2 томы сыҡты. Бөтәһе 11 том нәшер итеү ҡарала. Был һүҙлек башҡорт лексикографияһында беренсе аңлатмалы-тәржемәле һүҙлек булып тора.

== Яҙма ==
{{Төп мәҡәлә|Башҡорт яҙыуы}}
[[Башҡорт ҡәбиләләре]] әүәлге замандарҙа боронғо төрки [[рун яҙмаһы]]н ҡулланған. Ислам ҡабул иткәндән һуң (X быуатта башланып, бер нисә быуат дауам итә) башҡорттар [[ғәрәп яҙмаһы]]н ҡуллана. Был яҙма нигеҙендә төрки тигән яҙма-әҙәби тел һәм уның [[урал-волга буйы төрки теле]] (иҫке төрки) тигән төбәк варианты хасил була, уны XIII быуаттан XX быуатҡа тиклем ҡулланалар&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1917-bash-ort-ya-yuy|Башҡорт яҙыуы|автор=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]]
 | заглавие      = Тюрки урало-поволжья.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 579
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.

XIX быуат уртаһынан алып милли башҡорт яҙмаһы формалаша, уның әүҙем дәүере 1917—1923 йылдарға тура килә. 1923 йылда [[ғәрәп яҙмаһы]] нигеҙендә барлыҡҡа килгән алфавит раҫлана. 1929 йылда [[латиница]]лағы башҡорт алфавиты ([[яңалиф]]) барлыҡҡа килә. 1940 йылда кириллица нигеҙендәге алфавит индерелә. Башҡорт теленең хәҙерге заман алфавиты 42 хәрефтән тора. Урыҫ теле менән уртаҡ 33 хәрефтән башҡа башҡорт телендә булған өндәрҙе билдәләү өсөн йәнә 9 махсус хәреф ҡабул ителгән.

'''Башҡорт алфавиты'''
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx425&quot; style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot; data-source=&quot;425&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;223&quot; contenteditable=&quot;true&quot;
| id=&quot;428&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| id=&quot;430&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| id=&quot;432&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| id=&quot;434&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| id=&quot;436&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ғ ғ
| id=&quot;438&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| id=&quot;440&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ҙ ҙ
| id=&quot;442&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
|- id=&quot;444&quot;
| id=&quot;445&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
| id=&quot;447&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| id=&quot;449&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| id=&quot;451&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| id=&quot;453&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| id=&quot;455&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| id=&quot;457&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ҡ ҡ
| id=&quot;459&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
|- id=&quot;461&quot;
| id=&quot;462&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| id=&quot;464&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| id=&quot;466&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ң ң
| id=&quot;468&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| id=&quot;470&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ө ө
| id=&quot;472&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| id=&quot;474&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| id=&quot;476&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
|- id=&quot;478&quot;
| id=&quot;479&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ҫ ҫ
| id=&quot;481&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| id=&quot;483&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| id=&quot;485&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ү ү
| id=&quot;487&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| id=&quot;489&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| id=&quot;491&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Һ һ
| id=&quot;493&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
|- id=&quot;495&quot;
| id=&quot;496&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| id=&quot;498&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| id=&quot;500&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| id=&quot;502&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
| id=&quot;504&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| id=&quot;506&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| id=&quot;508&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| id=&quot;510&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ә ә
|- id=&quot;512&quot;
| id=&quot;513&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| id=&quot;515&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я

|}
Алфавит [[кириллица]]ла нигеҙләнгән, 9 өҫтәмә символ махсус өндәрҙе белдерә: тел арты шартлаулы Ғғ [ʁ], Ҡҡ [q], теш араһы ышҡыулы Ҙҙ [ð], Ҫҫ [θ], аңҡау танау Ңң [ŋ], фарингаль Һһ [h]; алғы рәт нәҙек һуҙынҡылары: асыҡ Әә [æ], иренләшкән Өө [ʏ], Үү [ʉ].

Хәҙерге заман башҡорт яҙмаһы фонетиклашҡан һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә ирен (о/ө) һәм рәт гармонияһын сағылдыра.

'''Башҡорт латин алфавиты'''

Башҡорт латин алфавитының төрлө варианттары бар. Был [[:en:Common Turkic alphabet|уртаҡ төрки алфавитында]] нигеҙләнгән бере
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx425&quot; style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot; data-source=&quot;425&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;223&quot; contenteditable=&quot;true&quot;
| id=&quot;428&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| id=&quot;430&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ä ä
| id=&quot;432&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B b
| id=&quot;434&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| id=&quot;436&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ç ç
| id=&quot;438&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| id=&quot;440&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Đ đ
| id=&quot;442&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
|- id=&quot;444&quot;
| id=&quot;445&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
| id=&quot;447&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| id=&quot;449&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ğ ğ
| id=&quot;451&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| id=&quot;453&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | X x
| id=&quot;455&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I ı
| id=&quot;457&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | İ i
| id=&quot;459&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
|- id=&quot;461&quot;
| id=&quot;462&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| id=&quot;464&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Q q
| id=&quot;466&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L l
| id=&quot;468&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
| id=&quot;470&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| id=&quot;472&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ñ ñ
| id=&quot;474&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| id=&quot;476&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ö ö
|- id=&quot;478&quot;
| id=&quot;479&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| id=&quot;481&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
| id=&quot;483&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
| id=&quot;485&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ş ş
| id=&quot;487&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| id=&quot;489&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ŧ ŧ
| id=&quot;491&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| id=&quot;493&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ü ü
|- id=&quot;495&quot;
| id=&quot;496&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | V v
| id=&quot;498&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | W w
| id=&quot;500&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Y y
| id=&quot;502&quot; style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Z z
| colspan=&quot;4&quot; |
|}
9 өҫтәмә символ махсус өндәрҙе белдерә: тел арты шартлаулы Ğğ [ʁ], теш араһы ышҡыулы Đđ [ð], Ŧŧ [θ], аңҡау танау Ññ [ŋ], фарингаль Xx [χ]; алғы рәт нәҙек һуҙынҡылары: асыҡ Ää [æ], иренләшкән Öö [ʏ], Üü [ʉ].

Кириллица алфавиты менән сағыштырыу
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Латиница
!Кириллица
|-
|A a
|А а
|-
|Ä ä
|Ә ә
|-
|B b
|Б б
|-
|C c
| -дж-
|-
|Ç ç
|Ч ч / Щ щ
|-
|D d
|Д д
|-
|Đ đ
|Ҙ ҙ
|-
|E e
|Э э
|-
|F f
|Ф ф
|-
|G g
|Г г
|-
|Ğ ğ
|Ғ ғ
|-
|H h
|Һ һ
|-
|X x
|Х х
|-
|I ı
|Ы ы
|-
|İ i
|И и
|-
|J j
|Ж ж
|-
|K k
|К к
|-
|Q q
|Ҡ ҡ
|-
|L l
|Л л
|-
|M m
|М м
|-
|N n
|Н н
|-
|Ñ ñ
|Ң ң
|-
|O o
|О о
|-
|Ö ö
|Ө ө
|-
|P p
|П п
|-
|R r
|Р р
|-
|S s
|С с
|-
|Ş ş
|Ш ш
|-
|T t
|Т т
|-
|Ŧ ŧ
|Ҫ ҫ
|-
|U u
|У у
|-
|Ü ü
|Ү ү
|-
|V v
|В в
|-
|W w
|У у / Ү ү (тартынҡы варианттары)
|-
|Y y
|Й й
|-
|Z z
|З з
|}

== Грамматика ==
Башҡорт теле агглютинатив телдәргә инә. Һүҙьяһалыш аффикстар ярҙамында ғәмәлгә ашырыла: балыҡ — балыҡсы — балыҡсылыҡ.

Күплек һуҙынҡыларға тамамланған нигеҙҙәргә — -лар/-ләр: балалар, кешеләр; һаңғырау тартынҡыларҙан һуң — -тар/-тәр: бармаҡтар, әкиәттәр; яңғырау тартынҡыларҙан һуң — -дар/-дәр: илдәр, көндәр, йылдар; -и, -й, -у, -ү, -р, -ҙ-ға тамамланған нигеҙҙәргә -ҙар/-ҙәр: ерҙәр, тауҙар, ҡыҙҙар, һарайҙар, күнегеүҙәр, сөнниҙәр ҡушып яһала.

Башҡорт телендә енес категорияһы грамматик ысул менән билдәләнмәй, предлогтар һәм приставкалар юҡ. Оҡшаш мәғәнәле конструкциялар шулай уҡ аффикстар ярҙамында яһала: урамда, далала, ҡаланан, ярға.

== Лексика ==
Башҡорт теле лексикаһы ярайһы уҡ консерватив. Сағыштырма тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хәҙерге башҡорт теле б.э.т. VI—VIII бб. боронғо төрки рун ҡомартҡылары лексикаһының 95 %-ҡаса өлөшөн һаҡлай&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10155-orkhon-j-n-s-j-omart-ylary-tele|Орхон-йәнәсәй ҡомартҡылары теле|автор=[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]}}&lt;/ref&gt;.

Айырыуса татар теле яҡын, ул фонетик һәм грамматик, бер аҙ лексик үҙенсәлектәр менән айырыла&lt;ref name=&quot;sencl&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Башкирский%20язык/ Башкирский язык в Большой советской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707062340/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/ |date=2014-07-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Фонетика ==
[[Файл:Стихотворение Шайехзады Бабича &quot;Халҡым өсөн&quot; - пример звучания башкирского языка.webm|thumb|Башҡорт әҙәби теленең яңғырашы миҫалы — Шәйехзада Бабичтың «Халҡым өсөн» шиғыры ]]

Башҡорт теленең үҙ һүҙҙәрендә 33 өн ҡулланыла. Шуларҙың 9-ы — һуҙынҡы,24-е тартынҡы өн.

=== Һуҙынҡылар ===
Һуҙынҡы өндәр тик тауыш ярҙамында яһала, шунлыҡтан уларҙы тауыш өндәре тип йөрөтәләр. Башҡорт телендә 9 һуҙынҡы өн бар: а, о, у, ы, э, э (е), ә, ү, и. Һуҙынҡы өндәрҙе әйткәндә, үпкәнән өрөлгән һауа ҡаршылыҡһыҙ иркен сыға, тауышты теләгәнсә һуҙып була. Тамыр морфемаларҙа һуҙынҡыларҙың бөтәһе лә осрай, ә аффикстарҙа [и], [у], [ү] ҡулланылмай.

Һуҙынҡылар составы:
{|
|-
!
! Алғы рәт
! Урта рәт
! Артҡы рәт
|-
| Юғары күтәрелеш
| ү, и
| (и)
| у
|-
|-
| Урта күтәрелеш
| ө, е, өү, еү
|
| о, ы, оу, ыу
|-
| Түбән күтәрелеш
| ә, әү
|
| а, ау
|}
Һуҙынҡылар парҙарға рәт буйынса бүленә. и (&lt;*e) һуҙынҡыһы төп башҡорт һүҙҙәрендә алғы рәткә инә (ил, ир), ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә ҡатнаш рәткә һәм артҡы тартынҡылар менән йәнәш торғанда (китап, ҡитға) урта рәткә ҡарай. Рәт гармонияһы, төп нөсхәлә башҡаса яңғырауына ҡарамаҫтан, ғәрәп теленән ингән һүҙҙәргә лә ҡағыла: донъя, талап. ыу, еү дифтонгылары асыҡ ижектәрҙәге *u һәм *ü өндәренән баш алған: һыу, өрөү.

Башҡорт теленә өндәрҙең лабиализацияһы һәм делабиализацияһы хас, ул ирендәрҙең ҡатнашыуы (лабиализация) һәм ҡатнашмауынан (делабиализация) ғибәрәт. Иренләшкән һуҙынҡылар — [о], [ө], [у], [ү], иренләшмәгәндәр — [а], [ы], [ә], [э], [и]. [а], [ә] һуҙынҡыларының лабиализацияһы ирен гармонияһына бәйләнгән һәм әйтелеш ҡанундарына ярашлы 1-се ижектәге [о], [ө] өндәренең 2-се ижеккә йоғонто яһауы менән билдәләнә, мәҫәлән: «ҡорал» ҡ[о]р[оа]л, «һөнәр» һ[ө]н[өә]р һ.б. Делабиализация башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙәге иренләшмәгән һуҙынҡыларҙан килә, мәҫ.: «ведро» в[и]др[о] — «биҙрә» биҙр[ә], «солома» с[а]л[о]ма — «салам» һал[а]м, «комедия» к[а]м[э] дия — к[ә]мит һ.б; шулай уҡ диалект һүҙҙәрҙә: «мөхәббәт» м[ө]х[ә]бб[ә]т — диалект «мәхәббәт» м[ә]хәббәт, «суфый» с[у]ф[ы]й — «һыпы» һ[ы]пы һ.б.

=== Тартынҡылар ===
Тартынҡы өндәр яһалышында телмәр ағзаларының һәммәһе лә ҡатнаша. Телмәр ағзаларының төрлөсә хәрәкәте һөҙөмтәһендә төрлө тартынҡы өндәр хасил була. Әйтәйек, б, п өндәре ирендәр ярҙамында яһала. Әгәр тауыш ҡатнашһа, б өнө барлыҡҡа килә, тауыш ҡатнашмаһа, п өнө яһала. Тауыш ҡатнашһа — ж, ҡатнашмаһа — ш өнө.

== Башҡорт теленең диалекттары ==
[[Файл:Bashkir_language_in_the_Russian_Empire_(1897).svg|thumb|280x280px|1897 йылғы йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, [[Рәсәй империяһы]] территорияһында башҡорт теленең географик таралыуы.]]

=== Көнсығыш (тау, ҡыуаҡан) диалекты ===
{{Төп мәҡәлә|Көнсығыш диалект}}
''һөйләштәре: арғаяш, асыуҙы, ҡыҙыл, мейәс, һалйот, әй''

Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш һәм өлөшләтә көньяҡ-көнсығыш райондарында һәм Силәбе, Ҡурған өлкәләренең ҡайһы бер төбәктәрендә ҡулланыла. Ҙур тотороҡлолоҡ, лексик һәм фонетик төрлөлөк хас; айырым һөйләштәр (арғаяш, һалйот) оҙаҡ ваҡыт буйы айырымлыҡта һәм телдең башҡа диалекттары, һөйләштәре менән сикләнгән аралашыу шарттарында үҫешәләр.

Көнсығыш диалект телдең боронғо ҡатламына хас һыҙаттарҙы, мәҫ., боронғо төрки ротацизмын, ҡылым үҙгәрештәре артефакттарын һаҡлай: арғаяш һ. бараты[36] (әҙәби телдә:бара); барыу, тороу, ултырыу, ятыу ярҙамсы һүҙҙәре менән континуатив: мейәс һ. китеп утырам (хәҙ. заман континуативы), йоҡтап ята; күплектә -ң ялғаулы бойороҡ һөйкәлеше: һалйот. барың (әҙәби телдә: барығыҙ) и т. д.

Түбәндәге фонетик билдәләр хас:
* тартынҡылар ассимиляцияһы, ул аффикстарға ҡағыла: аттар «кони», илдәр «страны», ҡырҙар «поля»;
* сифат һәм исем һүҙъяһалыш үҙенсәлектәре: ҡарттыҡ «ҡартлыҡ», дандыҡ «данлыҡ»; йелде «елле», атты «атлы», жәйәүҙе «йәйәүле»;
* ҡылым ялғауҙары үҙенсәлектәре: hөйҙәү «һөйләү», эштәү «эшләү», йырҙау «йырлау», йоҡтау «йоҡлау», туҡрау (туҡтау менән бергә) «туҡтау»;
* һүҙ һәм ижек башында «й» урынына «ж»: жыйыу «йыйыу», жәй «йәй», мәржен «мәрйен»;
* о/ө һыҙатында гармония булмауы (тулы булмаған гармония): бойыҡ «бойоҡ», &quot;бөйек «бөйөк»;
* дөйөм төрки *s и *z өндәре менән бәйле үҙенсәлектәр: мейәс һ. юр/ҙур («ҙур»), арғаяш һ. быhау «быҙау», мейәс һ. ҫаhыҡ «һаҫыҡ»;
* тамырҙа тартынҡыларҙың рудимент һаңғыраулашыуы: сипеш «себеш», түпә «түбә».

=== Төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) диалект ===
{{Төп мәҡәлә|Төньяҡ-көнбайыш диалект}}
һөйләштәр: ғәйнә, түбәнге ағиҙел-ыҡ, ҡариҙел, танып, урта урал

Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш райондарында, Татарстандың, Пермь крайының һәм Удмуртияның айырым райондарында таралған&lt;ref&gt;Государственные и титульные языки России: Словарь-справочник. — М.: Academia, 2002, С.66.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;Диалект северо-западный // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.2. В-Ж. — Уфа, 2006, С.474—475.&lt;/ref&gt;.

Билдәләре:
* «с» урынына «с» йә «ч» өнө: сибәр, чибәр (әйтелеше щибәр) «красивый» ;
* «й», «җ»: йауын, җауын «дождь»;
* күплек ялғауы -лар, -нар: атлар «аттар», болоннар «болондар»;
* төп лексемаларҙа -s- һаҡланыу (һәм, ошоноң эҙемтәһе булараҡ, «h» булмау): «сүрәү» («һөйрәү»), «сүләү» («һөйләү»);
* дөйөм төркиҙәге *z урынына «з», «ҙ» йәнәш ҡулланыу (йышыраҡ «ҙ»): ҡызыл, ҡыҙыл «ҡыҙыл», зур, ҙур «ҙур»; диалекттың ҡайһы бер һөйләштәрендә — «з» урынына «ҙ», ҡайһыларында — «ҙ» урынына «з» һәм «д».[41]
* вокализм (һуҙынҡылар) һәм грамматика өлкәһендә татар телендәге -ый урынына башҡорт телендәге ай//әй ҡулланыла (җиңгәй — жинги, алмай — алмый, сүләмәй — сөйләми). Татарсалағы «кибән, ким» урынына башҡорт телендәге «кәбән, кәм» формалары ҡулланыла; кирәк//кәрәк йәнәш ҡулланыла;[42]
* тартынҡылар өлкәһендә — ҡайһы бер һөйләштәрҙә яңғырауыҡлы /ҙ/ (мәҫәлән, Ҡариҙел районында). Яңауыл районында ла осрай (завут, ҡаҙ);[42]
* теш араһынан әйтелеүсе /ҙ/ һәм /ҫ/ урынына /з/ һәм /с/: беҙ — без, һеҙ — сез, ҡаҙыу — казу, ҙур — зур, еҫле — исле, иҫ — ис, иҫке — иске, иҫәр — исәр һ.б.;[42]
* /ҙ/ өнө /д/ менән алмашына: әҙәп — әдәп, әҙәпле — әдәпле;[42]
* /с/ өнө /ч/ менән алмашына: әтәс — әтәч, сана — чана, ҡайсы — качы;[42]
* /һ/ өнө /с/ менән алмашына: һоло — соло, һәнәк — сәнәк һ.б.[42]
Диалекттың сиктәш торошо һәм аҙ өйрәнелгәнлеге төркиәт берләшмәһендә, айырыуса башҡорт һәм татар тикшеренеүселәре араһында, фекер айырымлыҡтарына килтерә. Диалектты артабан өйрәнеү хәҙерге лексика һәм лингвистик мәғлүмәттең иң консерватив сығанағы булараҡ топонимия мәғлүмәттәре буйынса башҡорт-татар изоглоссалары картаһын төҙөү йүнәлешендә перспективаға эйә. Тикшеренеүҙәр тәҡдим ителә: топонимдарҙағы Үрге/Юғары лексемалары (мәҫәлән, Үрге Йәркәй), муйыл/шомырт, ҡарағай/нарат, үҙән/йылға, был парҙарҙарғы беренсе элемент — башҡорт лексемаһы, икенсеһе — татарса йә нейтраль; республиканың төньяҡ-көнбайышында 20 быуатҡа тиклем төрки телдә яҙылған ҡулъяҙмаларҙағы үҙенсәлекле башҡорт һәм татар лексемаларының йоғонтоһо.

=== Көньяҡ (юрматы) диалекты ===
{{Төп мәҡәлә|Көньяҡ диалект}}
''һөйләштәре: эйек-һаҡмар, урта, дим''

Башҡортостандың үҙәк һәм көньяҡ райондарында, [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] һәм [[Һамар өлкәһе|Һамар өлкәләрендә]] таралған.

Айырмалы билдәләре:
* күплек ялғауы -лар, -нар: атлар «аттар», болоннар «болондар»;
* -лыҡ, -ныҡ, -ле, -ны, -лау, -нау һүҙъяһалыш ялғауҙары (көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш диалекттарҙа һәм татар телендә: -лы): ҡартлыҡ «старость», йелле «замечательный», йәйәүле «пеший»;
* анлаутта нигеҙҙә «й» ҡулланыла: йыйыу, йәй;
* ирен гармонияһының күҙәтелеүе: бөйөк, бойоҡ.

== Китап нәшер итеү ==
Башҡорт телендә китаптар баҫыусы иң ҙур нәшриәт — [[Китап (нәшриәт)|«Китап» нәшриәте]] (совет осоронда — «Башҡортостан китап нәшриәте»). Башҡорт телендә йыл һайын йөҙҙәрсә исемдәге нәфис, фәнни-популяр, тыуған яҡты өйрәнеү, белешмәлек баҫмалары, дәреслектәр баҫыла.

2008 йылда нәшерләнгән баҫмалар һаны буйынса башҡорт теле Рәсәйҙә урыҫ, инглиз һәм татар телдәренән ҡала дүртенсе урында булды&lt;ref&gt;[http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2008.html Статистика российского книгоиздания в 2008 г. Сайт Российской книжной палаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603082747/http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2008.html |date=2013-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда башҡорт телендә 812 мең дана дөйөм тираж менән 154 исемдәге китап баҫылып сыҡты&lt;ref&gt;[http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2010.html Статистика книгоиздания в 2010 г. Сайт Российской книжной палаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116192957/http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2010.html |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт телендәге энциклопедик һәм белешмә баҫмалар [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтендә]] лә сығарыла.

2011 йылда башҡорт телендә 963 мең дана йыллыҡ дөйөм тираж менән ун журнал, 21,7 млн дана йыллыҡ дөйөм тираж менән 69 гәзит (район гәзиттәрен дә индереп) нәшер ителә&lt;ref&gt;[http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2011_p.html Статистика по периодическим изданиям в 2011 г. Сайт Российской книжной палаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807002543/http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2011_p.html |date=2012-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡулланылышы ==

=== Рәсми статусы ===
Башҡортостанда башҡорт теленең рәсми статусы республика Конституцияһында нығытылған, ләкин 1999 йылда ғына телдәр тураһында республика законы ҡабул ителә&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html История башкирского народа. Том 7 &quot; Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006185817/http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;. 2000 йылдан төбәк дәүләт учреждениеларының алтаҡталарын башҡорт телендә яҙып элеү башлана&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:Inscription in Ufa Airport.jpg|«Өфө» халыҡ-ара аэропортында «Ҡалаға сығыу» тип өс телдә яҙылған. 2016 йылда башҡорт телендә яҙмалар аэропортта юҡ.
Файл:IlshatsSermen.jpg|Башҡортостанда юл билдәһе.
Файл:Здание губернской земской управы....JPG|Өфөлә «Дарыухана» ике телдә яҙылған.
Файл:Улица агидель.JPG|[[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһында урам исеме билдәһе.
Файл:Passport of USSR in bashkir.jpg|СССР паспорты русса, башкортса. 1959 йыл.
&lt;/gallery&gt;

=== Мәғарифта ===
1993 йылда БР Мәғариф министрлығының башҡорт телен мотлаҡ уҡытыу тураһында бойороғо сыға: башҡорт һәм урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен аҙнаһына 1 — 8 сәғәт, ә татар мәктәптәрендә 1 — 2 сәғәт уҡытыу күҙҙә тотола&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Бойороҡ ҡаршылыҡтарға осрай һәм факультатив рәүештә генә ҡулланыла башлай&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. 1990-сы йылдарҙа башҡорт телен файҙаланыу ҡырҡа киңәйә: 1996/1997 уҡыу йылында Башҡортостандағы 878 мәктәптә уҡытыу башҡорт телендә алып барыла, ә урыҫ телендә уҡытылған 512 мәктәптә башҡорт кластары асыла&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. 1993—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында тәрбиә эше башҡорт телендә алып барылған йә башҡорт теленә өйрәтелгән мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары һаны артып, 404-тән 478-гә етә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. 2006/07 уҡыу йылында республиканың бөтә мәктәптәрендә лә аҙнаһына 3 сәғәт башҡорт телен мәжбүри уҡытыу индерелә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;. Һуңғараҡ Берҙәм республика имтиханы (БРИ) формаһында башҡорт теле буйынса факультатив йомғаҡлау имтиханы индерелә: 2008 йылда 415 кеше БРИ тапшырһа, 2012 йылда — 180. 2010 йылдан федераль стандарттар үҙгәреү һөҙөмтәһендә I, II, X һәм XI кластарҙа башҡорт телен мәжбүри уҡытыу сәғәттәре бөтөрөлә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

=== Башҡа өлкәләрҙә ===
* Интернет селтәрендәге тәүге башҡортса-урыҫса һәм урыҫса-башҡортса онлайн-һүҙлек 2006 йылда барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://huzlek.bashqort.com/index.php?id=dicts|title=Русско-башкирский онлайн словарь|publisher=|accessdate=2015-10-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926064950/http://huzlek.bashqort.com/index.php?id=dicts |date=2015-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 22 сентябрендә [[:ru:Яндекс.Переводчик|«Яндекс. Тәржемәсе»]] башҡорт телен тәржемәләй башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/766323/?sphrase_id=714176|title=Яндекс.Тәржемәсе сервисында беренсе тапҡыр башҡорт теле барлыҡҡа килде|date=2015-09-23|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-10-16}}&lt;/ref&gt;.
* 2021 йылдың 9 ноябрендә Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү фонды '''''«Bashkortsoft»''''' яңы машина тәржемәсе сервисы проектын башлап ебәрә. Башҡорт-рус һәм урыҫ-башҡорт машина тәржемәсеһе https://bashkortsoft.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402022204/https://bashkortsoft.ru/ |date=2022-04-02 }} веб-сервиста тәҡдим ителә&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://belrab.ru/news/obshchestvo/2021-11-09/bashkortsoft-proekt-po-sohraneniyu-bashkirskogo-yazyka-2576418?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop|title=БашкортСофт: башҡорт телен һаҡлау проекты}}&lt;/ref&gt;.
* 2021 йылдың 11 октябрендә [[:en:Microsoft Translator|«Microsoft Translator»]] башҡорт телендә тәржемә итә башлай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.softpedia.com/news/microsoft-translator-can-now-work-with-no-less-than-100-languages-534198.shtml|title=Microsoft Translator яңы 12 тел өҫтәне}}&lt;/ref&gt;.
* 2022 йылдың 7 июлендә [[:en:Meta Platforms|«Meta»]] 200 телгә тәржемә итеүсе машина тәржемәһе моделен эшләп сығара. Тәҡдим ителгән модель 200-ҙән ашыу телде, шул иҫәптән [[башҡорт теле]]н үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dtf.ru/nenanimalsia/1260306-facebook-opublikoval-model-dlya-mashinnogo-perevoda-podderzhivayushchuyu-200-yazykov|title=Facebook-та 200 телде хуплаусы машина тәржемәһе моделе баҫылып сыға}}&lt;/ref&gt;.
* Шулай уҡ интернет селтәрендә Glosbe һүҙлеге сервисында башҡорт теле эшләй.

== Башҡорт теле менән бәйле саралар ==
* Шахов С. Ученый «нарисовал» карту башкирского языка. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 февраль&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/820994-uchenyy-narisoval-kartu-bashkirskogo-yazyka/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 февраль]{{V|28|02|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
; Библиографик белешмә
* Башкирское языкознание: Указатель литературы / Сост. [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Гарипов]] и др. — Уфа, 1980.
; Энциклопедияларҙағы мәҡәләләр
* {{Китап|автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]]|часть = Башкирский язык|ссылка часть = |заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах|ссылка = |ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский] (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН|издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 1997|том = 1 (А—И)|страницы = 173—182|страниц = XVI, 432|серия = |isbn = 5-02-011237-2|тираж = 1000|ref = }} (в пер.)* Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. — 234 с.
* {{Китап|автор = [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|Юлдашев А. А.]]|часть = Башкирский язык|ссылка часть = |заглавие = Лингвистический энциклопедический словарь|ссылка = |ответственный = Гл. ред. В. Н. Ярцева; Институт языкознания     АН СССР|издание = |место = М.|издательство = Советская энциклопедия|год = 1990|страницы = 71|страниц = 688|серия = |isbn = 5-85270-031-2|тираж = 150&amp;nbsp;000|ref = }} (в пер.)
; Тикшеренеүҙәр, әсбаптар, белешмәлектәр
* {{книга| автор = [[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Баишев Т. Г.]]| заглавие = Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку/ под ред. [[Дмитриев, Николай Константинович|Н. К. Дмитриева]]| ссылка = | ответственный = | место= М.| издательство = | год = 1955| том = | страниц= 112| страницы = | isbn =| ref = }}
* Грамматика современного башкирского литературного языка / Под ред. [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|А. А. Юлдашева]]. М., 1981.
* ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000.
* {{Китап|автор = [[Дмитриев Николай Константинович|Дмитриев Н. К.]]|часть = |ссылка часть = |заглавие = Грамматика башкирского языка|ссылка = |ответственный = Институт языка и мышления им. Н. Я. Марра АН СССР|издание = |место = М.-Л.|издательство = Изд-во АН СССР|год = 1948|страницы = |страниц = 276|тираж = 1500|ref = }} (в пер.)
* ''[[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]'' Башкирская диалектология. Уфа, 1980.
* {{книга| автор= [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]| заглавие = Башҡорт теле һәм уның диалекттары| ссылка = | ответственный = | место = Өфө| издательство = Китап| год = 2000| том = | страниц = 212| страницы = | isbn = 5-295-02659-0| ref = }}
* ''[[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Киекбаев Дж. Г.]]'' Введение в урало-алтайское языкознание. — Уфа: Изд-во БашГУ, 1972.
* {{книга| автор = [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова Н. Х.]]| заглавие = Восточный диалект башкирского языка| ссылка = | ответственный = | место = М.| издательство = Наука| год = 1976| том = | страниц = 292| страницы = | isbn = | ref = }}
* {{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова С. Ф.]] | заглавие = Северо-западный диалект башкирского языка| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2006| том = | страниц = 296| страницы = | isbn = 5-295-03923-4| ref= Миржанова С. Ф.}}
* {{книга| автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова С. Ф.]]| заглавие= Южный диалект башкирского языка| ссылка = | ответственный = | место= М.| издательство= Наука| год= 1979| том= | страниц= | страницы= | isbn= | ref = Миржанова С. Ф.}}
* ''Мудрак О. А.'' Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
* {{Китап|автор = Рязяпов Р. Ф.|заглавие = Свод законов о башкирском языке. Начало XX века|ссылка = http://vk.com/doc157271168_437371981?hash=722e0478d96b148431&amp;dl=dd45bedc0985767409|ответственный = |издание = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2004|страницы = |страниц = 208|isbn=5-295-03360-0|ref = }}{{ref-ru}}{{ref-ba}}
* {{Китап|автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Региональные реконструкции|ссылка = |ответственный = Авторы: Э. Р. Тенишев, Г. Ф. Благова, Э. А. Грунина, [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбо]], И. В. Кормушин, Л. С. Левитская, Д. М. Насилов, О. А. Мудрак, К. М. Мусаев, А. А. Чеченов; Отв. ред. член-корр. РАН Э. Р. Тенишев; Институт языкознания РАН|издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 2002|том = |страницы = |страниц = 768|серия = |isbn = 5-02-022638-6|тираж = 1000|ref = }} (в пер.)
* {{книга | автор = [[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]] | заглавие = Башҡорт диалектологияһы| ссылка= | ответственный = | место = Өфө| издательство = Китап| год = 2012| том = | страниц = 250| страницы = | isbn = | ref= Башҡорт диалектологияһы}}
* http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%AD%D1%88%20%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%8B%20%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8D%D1%80%D0%B5.pdf

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat-inline|Bashkir language|Башҡорт теле}}
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1896-bash-ort-tele|автор=[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]}}
* [http://bashcorpus.ru/ Башҡорт теленең милли корпусы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415082902/http://bashcorpus.ru/ |date=2019-04-15 }}
* [https://github.com/nevmenandr/bashkir-language-resources Башҡорт теленең электрон ресурстары]
* [http://tel.bashqort.com/ Сайт изучения башкирского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428172010/http://tel.bashqort.com/ |date=2018-04-28 }}
* [http://mfbl2.ru/mfbl/bashxyz Машинный фонд башкирского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170109080205/http://mfbl2.ru/mfbl/bashxyz |date=2017-01-09 }}
* [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһының]] [https://web.archive.org/web/20191119010923/https://bash.news/ashkadar/huz-kezere/?lang=bash «Һүҙ ҡәҙере» тапшырыуы йыйылмаһы]
{{Башҡорт теле}}
[[Категория:Башҡорт теле]]
[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:Агглютинатив телдәр]]
[[Категория:Ҡыпсаҡ телдәре]]
[[Категория:Башҡортостан телдәре]]
[[Категория:Ҡаҙағстан телдәре]]
[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Телдәр]]
[[Категория:Изохрон телдәре]]
[[Категория:Төрки телдәр]]</text>
      <sha1>0l4z7fvo8pz9xkpbqhzpny6jickgi97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиглобализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93191</id>
    <revision>
      <id>1308812</id>
      <parentid>1306320</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23678" sha1="np60b08td740vbzmr76bomfq5l4yi1h" xml:space="preserve">[[Файл:EdinburghProtests5.jpg|right|thumb|260x260px|Ҙур һигеҙ ил саммиты алдынан Эдинбургта антиглобалистарҙың ризаһыҙлыҡ күрһәтеү хәрәкәте]]
'''Антиглобали́зм''' — ижтимағи һәм сәйәси хәрәкәт, [[глобалләшеү]]&lt;nowiki/&gt;ҙең ҡайһы бер яҡтарына, атап әйткәндә глобаль трансмилли корпорациялар һәм [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (БдСО) кеүек сауҙа-хөкүмәт ойошмаларының өҫтөнлөклө хәленә ҡаршы йүнәлтелгән.

Антиглобализм хәрәкәтенең программа маҡсаттарының һәм идеологияһының анығыраҡ атамаһы — альтермондиализм. Альтермондиализм 1999 йылда Сиэтлда үткән БдСО саммиты ваҡытында донъя финанс ҡоролошона ҡаршыларҙың тәүге көслө һәм ойошҡан сығышы мәлендә барлыҡҡа килгән, тип һанала. Үҙҙәренең йыйындарын үткәрә башлағас (беренсе социаль форумдары Бразилиялағы Порту-Алегри ҡалаһында була), хәрәкәт тулыһынса формалаша&lt;ref&gt;''Десятерик Д.'' [http://altermond.ru/altermond.html Альтермондиализм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516082843/http://altermond.ru/altermond.html |date=2012-05-16 }} Энциклопедия «Альтернативная культура». — Екатеринбург: Ультра. Культура, 2005&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;[''[[Википедия:Нейтраль ҡараш|нужна атрибуция мнения]]'']&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;[''неавторитетный источник?'']&lt;/sup&gt;.

Антиглобалистар төрлө илдәрҙә социаль форумдар, ҡаршылыҡ акциялары ойоштора.

== Хәрәкәттең тарихы ==
Глобалләшеү тигән төшөнсә фәнни әйләнешкә ХХ быуаттың 90-сы йылдарында инә. Глобалләшеү кешелек йәмғиәтенең бөтә яҡтарын да тиерлек солғаған. Ул төрлө кимәлдәрҙәге сәйәси институттар формалашыуына һәм сәйәси процестар барышына йоҡонто яһай. Глобалләшеү хәҙерге йәмғиәт үҫешенең контексы булып тора.

Глобалләшеү килтергән үҙгәрештәр ерлегендә ХХ быуаттың 90-сы йылдарына һәм XXI быуат башына антиглобалистик йәмәғәт берләшмәләренең әүҙемлеге көсәйҙе. Был ойошмалар халыҡтың төрлө һәм киң ҡатламдарының мәнфәғәттәрен сағылдыра. Улар милли хөкүмәттәргә һәм граждандарҙың хәл-торошона йоғонтоһо булған халыҡ-ара ойошмаларға талаптар ҡуя. Антиглобалистик хәрәкәт элгәрге йылдарҙың социаль хәрәкәттәренән айырылып тора. Уға ингән төркөмдәрҙең һәм берекмәләрҙең ойошторолошо үҙенсәлекле. Социаль хәрәкәттең тактикаһы ла башҡаса.

Антиглобалистик хәрәкәттә ҡатнашыусылар өсөн әҙме-күпме кимәлдә консолидацияланған конструктив позиция эшләү мөһим. Альтернатив социаль-иҡтисади проекттар өҫтөндә эшләү өсөн көстәрҙе берләштереүгә социаль форумдар хеҙмәт итергә тейеш, тип ҡарала. Был йәһәттән Бөтә донъя социаль форумы (БдСФ) үҙәк урынды биләй.

&lt;!-- Антиглобалистарҙың идея элгәрҙәре тип 1960-сы — 1970-се йылдарҙағы «яңы һулдарҙы» һанарға була. Сығанаҡ&gt;&gt;&gt; Chatterjee, D. K. (2011). Anti-Globalization Movements. In Encyclopedia of Global Justice (pp. 43-43). Springer Netherlands.{{Ҡалып:ЫС юҡ|26|09|2009}} --&gt;

1994 йылда Субкоманданте Маркос етәкселеге аҫтында Чьяпас штаты (Мексика) индеецтарының ихтилалы була. Субкоманданте Маркос, планета халҡына мөрәжәғәт итеп, дүртенсе донъя һуғышы башланыры хаҡында хәбәр һала. Сапатасы милли азатлыҡ армияһы ойошторола, 2001 йылдың апрелендә Субкоманданте Маркос [[Мехико]]ға поход ойоштора.&lt;ref&gt;http://www.globalanti.rami.ru/reports.php?cat_id=30&amp;doc_id=456 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213215833/http://globalanti.rami.ru/reports.php?cat_id=30 |date=2008-02-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213215833/http://globalanti.rami.ru/reports.php?cat_id=30 |date=2008-02-13 }}&lt;/ref&gt; Был хәрәкәткә [[Габриэль Гарсиа Маркес|Габриэль Гарсия Маркес]], Оливер Стоун, &quot;Монд Дипломатик&quot;тың баш мөхәррире Игнасио Рамоне, Европарламенттың бер нисә депутаты ҡушыла.

Шуға ҡарамаҫтан, антиглобализм [[Франция]]ла барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә{{Ҡалып:ЫС юҡ|26|09|2009}}. 1998 йылдың июнендә бер нисә француз баҫмаһы, йәмәғәт ассоциацияһы һәм профсоюздар Финанс операцияларына һалым һалыу яҡлы граждандар ассоциацияһына, «АТТАК-Франция»ға (ATTAC — Association for the Taxation of Financial Transactions for the Aid of Citizens), берләшә. АТТАК-тың төп талабы «Тобин һалымын» (1972 йылда Нобель премияһы лауреаты Джеймс Тобин тәҡдим иткән һалым) индереү була. Уның асылы: бөтә финанс операцияларының 0,1%-ы өсөнсөл донъя илдәрендә фәҡирлек менән көрәшкә һәм уларҙың иҡтисадын күтәреүгә йүнәлтелһен.

1998 йылдың декабрендә «АТТАК-Франция» әүҙемселәре [[Париж]]&lt;nowiki/&gt;да халыҡ-ара осрашыу үткәрә, унда «Ерһеҙҙәр хәрәкәте» ([[Бразилия]]), «Халыҡ-ара теләктәшлек сәйәси һәм мәғлүмәт үҙәге» ([[Көньяҡ Корея]]), «Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте» ([[Канада]]), « Karnathaka крәҫтиәндәр ойошмаһы фермерҙары» ([[Һиндостан]]), «Халыҡ-ара альтернативалар форумы» ([[Бельгия]]) делегацияларын саҡыра.
[[Файл:Anti_WEF_graffiti_Lausanne.jpg|thumb|500x500px|Лозаннала антиглобалистик граффити: Бөтә донъя иҡтисад эмблема форумының (WEF) эмблемаһы һыҙылған һәм «Үҫеш — это безумие!»]]
АҠШ-та антиглобализм 1999 йылдың декабрендә «Сиэтлдағы алыш» менән башлана. Киң ҡаршылыҡ акцияһы Сиэтл ҡалаһында БдСО конференцияһына бәйле була һәм иҡтисади глобалләшеү сәйәсәтенә ҡаршы йүнәлтелә. Был акция Франция, Германия, Канада һ.б. илдәрҙә демонстрациялар үтеүгә сәбәпсе була. Ошо ваҡыттан башлап бөтә донъяла антиглобалистик хәрәкәттәр һәм ойошмалар формалаша башлай.

Һуңғараҡ «антиглобалистар» рәттәренә түбәндәгеләр ҡушыла: [[Марксизм|марксистар]], пацифистар, хайуандарҙы яҡлаусылар, анахистар, [[Гринпис|«йәшелдәр»]], изоляционистар, ЛГБТ хәрәкәте вәкилдәре, профсоюз ойошмалары, ҡыҫырыҡланыусы диндәрҙе яҡлаусылар, йәштәр, экологик, студенттар һәм һуғышҡа ҡаршы хәрәкәттәр вәкилдәре, кеше хоҡуғы өсөн көрәшселәр, ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлаусылар, милләтселәр, аборттарға ҡаршылар, эшһеҙҙәр, хиппи студенттар. 2003 йылда донъяла 2500 антиглобалистик ойошма иҫәпләнә.

Антиглобалистик хәрәкәттә төрлөлөк арҡаһында эске ҡаршылыҡтар һәм конфликттар булып тора&lt;ref&gt;[http://tumbalalaika.memo.ru/articles/artn20(3)/n20_07.htm Антиглобализм — новая тема споров антифашистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911170447/http://tumbalalaika.memo.ru/articles/artn20(3)/n20_07.htm |date=2008-09-11 }}&lt;/ref&gt;.

'''''Мөһим даталар:'''''
* 1999 й. июне — Кёльнда антиглобалистарҙың беренсе манифестацияһы үтә.
* 2000 й. — антиглобалистарҙың IndyMedia мәғлүмәт селтәре ойошторола.
* 2001 й. — Генуя — «Ҙур һигеҙ» лидерҙары осрашыуына ҡамасауларға тип 200 000 антиглобалист килә. Уларҙың хоҡуҡ һаҡлау көстәре менән бәрелешендә анархист Карло Джулиани менән бер полицейский һәләк була, ике яҡтан да бөтәһе 300-ләп кеше яралана.
* 2001 й. ғинуары — Бразилияның Порту-Алегри ҡалаһында Бөтә донъя социаль форумы үтә. Унда донъяның 122 иленән 11 мең делегат килә.
* 2006 йылдың ғинуар аҙағы — Каракас ҡалаһында Бөтә донъя социаль форумы.

== Антиглобалистик ойошмалар ==
Үрҙә аталған АТТАК-тан тыш, тағы ошондай ойошмалар бар:
* «Глобаль эш итеү».
* «Блэк Блок» («Black Bloc»).
* «Өсөнсө позиция» («The Third Position»).
* «Ya Basta».
* «Хактивист».
* Радикаль экологтар (лидерҙары Ральф Найдер һәм теоретик Мюррей Букчин).

== Идеологияһы ==
Антиглобализмдың төрлө идеологик парадигмалары бар&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Шишков Ю. В.|authorlink = |datepublished = 2003|url = http://www.eco-mnepu.narod.ru/book/2003-3.htm|title = ГЛОБАЛИЗАЦИЯ И АНТИГЛОБАЛИЗМ В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ|work = Россия в окружающем мире - глобализация и антиглобализм|publisher = Международный независимый эколого-политологический университет|accessdate = 2013-5-21|archiveurl = http://www.webcitation.org/6GpPHK6ie|archivedate = 2013-05-23}}&lt;/ref&gt;:
* Киң таралған идея (заговор теорияһы менән оҡшаш булғанға вульгар тип йөрөтөлә) — АҠШ үҙенә буйһонған ойошмалар (Бөтә донъя банкы, БдСО, БдВФ һ.б.) ярҙамында үҫеүсе дәүләттәрҙе бойондороҡлоҡҡа төшөрә һәм уларҙың ресурстарын үҙ мәнфәғәттәрендә файҙалана.
* Глобализация — объектив процесс, ләкин уның ҡаҙаныштары менән тик Көнбайыштың бай илдәре генә файҙалана ала, ә фәҡир илдәр тик зыян ғына күрә, тигән концепция бар.
* Өсөнсө идеяның асылы шунан ғибәрәт: глобализация процесы — объектив процесс һәм уның һөҙөмтәләре менән бөтәһе лә файҙалана ала, тик төрлө кимәлдә: байҙар — күберәк, ярлылар — әҙерәк, шуның өсөн байҙар ярлылар менән уртаҡлашырға тейеш.
Антиглобалистарҙың төп тезисы — глобалләшеүҙең хәҙерге моделе донъя капиталы тарафынан барлыҡҡа килтерелгән һәм түбәндәге эҙемтәләргә килтерә:
* Килемдәр, ҡулланыу кимәле, һаулыҡ, белем алыу йәһәтенән «[[алтын миллиард]]» һәм «өсөнсөл донъя» илдәре араһында айырманың үҫә барыуы.
* Трансмилли корпорацияларҙың түбән квалификациялы эшселәре өсөн түҙеп торғоһоҙ шарттар.&lt;ref&gt;[http://www.pica.ws/cc/orgguide/factfig.htm PICA — Apparel Workers in the U.S. and Overseas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060910063320/http://www.pica.ws/cc/orgguide/factfig.htm |date=2006-09-10 }}&lt;/ref&gt;
* Урта ҡул мәҙәниәттең өҫтөнлөк алыуы, ирекле ижадтың баҫылыуы, «аҡылдың стандартлашыуы»
* Тәбиғәткә ҡулланыусылыҡ һәм йыртҡыстарса мөнәсәбәт, экологик проблемаларҙы урап үтергә тырышыу, бысраҡ производстволарҙы «өсөнсөл донъя» илдәренә сығарыу
* Капиталдың бөтә донъяны баҫып алыуы, «[[алтын миллиард]]&lt;nowiki/&gt;»ҡа инмәгән илдәрҙе алдынғы илдәрҙең сеймал ҡушымтаһына әйләндереү маҡсатында неолиберализм идеологияһының хакимлығы.
Глобалләшеүҙең был моделенә глобаль социаль ижад, глобаль проблемаларҙы бергәләп сисеү, интернационалләшеү, бөтә донъяла «селтәр структуралары» моделе ҡаршы ҡуйыла.

Ләкин антиглобализм идеологиялы бер сәйәси партия ла юҡ.

== Тәнҡит ==
Антиглобалистар хәрәкәтен либерализм яҡлылар ҙа, традиционыраҡ [[Анархизм|анархистар]] һәм [[Марксизм|марксистар]] араһынан капитализмға ҡаршылар ҙа тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/ANTIGLOBALISTSKOE_DVIZHENIE.html АНТИГЛОБАЛИСТСКОЕ ДВИЖЕНИЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829123541/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/ANTIGLOBALISTSKOE_DVIZHENIE.html |date=2017-08-29 }}&lt;/ref&gt;.

Либерализм яҡлылар глобалләшеүҙе объектив процесс тип һанай&lt;ref&gt;[http://www.postindustrial.net/content1/show_content.php?table=reviews&amp;lang=russian&amp;id=41 Мифы политиков и реализм экономиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206171023/http://www.postindustrial.net/content1/show_content.php?table=reviews&amp;lang=russian&amp;id=41 |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt;, шуға антиглобализмда цивилизация үҫешен туҡтатырға тырышыусы реакцион утопизмды күрә. Уларҙың позитив программаһы юҡлығын, антиглобалистик хәрәкәттәрҙең көс ҡулланыу һәм тәртипһеҙлектәр менән оҙатылыуын да оҡшатмайҙар.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070127052749/http://www.expert.ru/printissues/expert/2004/24/24ex-marrkec2/ «Глобализация — процесс положительный, но не на сто процентов»]&lt;/ref&gt;

Бынан тыш, хәрәкәт яҡлыларҙы экстремизмда ғәйепләйҙәр. Атап әйткәндә, Наоми Кляйндың аҙыҡ-түлекте тартып алып бөтәһенә бүлергә, электр селтәрҙәренә рөхсәтһеҙ тоташырға, эшкәртелмәй ятҡн ерҙәрҙе тартып алырға саҡырыуы быға нигеҙ булып тора.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;

Социалистар һәм анархистар иһә, антиглобализм идея яғынан ныҡлап эшләнмәгән, шунлыҡтан әлеге сәйәси һәм иҡтисади системаға ҡаршы торорлоҡ көс була алмай, ти.&lt;ref&gt;[http://perwomai.narod.ru/antiglob.htm «Движение антиглобалистов» и идеология глобализации]&lt;/ref&gt; Бынан тыш, антиглобалистик хәрәкәт лидерҙары һатылған, атап әйткәндә Парижда Европа социаль форумын ойошторған АТТАК һәм башҡа ойошмалар етәкселәре француз властарынан аҡсалата ярҙам алған, тигән хәбәрҙәр ишетелә&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;/&gt;.

== Антиглобализм һәм альтерглобализм ==
Антиглобализмды ҡайһы берҙә альтерглобализм, йәғни альтернатив неолибераль глобалләшеү, менән бутайҙар&lt;ref&gt;''Бузгалин А. ''&lt;/ref&gt;. Стратегик маҡсаттарында айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан (антиглобалистар — изоляционизм һәм консерватив ҡараштарҙа, альтерглобалистар милли сиктәрҙе юйыуҙы күҙҙә тотҡан классик һул платформала тора), көндәлек сәйәси тормошта улар бергә сығыш яһай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр альтерглобализмды антиглобалистик хәрәкәттең бер өлөшө итеп күрә&lt;ref&gt;{{cite web|author = |authorlink = |datepublished = |url = http://www.alleuropa.ru/antiglobalistskoe-dvizhenie-v-stranach-evropeyskogo-soiuza-na-primere-frantsii-velikobritanii-i-germanii-1|title = Антиглобалистское движение в странах Европейского Союза на примере Франции, Великобритании и Германии|format = |work = |publisher = alleuropa.ru|accessdate = 2013-5-25|lang = |description = |archiveurl = http://www.webcitation.org/6GtEZgb8P|archivedate = 2013-05-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060104/http://www.alleuropa.ru/antiglobalistskoe-dvizhenie-v-stranach-evropeyskogo-soiuza-na-primere-frantsii-velikobritanii-i-germanii-1 |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.forumsocialmundial.org.br/ Всемирный социальный форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808173904/http://www.forumsocialmundial.org.br/ |date=2006-08-08 }}
* [http://www.forosocialmundial.org.ve/ Всемирный социальный форум в Каракасе — 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607140741/http://www.forosocialmundial.org.ve/ |date=2007-06-07 }}
* [http://www.fsmmali.org/ Всемирный социальный форум в Бамако — 2006]
* [http://www.wsf2006karachi.org/ Всемирный социальный форум в Карачи — 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130173812/http://www.wsf2006karachi.org/ |date=2016-01-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20150801030539/http://anti-global.ru/ Антиглобалистское движение России]
* [http://globalanti.rami.ru/library.php?cat_id=35&amp;doc_id=313 Информация о деятельности антиглобалистского движения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927134558/http://globalanti.rami.ru/library.php?cat_id=35&amp;doc_id=313 |date=2007-09-27 }}
* [http://derzava.com/globa.php Аналитические статьи по глобализации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518085149/http://www.derzava.com/globa.php |date=2008-05-18 }}
* [http://antiglobalism.ru/ «Антиглобалистский манифест» проф. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918073107/http://www.antiglobalism.ru/ |date=2008-09-18 }}[http://antiglobalism.ru/ Герман А. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918073107/http://www.antiglobalism.ru/ |date=2008-09-18 }}
* [http://www.scepsis.ru/tags/id_55.html Антиглобализм на] «Скепсисе»
* [http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html Антиглобалисты. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302120559/http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html |date=2009-03-02 }}[http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html История леворадикальных движений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302120559/http://leftdv.narod.ru/basik/ANTI.html |date=2009-03-02 }}
* [http://ikd.ru/taxonomy/term/18 Альтерглобализм. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029205718/http://ikd.ru/taxonomy/term/18 |date=2008-10-29 }}[http://ikd.ru/taxonomy/term/18 ИКД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029205718/http://ikd.ru/taxonomy/term/18 |date=2008-10-29 }}
* [http://saint-juste.narod.ru/maidanik2.html Альтерглобалистское движение в Латинской Америке: исторические корни, структура, борьба против проекта ALCA]
* [http://naub.org.ua/?p=1187 Альтеглобалізм в Україні: від практики до теорії] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204065904/http://naub.org.ua/?p=1187 |date=2013-12-04 }}


[[Категория:Антиглобализм]]
[[Категория:Радикаль ойошмалар]]</text>
      <sha1>np60b08td740vbzmr76bomfq5l4yi1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтынбаев Рәнис Рәйес улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94898</id>
    <revision>
      <id>1308788</id>
      <parentid>1302948</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9660" sha1="0hzv1yn9afvoyrwbnnkv794e5yg4yvk" xml:space="preserve">{{ФШ|Алтынбаев}}
{{Ук}}
'''Алтынбаев Рәнис Рәйес улы''' ([[18 август]] [[1976 йыл]]) — мәҙәниәт өлкәһе һәм дәүләт органы хеҙмәткәре, әҙәбиәт белгесе-ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы, йәмәғәтсе. 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары, 2022 йылдан — [[Торатау (конгресс-холл)|«Торатау» конгресс-холының]], артабан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның директор урынбаҫары. 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы (2021).

== Биографияһы ==
Рәнис Рәйес улы Алтынбаев 1976 йылдың 18 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) Белорет районы][[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] эшселәр ҡасабаһында (2004 йылдың 17 декабренән [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ауылы) тыуған.

1994 −1995 уҡыу йылында ошо уҡ райондың [[Шығай (Белорет районы)|Шығай ауылы]] мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.

1995 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]на&lt;ref&gt;2003 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]&lt;/ref&gt;уҡырға инә һәм уны «ҡурай класы уҡытыусыһы» һәм «халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле етәксеһе» һөнәрҙәре буйынса 2000 йылда тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып дауам итә. Артабан Үҙәктең милләт— һәм төбәк—ара бәйләнештәр бүлеге етәксеһе була.

2007 йылда [[Нефтекама]] дәүләт филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнә.

2008 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай һәм «юрист» һөнәренә эйә була.

2011 йылдың июненән Рәнис Алтынбаев [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм 2022 йылдың 15 февраленә тиклем ошо вазифала эшләй&lt;ref&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005814/https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Артабан [[Өфө]]ләге «Торатау» конгресс-холының һәм Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының директор урынбаҫары. 

2019 йылдың мартында Рәнис Алтынбаевҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1289364/ Радий Хәбиров һөнәри байрамда иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә маҡтаулы исемдәр тапшырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 26 март 2019 йыл]{{V|26|03|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
2013 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһында [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ы ижадын өйрәнеүгә арналаған «Фольклор башкир-катайцев (эпическое, лирическое и обрядовое творчество)» тигән темаға диссертация&lt;ref&gt;[http://91.151.182.200:8080/cgi-bin/irbis64r_11/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IVR&amp;P21DBN=IVR&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%20%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Библиотека Российской Академии наук]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре ==
* Рәнис Алтынбаев. Ҡатай башҡорттары фольклоры. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы, 2012, № 8&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2012/08/rnis_altyinbaev.html «Ағиҙел» журналы, 2012, № 8]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәнис Алтынбаев — әүҙем йәмәғәтсе. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнаша. 2010 йылда III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана. 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Шағир, йырҙар ижад итеүсе&lt;ref&gt;[https://pesniclub.com/text/рнис-алтынбаев-башорт-ыы Рәнис Алтынбаев — Башҡорт ҡыҙы: текст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212093312/https://pesniclub.com/text/%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%81-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BE%D1%80%D1%82-%D1%8B%D1%8B |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt; һәм һәүәҫкәр йырсы&lt;ref&gt;[http://spaces.ru/musicat/?r=track/view&amp;Tr=1615025&amp;link_id=80458&amp;sid=5107545646105160 Исполнитель Ранис Алтынбаев. Башҡорт ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185500/http://spaces.ru/musicat/?r=track/view&amp;Tr=1615025&amp;link_id=80458&amp;sid=5107545646105160 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; булараҡ, Рәнис Алтынбаев һуңғы йылдарҙа төрлө быуын тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай бара&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=aKax6GJtmY4 Башҡорт ҡыҙы]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» билдәһе (2003)
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамоталары.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957826 Кто есть кто в РБ &gt; Карточка персоны &gt; Алтынбаев Ранис Раисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305145653/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957826 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* [https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ Министерство культуры Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005814/https://culture.bashkortostan.ru/about/structure/17709/ |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}

[[Категория:Белорет районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Илмәштәр]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>0hzv1yn9afvoyrwbnnkv794e5yg4yvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан мәҙәниәте/Халыҡ артистары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95147</id>
    <revision>
      <id>1308946</id>
      <parentid>1258187</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 139 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153162" sha1="qbh4j44y6peuivccwd3fnah1shhhucd" xml:space="preserve">{{TOC right}}
'''[[БАССР]]-ҙың һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары]]''' — исемлек.

'''Народные артисты БАССР и Республики Башкортостан''' — список.
{{АБВ|Й=1}}

== А ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
|| [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)||[[:ru:Абдразаков, Аскар Амирович|Абдразаков, Аскар Амирович]]|| [[:es: Askar Abdrazakov|es]], [[:tt: Әскар Абдразаков|tt]], [[:uk: Абдразаков Аскар Амірович|uk]]||[https://web.archive.org/web/20191112034308/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9360-abdrazakov-askar-amirovich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121114449/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/204-abdraza-ov-as-ar-mir-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|
|[[Абдразаҡов Илдар Әмир улы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
|[[:ru:Абдразаков, Илдар Амирович|Абдразаков, Илдар Амирович]]
|[[:en:Ildar Abdrazakov|en]], [[:es:Ildar Abdrazakov|es]], [[:tt:Илдар Абдразаков|tt]]
|[https://bashenc.online/ru/articles/82458/ БЭ]
|-
|||[[Абросимов Владимир Сергеевич]]
|актёр, режиссёр, РФ-тың атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1998) артисы||[[:ru:Абросимов, Владимир Сергеевич|Абросимов, Владимир Сергеевич]]||||[https://web.archive.org/web/20191118092017/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8485-abrosimov-vladimir-sergeevich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117031619/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/281-abrosimov-vladimir-sergeevich БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы]]
|бейеүсе, РФ-тың атҡаҙанған (1998), БАССР-ҙың халыҡ(1989) һәм атҡаҙанған (1986) артисы||[[:ru:Абсатарова, Гузель Рашидовна|Абсатарова, Гузель Рашидовна]]||||[https://web.archive.org/web/20191118092643/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8135-absatarova-guzel-rashidovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113608/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/282-absatarova-g-z-l-r-shit-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|
|[[Абыҙгилдина Ғәшиә Баязит ҡыҙы]]
|актриса, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1963)
|
|
|
|-
|
|[[Абушахманов Әхтәм Әхәт улы]]
|
|[[:ru:Абушахманов, Ахтям Ахатович|Абушахманов, Ахтям Ахатович]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8486-abushakhmanov-akhtyam-akhatovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024856/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8486-abushakhmanov-akhtyam-akhatovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},

|-
|||[[Агашкова-Коренева Ирина Георгиевна]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005)||[[:ru:Агашкова-Коренева, Ирина Георгиевна|Агашкова-Коренева, Ирина Георгиевна]]||||[https://web.archive.org/web/20191113210145/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8487-agashkova-agashkova-koreneva-irina-georgievna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117031851/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/358-agashkova-agashkova-koreneva-irina-georgievna БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992)||[[:ru:Азнакаева, Раиля Шарафеевна|Азнакаева, Раиля Шарафеевна]]||||[https://web.archive.org/web/20191118092327/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9373-aznakaeva-railya-sharafeevna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/471-a-na-aeva-r-jl-sh-r-fi-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]]
|ҡурайсы, БССР-ҙың халыҡ артисы (1991)||[[:ru:Аиткулов, Азат Миннигалеевич|Аиткулов, Азат Миннигалеевич]]||[[:tt:Азат Гаеткулов|tt]]||[https://web.archive.org/web/20191113201936/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9374-aitkulov-azat-minnigaleevich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113535/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/549-ajyt-olov-azat-mi-le-le-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Акимова Светлана Семёновна]]
|актриса, БАССР-ҙың халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1974) артисы ||[[:ru:Акимова, Светлана Семёновна|Акимова, Светлана Семёновна]]||||[https://web.archive.org/web/20191120095823/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8491-akimova-svetlana-semjonovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191113074413/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/580-akimova-svetlana-semjonovna БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)||[[:ru:Аккучукова, Роза Сабирьяновна|Аккучукова, Роза Сабирьяновна]]||||[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/9382-akkuchukova-roza-rauza-sabiryanovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/9382-akkuchukova-roza-rauza-sabiryanovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Аллаярова Нажия Һибәт ҡыҙы]]
|йырсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1977)||[[:ru:Аллаярова, Нажия Хибатовна|Аллаярова, Нажия Хибатовна]]||||[https://web.archive.org/web/20191118092144/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9389-allayarova-nazhiya-khibatovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113530/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/712-allayarova-nazhi-ib-t-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Алтынбаев Ғәли Мансур улы]]
|баянсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)||[[:ru:Алтынбаев, Гали Мансурович|Алтынбаев, Гали Мансурович]]||||[https://web.archive.org/web/20191118192431/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9396-altynbaev-gali-mansurovich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117030648/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/800-altynbaev-li-mansur-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Алһыу]] (Сафина-Абрамова Алһыу Рәлиф ҡыҙы)
|Рәсәйҙең эстрада йырсыһы||[[:ru:Алсу]]||||[https://ufa1.ru/text/culture/2022/05/12/71320856/ Еще до Лещенко и Баскова: рассказываем про других народных артистов Башкирии и как они получили свои звания]
|-
|||[[Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)||[[:ru:Амангильдина, Римма Зайнитдиновна|Амангильдина, Римма Зайнитдиновна]]||||[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/9399-amangildina-rimma-zajnitdinovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025651/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5944-amangildina-rimma-z-jnetdin-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|
| [[Амантаев Рафаэль Альберт улы]]
|Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1997) һәм атҡаҙанған (1995) артисы
|[[:ru:Амантаев Рафаэль Альбертович|Амантаев Рафаэль Альбертович]]
|
|
|-
|
|[[Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы]]
|Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1997), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы
|Амантаева Фания Галимьяновна
|
|
|-
|
|[[Анисимова Нина Александровна]]
|бейеүсе, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1957), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт хеҙмәткәре (1957)
|[[:ru:Анисимова, Нина Александровна|Анисимова, Нина Александровна]]
|[[:en:Nina Aleksandrovna Anisimova|en]]
|
|-
|||[[Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003)||[[:ru:Аргинбаева, Светлана Робертовна|Аргинбаева, Светлана Робертовна]]||||[https://web.archive.org/web/20191113030733/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9402-arginbaeva-svetlana-robertovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113630/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1022-ar-ynbaeva-svetlana-robert-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|
|[[Артемьев Михаил Алексеевич]]
|
|[[Артемьев Михаил Алексеевич]]
|
|
|-
|||[[Архипова Ирина Константиновна]]
|йырсы, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)||[[:ru:Архипова, Ирина Константиновна|Архипова, Ирина Константиновна]]||[[:en:Irina Arkhipova|en]], [[:ca: Irina Arkhípova|ca]], [[:de: Irina Konstantinowna Archipowa|de]], [[:es: Irina Arjípova|es]], [[:fi: Irina Arhipova|fi]], [[:fr: Irina Arkhipova|fr]], [[:he: אירינה ארכיפובה|he]], [[:it: Irina Konstantinovna Archipova|it]], [[:ka: ირინა არხიპოვა|ka]], [[:nl: Irina Archipova|nl]], [[:no: Irina Arkhipova|no]], [[:pl: Irina Archipowa|pl]], [[:uk: Архипова Ірина Костянтинівна|uk]]||[https://web.archive.org/web/20191113201911/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9407-arkhipova-irina-konstantinovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113825/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1307-arkhipova-irina-konstantinovna БЭ]{{ref-ba}},
|-
|
|[[Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы]]
|актриса, эстрада артисы, БАССР-ҙың халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1969) артисы
|[[:ru:Арсланова, Закия Шайдулловна|Арсланова, Закия Шайдулловна]]
|
|
|-
|||[[Асҡаров Салауат Әхмәт улы]]
|йырсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1984)||[[:ru:Аскаров, Салават Ахметович|Аскаров, Салават Ахметович]]||[[:tt: Салават Әскаров|tt]]||[https://web.archive.org/web/20191113023517/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9408-askarov-salavat-akhmetovich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191113080735/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1096-as-arov-salauat-khm-t-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы]]
|актриса, РФ-тың халыҡ (1995), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1980), БАССР-ҙың халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1972) артисы ||[[:ru:Атнабаева, Зинира Касимовна|ru:Атнабаева, Зинира Касимовна]]||||[https://web.archive.org/web/20191115160909/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8500-atnabaeva-zinira-kasimovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191113074353/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1125-atnabaeva-zinira-asim-y-y БЭ]{{ref-ba}},

|}

== Б ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Бабич Рушанна]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы ()
||[[:ru:Бабич, Рушанна|Бабич, Рушанна]]
||||БЭ{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|||[[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)||[[:ru:Бабичева, Тансулпан Дагиевна|Бабичева, Тансулпан Дагиевна]]
||[[:tt: Таңчулпан Бабичева|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8970-babicheva-tansulpan-dogievna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191114015059/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1361-babicheva-ta-sulpan-da-i-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)||[[:ru:Байрамгулова, Ниля Ильясовна|Байрамгулова, Ниля Ильясовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191120100043/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8101-bajramgulova-nilya-ilyasovna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025658/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1773-bajram-olova-nil-ilyas-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Барзилович Николай Павлович]]
|цирк артисы, жонглёр, Литва ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974)||
||||
|-
|||[[Басов Сергей Николаевич]]
|Рус дәүләт академик драма театры артисы (2022)||[[:ru:Басов, Сергей Николаевич]]||||[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-30/rabotnikov-kultury-bashkirii-pered-novym-godom-nagradili-pochetnymi-zvaniyami-3091041 «Башинформ»]
|-
|||[[Басков Николай Викторович]]
|Рәсәйҙең эстрада һәм опера йырсыһы (2022)||[[:ru:Басков, Николай Викторович|Басков, Николай Викторович]]||||[https://tass.ru/kultura/14584705 ТАСС],
||||
|-
|||[[Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998)||[[:ru:Баязитова, Зифа Гаязовна|Баязитова, Зифа Гаязовна]]||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8124-bayazitova-zifa-gayazovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033517/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8124-bayazitova-zifa-gayazovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113747/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2077-bayazitova-zifa-ayaz-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Баянов Рим Ғәли улы]]
|актёр, БАССР-ҙың халыҡ (1980) һәм атҡаҙанған (1974) артисы
|[[:ru:Баянов, Рим Галеевич|Баянов, Рим Галеевич]]|||||[https://web.archive.org/web/20191118092058/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8125-bayanov-rim-galeevich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113602/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2082-bayanov-rim-li-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Белов Владимир Викторович]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)||[[:ru:Белов, Владимир Викторович|Белов, Владимир Викторович]]||||[https://web.archive.org/web/20191118042248/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8112-belov-vladimir-viktorovich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191118042248/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8112-belov-vladimir-viktorovich БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Биешу Мария Лукьяновна]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)||[[:ru:Биешу, Мария Лукьяновна|Биешу, Мария Лукьяновна]]||[[:en: Maria Bieșu|en]], [[:cs: Maria Bieșu|cs]], [[:fr: Maria Bieșu|fr]], [[:ro: Maria Bieșu|ro]], [[:uk: Бієшу Марія Лук'янівна|uk]]
||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8114-bieshu-mariya-lukyanovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024901/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8114-bieshu-mariya-lukyanovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [Http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2229-bieshu-mariya-lukyanovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы]]
|йырсы, БАССР-ҙың халыҡ (1986) һәм атҡаҙанған (1978) артисы
|[[:ru:Бикбулатов, Фарит Хайбуллович|Бикбулатов, Фарит Хайбуллович]]
|
|[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2350-bikbulatov-f-rit-kh-jbulla-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы]]
|актирса, БАССР-ҙың халыҡ (1955) һәм атҡаҙанған (1940) артисы
|[[:ru:Бикташева, Талига Миннивалиевна|Бикташева, Талига Миннивалиевна]]
|
|
|-
|
|[[Биксурин Азат Нуриман улы]]
|ҡурайсы-солист (2022)
|
|
|
|-
|
|[[Хажи Бохарский]], [[Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы]]
|актёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1957), БАССР-ҙың халыҡ (1944) артисы
|[[:ru:Галимов, Хазиахмет Гирфанутдинович|Галимов, Хазиахмет Гирфанутдинович]] , Хажи Бухарский
|
|[https://web.archive.org/web/20191115155215/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli?id=8132 БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2525-bokharskij-limov-khazhi-khm-t-irfanetdin-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223611/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2525-bokharskij-limov-khazhi-khm-t-irfanetdin-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Бродская Валентина Егоровна]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)||[[:ru:Бродская, Валентина Егоровна|Бродская, Валентина Егоровна]]||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8130-brodskaya-valentina-egorovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013349/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8130-brodskaya-valentina-egorovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2543-brodskaya-valentina-egorovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223340/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2543-brodskaya-valentina-egorovna |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Брынцев Андрей Николаевич]]
|Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы солисы||||||[https://www.bashopera.ru/news/events/84/14011/ сайт БГТОиБ],
|-
|||[[Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)||[[:ru:Буранбаева, Сара Абдулхаевна|Буранбаева, Сара Абдулхаевна]]||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8131-buranbaeva-sara-abdulkhaevna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033543/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8131-buranbaeva-sara-abdulkhaevna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2669-buranbaeva-sara-abdulkhaj-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы]]
|бейеүсе, БАССР-ҙың халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1963) артисы
|
|
|
|-
|
|[[Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы]]
|актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
|[[:ru:Бакиров, Филарит Абдулгазимович|Бакиров, Филарит Абдулгазимович]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8976-bakirov-filarit-abdulgazimovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033427/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8976-bakirov-filarit-abdulgazimovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2969-b-kerov-filarit-abdul-zim-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
|[[:ru:Бакирова, Миниса Минивалеевна|Бакирова, Миниса Минивалеевна]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8977-bakirova-nisa-minisa-minivaleevna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013046/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8977-bakirova-nisa-minisa-minivaleevna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2805-b-kerova-nisa-mi-nisa-mi-lev-li-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223244/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2805-b-kerova-nisa-mi-nisa-mi-lev-li-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
|[[:ru:Башаров, Ринат Ахкаметдинович|Башаров, Ринат Ахкаметдинович]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8105-basharov-rinat-rajnat-akhkametdinovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013602/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8105-basharov-rinat-rajnat-akhkametdinovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2986-b-sh-rov-rinat-rajnat-khk-metdin-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223533/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2986-b-sh-rov-rinat-rajnat-khk-metdin-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]]
|актёр, БАССР-ҙың халыҡ (1983) һәм атҡаҙанған (1979) артисы
|[[:ru:Бахтияров, Файзулла Хизбуллович|Бахтияров, Файзулла Хизбуллович]]
|
|
|}

== В ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
|[[Варшавская Хана Леопольдовна]] 
|актриса, БАССР-ҙың халыҡ (1981) һәм атҡаҙанған (1971) артисы 
|
|
|
|-
|
|[[Вәдүтов Рәжәп Мулләғәле улы]]
|баянсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған артисы (1995)
|[[Вадутов Ражап Муллагалевич]]
|
|
|-
|
|[[Вәлиев Камил Абдрахман улы (йырсы)]]
|йырсы, БАССР-ҙың халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған артисы (1971)
|
|
|
|-
|
|[[Вәлиев Иршат Ғәли улы]]
|актёр, БАССР-ҙың халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1971) артисы 
|
|
|
|-
|||[[Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013)||[[:ru:Валеева, Фина Мансуровна|Валеева, Фина Мансуровна]]||||БЭ {{ref-ru}}, БЭ  {{ref-ba}},
|-
|||[[Вәлиева Баныу Нурғәли ҡыҙы|Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы]]
|йырсы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1947) халыҡ, РСФСР-ҙың (1949) һәм БАССР-ҙың (1942) атҡаҙанған артисы ||[[:ru:Валеева, Бану Нургалеевна|Валеева, Бану Нургалеевна]]||||[https://web.archive.org/web/20191112034320/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11100-valeeva-banu-nurgaleevna БЭ] {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5147-v-lieva-banyu-nur-le-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222338/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5147-v-lieva-banyu-nur-le-y-y |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|
|[[Вәлитов Заһир Суфиян улы]]
|актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1984)
|[[:ru:Валитов, Загир Суфиянович|Валитов, Загир Суфиянович]]
|[[:tt: Заһир Вәлитов|tt]]
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11483-valitov-zagir-sufiyanovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033348/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11483-valitov-zagir-sufiyanovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5148-v-litov-za-ir-sufiyan-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223633/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5148-v-litov-za-ir-sufiyan-uly |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|
|[[Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2007) халыҡ, БАССР-ҙың (1989) һәм Татарстан Республикаһының (1994) атҡаҙанған артисы 
|
|
|
|-
|
|[[Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2011) һәм атҡаҙанған (2003) артисы 
|[[:ru:Вальмухаметов, Радик Сафаргалеевич|Вальмухаметов, Радик Сафаргалеевич]]
|
|[Http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11106-valmukhametov-radik-safargaleevich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5153-v-lm-kh-m-tov-radik-s-f-r-le-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223513/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5153-v-lm-kh-m-tov-radik-s-f-r-le-uly |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|}

== Г ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Григорович Юрий Николаевич]]
|балет артисы, балетмейстер, СССР-ҙың, РСФСР-ҙың, Башҡортостан Республикаһының (1996) халыҡ артисы ||[[:ru:Григорович, Юрий Николаевич]]||[[:en: Yury Grigorovich|en]], [[:be: Юрый Мікалаевіч Грыгаровіч|be]], [[:fr: Iouri Grigorovitch|fr]], [[:he: יורי גריגורוביץ'|he]], [[:hy: Յուրի Գրիգորովիչ|hy]], [[:ja: ユーリー・グリゴローヴィチ|ja]], [[:kk: Юрий Николаевич Григорович|kk]], [[:la: Georgius Grigorovič|la]], [[:sv: Jurij Grigorovitj|sv]], [[:uk: Григорович Юрій Миколайович|uk]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11630-grigorovich-yurij-nikolaevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024919/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11630-grigorovich-yurij-nikolaevich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5362-grigorovich-yurij-nikolaevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223449/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5362-grigorovich-yurij-nikolaevich |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|
|[[Гәрәев Радик Арыҫлан улы]]
|йырсы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы 
|[[:ru:Гареев, Радик Арсланович]]
|[[:uk: Гареєв Радік Арсланович|uk]]
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11592-gareev-radik-arslanovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013403/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11592-gareev-radik-arslanovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191113074137/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5254-g-r-ev-radik-ary-lan-uly БЭ]  {{ref-ba}},
|-
|
|[[Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы]]
|йырсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ артисы
|
|
|
|}

== Ғ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы]]
|||[[:ru:Габдрахманов, Абрар Хакович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118042211/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11886-gabdrakhmanov-abrar-khakovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5187-abdrakhmanov-abrar-kha-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234552/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5187-abdrakhmanov-abrar-kha-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Бәхти Ғайсин]]
|
|[[:ru:Гайсин, Бахти Миниярович]]
|
|[Http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11888-gajsin-bakhti-miniyarovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5219-ajsin-b-khti-b-khti-ni-mi-lej-r-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223300/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5219-ajsin-b-khti-b-khti-ni-mi-lej-r-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Ғәбитов Риф Фәтих улы]]
|
|[[:ru:Габитов, Риф Фатихович]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11625-gabitov-rif-fatikhovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013343/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11625-gabitov-rif-fatikhovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5191-bitov-rif-f-tikh-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]]
|||[[:ru:Гайзуллин, Рамил Мавлитович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11194-gajzullin-ramil-mavlitovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5205-jzullin-r-mil-m-lit-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы]]
|йырсы, композитор, продюсер
|[[:ru:Гиззауллин, Рустам Ханифович]]
|
|[https://okraevka.ru/nashi-zemlyaki-rustam-gizzatullin-i-anvar-nurgaliev-stali-narodnymi-artistami-respubliki-bashkotostan/ сайт отдела культуры Альшеевского района]
|-
|||[[Ғәйфуллина Эльвира Хәйретдин ҡыҙы]]
|||[[:ru:Гайфуллина, Эльвира Хайретдиновна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192700/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11205-gajfullina-elvira-khajretdinovna БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5227-jfullina-elvira-kh-jretdin-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223249/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5227-jfullina-elvira-kh-jretdin-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы]]
|||[[:ru:Газетдинова, Ильсияр Ибрагимовна]]
||||[Http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11492-gazetdinova-ilsiyar-ibragimovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5272-zetdinova-il-j-r-ibra-im-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234600/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5272-zetdinova-il-j-r-ibra-im-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғәзиев Иҙрис Мөҙәрис улы]]
|йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)||[[:ru:Газиев, Идрис Мударисович]]
||[[:tt: Идрис Газиев|tt]] ||[https://web.archive.org/web/20191118094726/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11191-gaziev-idris-mudarisovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5323-ziev-i-ris-m-ris-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||
|||
||||
|-
|
|[[Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы]]
|актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006)
|[[Галиев Фирдат Газизович]]
|
|
|-
|||[[Мәғфирә Ғәлиева|Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы]]
|||[[:ru:Галеева, Магфира Ильясовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11581-galeeva-magfira-ilyasovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013617/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11581-galeeva-magfira-ilyasovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5231-lieva-m-fir-ilyas-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|
| [[Наил Ғәлиев]]
|
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11580-galeev-nail БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033422/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11580-galeev-nail |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5327-liev-nail БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы]]
|||[[:ru:Галина, Рафига Арслановна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192417/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11499-galina-rafiga-arslanovna БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5244-lina-rafi-a-ary-lan-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223505/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5244-lina-rafi-a-ary-lan-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы]]
|
|[[Галимов, Валиахмет Гирфанутдинович]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli?id=11495 БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5235-limov-v-li-khm-t-irfanetdin-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223323/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5235-limov-v-li-khm-t-irfanetdin-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Ғәлимов Айҙар Ғәни улы]]
| йырсы
|[[:ru:Галимов, Айдар Ганиевич]]
|
|[https://web.archive.org/web/20180924224828/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5233 БЭ], [https://ufa1.ru/text/culture/2022/05/12/71320856/ Еще до Лещенко и Баскова: рассказываем про других народных артистов Башкирии и как они получили свои звания]
|-
|
|Ғәлин Рауил Әхтәрйән улы
|актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1996), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы
|
|
|
|-
|||[[Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы]]
|||[[:ru:Ганиев, Фадис Рахимьянович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11589-ganiev-fadis-rakhimyanovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033614/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11589-ganiev-fadis-rakhimyanovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5252-niev-f-dis-r-khimj-n-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғарифуллин Рим Карам улы]]
|||[[:ru:Гарифуллин, Рим Карамович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113023533/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11595-garifullin-rim-karamovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5264-arifullin-rim-karam-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234604/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5264-arifullin-rim-karam-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы]]
|
|[[Гайфуллина Расима Рифовна]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11493-gajfullina-rasima-rifovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024914/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11493-gajfullina-rasima-rifovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5225-jfullina-r-sim-rif-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223257/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5225-jfullina-r-sim-rif-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғафаров Фидан Сафа улы]]
|||[[:ru:Гафаров, Фидан Сафич]]
||[[:tt: Фидан Гафаров|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11504-gafarov-fidan-safich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5267-afarov-fidan-safa-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223556/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5267-afarov-fidan-safa-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ғүмәров Илдар Ибраһим улы]]
|||[[:ru:Гумеров, Ильдар Ибрагимович]]
||||[Http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11513-gumerov-ildar-ibragimovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5376-m-rov-ildar-ibra-im-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|}

== Д ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы]]
|||[[:ru:Давлетбаев, Фатых Исламович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11514-davletbaev-fatykh-islamovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11514-davletbaev-fatykh-islamovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}},  [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5382-d-l-tbaev-f-tikh-islam-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223306/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5382-d-l-tbaev-f-tikh-islam-uly |date=2016-03-04 }} {{ref-ba}},
|-
|
|[[Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы]]
|
|Давлеткиреев Айтуган Ахметович
|
|
|-
|||[[Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы]]
|||[[:ru:Дильмухаметова-Ахмадуллина, Шаура Ишмулловна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155304/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11517-dilmukhametova-shaura-ishmullovna БЭ] {{ref-ru}},  [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5407-dilm-kh-m-tova-sh-r-ishmulla-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ba}},
|-
|||[[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы]] 
|||[[:ru:Дильмухаметов, Ишмулла Ишкалеевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192607/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11668-dilmukhametov-delmukhametov-ishmulla-ishgalievich БЭ] {{ref-ru}},  [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5405-dilm-kh-m-tov-ishmulla-ish-le-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223547/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5405-dilm-kh-m-tov-ishmulla-ish-le-uly |date=2016-03-04 }} {{ref-ba}},
|-
|||[[Дмитриев Дмитрий Алексеевич]]
|||[[:ru:Дмитриев, Дмитрий Алексеевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118044003/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11518-dmitriev-dmitrij-alekseevich БЭ] {{ref-ru}},  [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5410-dmitriev-dmitrij-alekseevich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ba}},
|-
|||[[Донгузов Александр Анатольевич]]
|||[[:ru:Донгузов, Александр Анатольевич]]
||||
|}

== Е ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Епифанов Владимир Николаевич]]
|||[[:ru:Епифанов, Владимир Николаевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11526-epifanov-vladimir-nikolaevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024845/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11526-epifanov-vladimir-nikolaevich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}},  [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5428-epifanov-vladimir-nikolaevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223422/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5428-epifanov-vladimir-nikolaevich |date=2016-03-04 }} {{ref-ba}},
|}

== З ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Зәкирова Римма Рәйес ҡыҙы]]||
|[[:ru:Закирова, Римма Раисовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15286-zakirova-rimma-raisovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013428/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15286-zakirova-rimma-raisovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5443-zakirova-rimma-r-jes-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223333/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5443-zakirova-rimma-r-jes-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Заһитов Рәүис Хәбир улы]]||
|[[:ru:Загитов, Раус Хабирович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13216-zagitov-raus-khabirovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013031/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13216-zagitov-raus-khabirovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5435-za-itov-r-is-kh-bir-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Заяц Антонина Николаевна]]||
|[[:ru:Заяц, Антонина Николаевна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13218-zayats-antonina-nikolaevna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5449-zayats-antonina-nikolaevna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223623/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5449-zayats-antonina-nikolaevna |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Зинов Аркадий Владимирович]]||
|[[:ru:Зинов, Аркадий Владимирович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118144005/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15778-zinov-arkadij-vladimirovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5458-zinov-arkadij-vladimirovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Зыязитдинов Рим Сәләх улы]]||
|[[:ru:Зиязетдинов, Рим Саляхович]]
||||
|-
|||[[Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы]]||
|[[:ru:Зиязетдинова, Гульшат Ибрагимовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13221-ziyazetdinova-gulshad-ibragimovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013333/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13221-ziyazetdinova-gulshad-ibragimovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5459-zyyazitdinova-g-lshat-ibra-im-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234556/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5459-zyyazitdinova-g-lshat-ibra-im-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Зөбәйҙуллин Айҙар Хизбулла улы]]||
|[[:ru:Зубайдуллин, Айдар Хизбуллович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118042243/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15784-zubajdullin-ajdar-khizbullovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5461-z-b-j-ullin-aj-ar-khizbulla-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы]]||
|[[:ru:Зубайдуллин, Хисбулла Гумерович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15787-zubajdullin-khizbulla-gumerovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5462-z-b-j-ullin-khizbulla-m-r-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Зөбәйеров Әмин Фәхретдин улы]]||
|[[:ru:Зубаиров, Абдулла-Амин Фахреевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118193432/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13222-zubairov-amin-fakhretdinovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5460-z-b-jerov-min-f-khretdin-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223517/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5460-z-b-jerov-min-f-khretdin-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Зәйнетдинов, Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы]]||виртуоз-ҡумыҙсы
|[[:ru:Зайнетдинов, Миндигафур Минахметович]]
||||[https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-04-05/v-ufe-izvestnyy-kubyzist-mindigafur-zaynetdinov-otmetit-svoy-50-letniy-yubiley-2349208 В Уфе известный кубызист Миндигафур Зайнетдинов отметит свой 50-летний юбилей]
|}

== И ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы]]||
|[[:ru:Идрисов, Миндулла Салимьянович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13332-idrisov-mindulla-salimyanovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5516-i-risov-mi-dulla-s-limj-n-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Иғдәүләтов Зәйни Сирай улы]] ||
|[[:ru:Игдавлетов, Зайни Сираевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13224-igdavletov-zajni-siraevich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5509-i-d-l-tov-z-jni-siraj-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223619/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5509-i-d-l-tov-z-jni-siraj-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Иҙрисов Фәрит Фәтих улы]]||
|[[:ru:Идрисов, Фарит Фатихович]]
||||[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5509-i-d-l-tov-z-jni-siraj-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223619/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5509-i-d-l-tov-z-jni-siraj-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5518-i-risov-f-rit-f-tikh-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ишбулдин Хәмиҙулла Әбдрәхим улы]]||
|[[:ru:Ижболдин, Хамидулла Абдурахимович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14239-izhboldin-khamidulla-abdurakhimovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5521-ishbuldin-kh-mi-ulla-bdr-khim-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223402/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5521-ishbuldin-kh-mi-ulla-bdr-khim-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Илембәтов Вәлит Хәлит улы]]||
|[[:ru:Илимбетов, Валит Халитович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14241-ilimbetov-valit-khalitovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013442/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14241-ilimbetov-valit-khalitovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5525-ilemb-tov-v-lit-kh-lit-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223302/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5525-ilemb-tov-v-lit-kh-lit-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы]]||
|[[:ru:Ильбаков, Ишморат Каюмович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112034130/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14243-ilbakov-ishmorat-kayumovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5527-ilb-kov-ishmorat-j-m-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223443/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5527-ilb-kov-ishmorat-j-m-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Ильясов Ғәзим Ғәлим улы]]
| йырсы
|
|
| [https://bashenc.online/ru/articles/91207/ БЭ]
|-
|||[[Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы]]||
|[[:ru:Ирсаева, Нурия Исхаковна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13345-irsaeva-nuriya-iskhakovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033358/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13345-irsaeva-nuriya-iskhakovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5550-irsaeva-nuriya-iskha-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Исаева Валерия Александровна]]||Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры труппаһы солисы
|
||||[https://www.bashopera.ru/news/events/84/14011/ сайт БГТОиБ]
|-
|||[[Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы]]||
|[[:ru:Исангулова, Гульсум Сабировна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118094159/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/13350-isangulova-gulsum-sabirovna БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/5552-i-n-olova-g-ls-m-sabir-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|}

== Й ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы]]
|
|[[:ru:Жалалетдинов, Вакиль Ахарович]]
|||[https://web.archive.org/web/20191112040921/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/11619-zhalaletdinov-vakil-akharovich БЭ] {{ref-ru}},  [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6144-j-l-letdinov-v-kil-kh-r-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223551/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6144-j-l-letdinov-v-kil-kh-r-uly |date=2016-03-04 }} {{ref-ba}},
|-
|
|[[Йәмилов Марат Арыҫлан улы]]
|
|[[:ru:Ямилев, Марат Арсланович]]
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2175-yamilev-marat-arslanovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013520/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2175-yamilev-marat-arslanovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|}

== К ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Камалов Таһир Таузах улы]]||||[[:ru:Камалов, Тагир Таузяхович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14261-kamalov-tagir-tauzyakhovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6429-kamalov-ta-ir-tauzakh-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234549/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6429-kamalov-ta-ir-tauzakh-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|
|[[Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы]]
|
|
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12627-kamaletdinova-farida-mirsayapovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033431/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12627-kamaletdinova-farida-mirsayapovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6423-kamaletdinova-f-ri-mirsayap-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223615/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6423-kamaletdinova-f-ri-mirsayap-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы]] ||||[[:ru:Касеев, Рустам Расыкович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115160644/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14979-kaseevy БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6645-kaseevtar-tsirk-artistary БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Капатов Игорь Альбертович]] ||||[[:ru:Капатов, Игорь Альбертович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12628-kapatov-igor-albertovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013004/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12628-kapatov-igor-albertovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6586-kapatov-igor-albertovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223415/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6586-kapatov-igor-albertovich |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы]] ||||[[:ru:Кильдиярова, Флюра Ахметшеевна]]
||[[:tt:Флюра Килдиярова|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14367-kildiyarova-flyura-akhmetsheevna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013624/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14367-kildiyarova-flyura-akhmetsheevna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6445-kildej-rova-fl-r-khm-tsha-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223346/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6445-kildej-rova-fl-r-khm-tsha-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы]] ||||[[:ru:Кинзикеев, Шамиль Калимуллович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14983-kinzikeev-shamil-kalimullovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6488-kinj-k-ev-shamil-k-limulla-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Киреева Зоя Михайловна]]||||[[:ru:Киреева, Зоя Михайловна]]
||||
|-
|||[[Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы]]||||[[:ru:Киреева, Минзада Миргалеевна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118042110/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12635-kireeva-minzada-mirgaleevna БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025509/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6536-kir-eva-mi-zada-mir-le-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Копытов Владимир Николаевич]]|| БДОһБТ солисы||
||||[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/419946/ БР-ҙың рәсми порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131081625/https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/419946/ |date=2022-01-31 }}
|-
|||[[Крашенинников Фёдор Павлович]]||||[[:ru:Крашенинников, Фёдор Павлович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14462-krasheninnikov-fjodor-pavlovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033609/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14462-krasheninnikov-fjodor-pavlovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191113081038/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6921-krasheninnikov-fjodor-pavlovich БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Көсөков Раил Фазыл улы]]||||[[:ru:Кучуков, Раиль Фазылович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14455-kuchukov-rail-fazylovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [Http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6820-k-s-kov-rail-fazyl-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223603/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6820-k-s-kov-rail-fazyl-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|}

== Ҡ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Нәзифә Ҡадирова]]
|||[[:ru:Кадырова, Назифа Жаватовна]]
||[[:tt: Нәзифә Кадыйрова|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14257-kadyrova-nazifa-zhavatovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033446/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14257-kadyrova-nazifa-zhavatovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191206152434/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7405-adirova-n-zif-zh-t-y-y БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы]]
|||Калмантаева, Вакиля Гатаулловна||||[https://web.archive.org/web/20191115155130/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12626-kalmantaeva-vakilya-gataullovna БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7574-almantaeva-v-kil-ataulla-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223309/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7574-almantaeva-v-kil-ataulla-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы]]
|||[[:ru:Казакбаев, Филюз Хасанович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/16664-kazakbaev-filyuz-khasanovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025002/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/16664-kazakbaev-filyuz-khasanovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7439-a-a-baev-fil-z-kh-s-n-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223517/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7439-a-a-baev-fil-z-kh-s-n-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡарабулатов Рәсүл Рафиҡ улы]]
|||[[:ru:Карабулатов, Расуль Рафикович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12630-karabulatov-rasul-rafikovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013411/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/12630-karabulatov-rasul-rafikovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113447/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8155-arabulatov-r-s-l-rafi-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡобағошова Рәмилә Сөләймән ҡыҙы]]
|||[[:ru:Кубагушева, Рамиля Сулеймановна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14464-kubagusheva-ramilya-sulejmanovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033344/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14464-kubagusheva-ramilya-sulejmanovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8344-oba-oshova-r-mil-s-l-jm-n-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡудашев Рөстәм Радик улы]]
|||[[:ru:Кудашев, Рустем Радикович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14429-kudashev-rustem-radikovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024952/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14429-kudashev-rustem-radikovich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8498-udashev-r-st-m-radik-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы]]
|||[[:ru:Кудашев, Хусаин Ильдерханович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113074302/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8500-udashev-kh-s-jen-ildarkhan-uly БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191113074302/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8500-udashev-kh-s-jen-ildarkhan-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡорбанғәлиев Марат Шамил улы]]
|||[[:ru:Курбангалеев, Марат Шамилевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192425/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/18982 БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20190922084826/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15271-orban-liev-marat-shamil-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡорбанғәлиева Суфия Шәрифулла ҡыҙы]]
|||[[:ru:Курбангалеева, Суфия Шарафулловна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15267-kurbangaleeva-sufiya-sharafullovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8418-orban-lieva-sufiya-sh-rifulla-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223327/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8418-orban-lieva-sufiya-sh-rifulla-y-y |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ҡәйепҡолов Артур Ишбулды улы]]
|опера йырсыһы||[[:ru:Каипкулов, Артур Ишбулдович]]
||||[https://www.bashopera.ru/artists/basy/artur-kaipkulov/ сайт БГТОиБ]
|}

== Л ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич]]
|||[[:ru:Латыпов-Догадов, Владимир Геннадьевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14898-latypov-dogadov-vladimir-gennadevich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7705-latipov-dogadov-vladimir-gennadievich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223456/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7705-latipov-dogadov-vladimir-gennadievich |date=2016-03-04 }} {{ref-ba}},
|-
|||[[Лопухова Ольга Борисовна]]
|||[[:ru:Лопухова, Ольга Борисовна (артистка)|Лопухова, Ольга Борисовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14900-lopukhova-olga-borisovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033408/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14900-lopukhova-olga-borisovna |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7995-lopukhova-olga-borisovna БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ba}},
|-
|||[[Лещенко Лев Валерьянович]]
|||[[:ru:Лещенко, Лев Валерьянович|Лещенко, Лев Валерьянович]]
||||[https://tass.ru/kultura/14584705 ТАСС]
|}

== М ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Мәүлекәсова Гөлсинә Ғәлим ҡыҙы]] ||||[[:ru:Мавлюкасова, Гульсина Галимовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15128-mavlyukasova-gulsina-galimovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025014/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15128-mavlyukasova-gulsina-galimovna |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191121113752/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8672-m-lek-sova-g-lsin-lim-y-y БЭ]  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мәһәҙиев Риза Рафаил улы]] ||||[[:ru:Магадеев, Риза Рафаилович]]
||||
|-
|||[[Мәжитов Ринат Марсель улы]] ||||[[:ru:Мажитов Ринат Марсельевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113205732/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15144-mazhitov-rinat-marselevich БЭ] {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8636-m-zhitov-rinat-marsel-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Макрушина Татьяна Владимировна]]||||[[:ru:Макрушина, Татьяна Владимировна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112164253/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14905-makrushina-tatyana-vladimirovna БЭ] {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8592-makrushina-tatyana-vladimirovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223521/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8592-makrushina-tatyana-vladimirovna |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы]]||||[[:ru:Маликова, Гузяль Хасановна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191120101249/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14907-malikova-guzyal-khasanovna БЭ] {{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025752/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8594-malikova-g-z-l-kh-s-n-y-y БЭ]  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы]]||||[[:ru:Махмутов, Закий Гизатович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14996-makhmutov-zakij-gizatovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033521/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14996-makhmutov-zakij-gizatovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025733/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8678-m-khm-tov-z-ki-izz-t-uly БЭ]  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мидзяева Галина Ивановна]]||||[[:ru:Мидзяева, Галина Ивановна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14912-midzyaeva-galina-ivanovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013500/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14912-midzyaeva-galina-ivanovna |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8679-midzyaeva-galina-ivanovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234608/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8679-midzyaeva-galina-ivanovna |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Минһажев Ғималетдин Минһаж улы]]||||[[:ru:Мингажев, Гималетдин Мингажевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14914-mingazhev-gimaletdin-mingazhevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013556/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14914-mingazhev-gimaletdin-mingazhevich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8695-min-azhev-imaletdin-min-azh-uly БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы]] ||||[[:ru:Мубарякова, Гюлли Арслановна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14920-mubaryakova-gyulli-arslanovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025009/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14920-mubaryakova-gyulli-arslanovna |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8754-m-b-r-kova-g-lli-ary-lan-y-y БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223305/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8754-m-b-r-kova-g-lli-ary-lan-y-y |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы]]||||[[:ru:Мулюков, Рустем Миннирауфович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118143647/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15155-mulyukov-rustem-minniraufovich БЭ] {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8760-m-l-kov-r-st-m-mi-ler-ef-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223525/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8760-m-l-kov-r-st-m-mi-ler-ef-uly |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|
|[[Мортазин Әхәт Мотаһар улы]]
|
|[[Муртазин Ахат Мутагарович]]
|
|
|-
|||[[Вәлиулла Мортазин-Иманский]]||
|[[:ru:Муртазин, Валиулла Гайназарович]]
|||[[:tt:Вәлиулла Мортазин-Иманский|tt]]
||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14922-murtazin-imanskij-valiulla-gajnazarovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8741-mortazin-imanskij-v-liulla-jnazar-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223410/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8741-mortazin-imanskij-v-liulla-jnazar-uly |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мортазин Владислав Львович]]||||[[:ru:Муртазин, Владислав Львович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15010-murtazin-vladislav-lvovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024923/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15010-murtazin-vladislav-lvovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8735-mortazin-vladislav-lvovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223627/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8735-mortazin-vladislav-lvovich |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мусина Ольга Геннадьевна]]||||[[:ru:Мусина, Ольга Геннадьевна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14925-musina-olga-gennadevna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033550/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14925-musina-olga-gennadevna |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8785-musina-olga-gennadevna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223406/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8785-musina-olga-gennadevna |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|-
|||[[Мөхәмәтов Руслан Радаль улы]]||||[[:ru:Мухаметов, Руслан Радальевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118142434/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15157-mukhametov-ruslan-radalevich БЭ] {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8766-m-kh-m-tov-ruslan-radal-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223619/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8766-m-kh-m-tov-ruslan-radal-uly |date=2016-03-04 }}  {{ref-ba}},
|}

== Н ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Нәбиуллин Рәфил Рауил улы]]||||Набиуллин Рафиль Равилович
||||[https://web.archive.org/web/20191118042005/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14929-nabiullin-rafil-ravilevich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8826-n-biullin-r-fil-rauil-uly БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223319/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8826-n-biullin-r-fil-rauil-uly |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы]] ||||[[:ru:Нугманова, Илюза Кагармановна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15162-nugmanova-ilyuza-kagarmanovna БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033539/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15162-nugmanova-ilyuza-kagarmanovna |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8865-no-manova-il-z-a-arman-y-y БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы]] ||||[[:ru:Нигматуллин, Мулланур Абделхаевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112162713/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/14941-nigmatullin-mullanur-abdulkhaevich БЭ]{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025645/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8841-ni-m-tullin-mullanur-abdulkhaj-uly БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Нурғәлиев Әнүәр Мәрүәр улы]] ||эстрада йырсыһы||
||||[https://okraevka.ru/nashi-zemlyaki-rustam-gizzatullin-i-anvar-nurgaliev-stali-narodnymi-artistami-respubliki-bashkotostan/ сайт отдела культуры Алшеевского МР]
|}

== О ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы]]||||[[:ru:Орфеева, Ляля Габдулловна]]
||||
|-
|||[[Осипов Николай Иванович]] ||||[[:ru:Осипов, Николай Иванович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15164-osipov-nikolaj-ivanovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013514/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/15164-osipov-nikolaj-ivanovich |date=2016-03-05 }} {{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8915-osipov-nikolaj-ivanovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  {{ref-ba}},
|}

== П ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Панов Николай Михайлович]] ||||[[:ru:Панов, Николай Михайлович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118145138/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5093-panov-nikolaj-mikhajlovich БЭ]{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12632-panov-nikolaj-mikhajlovich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223637/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12632-panov-nikolaj-mikhajlovich |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Пиязов Женисбек Пуркитович]] ||үзбәк һәм ҡарағалпаҡ опера йырсыһы||
||||[https://uzreport.news/society/znamenitiy-operniy-pevets-jenisbek-piyazov-poluchil-zvanie-narodniy-artist-bashkortostana#:~:text=%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%B9%20%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%86%20%D0%96%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%9F%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%20%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%C2%AB%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%C2%BB,-12%3A40%2C%2026 ]
|-
|||[[Платонов Валерий Игнатьевич]] ||||[[:ru:Платонов, Валерий Игнатьевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5066-platonov-valerij-ignatevich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117025743/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12658-platonov-valerij-ignatevich БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Прибылов Владимир Васильевич]]||||[[:ru:Прибылов, Владимир Васильевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5095-pribylov-vladimir-vasilevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033525/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/5095-pribylov-vladimir-vasilevich |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12671-pribylov-vladimir-vasilevich БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223529/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12671-pribylov-vladimir-vasilevich |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|}

== Р ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Рихтер Николай]]||Рус дәүләт академия драма театры артисы||
||||[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/419946/ БР-ҙың рәсми порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131081625/https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/419946/ |date=2022-01-31 }}
|-
|||[[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы]]||||[[:ru:Рашитова, Сагида Фареевна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002012858/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223357/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Рәхимов Илһам Ринат улы]]||||[[:ru:Рахимов, Ильхам Ринатович]]
||||[https://sgtko.ru/novosti/ilhamu-rahimovu-prisvoeno-zvanie-narodnyj-artist-respubliki-bashkortostan/ сайт СГТКО]
|-
|
|[[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]]
|
|Рахматуллин, Айбулат Давлетбаевич
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002012858/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223357/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы ]]||||[[:ru:Рахматуллин, Шамиль Рахманович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002012858/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223357/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Родионов Геннадий Степанович]] ||||[[:ru:Родионов, Геннадий Степанович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002012858/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223357/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|-
|||[[Робин Анна Николаевна]]||||[[:ru:Робин, Анна Николаевна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002012858/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4619-bukva-r |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}, [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223357/http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10670-bukva-r |date=2016-03-04 }}{{ref-ba}},
|}

== С ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]]||||[[:ru:Саитов, Ильдар Ширкатович]]
||[[:tt:Илдар Сәетов|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}, [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Сәйетова Зилә  ]]||актриса||
||||[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-30/rabotnikov-kultury-bashkirii-pered-novym-godom-nagradili-pochetnymi-zvaniyami-3091041 «Башинформ»]
|-
|||[[Сәйфуллин Риф Ғәли улы ]]||||[[:ru:Сайфуллин, Риф Галеевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|||[[Сәлимгәрәева Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы ]] ||||[[:ru:Салимгареева, Рамиля Минигалеевна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|||[[Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы ]]||||[[:ru:Салихов, Фанави Зикафович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Сафина Миңлеғаян Миңлеәхмәт ҡыҙы]]||||[[:ru:Сафина, Миндигаян Миндиахметовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы]]||||[[:ru:Сахаутдинова, Роза Хайдаровна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Ҡорбанғәлиева Суфия Шәрифулла ҡыҙы ]]||||[[:ru:Курбангалеева-Сафиуллина, Суфия Шарафулловна|Сафиуллина, Суфия Шарафулловна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Сәйфуллин Таһир Сергей улы]] ||||[[:ru:Сайфуллин, Тагир Сергеевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Сафиуллин Марс Ғәлим улы]]||||[[:ru:Сафиуллин, Марс Галимович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|||[[Сафиуллин Хәләф Ғата улы]]||||[[:ru:Сафиуллин, Халяф Гатеевич]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы]] ||||[[:ru:Сираева, Савия Гимадлисламовна]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы]]||||[[:ru:Сулейманова, Гузель Наилевна]]
||[[:tt:Гүзәл Сөләйманова|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
|[[Солтанов Абдулла Афзал улы]]
|([[25 сентябрь]] [[1928 йыл]]) — үҙешмәкәр [[башҡорт]] [[йыр]]сыһы, [[ҡурай]]сы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1996).
|
|
|
|-
|
||[[Солтанов Айрат Хәмит улы]] ||||[[:ru:Султанов, Айрат Хамитович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
|[[Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы]]
|
|
|
|[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Славинский Пётр Михайлович]]||||[[:ru:Славинский, Пётр Михайлович]]
||||[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12857-slavinskij-pjotr-mikhajlovich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929171801/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12857-slavinskij-pjotr-mikhajlovich |date=2019-09-29 }}
|-
|
||[[Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы]]||||[[:ru:Смаков, Ильфак Музипович]]
||[[:tt:Илфак Смаков|tt]]||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|-
|
||[[Спиваков Владимир Теодорович]]|||||[[:ru:Спиваков, Владимир Теодорович]]
||||[https://bashenc.online/ru/articles/103485/ БЭ], [https://www.classicalmusicnews.ru/news/vladimir-spivakov-poluchil-zvanie-narodnogo-artista-bashkirii/ «Башинформ»]
|-
|
||[[Сыртланов Рим Солтан улы]]|||||[[:ru:Сыртланов, Рим Султанович]]
||||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}{{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]{{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|}

== Т ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
||[[Тимеров Азамат Камил улы]]||||[[:ru:Тимиров, Азамат Камилович]]
||||БЭ {{ref-ru}}, БЭ  {{ref-ba}},
|-
|
||[[Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы]] ||||[[:ru:Туйсина, Рашида Гильмутдиновна]]
||[[:tt:Рәшидә Туйсина|tt]]||[https://web.archive.org/web/20191113201757/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/4317-tujsina-rashida-gilmitdinovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы]] ||||[[:ru:Тукаев, Газим Гидельмутагарович]]
||||[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Туҡтағолов Артур Бәҙри улы]]||||[[:ru:Туктагулов, Артур Бадреевич]]
||||[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Тотманов Рәдис Нурислам улы]]||||[[:ru:Тутманов, Радис Нурисламович]]
||||[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Тотманова Ася Валентиновна]]||||[[:ru:Тутманова, Ася Валентиновна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191120095857/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/4321-tutmanova-asya-valentinovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Тереғолов Шамил Әхмәт улы]]||||[[:ru:Терегулов, Шамиль Ахмедович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155023/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/4312-teregulov-shamil-akhmedovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|}

== У-Ү ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
| ||[[Уразмәтов Әхәт Сәлих улы]]||||Уразметов Ахат Салихович
||||
|-
|
||[[Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы]]||||[[:ru:Усманов, Магафур Махмутович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192643/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/3196-usmanov-magafur-makhmutovich БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы]] ||||[[:ru:Утяшев, Хурматулла Газзалеевич]]
||[[:tt:Хөрмәтулла Үтәшев|tt]]||[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/3174-utyashev-khurmatulla-gazzaleevich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы]]||||[[:ru:Узянбаева, Танзиля Хамитовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113201721/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/4183-uzyanbaeva-tanzilya-khamitovna БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы]]||музыкант||
||||[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-30/rabotnikov-kultury-bashkirii-pered-novym-godom-nagradili-pochetnymi-zvaniyami-3091041 «Башинформ»]
|}

== Ф ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
||[[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] ||||[[:ru:Файзуллин, Рафгат Шакирьянович]]
||||[ БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы]]||||[[:ru:Файзуллина, Лира Фахреевна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113202945/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/348-fajzullina-makhmutova-lira-fakhreevna БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы]]||||[[:ru:Фасхитдинов, Ридик Ахметович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113023726/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/392-faskhitdinov-ridik-akhmetovich БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фәтихов Хәлит Шәйех улы]]||||[[:ru:Фатихов, Халит Шайхович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118092855/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/396-fatikhov-khalit-shajkhovich БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фәтхетдинов Салауат Зәки улы]]||||[[:ru:Фатхутдинов, Салават Закиевич]]
||||[https://www.business-gazeta.ru/news/418343],
|-
|
||[[Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы]]||||[[:ru:Фатихова, Лилия Гарифулловна]]
||||[ БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы]]||||[[:ru:Фахреев, Габдельхай Гимадиевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155320/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/418-fakhreev-gabdelkhaj-khaj-gi-madievich БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фәхруллина Резида Рауил ҡыҙы]]||||[[:ru:Фахруллина, Резида Равиловна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118092305/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/427-fakhrullina-rezida-ravilovna БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|||[[Федеряев Александр Алексеевич]]||||[[:ru:Федеряев, Александр Алексеевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113201954/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/433-federyaev-aleksandr-alekseevich БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Фомина Елена Юрьевна]]||||[[:ru:Фомина, Елена Юрьевна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118142334/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/587-fomina-elena-yurevna БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|}

== Х ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[Хәбибуллин Руслан Әмин улы]] ||||[[:ru:Хабибуллин, Руслан Аминович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112034237/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/716-khabibullin-ruslan-aminovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы]] ||||[[:ru:Хабибуллин, Габдрахман Сулейманович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118200442/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/693-khabibullin-gabdrakhman-gabdurakhman-sulejmanovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы]] ||||[[:ru:Хабибуллина, Гульсум Инсафовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191113201857/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/719-khabibullina-gulsum-insafovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы]] ||||[[:ru:Хайруллина, Минзаля Гайнетдиновна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112162926/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/925-khajrullina-minzalya-gajnetdinovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы]] ||||[[:ru:Хакимова, Светлана Фаритовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118041804/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/978-khakimova-svetlana-faritovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
|[[Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән улы]]
|
|[[:ru:Хамадинуров, Шамиль Шарифьянович]]
|
|[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
|[[Ханов Закирйән Хан улы]]
|
|[[Ханов Закирьян Ханович]]
|
|[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
|[[Ханов Олег Закир улы]]
|
|[[:ru: Ханов, Олег Закирович]]
|[[:tt:Олег Ханов|tt Олег Ханов]]
|[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хаустов Анатолий Тихонович]]||||[[:ru:Хаустов, Анатолий Тихонович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112164306/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/740-khaustov-anatolij-tikhonovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хәсәнова Венера Ғиниәт ҡыҙы]] ||||[[:ru:Хасанова, Венера Гиниятовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155314/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/704-khasanova-vinira-giniyatovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы]] ||||[[:ru:Хисамова, Рамзия Исламовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112162812/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/946-khisamova-ramziya-islamovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы]] ||||[[:ru:Хисамова, Танзиля Динисламовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112162754/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/947-khisamova-tanzilya-dinislamovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Мәғәфүр Хисмәтуллин]]||||[[:ru:Хисматуллин, Магафур Хисматуллович]]
||[[:tt:Мәгафүр Хисмәтуллин|tt]]||[https://web.archive.org/web/20191120100545/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/956-khismatullin-magafur-khismatullovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы]]||||[[:ru:Худайгулова, Рамиля Нигматзяновна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192522/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/836-khudajgulova-ramilya-nigmatzyanovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы]] ||||[[:ru:Хусаинов, Ахат Рахматуллович]]
||||[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Хызыров Вәхит Ғәлибай улы]]||||[[:ru:Хызыров, Вахит Галибаевич]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112035456/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1120-khyzyrov-vakhit-galibaevich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|}

== Һ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
|[[Сөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы]] |||||||[[:ru:Суяргулов, Мулиян Зияиитдинович]] ||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s БЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} {{ref-ru}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }} [https://web.archive.org/web/20191117032555/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/10671-bukva-s БЭ]  {{ref-ba}}[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002024717/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/8-spisok/4029-bukva-s |date=2015-10-02 }}
|}

== Ч ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|||[[:Чекирова Людмила Дмитриевна]]||||[[:ru:Чекирова, Людмила Дмитриевна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112162759/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1861-chekirova-lyudmila-dmitrievna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|}

== Ш ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
| 
|[[Шаһиев Альберт Хызыр улы]]||йырсы|||[[:ru:Шагиев, Альберт Хазарович]]
||||[ БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
| 
|[[Шәйбәков Олег Вадимович]]||Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры труппаһы солисы|||
||||[https://www.bashopera.ru/news/events/84/14011/ сайт БГТОиБ] 
|-
|
||[[Шәйҙуллина Фәйрүзә Динислам ҡыҙы]]||||[[:ru:Шайдуллина, Файруза Динисламовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191120095917/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1492-shajdullina-fajruza-dinislamovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы]]||||[[:ru:Шамсутдинов, Мухамет Мухаррямович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155239/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1582-shamsutdinov-mukhamet-mukharyamovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы]]||театр һәм кино актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007) ||[[:ru:Шамсутдинов, Хамит Мухамадеевич]]
||||
|-
|
||[[Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы]]||||[[:ru:Шарипова, Гульчачак Табрисовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192547/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1237-sharipova-gulchachak-tabrisovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Шәфиғуллина Алһыу Тәлғәт ҡыҙы]]||||[[:ru:Шафигуллина, Алсу Талгатовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112165528/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1277-shafigullina-alsu-talgatovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Шевчук Юрий Юлианович]]||||[[:ru:Шевчук, Юрий Юлианович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118195922/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1339-shevchuk-yurij-yulianovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|||[[Швайштейн Моисей Хаимович]]||||[[:ru:Швайштейн, Моисей Хаимович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115163115/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1330-shvajshtejn-mikhail-efimovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
|[[Шостакович Дмитрий Дмитриевич]]
|
|[[:ru:Шостакович, Дмитрий Дмитриевич]]
|
|[https://web.archive.org/web/20191118092209/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1409-shostakovich-dmitrij-dmitrievich БЭ] {{ref-ru}}, БЭ {{ref-ba}},
|}

== Э ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
||[[Эйхенвальд Антон Александрович]]||||[[:ru:Эйхенвальд, Антон Александрович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118192337/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1617-ejkhenvald-anton-aleksandrovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|}

== Ю ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
||[[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]]||||[[:ru:Юлчурина, Альфия Мурзабулатовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155309/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2033-yulchurina-alfiya-murzabulatovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы]]||||[[:ru:Юнусова, Эльвира Ахтямовна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112034147/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2261-yunusova-elvira-akhtyamovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Юлдашев Роберт Нәжип улы]] ||||[[:ru:Юлдашев, Роберт Нажипович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112170214/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/1985-yuldashev-robert-nazhipovich БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|-
|
||[[Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы]]||||[[:ru:Юлтыева, Нинель Даутовна]]
||[[:tt:Нинель Юлтыева|tt]]||[https://web.archive.org/web/20191118193752/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2016-yultyeva-ninel-dautovna БЭ] {{ref-ru}}, [ БЭ ] {{ref-ba}},
|}

== Ә ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
|[[Әбдеев Нәзир Закир улы]]
|йырсы, БАССР-ҙың халыҡ (1990) һәм атҡаҙанған (1974) артисы
|[[Абдеев Назир Закирович]]
|
|
|-
|
|[[Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы]]
|актриса, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) һәм атҡаҙанған (2003) артисы
|[[Абрашитова Нурзия Ахметовна]]
|
|
|-
|||[[Әбделмәнов Рим Сәлимйән улы]] ||бейеүсе, РФ-тың (1998) атҡаҙанған, БАССР-ҙың халыҡ(1989) һәм атҡаҙанған (1983) артисы
||[[:ru:Абдульманов, Рим Салимьянович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191120101100/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8134-abdulmanov-rim-salimyanovich БЭ]{{ref-ru}}
|-
|
|[[Әҙелшина Рәмзилә Мөхәмәт ҡыҙы]]
|актриса, БАССР-ҙың халыҡ (1986) һәм атҡаҙанған (1976) артисы
|[[Адельшина Рамзиля Мухаметовна]]
|
|
|-
|||[[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы]] ||||[[:ru:Альмухаметов, Газиз Салихович]]|| [[:en:Gaziz Salikhovich Al'mukhametov|Gaziz Salikhovich Al’mukhametov]], [[:tt: Газиз Әлмөхәммәтов|tt]], [[:ja:ガジズ・アルメハマトフ|ja]]||[https://web.archive.org/web/20191112162855/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/9397-almukhametov-gaziz-salikhovich БЭ]{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|||[[Әминов Рим Фәйзрахман улы]]||актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы
||[[:ru:Аминов, Рим Файзрахманович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191120095911/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8492-aminov-rim-fajzrakhmanovich БЭ]{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|-
|||[[Әмиров Алмас Хәдис улы]] ||актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2004) һәм атҡаҙанған (1999) артисы
||[[:ru:Амиров, Алмас Хадисович]]
||[[:tt:Алмас Әмиров|tt]]||[https://web.archive.org/web/20191118092052/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8493-amirov-almas-khadisovich БЭ]{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|||[[Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы]]||актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2009) һәм атҡаҙанған (2001) артисы
||[[:ru:Ахметвалиев, Линар Минигаянович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118092239/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8503-akhmetvaliev-linar-minigayanovich БЭ]{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|
|[[Әхмәтов Морат Хөсәйен улы]]
|композитор, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1999) артисы, РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт хеҙмәткәре (1996)
|[[:ru:Ахметов, Мурад Хусаинович]]
|
|
|-
|||[[Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы]]||бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2010) һәм атҡаҙанған (2002) артисы
||[[:ru:Ахметова-Набиева, Эльвира Мирзануровна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191118142233/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8141-akhmetova-nabieva-elvira-mirzanurovna БЭ]{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|||[[Әхмәтйәнов Фәим Ғәни улы]]||Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры актеры
||
||||[https://theatre-museum.ru/persons/9126659 Театральные музеи и архивы России и русского зарубежья]
|-
|||[[Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы]]||актёр, РФ-тың (2004) һәм БАССР-зың (1985) халыҡ, РФ-тың (1991) һәм БАССР-ҙың (1975) атҡаҙанған артисы
||[[:ru:Ахметшин, Айрат Акрамович]]
||||[https://web.archive.org/web/20191115155342/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/8965-akhmetshin-ajrat-akramovich БЭ]{{ref-ru}}, БЭ{{ref-ba}},
|-
|
|[[Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы]]
|йырсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989)
|[[Ахметзянова Ляля Габдулловна]]
|
|
|-
|
|[[Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы]]
|акробат, цирк артисы, БАССР-ҙың халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1979), РФ-тың атҡаҙанған (1997) артисы
|[[Асадуллин Дамир Фахритдинович]]
|
|
|-
|
|[[Әхтямова Ләйлә Абдрахман ҡыҙы]]
|актриса, БАССР-ҙың халыҡ (1969) һәм атҡаҙанған (1954) артисы
|[[Ахтямова Ляйля Абдрахмановна]]
|
|
|}

== Я ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Фотоһүрәт
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡортса мәҡәлә
!width=&quot;300px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Даирәһе
!width=&quot;200px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Урыҫса мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа телдә мәҡәлә
!width=&quot;100px&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; |Башҡа сығанаҡтарға һылтанма
|-
|
||[[Яруллин Хәмит Ғатаулла улы]]||СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог||[[:ru:Яруллин, Хамид Гатауллинович]]
|||[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2466-yarullin-khamit-khamidulla-gataullinovich БЭ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Яруллин Вилдан Хәлидар улы]]||«Башҡортостан» дәүләт концерт залы директоры||[[:ru:Яруллин, Вильдан Халидарович]]
|||[https://gkzbashkortostan.ru/kontakty/ сайт ГКЗ]
|-
|
|[[Ярцев Виктор Александрович]]
|
|Ярцев Виктор Александрович
|
|[ БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы]] ||башҡорт совет театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе||[[:ru:Янбулатова, Рагида Саитгалеевна]]
|||[https://web.archive.org/web/20191113025634/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2221-yanbulatova-ragida-saitgaleevna БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|-
|
||[[Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы]] ||нәфис һүҙ жанры артисы||[[:ru:Яхина, Аниса Алтынтимеровна]]
||||[https://web.archive.org/web/20191112170832/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/ukazateli/2-statya/2499-yakhina-anisa-altyntimerovna БЭ]{{ref-ru}}, [ БЭ ]{{ref-ba}},
|}

[[Категория:Исемлектәр:Башҡортостан мәҙәниәте]]
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]</text>
      <sha1>qbh4j44y6peuivccwd3fnah1shhhucd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афған һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96637</id>
    <revision>
      <id>1308849</id>
      <parentid>1308010</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221310" sha1="hhlps64wg5e8p53xz9ixewilbq0w80v" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ғинуар 2016}}
{{Вооружённый конфликт
 |конфликт     = Афған һуғышы (1979—1989)
 |часть       = Афғанстанда [[Граждандар һуғышы]]
 |изображение  = [[Файл:RIAN archive 21225 On watch.jpg|300px]]
 |заголовок    = Афғанстанда совет һалдаты, 1988 йыл
 |дата         = 25 декабрь 1979 — &lt;br /&gt;
15 февраль 1989
 |место        = [[Афғанстан]]
 |причина      = [[СССР]]-ҙың Афғанстандың халыҡ демократик партияһына ярҙам итергә һәм үҙенең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлекте тәьмин итергә ынтылыуы 
 |изменения    = 
 |итог         = [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]] мөжәһиттәр ҡаршылығын баҫтыра алмай; Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу (1988); совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу; Афғанстанда граждандар һуғышы дауам итә.
|противник1   = {{Флаг|СССР|1955}} [[СССР]]&lt;br /&gt;
** &lt;small&gt;{{comment|ОКСВ|Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты}}&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Дәүләт Именлеге комитеты|КГБ]]&lt;/small&gt;
{{Флаг|Афғанстан|1979}} {{comment|АДР|Афғанстан Демократик Республикаһы}}&lt;br /&gt;
** &lt;small&gt;{{comment|АДР ҠК|Афғанстан демократик республикаһының Ҡораллы көстәре}}&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt; ХАД&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;{{флагификация|Индия}}&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=de#v=onepage&amp;q&amp;f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]&lt;/ref&gt;
|противник2   = {{Флаг|Джихад}} Афған мөжәһиттәре:
** [[:ru:Пешаварская семёрка|«Пешәүәр етеһе»]]
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИПА»|Афғанстан ислам партияһы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИОА»|Афғанстан ислам йәмғиәте}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИСОА»|Афғанстанды азат итеү ислам союзы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«НИФА»|Афғанстан милли ислам фронты}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ДИРА»|Афғанстан ислам инҡилабы хәрәкәте}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«ИПА(ЮХ)»|Ю. Халестың Афғанстан ислам партияһы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«НФСА»|Афғанстанды ҡотҡарыу милли фронты}}&lt;/small&gt;
** ''Сит ил боевиктары:''
*** &lt;small&gt;Мысыр ислам джихады &lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хидамат»]]&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}&lt;ref name=autogenerated10&gt;в т.ч. учебные лагеря для боевиков&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;br /&gt;
{{Флагификация|АҠШ}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Бөйөк Британия}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флагификация|Ҡытай}}&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;&lt;br /&gt;
{{Флаг|Египет|1972}} [[Мысыр]]&lt;br /&gt;
{{Флагификация|ФРГ}}&lt;ref&gt;[http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Джихад}} Шиғый мөжәһиттәре:
** [[:ru:Шиитская восьмерка|«Шиғый һигеҙе»]]
*** &lt;small&gt;«Хезбе Алла»&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;«Наср»&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;{{comment|«КСИРА»|Афғанстанда ислам инҡилабы һаҡсылары корпусы}}&lt;/small&gt;
*** &lt;small&gt;Башҡалар&lt;/small&gt;
''булышлыҡ итеүсе:''&lt;br /&gt;
{{Флаг|Иран|1964}} [[Иран]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=autogenerated10 /&gt;
----
{{Красный флаг}} Маоистик ихтилалсылар:
** &lt;small&gt;[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]&lt;/small&gt;
** &lt;small&gt;[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]&lt;/small&gt;
  |командир1    = {{Флаг СССР}} '''[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Андропов, Юрий Владимирович|Ю. В. Андропов]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Черненко, Константин Устинович|К. У. Черненко]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} '''[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]'''&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} С. Л. Соколов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}}В. И. Варенников&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Ю. В. Тухаринов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Б. И. Ткач&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} В. Ф. Ермаков&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Л. Е. Генералов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} И. Н. Родионов&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} В. П. Дубынин&lt;br /&gt;
{{Флаг СССР}} Б. В. Громов&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Бабрак Кармаль'''&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Мөхәммәт Нәжибулла'''&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Мөхәммәт Рафи&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделҡадир&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Назар Мөхәммәт&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Шахнаваз Танай&lt;br /&gt;
{{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделрәшит Дустум
 |командир2    = 
{{Флаг|Джихад}} Г. Хекматияр,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Б. Раббани,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Әхмәт Шаһ Мәсғүт,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Исмәғил хан,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Юныс Халес,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Й. Хаккани,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Сәйет Мансур,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Әбделғәли Мазари,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} М. Нәби,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} С. Моджаддеди,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғабдулхаҡ,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәхим Вардак,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәсүл Сайяф,&lt;br /&gt; {{Флаг|Джихад}} Сәйет Гайлани&lt;br /&gt;
 |силы1        = {{Флаг СССР|22px}} 80—104 мең хәрби хеҙмәткәр&lt;ref name=hro&gt;[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Официальные данные о советских потерях в Афганистане]&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} 50—130 мең хәрби хеҙмәткәр&lt;ref name=borba&gt;[http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html Классовая борьба в афганском обществе во 2-й пол. XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt; «НВО» мәғлүмәттәре буйынса, 300 меңдән артмай&lt;ref&gt;40-я армия, численность которой в различное время колебалась от 100 до 120 тыс. солдат и офицеров. Всего же советские и афганские вооружённые силы (с учётом войсковых подразделений всех силовых структур) не превышали 300 тыс. См. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].&lt;/ref&gt;
 |силы2        = {{Флаг|Джихад}} Совет мәғлүмәттәре буйынса: 25 меңдән ([[1980]]) &lt;br /&gt; 140 меңгә тиклем ([[1988]])&lt;ref&gt;''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.&lt;/ref&gt;; Д. Крайл буйынса: 400 меңгә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Потери в войне 1979—1989 гг.&lt;/ref&gt;
 |потери1      = {{Флаг СССР|22px}} 15&amp;nbsp;052 һәләк булған, &lt;br /&gt; 53&amp;nbsp;753 яралаған, &lt;br /&gt; 417 хәбәрһеҙ юғалған,&lt;br /&gt;{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} от 18&amp;nbsp;000 до 243&amp;nbsp;900 һәләк булған, &lt;br /&gt; 77&amp;nbsp;000 яраланған.
 |потери2      = {{Флаг|Джихад}} 75&amp;nbsp;000 алып 90&amp;nbsp;000 тиклем һәләк булған, 75&amp;nbsp;000 ашыу яраланған&lt;ref&gt;{{книга|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&amp;pg=PA115&amp;dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&amp;q=soviet%20afghan%20war%20safronov&amp;f=false|заглавие=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|автор=Antonio Giustozzi|издательство=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} 
{{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}&lt;/ref&gt;.
 |общие потери = 670 меңдән 2 млн тиклем һәләк булған
 | Викисклад = Category:Soviet–Afghan War
}}
'''Афған һуғышы (1979—1989)''' — [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһы]] (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]], икенсе яҡтан [[НАТО]]-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ&lt;ref name=&quot;Oily&quot;&gt;{{cite news|title=The Oily Americans|date=May 13, 2003|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2008-07-08|first1=Donald L.|last1=Barlett|first2=James B.|last2=Steele|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504163915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|archivedate=2015-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brzezinski&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000829032721/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archivedate=2000-08-29|title=Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97).|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/charlie-wilson-congressman-whose-support-for-the-mujahideen-helped-force-the-soviet-union-out-of-afghanistan-1898180.html|title=Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan|work=The Independent|accessdate=October 2, 2014|location=London|first=Rupert|last=Cornwell|date=February 13, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kepel-143&gt;{{cite book|last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam|url=https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe/page/143 143]|quote=By 1982 the jihad was receiving $600 million in U.S. aid per year, with a matching amount coming from the Gulf states.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Total aid from the CIA is estimated at $3 billion. The precise figures as well as a description of the mechanics of the aid process are given in Barnett R. Rubin, ''The Fragmentation of Afghanistan.'' Yale University Press, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, &quot;The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]&quot; (from [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/interviews/bearden.html Milton Bearden] Interview. PBS Frontline.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shichor&gt;{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&amp;pg=PA157&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unholy&quot;&gt;Kinsella, Warren. &quot;Unholy Alliances&quot;, Lester Publishing, 1992&lt;/ref&gt;.

«Афған һуғышы» — [[Советтар Союзы]]ның [[Афғанстан]]дағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә ([[2015 йыл]]). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. [[СССР]] Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советы]] үҙенең ултырышында [[АҠШ]] әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/ga/sessions/emergency.shtml|title = Чрезвычайные сессии Генеральной ассамблеи ООН (см. 15 января 1980 года)|author = ООН|work = |date = |publisher = }}{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.2189(OR)|title = Отчёт о заседании Совета Безопасности ООН  7 января 1980 года|author = ООН|work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих башы ==
=== «Ҙур уйын» ===
Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя.

XIX быуаттан башлап [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британия империялары]] араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» ({{lang-en|The Great Game}}) атамаһы алған көрәш бара.

=== Инглиз-афған һуғыштары ===
[[Британия империяһы|Британдар]] 1893 йылдың ғинуарында күрше [[Британ Һиндостаны]]нан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала.

Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана.

1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә.

1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә.

=== Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо ===
1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана.

Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил [[СССР|Совет]] [[Рәсәй]]е була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә.

1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай.

XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була.

=== Дауд республикаһы ===

1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың [[Италия]]ға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә.

Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла.

Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана.

=== Саур революцияһы ===
1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә.
Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә [[Граждандар һуғышы]] башлана.

== Ваҡиғалар ==
[[Файл:Day after Saur revolution.JPG|thumb|right|Ҡабул урамдары революцияның икенсе көнөндә, 1978 йылдың 28 апреле.]]
=== Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү ===
1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла.

Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә&lt;ref&gt;[http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g Королев А. Н. Вооруженные силы Афганистана в 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210823/http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты [[Джимми Картер]] Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;gates&quot;&gt;{{книга |автор=Gates, Robert |заглавие=From the Shadows: The Ultimate Insider's Story of Five Presidents and How They Won the Cold War |ссылка=http://books.google.com/?id=N_hfPrIMYuEC|издательство=Simon &amp; Schuster |год=2007 |pages=146 |allpages=604 |isbn=9781416543367}}&lt;/ref&gt;.
ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;pildat&quot;&gt;[http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf Pakistan’s Foreign Policy: an Overview 1974—2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf |date=2012-06-23 }} PILDAT briefing paper for Pakistani parliamentarians by Hasan-Askari Rizvi, 2004. pp19-20. {{en icon}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә.

Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала.

Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А.Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=2011-09-20 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Р. Пихоя, С. Кондрашов, С. Осипов. Как началась «наша» афганская война // «Аргументы и Факты», № 47 (1100) от 21.11.2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}&lt;/ref&gt;.

10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Варенников_Валентин_Иванович/Неповторимое/Книга_4/Часть_6/Глава_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 В. Варенников. «Неповторимо» Книга 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103170408/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_4/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_6/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә.

=== Әҙерлек ===
1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә.

Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә.

1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә.

Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә.

1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя.
[[Файл:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|300px|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү, 1979 йылдың декабре.]]
Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була.

1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай.
Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;.

СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;Дроздов&quot;&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ Л. Сирин. Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник // Фонтанка. RU от 05.03.2011]&lt;/ref&gt;.

=== Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу ===
[[Файл:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|300px|thumb|Штурмдан һуң һарайҙың уң яҡ өлөшө.]]
27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды»&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm Андрей Остальский. Афганский симптом] {{V|19|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә.

27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;.

== Төп ваҡиғалар ==
СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә:
* 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың февраленә тиклем — Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү һәм уларҙы гарнизондарға урынлаштырыу;
* 1980 йылдың мартынан 1985 йылдың апреленә тиклем — актив, шул иҫәптән киң масштаблы хәрби хәрәкәттәр алып барыу, АДР-ҙың Ҡораллы көстәрен үҙгәртеп ҡороу һәм нығытыу;
* 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың ғинуарына тиклем — актив хәрәкәттәрҙән афған ғәскәрҙәренә совет авиацияһы, артиллерия һәм сапер подразделениелары менән ярҙам итеүгә күсеү. Был ваҡытта махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар сит илдән ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары индереүҙе иҫкәртеү буйынса көрәш алып бара. Ошо осорҙа совет ғәскәрҙәренең бер өлөшө Афғанстандан сығарыла;
* 1987 йылдың ғинуарынан 1989 йылдың февраленә тиклем — совет ғәскәрҙәренең афған ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ярҙам итеү менән бер рәттән милли ярашыу сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыуы. Совет ғәсәкәрҙәрен сығарырға әҙерләү һәм уларҙың тулыһынса Афғанстандан сығыуы.&lt;ref&gt;М.Гареев. Моя последняя война. (Афганистан без советских войск)&lt;/ref&gt;

== 1979 йыл ==
* Июлдә Баграмға 105-се һауа-десант дивизияһының 111-се гвардия парашют-десант полкының батальоны килә. 1979 йылдың көҙөндә ул таратылғандан һуң 345-се гвардия парашют-десант полкына ҡарай&lt;ref name=&quot;Afgan&quot;&gt;[http://www.combat345.ru/afgan.php 345 Гв. ОПДП | 345 ОПДП | 345 гвардейский отдельный парашютно-десантный полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201055524/http://www.combat345.ru/afgan.php |date=2009-02-01 }} 345''опдп'' в боевом охранении [[Баграм|Баграмской авиабазы]] в [[1979 год]]у.&lt;/ref&gt;. Афғанстанда Совет Армияһының беренсе подразделениеһы була ул.
* 27 ноябрь — Афғанстанға Гостомель аэродромынан Ан-22 самолеттарында АДР Хәрби көстәре дивизиялары ҡарамағындағы хәрби советниктарҙың Ҡабулда булдырыласаҡ совет ғәскәрҙәре командованиеһы менән бәйләнеш булдырырға тейешле личный составтағы 120 кеше килә. Уларҙы ебәреү менән СССР Ҡораллы Көстәре генераль штабының 10-сы Идаралығы шөғөлләнә. Ахырғаса личный состав үҙҙәренең ҡайҙа ебәреләсәген дә белмәй. Уларҙың барыһы ла совет илендә тегелмәгән граждандар кейемендә була. Гостомелдән оҙатыу ваҡытында Киев хәрби округы командующийы армия генералы И. А. Герасимов үҙе ҡатнаша һәм самолеттарға ултырыр алдынан булған теҙелеүҙә: «Ватан һеҙгә иң ҡатмарлы бурыс йөкмәтә, һеҙ был хәрби бурысығыҙҙы ахырғаса үтәргә тейешһегеҙ», — тип белдерә. Самолетҡа ултырыр алдынан һәр кемгә йыл ярымға Афғанстанға виза булған СССР гражданинының сит ил паспорты тапшырыла. Улар Афғанстандың 10 провинцияһында 12 кешенән торған элемтә үҙәктәре ойоштора. Элемтә үҙәге начальниктан (прапорщик йәки офицер), ЗАС-та ике кешенән (офицер һәм прапорщик) һәм ваҡытлы хеҙмәттәге 9 һалдаттан тора. Һәр үҙәктә өс: КУНГ кузовлы аппаратлы ике (радиостанция һәм ЗАС) һәм кәрәкле урынға йөрөү өсөн тент менән көпләнгән ГАЗ-66 армия йөк машинаһы була. Барлыҡ һалдаттар ҙа Афғанстанда булғанда граждан кейемендә йөрөй.

Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы:
# Ҡабул провинцияһы, Ҡабул ҡалаһы, Төп үҙәк;
# Нангархар провинцияһы, Джелалабад ҡалаһы, дөрөҫөрәге — Самархель ҡасабаһы, афғандарҙың 25-се тау-пехота дивизияһы ҡарамағында;
# Ҡондоҙ провинцияһы, Ҡондоҙ ҡалаһы;
# Бадахшан провинцияһы, Файзабад ҡалаһы;
# Балх провинцияһы, Мазари-Шәриф;
# Газни провинцияһы, Газни ҡалаһы;
# Баглан провинцияһы, Пули-Хумри ҡалаһы.

* 9-12 декабрь — Афғанстанға беренсе «мосолман батальоны» — 15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряды килә.
* 14 декабрь — Баграмға тағы бер айырым батальон — 345-се парашют-десант полкы килә.
* 25 декабрь — Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы колонналары Аму-Дарья йылғаһы аша Тажикстандың ғәскәри бурыслы кешеләрен йәнәһе лә күнекмәләргә тип туплап төҙөлгән хәрәкәтте тәьмин итеү ротаһы (201-се МСД САВО) төҙөгән понтон күпер аша Афғанстан сиген үтә. Х. Әмин СССР етәкселегенә рәхмәт белдерә һәм АДР Ҡораллы көстәренең Генераль штабына индерелгән ғәскәргә ярҙам күрһәтеү тураһында күрһәтмә бирә&lt;ref name=&quot;drozdov&quot;&gt;Дроздов Ю. И. В тот же день началась переброска подразделений [[103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия|103 ВДД]] на аэродромы Кабула и Баграма. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с. ISBN 5-224-00755-0&lt;/ref&gt;.
* 27 декабрь — кисен «Шторм» — Әмин һарайын штурмлау&lt;ref name=&quot;ivanov&quot;&gt;Иванов Н. Ф. [http://militera.lib.ru/prose/russian/ivanov_nf/pre.html Операцию «Шторм» начать раньше… М.: Воениздат, 1993]&lt;/ref&gt;. операцияһы була.
* 29 декабрь — 201-се МСД САВО составындағы хәрәкәтте тәьмин итеү отрядының айырым ротаһы Мазари-Шәриф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта база лагеры ойоштора һәм юл менән артылышты контролгә ала.

== 1980 йыл ==
* 7 ғинуар — СССР КГБ-һы сик буйы ғәсәкәрҙәренең Пяндж йыйылма хәрби отряды (6 БТР-ы булған 204 кеше) вертолеттарҙа һәм йөҙөү ҡорамалдарында Пяндж йылғаһы аша сыға һәм Нусай ҡышлағында гарнизон ойоштороп, Калаи-Хумб совет район үҙәген һәм Дүшәнбе — Хорог сик буйы юлын һаҡлап тора. Һуңынан ул Шерхан афған йылға портына десантланып, уны фетнәселәрҙең баҫып алыу хәүефенән аралай. Тиҙҙән Афғанстан территорияһына сик буйы ғәскәрҙәренең башҡа йыйылма хәрби отрядтары ла килеп төпләнә. Совет-афған сик буйының һәр участкаһында 100—120 кеше булған өсәр йыйылма хәрби отряд ҡуйыла&lt;ref&gt;М. Жирохов, В. Иванов. [http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 Афганская эпопея «зеленых фуражек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823155647/http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 |date=2011-08-23 }} // «Авиамастер», № 4, 2006&lt;/ref&gt;.
* 9-11 ғинуар — 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 186-сы мотоуҡсылар полкы подразделениелары (2-се батальон, көсәйтелгән танк ротаһы, танк взводы булған 1-се батальондың 2-се ротаһы, миномёт батареяһы, артиллерия дивизионы, вертолет ярҙамы) 4-се афған артиллерия полкы Баглан провинцияһының фетнә күтәргән Нархин ҡышлағын ала. Фетнә ваҡытында барлыҡ совет советниктары үлтерлә. Фетнәселәрҙең юғалтыуы 100 кеше, 7 орудие һәм 5 автомобиль тәшкил итә. Совет ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтырғанда ике кешеһен юғалта, икәү яралана һәм бер БМП-1 сафтан сыға.
* 10-11 ғинуар — 20-се афған дивизияһының артполктары Ҡабулдағы хөкүмәткә ҡаршы фетнә ойошторорға тырыша. Алыш ваҡытында фетнәселәрҙең 100 самаһы кешеһе үлә. Совет ғәсәкәрҙәрендә ике кеше үлә, икеһе яралана. Шунда уҡ оборона министры Д. Устиновтың хәрби хәрәкәттәр башлауҙы планлаштырыу һәм башлау — Афғанстандың советтар менән сиктәш төньяҡ райондарында көсәйтелгән фетнәселәр отрядтарының ҡаршылығын&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; баҫтырыу өсөн көсәйтелгән батальон көстәре ярҙамында рейдтар үткәреү тураһында директиваһы донъя күрә.
* 14 февраль — СССР Оборона министрлығының 1980 йылдың 21 ғинуарындағы № 314/1/00160 директиваһына ярашлы, яңы штатҡа күсерелгән һәм Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы составына индерелгән 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһы яңыртылған составта СССР-ҙың Дәүләт сиген Хайратон һәм Айваджа райондарында понтон күперҙәр аша үтеп, «Хайратон — Ҡондоҙ» маршын яһай һәм даими дислокация урынында нығына башлай. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының яуаплылыҡ зонаһына Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө инә (Каттаган провинцияһының тарихи өлөшө: Ҡондоҙ, Балх, Саманган, Баглан, Таһар һәм Бадаһшан провинцияһының айырым өлөшө).
* 20-24 февраль — Ҡабулда Хөкүмәткә ҡаршы ихтилал (иң актив фазаһы — 22—23 февраль). Ихтилал барышында совет илселеге утҡа тотола, бер нисә совет гражданы һәләк була.
* 23 февраль — Саланг артылышындағы тоннелдәге фажиғә. Уны үткән саҡта комендант хеҙмәтенең булмауы һәм юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә тығын барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә 2-се зенит-ракета бригадаһының 16 хәрби хеҙмәткәре тонсоғоп үлә. Афған һалдаттары буйынса мәғлүмәттәр юҡ.
* 29 февраль — 12 март — Кунар һөжүме — Совет армияһының өс батальонының Кунар провинцияһындағы рейды. Шигал ҡышлағы эргәһендәге алыш — Афған һуғышы тарихында Һауа-десант ғәскәрҙәренең беренсе тапҡыр мөжәһиттәр менән бәрелеше. Һөҙөмтәлә 37 совет яугиры һәләк була, 1 хәбәрһеҙ юғала, 26 кеше яралана. Рейд барышында дөйөм алғанда 52 кеше һәләк була һәм 43-ө яралана.
* Апрель, көҙ — Панджшер тарлауығында 1-се һәм 2-се хәрби операциялар.
* 20-24 апрель — Ҡабулдағы Хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар реактив самолеттарҙың түбән осошо ярҙамында таратыла.
* Май — Кунар провинцияһындағы 2-се дөйөм ғәскәри операция.
* 11 май — Кунар провиницяһының Хара ҡышлағы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (Джелалабад) 1-се мотоуҡсылар ротаһы һәләкәте.
* 19 июнь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Афғанстандан ҡайһы бер танк, ракета һәм зенит-ракета частарын сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 3 август — Шаеста ҡышлағы эргәһендә 783-сө разведка батальоны һәм 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһының 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 3-сө мотоуҡсылар батальонының миномёт батареяһы Бадаһшан провинцияһы Кишим өйәҙендәге Машһад тарлауығында мөжәһиттәрҙең күп һанлы формированиеһы менән бәрелешә. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының подразделениелары хәрби бурыстарын үтәгәндә дошмандың ут боҫҡанына эләгә һәм оборона алышында юғалтыуҙар кисерә — 49 кеше һәләк була, шуларҙың 37-һе — 783-сө айырым разведка батальоны разведчиктары һәм 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 12 гвардеецы. Яраланыусыларҙың дөйөм һаны 48-гә етә. Был Афған һуғышы (1979—1989) тарихындағы иң ҡан ҡойошло эпизодтарҙың береһе.
* 12 август — илгә СССР КГБ-һының «Карпаты»&lt;ref name=&quot;razvedka&quot;&gt;Марковский В. Ю., Мильяченко В. В. ''Афганистан: война разведчиков'', М., ООО «Издательский центр Экспринт», 2001, 72 с.: ил. 4 цвет., ISBN 5-94038-014-X Фотоальбом с подробными текстами.&lt;/ref&gt; махсус подразделениеһы килә.
* 23 сентябрь — 40-сы армия командующийы итеп генерал-лейтенант Борис Ткач тәғәйенләнә.
* 14 ноябрь — 5 декабрь — «Центр» зонаһында (Ҡабул, Парван һәм Бамиан провинцияларында) «Удар» («Удар-1») шартлы атамаһы аҫтында операция уҙғарыла. Унда 16 меңгәсә совет һәм афған яугиры, 600 танк һәм бронетранспортер, 300-ҙән ашыу орудие һәм миномёт, 100 тирәһе самолет һәм вертолет ҡатнаша. Совет мәғлүмәттәре буйынса, мөжәһиттәрҙең 500 кешеһе һәләк була, 736-һы яралана. Операция барышында 861 берәмек ҡорал һәм 25 мең боеприпас ҡулға төшөрөлә.

== 1981 йыл ==
* Апрель — Панджшер операцияһы.
* Май — Әхмәд Шаһ Масуд отрядтарының хәрәкәте һөҙөмтәһендә Ҡабул тирәләй хәл-торош киҫкенләшә.
* 18-19 июнь — Нангархар провинцияһында, Джелалабадтан көньяҡҡараҡ 85-се километрҙа Афған-Пакистан сиге районында советтарҙың 66-сы мотоуҡсылар бригадаһы менән афғандарҙың 11-се Джелалабад пехота дивизияһы мөжәһиттәрҙең Тора-Боралағы нығытма районын штурм менән ала.
* Август — 1-се Мармоль операцияһы. Балх провинцияһында Мазари-Шәрифтән 30 км көньяҡтараҡ фетнәселәрҙең база райондарын тар-мар итеү.
* Август-сентябрь — 4-се Панджшер операцияһы.
* Сентябрь — Фарах провинцияһының Луркох тауындағы алыш.
* 5 сентябрь — генерал-майор Хахалов&lt;ref name=&quot;xaxalov&quot;&gt;[http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm «ПАНДЖШЕР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222328/http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; һәләк була.
* 29 октябрь — майор Керимбаев («Ҡара-майор») &lt;ref name=&quot;autogenerated20131125-1&quot;&gt;Б. Керимбаев. [http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar Капчагайский батальон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064301/http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt; командалығында икенсе «мосолман батальонын» (117-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) индерелә.
Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата.

== 1982 йыл ==
* Ғинуар-февраль — Кандагар, Парван, Камиса провинцияларында актив хәрби хәрәкәттәр. Бигерәк тә Парван провинцияһының Панджшерск тарлауығы эргәһендә урынлашҡан Джабаль-ус-Сирадж ауылы тирәһендә алыш ҡаты була.
* 10 февраль — Гератта губернатор резиденцияһында шартлау һөҙөмтәһендә бер нисә совет белгесе һәләк була.
* 5 апрель — Афғанстандың көнбайышындағы хәрби операция барышында совет ғәскәрҙәре яңылышлыҡ менән Иран территорияһына барып инә. Ирандың хәрби авиацияһы ергә ултырған вертолеттарға һөжүм итә. Экипаж, машиналар ирандар ҡулына эләкмәһен өсөн, уларҙы юҡ итергә ҡарар ҡыла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=609517 Как теряли ориентацию] // «Коммерсантъ», № 174 (3258) от 16 сентября 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/Poteri1982 Потери авиационной техники в 1982 году]&lt;/ref&gt;.
* Апрель — Нимроз провинцияһында ғәскәри операция.
* Май-июнь — 5-се ҙур масштаблы Панджшер операцияһы үткәрелә, уның барышында Афғанстанға күпләп десант төшөрөлә: тәүге өс көндә генә вертолеттарҙан 4 мең хәрби десантлана. Барлығы был операцияла төрлө ғәскәрҙәрҙән 12 мең совет ғәскәре ҡатнаша. Операция бер юлы тарлауыҡтың 120 км арауығында бара. Һөҙөмтәлә Панджшер яулана. Панджшер тарлауығын өлөшләтә контролдә тотоу өсөн Руха ҡышлағына 12 июндә 500 хәрби тупланған 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд индерелә һәм шунда ҡалдырыла. Уға ярҙамға 177-се мотоуҡсылар полкының 108-се мотоуҡсылар дивизияһы, шулай уҡ 108-се мотоуҡсылар дивизияһының артиллерия подразделениелары, йәмғеһе 1000-гә яҡын кеше ярҙамға ҡалдырыла. Операцияла ҡатнашҡан башҡа совет ғәскәрҙәре частары тралауыҡты ҡалдыра. Рухалағы йыйылма төркөм 1983 йылдың мартында&lt;ref name=&quot;hronika&quot;&gt;[http://www.bvvaul.ru/content/history/museum/afgan.php Хроника Афганской войны] Сайт выпускников БВВАУЛ им. В. П. Чкалова.&lt;/ref&gt;. сығарыла.
* Август-сентябрь — 6-сы Панджшер операцияһы: совет ғәскәрҙәре ҡабаттан тарлауыҡты ваҡытлыса контролгә ала. Декабрҙә операцияла ҡатнашыусы барлыҡ подразделениелар тарлауҡыты ҡалдырып китә.
* 3 ноябрь — Саланг артылышында тоннелдән ситтә барлыҡҡа килгән тығын һөҙөмтәһендә тоннелдә 176 кеше, шул иҫәптән 64 совет хәрби хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;hronika&quot;/&gt; һәләк була.
* 15 ноябрь — Ю. Андропов менән Зия уль-Хак Мәскәүҙә осраша.
* Афған хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йыл менән сағыштырғанда, 1982 йыл дауамында дошмандар ҡуйған мина һәм фугастарҙың һаны 8 тапҡырға арта. Йыл дауамында дошман формированиелары Америкала, Пакистанда, Мысырҙа эшләнгән&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;А. Ахмедзянов. Афганистан: факты о необъявленной войне // «Известия», № 86 (20432) от 27 марта 1983. стр.5&lt;/ref&gt; миналарҙы әүҙем ҡуллана.

== 1983 йыл ==
* 1 ғинуар — ТАСС-тың Афғанстан буйынса белдереүендә, «Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты тыштан йоғонто туҡтаған осраҡта ғына сығарыласаҡ» һәм президент Р. Рейгандың СССР-ҙың Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындағы раҫлауы ҡабат инҡар ителә.
[[Файл:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|280px|АҠШ президенты Рональд Рейган 1983 йылда Аҡ йортта афған мөжәһиттәре делегацияһы менән осраша.]] 
* 2 ғинуар — Мазари-Шәрифтә мөжәһиттәр 16 совет граждан белгесенән торған төркөмдө урлай.
* 2 февраль — Мазари-Шәрифтә урланған һәм Вахшак ҡышлағында (Мазари-Шәрифтән 98 км көньяҡҡараҡ, Балх провинцияһы) тотолған аманаттар азат ителә, әммә операция барышында 6-һы һәләк була. Ҡышлаҡты штрумлағанда 10 совет һәм 22 афған һалдаты һәләк була, 3 вертолет һәм 4 бронеторанспортер юҡ ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Дроздов Ю. И. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с ISBN 5-224-00755-0&lt;/ref&gt;. Аманаттар һәм һалдаттар өсөн үс алыу һөҙөмтәһендә Вашхак ҡышлағы күләмле шартлау бомбалары менән юҡ ителә.
* Март — 2-се Мармоль операцияһы.
* 8 март — 40-сы армия етәкселеге һәм Әхмәд Шаһ Масуд менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд һәм уға бирелгән подразделениелар Руха ҡышлағын ҡалдыра. Дөйөм алғанда 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд Панджшер тарлауығында Әхмәд Шаһ Масуд&lt;ref name=&quot;autogenerated20131125-1&quot; /&gt; төркөмдәренә 8 ай актив ҡаршылыҡта тора.
* 28 март — БМО-ның Перес де Куэльяр һәм Д. Кордовес етәкселегендәге делегацияһы Ю. В. Андропов менән осраша.
* Апрель 
** Нимроз провинцияһында совет ғәскәрҙәре Рабати-Джали мөжәһиттәренең бер үк ваҡытта наркотиктар етештереү һәм тейәү буйынса база булып торған нығытма районын баҫып алып тар-мар итә.
** Каписа провинцияһының Ниджраб тарлауығында оппозиция отрядтарын тар-мар итеү буйынса дөйөм ғәскәри операция. Совет подразделениелары 14 кешеһен юғалта, 63 кеше яралана&lt;ref name=&quot;Хроника Афганской войны. 1983 год&quot;&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 Хроника Афганской войны. 1983 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120109/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 16 май — Сирканай районы Кунар провинцияһының Ганджагал тарлауығында алыш: мөжәһиттәр 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (ППД Асадабад) 3-сө мотоуҡсылар батальоны 7-се мотоуҡсылар ротаһының 2-се взводын ҡамауға алып, ҙур зыян килтерә — алыш барышында 17 хәрбиҙең 16-һы, шул иҫәптән взвод командиры лейтенант Г. А. Демченко (СССР Геройы), 7-се рота замполиты дейтенант С. А. Амосов (РФ Геройы), рядовой Н. О. Гаджиев (РФ Геройы) һәләк була.
* 19 май — Пакистандағы совет илсеһе В. С. Смирнов СССР-ҙың һәм Афғанстандың &quot;совет ғәсәкәрҙәре контингентын сығарыу ваҡытын билдәләү&quot;гә&lt;ref name=&quot;Хроника Афганской войны. 1983 год&quot; /&gt; ынтылышын рәсми раҫлай.
* Июль — мөжәһиттәр Хостҡа һөжүм итә. Ҡаланы ҡамауға алыу ынтылышы уңышһыҙ тамамлана.
* 10 июль — Бадахшан провинцияһының Коран-о-Мунджан ауылы эргәһендә уңышһыҙ тамамланған операция һөҙөмтәһендә 860-сы айырым мотоуҡсылар полкының 1-се мотоуҡсылар батальоны бер алышта ғына 12 хәрби хеҙмәткәрен, шул иҫәптән полктың инженер хеҙмәте начальнигын юғалта. Тауға киткәндә ул яғыулыҡһыҙ ҡалған хәрби техниканы шартлатырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[http://www.litmir.net/bd/?b=109060 «Лев Рохлин: Жизнь и смерть генерала». Антипов Андрей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014185441/http://www.litmir.net/bd/?b=109060 |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;.
* Август — Д. Кордовестың Афған проблемаһын тыныс юл менән көйләү буйынса килешеү әҙерләү миссияһы тамамлана тиерлек: илдән ғәскәр сығарыуҙың 8 айлыҡ программаһы әҙерләнә, әммә Андроповтың ауырыуынан һуң Политбюро ултырышының көн тәртибенән низағ тураһындағы мәсьәлә алып ташлана. Хәҙер һүҙ бары тик «БМО менән диалог» тураһында ғына бара.
* Август — 16 ғинуар (1984) — Пактика провинцияһының Ургун ҡалаһын мөжәһиттәр ҡамауға ала. Мөжәһиттәр зенит артиллерияһын һәм ПЗРК ҡулланыуы һөҙөмтәһендә ҡамауҙа ҡалыусыларға һауанан ярҙам итеү мөмкинлеге булмай. Блокаданы өҙөү өсөн совет һәм афған хөкүмәте ғәскәрҙәренең ҙур көстәре ташлана.
* 2 октябрь — Ҡабулдың көньяҡ биҫтәһендә шартлау: 13 совет белгесе һәләк була, 12-һе яралана.
* Ҡыш — Ҡабул провинцияһының Суроби районында һәм Джелалабад үҙәнендә (сводкаларҙа бик йыш Лагман провинцияһы иҫкә алына) хәрби хәрәкәттәр әүҙемләшә. Оппозицияның ҡораллы отрядтары беренсе тапҡыр Афғанстан территорияһында тулыһынса ҡышҡы осорға ҡала. Илдә нығытма райондары һәм ҡаршылыҡ базалары төҙөлә башлай&lt;ref name=&quot;hro.org&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20010224024347/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/afg1.htm Краткая хронология событий. Карта № 24-25]&lt;/ref&gt;.

== 1984 йыл ==
[[Файл:Jaji 1984 Muja.jpg|thumb|300px|Пактия провинцияһы, Даджи районы, 1984 йыл.]]
[[Файл:August 1984 - captured field guns in Jaji, Paktia.jpg|thumb|300px|Мөжәһиттәр хөкүмәт ғәскәрҙәренән Пактия провинцияһының Даджи районында СССР-ҙа эшләнгән танктарға ҡаршы ЗИС-2 57 миллиметрлы пушкалар менән, август 1984 йыл.]]
* Йыл башында 40-сы армия командованиеһы шартлы рәүештә «Завеса» тип аталған план әҙерләй, уға ярашлы, мөжәһиттәрҙең каруан маршруттарын ябыу һәм уларҙы даими ҡорал һәм боеприпас сығанағынан мәхрүм итеү күҙаллана. Был эшкә 11 мотоуҡсылар батальоны, 3 разведка батальоны, ГРУ-ның 3 (1985 йылдың мартынан — 8) батальоны һәм махсус тәғәйенләнештәге ротаһы, 11 разведка ротаһы һәм 60 разведка взводы йәлеп ителә. Улар бер үк ваҡытта 180 боҫҡон (засада) ҡуя ала. Ғәмәлдә иһә көнөнә 30-40 самаһы боҫҡон ҡуйыла. Һәр бер спецназ батальонына 8 вертолет, саперҙар взводы, сигнал средстволары ротаһының бүлексәһе беркетелә. Хәрби хәрәкәттәр киңлеге — 100—300, оҙонлоғо 1000 километрғаса етә. 15 километр радиусында артиллерия подразделениелары бүленә. Әммә, барлыҡ сараларға ҡарамаҫтан, каруан юлдарын һөҙөмтәле ябыу мөмкин булмай: каруандарҙың ни бары 12-15 проценты ғына эләктерелә.
* 16 ғинуар — мөжәһиттәр «Стрела-2М» ПЗРК-һынан Су-25 самолетын бәреп төшөрә. Был Афғанстанда ПРЗК ҡулланыуҙың беренсе уңышлы осрағы[49].
* 16 ғинуар — март — Ҡабул, Парван, Лагман һәм Каписа провинцияларында операциялар үтә.
* Ғинуар — февраль — 3-сө Мармоль операцияһы.
* 2 март — Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә үткәрелгән ҙур операциянан һуң 40-сы армияның Хәрби-һауа көстәре вертолеттары кискеһен совет подразделениеларын эвакуациялай. Вертолет экипажының эвакуация сираты тәртибендә хаталаныуы һәм эвакуацияны планлаштырғандағы етешһеҙлектәр һөҙөмтәһендә 191-се айырым мотоуҡсылар полкының 13 хәрби хеҙмәткәре төп көстәрҙән айырылып, дошман ҡамауында ҡала. 3 март таңында эҙләү-ҡотҡарыу командаһы уларҙы үлтерелгән килеш таба (4 офицер, 9 һалдат) &lt;ref&gt;[http://artofwar.ru/r/rudenko_w_g/text_0540.shtml Командир и его солдаты. Руденко Виктор Григорьевич]&lt;/ref&gt;.
* 21 март — Ҡабулдың Собор мәсетендә шартлау: был ваҡытта мәсеттә һалдаттар булмай, тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була.
* 11 апрель 
** хөкүмәт тарафынан Ҡабулдағы АҠШ илселеге хеҙмәткәре Ричард С. Вандайвер[51] «нон грант» персонаһы тип иғлан ителеп, 12 апрелдә илдән һөрөлә.
** Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының 3-сө мотоуҡсылар батальонының (ППД Джелалабад) 7-се мотоуҡсылар ротаһының личный составы засадаға эләгеп, юғалтыуҙар кисерә. 15 хәрби хеҙмәткәр һәләк була, шуларҙың 11-е СССР Оборона министрының шул йылдың 26 мартындағы бойороғо буйынса демобилизацияланған була.
* 19 апрель — 5 май — 7-се киң масштаблы дөйөм ғәскәри Панджшер операцияһы.
* 30 апрель — Панджшер провинцияһының Панджшер тарлауығында киң масштаблы планлы дөйөм ғәскәри операция барышында Хазара тарлауығында 108-се Невельск мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының 1-се батальоны боҫҡонға эләгеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә.
* 3 май — Панжшер тарлауығындағы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция барышында Арзу тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальонының 3-сө разведка-десант ротаһы боҫҡонға эләгә. Ҡамауҙа ҡалып, рота ҡаты алыша, һөҙөмтәлә 13 совет хәрби хеҙмәткәре, шул иҫәптән 3 офицер һәләк була.
* 3 июнь — Ҡабул уртаһында пассажирҙар менән автобус шартлатыла.
* 31 август — мөжәһиттәр Ҡабул аэропортына һөжүм итә.
* 17 сентябрь — Регистан сүллегендә ГРУ спецназының 173-сө отряды ике «Datsun» джибынан торған һәм Пакистан территорияһынан Афғанстанға үтеп инергә маташҡан автоколлонаны юҡ итә. Атыш һөҙөмтәһендә өс совет һалдаты яралана, машинала булған Франция гражданины Жак-Мишель Абушар (Jaques Abouchar)&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot;&gt;Рустэм Галиуллин. ЦРУ против Азии: тайные операции против Индии и Афганистана. М., «Прогресс», 1988. стр.128&lt;/ref&gt; — Antenne 2 телеканалы журналисы ҡулға алына. Афған суды уны 18 йылға иркенән мәхрүм итергә ҡарар сығара, әммә * * 25 октябрҙә, Француз хөкүмәтенең СССР-ға үтенесе буйынса, азат ителә.
* 27 октябрь — мөжәһиттәр Ҡабул өҫтөндә «Стрела-2М» ПЗРК-һы менән Ил-76&lt;ref name=&quot;markovskij&quot;&gt;''Марковский В. Ю.'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/AFGAN/nebo.txt Жаркое небо Афганистана]. — М.: Техника-Молодёжи, 2000. — 100 с. — {{ISBN с опечаткой|номер_по_стандарту=5-93848-001-9|номер_с_опечаткой=93848-001-9}}&lt;/ref&gt; транспорт самолетын бәреп төшөрә.
* Декабрь — генерал-майор Г. П. Касперович командалығындағы 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы Фарах провинцияһындағы Луркох тауында мөжәһиттәрҙең нығытма районын ҡыйрата.

== 1985 йыл ==
[[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|300px|Кунар провинцияһы, август, 1985 йыл.]]
[[Файл:Afghanistan insurgency 1985.png|thumb|300px|ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса, 1985 йылдың сентябрендә Афғанстанда оппозиция көстәре.]]
[[File:Приграничная зона Завеса.png|thumb|300px|&lt;center&gt;«Завеса» сик буйы зонаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан махсус тәғәйенләнештәге формированиеларҙың дислокацияһы һәм ғәскәр составы.]] 
* 7 март — Гераттың көнбайыш провинцияһына Балтика буйы хәрби округынан 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы составына 12-се гвардия мотоуҡсылар полкы индерелә.
* 21-29 март — СССР Оборона министрлығы Генераль штабы (ГШ МО СССР) ГРУ-һының махсус тәғәйенләнештәге 15-се һәм 22-се айырым бригадаларын Нангархар (Джелалабад) һәм Гильменд (Лашкаргах) провинцияларына индереү һәм урынлаштырыу. Уларға буйһонған махсус тәғәйенләнештәге отрядтарҙы Пакистан һәм Иран сигендәге (15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Джелалабад, 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Газни, 334-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Асадабад (Кунар провинцияһы), 668-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Бараки-Барак (Логар провинцияһы)), 22-я махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Кандагар, 186-сы махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Шахджой (Забуль провинцияһы), 370-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Лашкаргах, 411-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Фарах)) каруан юлдарына һәм дошмандарҙың тупланыу урындарына йүнәлтеү. Афғанстанда ГРУ спецназының дөйөм һаны 4 мең кешенән артып китә.
* Май-июнь — Кунар операцияһы.
* 21 апрель — Кунар провинцияһында ГРУ-ның 15-се махсус тәғәйенләнештәге бригадаһының 334-се отрядының (334-й махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) Маравар ротаһы һәләк була.
* 26 апрель — Пакистанда, Пешаварҙан 10 км көньяҡтараҡ һәм Афғанстан сигенән 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Бадабер лагерында совет һәм афған хәрби әсирҙәре баш күтәрә.
* 25 май — Кунар провинцияһының Асадабад ҡалаһы эргәһендә Печдара тарлауығында киң масштбалы дөйөм ғәскәри Кунар операцияһы барышында Коньяк ҡышлағы эргәһендә 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 4-се ротаһы ҡаты һуғыштар алып бара. 4-се мотоуҡсылар ротаһы, 2-се мототуҡсылар батальонының гранатомет һәм миномёт взводы гвардиясылары билдәләнгән рубежға сыҡҡанда үҙҙәренән күпкә артығыраҡ мөжәһиттәр формированиелары һәм Пакистандың «Черный аист» ялланма һалдаттарының боҫҡонона эләгә. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда совет хәрбиҙәре юғалтыуҙар кисерә — 23 кеше һәләк була, 28-е яралана.
* Май-июль, көҙ — Панджшер тарлауығында 8-се һәм 9-сы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция.
* 11 июндән 12-һенә ҡараған төн — Герат провинцияһының Шинданде авиабазаһында диверсия: АДР Хәрби-һауа көстәренең 19 самолеты (13 — Миг-21, алты Су-17) ҡыйратыла һәм 13 самолет зыян күрә.
* 13 июль — 29 август — Хост эргәһендә алыш (Хост операцияһы). АДР Ҡораллы көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, операция барышында 2,4 мең самаһы мөжәһит юҡ ителгән.
* Йәй — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһының «Афған проблемаһын» сәйәси хәл итеү буйынса яңы курсы.
* Сентябрь — 4-се Мармоль операцияһы. 201-се Гатчина мототуҡсылар дивизияһы частары һәм КСАПО сик буйы ғәскәрҙәре мөжәһиттәрҙең ялан командирҙары Забиулло һәм Мөхәммәт Атта Нур етәкселегендә Балх провинцияһының Мазари-Шәрифтән көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ булған Тангимармоль һәм Шадиан тарлауыҡтарындағы ҡеүәтле нығытма райондарын (Альбрус, Агарсай, Шорча, Байрамшаһ) ҡулға төшөрә.
* Октябрь — Баглан провинцияһы Хинджан районының Вальян һәм Баджга тарлауыҡтарында ялан командиры Сәид Мансур етәкселегендә ИПА-ның күп һанлы ҡораллы формированиеларына ҡаршы уңышлы ғәскәри операция. Уның һөҙөмтәһе булып күп һанлы ҡорал, боеприпас һәм разведка документтарын ҡулға төшөрөү тора.
* 16-17 октябрь — Шутуль фажиғәһе: 16 октябрҙә Панджшер тарлауығында Руха ҡышлағына табан юлда 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының төркөмө боҫҡонға эләгә. Тиҙ тамамланған алышта 3 кеше һәләк була, 10-ы яралана, 5 БМП һәм 6 йөк машинаһы яндырыла. Шул уҡ көндөң кисендә 682-се полктың икенсе төркөмө Шутуль тарлауығының боҙлоғона етә, әммә билдәләнгән арауыҡтың яртыһын да үтмәгәс, кире боролмай, шунда төн уҙғарырға була. Һөҙөмтәлә 17 кеше туңып үлә, 30-ҙан ашыуы төрлө дәрәжәлә туңа&lt;ref name=&quot;shutur&quot;&gt;[http://glory.rin.ru/cgi-bin/article.pl?id=59 Шутульская трагедия. Ущелье Панджшер.]&lt;/ref&gt;.
* 40-сы армияның төп бурысы булып СССР-ҙың көньяҡ сиген һаҡлап тороу була һәм бының өсөн яңы мотоуҡсылар подразделениелары килтерелә.
* Илдең барып етеүе ауыр булған райондарында нығытмалар төҙөү башлана.
* 22 декабрь — бурыстарын үтәгәндә СССР КГБ-һының Көнсығыш сик буйы округының Панфилов сик буйы отрядының мотоманеврҙар төркөмө (ММГ) заставаһы боҫҡонға эләгә. Бадаһшан провинцияһының Зардевск тарлауығының Афридж ҡышлағы эргәһендәге алышта 19 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. 1979—1989 йылғы Афған һуғышында был - бер һуғышта ғына сик буйы һалдаттарының иң ҙур юғалтыуы.

== 1986 йыл ==
[[Файл:Afgan1986Kabul 40ArmyShtab.jpg|thumb|250px|Афғандарҙың Оброна министрлығын һәм Генштабты урынлаштырыу өсөн файҙаланылған «Дар уль-Аман» һарайы эргәһендә торған &quot;Волга&quot;лар (ГАЗ-24), фото автомобиль китеп барған ыңғайы төшөрөлгән. 1986 йыл.]]
[[Файл:RIAN archive 12070 Najibullah giving decorations.jpg|thumb|right|250px|НДПА Генераль секретаре Нәжибулла (һулда) совет һалдатына АДР наградаһын тапшыра, 1 октябрь, 1986 йыл.]]
[[Файл:RIAN archive 24609 Troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb|right|250px|Совет һалдаттары Афғанстандан Тыуған илгә ҡайта, 15 октябрь, 1986 йыл.]]

* Февраль — КПСС-тың XXVII съезында М. С. Горбачев ғәскәрҙәрҙе этаплы сығарыу планы эшләнә башлауы хаҡында белдерә.
*29 март — ГРУ спецназының 15-се бригадаһының хәрби хәрәкәттәре барышында 154-се Джелалабад батальоны 334-се Асадабад батальоны ярҙамы менән мөжәһиттәрҙең ҙур «Карера» базаһын (Кунар провинцияһы, Асадабадтан 20 км көньяҡҡараҡ)&lt;ref&gt;[http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html Этот бой прогремел на весь мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227070326/http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt; тар-мар итә.
* Апрель — ялан командиры Исмаил-хандың күп һанлы отрядтары Герат тирәләй «хәүефһеҙлек зона»һын өҙөргә уңышһыҙ ынтылыштар яһай.
Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә.
*4-20 апрель — Джавар базаһын ҡыйратыу буйынса операция: мөжәһиттәрҙең ҙур еңелеүе.
*15 апрель — Рустака районында дошмандарҙың сигенеүсе төркөмөн ҡамау сигенә ҡыҫырыҡлағанда фугаста 117-се Мәскәү погранотрядының 4-се мотоманевр төркөмө БТР-ы фугасҡа эләгеп шартлай. Һөҙөмтәлә 8 сик буйы һаҡсыһы һәләк була.
*17 апрель — 13 июнь — Пактия провинцияһының Даджи районындағы операция.
*4 май — НДПА Үҙәк комитетының XVIII пленумында Б. Кармаль урынына генераль секретарь итеп элек ХАД афған контрразведкаһын етәкләгән М. Нәжибулла һайлана. Пленум Афғанстан проблемаларын сәйәси ысулдар менән хәл итеүҙе иғлан итә.
Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә.
*17-18 июнь — Джарав тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальоны Яфсадж тауында оҙайлы һуғыш алып бара. Уның барышында 18 яугир һәләк була, 22-һе яралана. Был — Ҡондоҙ разведбатының ҙур юғалтыуҙар кисергән икенсе алышы.
*28 июль — Владивостокта М. С. Горбачев Афғанстандан тиҙҙән 40-сы армияның 6 полкын сығарыу (7 мең самаһы кеше) тураһында белдерә. Һуңғараҡ хәрбиҙәрҙе сығарыу ваҡыты кисектерелә. Мәскәүҙә, ғәскәрҙе тулыһынса сығарырғамы-юҡмы, тигән бәхәстәр бара.
Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата.
*18-26 август — армия генералы В. И. Варенников командалығында «Западная» киң масштаблы дөйөм ғәсәкри операция. Афғанстандың көнбайышындағы стратегик әһәмиәтле — ялан командиры Исмаил-хандың Герат провинцияһындағы нығытма районын һәм «Кокари-Шаршари» базаһы ҡыйратыла.
*25 сентябрь — «Стингер» ПЗРК-һы беренсе тапҡыр ҡулланыла. Джелалабад районында ике (совет мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref&gt;[http://skywar.ru/Poteri1986_2.html Потери авиационной техники, 1986]&lt;/ref&gt;, Ми-8 и Ми-24) йәки өс (мөжәһиттәр мәғлүмәте буйынса)&lt;ref&gt;[http://artofwar.ru/i/izchuzhogookopa/text_0010.shtml Юсуф Мохаммад. «Стингеры» против авиации]&lt;/ref&gt; совет вертолеты бәреп төшөрөлә.
* Көҙ — 22-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отрядының майор Белов етәкләгән разведка төркөмө Кандагар&lt;ref&gt;[http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&amp;p=10 Виктор Марковский. Жаркое небо Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222011103/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&amp;p=10 |date=2016-02-22 }}&lt;/ref&gt; районында тәүге өс «Стингер»ҙы ҡулға төшөрә.
*15-31 октябрь — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачевтың]] 28 июлдәге белдереүенә ярашлы, 40-сы армия өлөшләтә ҡыҫҡартыла. Ғәмәлдә белдереү пропаганда характерына эйә була, сөнки сығарылған полктар хәрби хәрәкәттәрҙә актив ҡатнашҡан формированиелар булып тормай, ғәскәрҙәрҙе лә һаҡламай, ә артыҡ була. Мәҫәлән, 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһынан 220-се мотоуҡсылар гвардия полкы, 24-се гвардия танк полкы, 1122-се зенит-ракета полкы, 201-се мотоуҡсылар дивизияһынан — 620-се мотоуҡсылар полкы һәм 990-сы зенит артиллерия полкы, 108-се мотоуҡсылар дивизияһы составынан — 1415-се зенит ракета полкы сығарыла. 5-се гвардия һәм 201-се мотоуҡсылар дивизияларынна сығарылған мотоуҡсылар полктары сит дәүләттәрҙең полктарҙы сығарыуҙы яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын алдауға ҡорола. Мәҫәлән, 620-се мотоуҡсылар полкы Ҡондоҙ ҡалаһы гарнизоны хәрби частарының ваҡытлы хеҙмәткә саҡырылған һәм запасҡа ебәрелергә тейешле хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән, ә 342-се Инженер эштәре идаралығының (40-сы армия составында хәрби-төҙөлөш ғәсәкәрҙәре берләшмәһе) 1630-сы айырым хәрби-төҙөлөш батальоны (45951-се хәрби часть) яугирҙарынан ойошторола. 1986 йылдың сентябренә тиклем 201-се мотоуҡсылар дивизияһы составында — 620-се мотоуҡсылар полкы (65290-сы хәрби часть), 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында 220-се мотоуҡсылар полкы (73938-се хәрби часть) булмай&lt;ref name=&quot;Бешкарёв&quot;&gt;[http://artofwar.ru/b/beshkarew_a_i/perechenx.shtml Бешкарев Александр Иванович. Перечень советских воинских частей (40-я Армия)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 А. Волков — 40-я Армия: история создания, состав, изменение структуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025233134/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 |date=2014-10-25 }}&lt;/ref&gt;.
*13 ноябрь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышында Михаил Горбачев: «Афғанстанда алты йыл һуғышабыҙ. Әгәр алымдарҙы үҙгәртмәһәк, тағы ла 20-30 йыл һуғышасаҡбыҙ», — ти. Генштаб начальнигы маршал С. Ф. Ахромеев: «Алға ҡуйылған һәр хәрби бурыс үтәлә, ә һөҙөмтә юҡ. … Беҙ Ҡабулды һәм провинция үҙәктәрен контролдә тотабыҙ, әммә яуланған территорияла власть урынлаштыра алмайбыҙ. Беҙ афған халҡы өсөн көрәштә еңелдек» &lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов: Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ултырышта ике йыл эсендә Афғанстандан барлыҡ ғәсәкәрҙәрҙе сығарыу бурысы ҡуйыла.
*30-31 декабрь — НДПА Үҙәк комитетының ғәҙәттән тыш киңәйтелгән XXI пленумы милли татыулыҡ сәйәсәтен һәм туған-ара үлтерешеү һуғышын тиҙ арала туҡтатыу курсын иғлан итә.

== 1987 йыл ==
[[Файл:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|thumb|200px|Кунар провинцияһы, 1987.]]
[[Файл:Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg|thumb|250px|Гардезда дислокацияланған десант-штурм бригадаһы яугирҙары.]]
[[Файл:October 87 - Khalis-loyal Muja.jpg|thumb|200px|Афғанстандың Ислам партияһы мөжәһиттәре, 1987 йыл.]]
* 2 ғинуар — Ҡабулға СССР Хәрби көстәре Генштабы начальнигының беренсе урынбаҫары етәкселегендә СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө ебәрелә.
* 4 февраль — 11 март — «Шквал» эре дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы.
* 16-21 февраль — «Удар» (&quot;Удар-2) операцияһы, Ҡондоҙ провинцияһы.
* 26-27 февраль — Афғанстан Хәрби-һауа көстәре самолеттары бер нисә тапҡыр Пакистандың һауа киңлегенә үтеп инә һәм ике ауылды һәм ҡасаҡтарҙың ике лагерын утҡа тота. Һөҙөмтәлә 66 кеше һәләк була, 250 кеше яралана&lt;ref&gt;Afghan Bombers Strike Pakistan Again; 31 Die. // Los Angeles Times, February 28, 1987.&lt;/ref&gt;.
* Яҙ — 40-сы армия командующийы генерал-лейтенант В. П. Дубинин «Барьер» планын эшләй: уға ярашлы Пакистан менән Иран сигендәге айырым участкалар тотош боҫҡон сылбыры менән ҡаплана һәм уларға каруандарҙы юлда булғанда түгел, ә уларҙың хәрәкәт итеүенә һәм йөк тейәү базаларында йөк туплауына юл ҡуймау, артабан авиация һөжүме менән юҡ итеү бурысы ҡуйыла.
* 2-21 март — «Гроза» операцияһы, Газни провинцияһы.
* 8 март — Таджик ССР-ының Пяндж ҡалаһын мөжәһиттәр утҡа тота.
* 8 — 21 март — «Круг» операцияһы, Ҡабул һәм Логар провинциялары.
* 8-9 апрель төнө — «инженер Башир» етәкселегендәге 50-60 кешенән торған дошман отряды 11-се һәм 12-се застава сигенә ҡуйылған 117-се сик буйы һаҡсылары отрядын ҡамауға алып һөжүм итергә тырышып ҡарай. Совет территорияһына Мир Әхмәд һәм Нур Али командалығында ике төркөм боевик сыға, өсөнсө төркөм пулемёттар менән йылға уртаһындағы утрауҙа урынлаша һәм һөжүмгә күтәрелеүселәргә ярҙам итеү өсөн ут нөктәләре булдыра. Ике сәғәт алышҡандан һуң дошмандар афған территорияһына сигенергә мәжбүр була. Улар 20 кешеһен юғалта, берәү (Мөхәммәт Аюз) әсирлеккә алына. Шулай уҡ ике сик буйы һаҡсыһы — рядовойҙар А. С. Артамонов менән А. П. Куркин һәләк була&lt;ref&gt;А. Карпов, Д. Мещанинов. На границе вступили в бой с бандой душманов советские воины // «Известия», № 112 (21919) от 24 апреля 1987. стр.6&lt;/ref&gt;.
* 11-21 апрель — Герат провинцияһында дөйөм ғәскәри операция.
* 12 апрель — Милов фетнәселәре базаһы тар-мар ителә, Нангархар провинцияһы.
* 12-24 апрель — «Весна» операцияһы, Ҡабул провинцияһы.
* 20 май — август — «Залп» дөйөм ғәскәри операция, Логар, Пактия, Ҡабул провинциялары.
* 21 май — сентябрь — «Юг-87» дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы.
* 31 октябрь — Забуль провинцияһының Дадури ҡышлағы янында 22-се айырым махсус тәғәйенләнештәге бригаданың «Каспий-724» разведка төркөмө тар-мар ителә.
* 23 ноябрь — 10 ғинуар (1988) — Хост ҡалаһын ҡамауҙан азат итеү буйынса «Магистраль» дөйөм ғәскәри операция.

== 1988 йыл ==
[[Файл:Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission.jpg|thumb|right|250px|Махсус тәғәйенләнештәге совет төркөмө заданиеға сығыр алдынан. Афғанстан, 1988.]]

[[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы.
* 7-8 ғинуар — 3234 бейеклегендәге алыш.]]
* 7 апрель — [[Ташкент]]та КПСС Үҙәк комитеты Генераль секретары М. С. Горбачев менән Афғанстан Президенты М. Нәжибулла осрашып, Женева килешеүенә ҡул ҡуйыу мөмкинлеге бирәсәк һәм Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығара башлау тураһында ҡарарҙар ҡабул итә.
* 14 апрель — [[БМО]] ҡатнашлығында Швейцарияла Афғанстан һәм Пакистан сит ил эштәре министрҙары осрашып, АДР тирәләй килеп тыуған хәл-торошто сәйәси көйләү тураһында Женева килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү гаранттары булып СССР һәм АҠШ сығыш яһай. СССР 15 майҙан алып 9 ай эсендә үҙенең контингентын сығарып бөтөү йөкләмәһен ала; АҠШ менән Пакистан, үҙ сираттарында, мөжәһиттәргә ярҙам итеүҙе туҡтатырға тейеш була&lt;ref name=&quot;soldat&quot;&gt;[http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html Хроника Афганской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216140617/http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html |date=2007-12-16 }} @ soldat.ru&lt;/ref&gt;..
* 13 май — Мармоль ҡышлағы районында (Балх провинцияһындағы Мазари-Шәрифтән 18 км көньяҡҡараҡ), 81-се Термез погранотрядының («База» нөктәһе) «Мармоль» 1-се мотоманевр төркөмө (ММГ-1) колоннаһын 1534-се нөктәгә күсергәндә 8 саперҙан торған төркөм боҫҡонға эләгә һәм алышта «Мармоль» ММГ-1 пограничниктарынан 6 сапер һәләк була.
* 15 май — 15 август — Афғанстандан совет ғәскәоҙәрен сығарыуҙың беренсе этабы.
* 25 май — Панджшер тарлауығынан 108-се мотоуҡслар дивизияһының 682-се мотоуҡсылар полкы һәм 345-се айырым гвардия парашют-десант полкының 2-се парашют-десант батальоны сығарыла. Улар Панджшерҙа дөйөм алғанда 4 йыл була.
* 24 июнь — оппозиция отрядтары Вардак провинцияһының үҙәге — Майданшахр ҡалаһын баҫып ала. Сентябрҙә совет ғәскәрҙәре Майданшахр эргәһендә Хуркабуль база районын тар-мар итеү буйынса операция үткәрә.
Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай.
* 4 август — Паҡстандың F-16 истрибителе Су-25 совет штурмовигын бәреп төшөрә. Уның пилоты, Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһы командующийы урынбаҫары Александр Руцкойҙы мөжәһиттәр әсирлеккә ала.
* 7 — 8 август — мөжәһиттәр һуғышһыҙ ғына Ҡондоҙ, Ханабад (Ҡондоҙ провинцияһы), Талукан (Тахар провинцияһы) ҡалаларын ала.
* 10 август — Пули-Хумриҙа артиллерия складтары шартлай.
* 15 август — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың 1-се этабы таммалана. СССР-ға 50,2 мең кеше — ОКСВ-ның шәхси составының 50 проценты ҡайта. Составында 50,1 мең кеше булған Совет ғәскәрҙәре Ҡабул, Герат, Парван, Саманган, Балх, Баглан провинцияларында, бынан тыш Афғанстанда Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһының 55 проценты ҡала.
* 28-се сентябрь — МиГ-23МЛД совет истрибителдәре Афғанстан өҫтөнән Ирандың ике AH-1J «Кобра»[65] хәрби вертолетын бәреп төшөрә.
* 29 октябрь — Луна-М ТРК-һы менән ҡоралланған 47-се айырым ракета дивизионы (47-се ордн) афған мөжәһиттәренең позицияларын утҡа тотоу буйынса хәрби эшмәкәрлек башлай. Был — СССР Ҡораллы көстәре тарихында тактик ракеталарҙы хәрби ҡулланыу буйынса берҙән-бер прецедент. Совет ғәсәкәрҙәре сығарылып бөткәнгә тиклем өс ай эсендә шундай 92 ракета ҡулланыла[59][66].
Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота.
* 15 ноябрь — 15 февраль (1989) — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың икенсе, йомғаҡлау этабы.

== 1989 йыл ==
23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы.
* 13 февраль — Совет Армияһының һуңғы подразделениеһы Ҡабулды ҡалдыра.
* 15 февраль — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәре тулыһынса сығарыла. 40-сы армия ғәсәкрҙәрен сығарыу менән Сикләнгән хәрби контингенттың һуңғы командующийы генерал-лейтенант Б. В. Громов еткәселек итә. Рәсми версия буйынса, ул Амударья (Термез ҡалаһы)&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ Афганская война в Национальной исторической энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905081511/http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ |date=2009-09-05 }}&lt;/ref&gt; сик буйы йылғаһын иң һуңғы булып үтә һәм: «Минең артымда бер генә совет һалдаты ла ҡалманы», — тип белдерә. Был раҫлау ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки Афғанстанда мөжәһиттәргә әсирлеккә эләккән совет яугирҙары, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙең сығыуын тәьмин итеүсе һәм СССР территорияһына бары тик 15 февралдең икенсе яртыһында ғына сыҡҡан сик буйы һаҡсылары подразделениелары ҡала. СССР КГБ-һының сик буйы ғәсәкәрҙәре совет-афған сиген һаҡлау буйынса бурысын айырым подразделениеларға бүленеп, 1989 йылдың апреленә&lt;ref&gt;[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408115344/http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html |date=2010-04-08 }} {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=2009-02-12 }} {{V|18|2|2010}}&lt;/ref&gt; тиклем дауам итә. Бынан тыш, айырым совет яугирҙары мөжәһиттәр яғына сығып, үҙ теләктәре менән Афғанстанда ҡала&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html Советские солдаты-дезертиры до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107080050/http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html |date=2011-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Һөҙөмтәләр ==
40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа&lt;ref&gt;[http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 Победа или поражение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209034541/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 |date=2007-12-09 }}&lt;/ref&gt;: 
&lt;blockquote&gt;
«Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли».
&lt;/blockquote&gt;
Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы&lt;ref&gt;Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 278.&lt;/ref&gt; күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып&lt;ref&gt;Оценки численности оппозиции см: Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 94—110.&lt;/ref&gt;, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота&lt;ref&gt;Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 105.&lt;/ref&gt;. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте)&lt;ref&gt;В. А. Меримский. Загадки Афганской войны. — М.: Вече, 2006. — С. 341.&lt;/ref&gt; эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы.

== Артабанғы ваҡиғалар ==
Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра)&lt;ref&gt;капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3&lt;/ref&gt;..

== Юғалтыуҙар ==

=== Афғанстан яғынан юғалтыуҙар ===
1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&amp;pg=PA5&amp;dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Afghanistan Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]&lt;/ref&gt;. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән&lt;ref&gt;Mark Kramer. «The Soviets Nearly Won Afghan War». 26.12.2004, N.Y.&lt;/ref&gt;. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа.

БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm World Population Prospects: The 2010 Revision]&lt;/ref&gt;.
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;80pt&quot;|Осор
! width=&quot;80pt&quot;|Үлем күрһәткесе
|-
| 1950—1955
| align=&quot;right&quot; | 313 000
|-
| 1955—1960
| align=&quot;right&quot; | 322 000
|-
| 1960—1965
| align=&quot;right&quot; | 333 000
|-
| 1965—1970
| align=&quot;right&quot; | 343 000
|-
| 1970—1975
| align=&quot;right&quot; | 356 000
|-
| 1975—1980
| align=&quot;right&quot; | 354 000
|-
| '''1980—1985'''
| align=&quot;right&quot; | '''323 000'''
|-
| '''1985—1990'''
| align=&quot;right&quot; | '''291 000'''
|-
| 1990—1995
| align=&quot;right&quot; | 352 000
|-
| 1995—2000
| align=&quot;right&quot; | 429 000
|-
| 2000—2005
| align=&quot;right&quot; | 463 000
|-
| 2005—2010
| align=&quot;right&quot; | 496 000
|-
|}
1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора.
1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта&lt;ref&gt;А. Ляховский. Трагедия и доблесть Афгана. Приложение № 14. Таблица основных показателей безвозвратных санитарных потерь личного состава и техники советских и афганских войск в Республике Афганистан в период с 25 декабря 1979 года по 15 февраля 1989 года.&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙың юғалтыуҙары ===
Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла:

{|class=&quot;standard&quot;
|1979 йыл || 86 кеше
|-
|1980 йыл || 1484 кеше
|-
|1981 йыл || 1298 кеше
|-
|1982 йыл || 1948 кеше
|-
|1983 йыл || 1448 кеше
|-
|1984 йыл || 2343 кеше
|-
|1985 йыл || 1868 кеше
|-
|1986 йыл || 1333 кеше
|-
|1987 йыл || 1215 кеше
|-
|1988 йыл || 759 кеше
|-
|1989 йыл || 53 кеше
|}
* Йәмғеһе — 13835 кеше

Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана&lt;ref&gt;Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 537.&lt;/ref&gt;:
# Совет Армияһы — 14427
# КГБ — 576 (шул иҫәптән сик буйы ғәсәкрҙәренең 514 хәрби хеҙмәткәре[86])
# МВД — 28
* Йәмғеһе — 15031 кеше.

Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы&lt;ref&gt;[http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 Общие людские потери и потери техники в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418173034/http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 |date=2010-04-18 }}&lt;/ref&gt;. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше.

Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды&lt;ref&gt;Книга Памяти РФ. М., 1999. Т. 10.&lt;/ref&gt;.

Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған&lt;ref&gt;[http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html Статистика потерь Советской Армии в Афганистане не включает умерших от ранений в госпиталях в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023161914/http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html |date=2008-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Профессор Валентин Рунов&lt;ref&gt;Рунов В. А. Афганская война. Боевые операции. — Яуза, Эксмо, 2008. — С. 92.&lt;/ref&gt; етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| йыл || яҡынса йәмғеһе || шул иҫәптән офицерҙар
|-
| 1979 йыл ||150-гә тиклем ||15-кә тиклем
|-
| 1980 йыл ||2800 самаһы ||320 самаһы
|-
| 1981 йыл ||2400 самаһы ||300 самаһы
|-
| 1982 йыл ||3650 самаһы ||400 самаһы
|-
| 1983 йыл ||2800 самаһы ||350 самаһы
|-
| 1984 йыл ||4400 ||500-гә тиклем
|-
| 1985 йыл ||3500 самаһы ||380 самаһы
|-
| 1986 йыл ||2500 самаһы ||300-гә тиклем
|-
| 1987 йыл ||2300 самаһы ||280-гә тиклем
|-
| 1988 йыл ||1400 самаһы ||130 самаһы
|-
| 1989 йыл ||100-гә тиклем ||15-кә тиклем
|-
| Йәмғеһе |||26 000 ||2990
|}
Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }} // информагентство «ЦентрАзия» от 16 февраля 2009 {{V|3|5|2012}}&lt;/ref&gt;. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә:

* 1989 йылдың 28 ноябрендә Пакистан территорияһында, Пешавар ҡалаһында СССР вәкилдәренә ике совет һалдаты — Андрей Лопух менән Валерий Прокопчук тапшырыла&lt;ref&gt;Вернулись домой // «Известия», № 334 (22872) от 30 ноября 1989. стр.4&lt;/ref&gt;. Уларға алмашҡа АДР хөкүмәте элек ҡулға алынған 8 боевикты (5 афған, Сәғүд Ғәрәбстанының 2 гражданы, 1 фәләстан) һәм Афғанстан территорияһында ҡулға алынған Пакистандың 25 граджданын иреккә сығара&lt;ref&gt;Двое на родине. Вернутся ли остальные? // «Известия», № 336 (22874) от 2 декабря 1989. стр.7&lt;/ref&gt;.
Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref&gt;М. Елисеева. Разыскиваются… // «Красная звезда», № 26 (26486) от 14-20 января 2014. стр.11&lt;/ref&gt;.

1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта&lt;ref&gt;[http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 Александр Окороков. Неизвестные судьбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807183520/http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 |date=2012-08-07 }}&lt;/ref&gt;. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html Советские солдаты-дезертиры, воевавшие на стороне моджахедов, до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013034/http://newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4180000/4180392.stm В Афганистане живут бывшие советские солдаты]&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә&lt;ref&gt;[http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/poisk4.html Российско-американская совместная комиссия по делам военнопленных и пропавших без вести]&lt;/ref&gt;..

'''Һәләк булған совет генералдары''' һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр.
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Исем-шәрифе !! Ғәскәр төрө!! Дәрәжәһе, вазифаһы !! Урыны !!class=&quot;unsortable&quot;|Дата !!class=&quot;unsortable&quot;|Шарттары

|-
|1. Вадим Николаевич Хахалов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Төркөстан Хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары||Луркох тарлауығы||5 сентябрь 1981||Мөжәһиттәр бәреп төшөргән вертолетта һәләк була
|-
|2. Пётр Иванович Шкидченко||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-лейтенант, Афғанстан Оборона министры ҡарамағындағы хәрби хәрәкәттәр идаралығы төркөмө начальнигы||Пактия провинцияһы||19 ғинуар 1982||Бәреп төшөрөлгән вертолетта һәләк була. Үлгәндән һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Геройы исеме бирелә (4.07.2000)
|-
|3. Анатолий Андреевич Драгун||Ҡоро ер ғәскәрҙәре ||генерал-лейтенант, [[СССР]] Ҡораллы Көстәре Генераль штабының идаралыҡ начальнигы||ДРА, Ҡабул-?||10 ғинуар 1984||Афғанстанға командировкаһы ваҡытында кинәттән вафат була
|-
|4. Николай Васильевич Власов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Һауа Көстәре командующийы советнигы||АДР, Шинданд провинцияһы||12 ноябрь 1985||МиГ-21 самолетында осҡанда ПРЗК атып төшөрә
|-
|5. Леонид Кириллович Цуканов||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Көстәре артиллерияһы командующийы советнигы||АДР, Ҡабул||2 июнь 1988||Ауырыуҙан вафат була
|}
Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә&lt;ref name=&quot;hro&quot; /&gt; (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/afghstatloss.html Статистика потерь в Афганистане], см. комментарий к таблице г)&lt;/ref&gt; вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды)&lt;ref&gt;В. С. Королёв. Техническое обеспечение ОКСВ при подготовке и выводе войск из Афганистана. // Техника и вооружение. — 2007. — № 7. — С. 11.&lt;/ref&gt;.

==== СССР-ҙың сығымдары ====
[[Файл:Воин-интернационалист СССР гос.нагр.знак.jpg|thumb|170px|«СССР-ҙың яугир-интернационалисы» билдәһе]]
Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары &lt;ref name=&quot;start&quot;&gt;[http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 Живите без войны, ребята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111173459/http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 |date=2012-01-11 }} источник: Крым.ру&lt;/ref&gt;, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола&lt;ref name=&quot;start&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of Middle East Wars. ABC-CLIO, 2010, с. 26.&lt;/ref&gt;. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр»&lt;ref&gt;[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=10949893@cmsArticle Борис Громов. Ограниченный контингент людей чести и долга] {{V|19|5|2012}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары ===
Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була&lt;ref&gt;Steven Weisman. [http://www.nytimes.com/1987/05/02/world/afghans-down-a-pakistani-f-16-saying-fighter-jet-crossed-border.html?pagewanted=1 AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER] // «The New York Times»&lt;/ref&gt;.
Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы ==
Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж&lt;ref&gt;Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63&lt;/ref&gt; үткәреү була.

«The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;США уже не скрывают // «Известия», № 126 (20472) от 6 мая 1983. стр.1&lt;/ref&gt; менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел &quot;Азат Ҡабул радиоһы&quot;ның&lt;ref&gt;Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63&lt;/ref&gt;. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында: 
* «Эйдженси Афган Пресс» мәғлүмәт агентлығы ойошторола. Уның директоры -Пакистан гражданины Мөхтәр Хәсән, Шабир Хуссейн, Әхтәр Рашид, А. Х. Ризви һ.б. Пакистан журналистары хеҙмәткәрҙәр була.
* «Афғанстан документтар үҙәге»&lt;ref&gt;Л. Басик, В. Кротов. Дезинформаторы // «Известия», № 125 (20471) от 5 мая 1983. стр.5&lt;/ref&gt;.

1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай&lt;ref&gt;Ю. Штыканов. Двойная клевета // «Известия», 248 (22055) от 5 сентября 1987. стр.4&lt;/ref&gt;.

1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt; йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә.

1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;.
1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt; дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot; /&gt;.

1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;В. Кикило. США: готовят душманов на своей территории // «Известия», № 231 (22038) от 19 августа 1987. стр.1&lt;/ref&gt;.

АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115].

1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә&lt;ref&gt;Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1994. стр.61&lt;/ref&gt;. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына:

Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына;
* 1980 йылдың 25 мартында Гераттан төньяҡ-көнбайышҡа 1,086 бейеклегендә 27 боевиктан торған төркөм ҡыйратыла (24-е үлтерелә, 3-һө әсирлеккә алына). Әсирҙәрҙең береһе сит ил гражданины Махди Бахрам Али Наджад була&lt;ref&gt;''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 16&lt;/ref&gt;;
* Бер ни тиклем һуңыраҡ Иран гражданы Мохсен Резаи ҡулға алына. Матбуғат конференцияһында ул, Иран территорияһында Кахреманшаре мосолман үҙәгендә вербовкаланыуы, унан Мешхед ҡалаһына килеүе, Пакистан территорияһында Кветта әҙерлек үткәндән һуң «джамаате исламие» отряды составында Ҡабул һәм Гератты&lt;ref&gt;''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 20&lt;/ref&gt; ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡында белдерә.
* 1981 йылда Мехтарлама район үҙәгендә Афған армияһы һалдаттары афған милли кейемендә булған, «джамаате исламие» төркөмө оҙатыусыһы менән бергә Пакистан менән Афғанстан сиген рөхсәтһеҙ үткән Франция гражданины Жан-Поль Сильвты (Француз армияһының парашют-десант частарының элекке хәрби хеҙмәткәре) ҡулға ала. Ж.-П. Сильв сикте рөхсәтһеҙ үткәне өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә 9 айҙан һуң иреккә сығарыла&lt;ref&gt;М. Ростарчук. Пошел по шерсть… (о том, как не состоялась сенсация) // «Известия», № 17 (19998) от 17.01.1982. стр.5&lt;/ref&gt;.
* 1982 йылдың авгусы һуңында Афғанстан территорияһында Кветтағы хәрби-десант училищеһын тамалаусы, Лахорҙағы[121] курстарҙа өҫтәмә рәүештә тел, илде өйрәнеү һәм махсус әҙерлек буйынса белем алған Пакистан армияһы офицеры Саид Мөхәммәт Али ҡулға алына. Али Пакистандан Афғанстандың Нимруз провинцияһында хәрәкәт иткән Алауддин отрядын тәьмин итеү менән шөғөлләнгән. Ҡабулдағы матбуғат конференцияһында ул шулай уҡ АДР хәрби ҡеүәте, ҡоралланыуы, афған армияһы частарының дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыу бурысын да үтәүен белдерә. Шул уҡ сарала АДР Сит ил эштәре министрлығы вәкилдәре Пакистан территорияһында диверсанттар һәм террорсылар әҙерләү буйынса 80 үҙәк, мәктәп һәм лагерь эшләүен белдерә&lt;ref&gt;''А. Ахмедзянов.'' Ставка на наёмников. // «Известия», № 278 (20259) от 05.10.1982. стр. 5&lt;/ref&gt;.
* 1983 йылдың июлендә Параван провинцияһының Баграм өйәҙендә мөжәһиттәрҙең бер төркөмөн ҡыйратҡандан һуң, һуғыш урынында Бөйөк Британия гражданины Стюарт Боудмен (Stuart Bodman) исеменә документтары, шулай уҡ уның совет һәм афған ғәскәрҙәренең дислокацияһы&lt;ref&gt;''А. Асеевский.'' ЦРУ: шпионаж, терроризм, зловещие планы. — М., Политиздат, 1985. — с. 265—266&lt;/ref&gt; тураһында мәғлүмәттәр тупланған документтары, ҡағыҙҙары һәм фотоматериалдары булған Европа кешеһенең мәйете табыла. Бер ни тиклем һуңыраҡ, «Санди таймс» инглиз гәзите үҙенең тикшеренеүен үткәреп[124], ысын Стюарт Боудмендың иҫәнлеген, Бөйөк Британияла йәшәүен һәм кладовщик булып эшләүен асыҡлай&lt;ref&gt;см. «The Sunday Times» от 9 и 16 октября 1983&lt;/ref&gt;.
* 1984 йыл башында АДР Сит ил эштәре министрлығы 1983 йылдың декабрендә ил территорияһында француз гражданины «хөкүмәткә ҡаршы емереү эштәрендә туранан-тура ҡатнашҡан»&lt;ref&gt;Путём диверсий и провокаций // «Известия», № 18 (20729) от 18 января 1984. стр. 4&lt;/ref&gt; Филипа Огайяра (Phillippe Agouyarde) ҡулға алыныуға бәйле Францияға протест ебәрә.
1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider)&lt;ref&gt;А. Иванов. В позорной роли. Пакистан принимает активное участие в необъявленной войне против против Афганистана // «Красная звезда», № 273 (18560) от 28 ноября 1984. стр. 3&lt;/ref&gt; баҫа.
* 1985 йылдың ғинуарында Нангархар провинцияһында Пакистан хәрби разведкаһы хеҙмәткәре, Пешаварҙағы разведка үҙәген тамамлаусы һәм 9 айлыҡ әҙерлек үткәндән һуң үҙәкте тамамлаусы ике кеше менән Афғанстанға сығарылған Джамиль ҡулға алына. Ул афған армияһы подразделениеларының ҡоралланыуы, һаны һәм дислокацияһы тураһында мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[Афганистан] Признания диверсанта // «Известия», № 20 (21097) от 20 января 1985. стр. 4&lt;/ref&gt;.
* 1985 йылдың 19-нан 20-һенә ҡараған төндә Кандагар провинцияһының Шаһваликот өйәҙендә бер нисә джиптан торған мөжәһиттәр колоннаһы спецназ боҫҡонона эләгә һәм тар-мар ителә. Тикшереү ваҡытында машиналарҙың береһендә АҠШ гражданины Чарльз Торнтондың мәйете, уның мөжәһиттәр менән бәйләнешен раҫлаусы документтар, ҡағыҙҙар һәм фотоматериалдар табыла[129][130].
* 1985 йылдың 23 февралендә Барикот районында Пакистан армияһының 400 самаһы кешенән торған подразделениеһы АДР армияһы подразделениеһын утҡа тота, афған хәрби хеҙмәткәрҙәренең 5-е һәләк була, 4-е яралана&lt;ref&gt;[Афганистан] Решительное осуждение // «Известия», № 62 (21139) от 3 марта 1985. стр. 4&lt;/ref&gt;.
* 1986 йылдың апрелендә Кандагар районында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө тарафынан АДР-ның именлек хеҙмәте органдарына ГФР хәрби контрразведкаһы агенты, сығышы менән Төркиәнән булған Осман Демир тапшырыла. Ул 1983 йылдан ГФР гражданины булыуын, 1986 йылдың мартынан Пакистан территорияһынан Афғанстанға ебәрелгәнгә тиклем шымсы полицейский булыуын белдерә&lt;ref&gt;''Д. Мещанинов.'' Вмешательство продолжается // «Известия», № 364 (22171) от 30 декабря 1987. стр. 1,4&lt;/ref&gt;..
1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра&lt;ref&gt;''Д. Мещанинов.'' С чёрного хода… // «Известия», № 333 (22140) от 29 ноября 1987. стр. 5&lt;/ref&gt;.
* 1987 йылдың декабрендә Хоста районында Афғанстандың хөкүмәт армияһы менән дошмандар алышы барышында бер европалы үлтерелә, әсирлеккә алынған боевиктар уны «Американың хәрби инструкторы» булараҡ таный. Пентагон вәкиле уның Американың хәрби советнигы булыуы тураһындағы мәғлүмәтте кире ҡаға; АҠШ дәүләт департаментының рәсми вәкиле Ф. Оукли, һәләк булыусы АҠШ гражданины булыуы мөмкин, әммә Американың хәрби советнигы түгел — Афғанстан территорияһында ул «үҙ аллы, шәхси кеше булараҡ йөрөгән», тип белдерә[134].
* Бынан тыш, Афғанстан территорияһында Turgit Uzala исемле Төркиә һәм Abdus Ali&lt;ref name=&quot;autogenerated9&quot; /&gt; исемле Мысыр гражданы ҡулға алыныуы тураһында иҫкә алыуҙар бар.

Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана.

Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала&lt;ref&gt;''А. Ахмедзянов.'' Страж революции // «Известия», № 147 (20493) от 27 мая 1983. стр. 4&lt;/ref&gt;.

== Хәрби енәйәттәр ==
Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була&lt;ref&gt;[http://afgan-war-soldiers.narod.ru/crime-098.html История одного ЧП]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;[http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%d0%b2%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8c-%d1%83-%d0%b2%d0%be%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%b2%d0%be%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5-%d0%bd%d0%b5/#more-301 Военный следователь. У войны вообще нет лица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222064255/http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%83-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5-%D0%BD%D0%B5/#more-301 |date=2012-02-22 }}&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә&lt;ref&gt;[http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm Постановление ВС СССР от 28 ноября 1989 г. N 842-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094248/http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 февраля 2004|url=http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html|title=Прокляты и забыты?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2012-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIVTYjKI|archivedate=2012-11-19}}&lt;/ref&gt;..

АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе&lt;ref&gt;Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82.&lt;/ref&gt;, так и не были документально подтверждены&lt;ref&gt;См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.&lt;/ref&gt; документтар менән раҫланмай.

Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot; /&gt; һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә.

== Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте ==
Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла.

1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 Сенявская Е.Войны ХХ столетия: социальная роль, идеология, психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204063815/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt; тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла.

Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә.

1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/nlo/2007/84/pr2.html Пролог. События конца 1989 года]&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә.
1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша.

== «Афған синдромы» ==
1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html «Красная звезда», 14.09.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112043500/http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html |date=2012-01-12 }} [http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html «НВО»]&lt;/ref&gt;.
Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй.
{{начало цитаты}}Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе» {{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/research/senyavskaya1/07.html Сенявская Е. С. Психология войны в XX веке: исторический опыт России. — М.: РОССПЭН, 1999]&lt;/ref&gt;}}.
Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә&lt;ref&gt;Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 275—278.&lt;/ref&gt;. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана&lt;ref&gt;[http://afganistana.net/cms/top-secret.php Секреты войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119025438/http://afganistana.net/cms/top-secret.php |date=2011-11-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 ''А.Васильев, В. Сальников, С. Степашин''. Наркотизм в Вооружённых Силах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123145601/http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 |date=2011-01-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091225_tajik_afghan.shtml А.Саркорова. Таджики в афганской войне: неожиданный марш-бросок]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.proza.ru/2010/11/26/808 Афганская тема]&lt;/ref&gt;. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта&lt;ref&gt;Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.&lt;/ref&gt;.

Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә.

1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең &quot;Комсомольская правда&quot;ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра:
{{начало цитаты}} «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына»
{{конец цитаты}}.
1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында [[Вильнюс]]та, [[Киев]]та, [[Одесса]]ла, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта&lt;ref&gt;[http://www.afisha.ru/ekaterinburg/other/996/ «Чёрный тюльпан»]&lt;/ref&gt;, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар.
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Һуғышта ҡатнашыусы яугирҙарға һәйкәлдәр&quot;&gt;
Файл:Minsk.Ostrov Slez.JPG|Йәш уртауы — афған һуғышы яугирҙарына һәйкәл,  [[Минск]]
Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Һәләк булған яугир-интернационалистарға обелиск, &lt;br /&gt; Красногорск
Файл:Герои-Афганцы-Тольятти.jpg|Афған һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл, Тольятти
Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Тирасполь
Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Ильичёвск
Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Яугир-интернационалистар иҫтәлегенә монумент, Усть-Каменогорск
File:Һәйкәл1.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәл
File:Һәйкәл.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәлдәге исемлек
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә ==
Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба.
[[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|150 px|right|thumb| [[Беларус]]тәге [[почта маркаһы]], [[2009 йыл]]]]

=== Нәфис әҙәбиәттә ===
* Хәлил Һөйөндөков. Тау тотҡоно. — Өфө: «Шоңҡар». — ???
* Эдуард Тополь. Красная площадь (1983)
* Эдуард Тополь. Русская Семёрка. — М.: Молодая гвардия, 1992. — ISBN 5-235-02027-8
* Фридрих Незнанский. Операция «Фауст». — Смоленск: Полиграмма, 1994. — ISBN 5-87264-029-3
* Николай Иванов. Операцию «Шторм» начать раньше. — М.: Эксмо, 1996.
* Андрей Дышев. Разведрота. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-14711-X
* Дышев Сергей. Потерянный взвод. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-15709-3
* Михаил Евстафьев. В двух шагах от рая. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18424-4
* Николай Прокудин. Рейдовый батальон. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18904-1
* Сергей Скрипаль, Геннадий Рытченко. Обречённый контингент. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-16949-0
* Глеб Бобров. Солдатская сага. — M.: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-20879-1
* Александр Проханов. Дерево в центре Кабула. — М.: Советский писатель, 1982. — 240 с.
* [[Светлана Алексиевич]]. Цинковые мальчики. — M.: Время, 2007. — ISBN 978-5-9691-0189-3 (ошибоч.)
* Фролов И. А. Прогулки с борттехником. Вертолётчик. — M.: ЭКСМО, 2007. — ISBN 978-5-699-21881-3
* Виктор Николаев. Живый в помощи. Записки «афганца». — M.: Софт Издат, 2006. — ISBN 5-93876-026-7
* Павел Андреев. Двенадцать рассказов. «Афганская война 1979—1989 гг.», 1998—2002.
* Александр Сегень. Заблудившийся БТР. — М.: Армада-Пресс, 2001. — 224 с. — ISBN 5-309-00098-4
* Олег Ермаков. Афганские рассказы. Знак зверя.
* Игорь Моисеенко. Сектор обстрела. — М.: Эксмо, 2008. ISBN
* Андрей Волос. Победитель.-Аст,2008
* Олег Ермаков. Арифметика войны.- Аст,2011
* Андрей Константинов, Борис Подопригора. Если кто меня слышит. Легенда крепости Бадабер.- Астрель-Спб, 2013, сетевая публикация- «Фонтанка.ру»
* Миргазиян Динмухаметов. Верность воинской присяге (тат. Хэрби антка тугрылык). — М.: Азн, 2014
* Анджей Сапковский. Змея — роман Анджея Сапковского в жанре военной фэнтези. Действие произведения происходит вовремя войны в Афганистане.
* Алексей Иванов. Ненастье. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-089923-4

=== Кинематографта ===
* «Жаркое лето в Кабуле» (1983, ДРА — СССР) — фильм режиссёров Али Хамраева и Вали Латифи[155];
* «Человек, который брал интервью» (1987, СССР) — фильм режиссёра Юрия Марухина[156];
* «Рэмбо 3» (1988, США) — фильм режиссёра Питера МакДональда;
* «Зверь войны» (также: «Зверь») (1988, США) — фильм режиссёра Кевина Рейнольдса;
* «За всё заплачено» (1988, СССР) — фильм режиссёра Алексея Салтыкова;
* «Шурави» (1988, СССР) — фильм режиссёра Сергея Нилова;
* «Сержант» (1988, СССР) — фильм режиссёра Станислава Гайдука (киноальманах «Мостик»);
* «Груз 300» (1989, СССР) — фильм режиссёра Георгия Кузнецова;
* «Опалённые Кандагаром» (1989, СССР)
* «Мы» (1989, СССР, Великобритания) — документальный фильм режиссёра Юриса Подниекса.
* «Два шага до тишины» (1991, СССР) — фильм режиссёра Юрия Тупицкого;
* «Ущелье духов» (1991, СССР, Туркменистан) — фильм режиссёра Сергея Нилова;
* «Афганский излом» (1991, СССР, Италия) — фильм режиссёра Владимира Бортко;
* «Нога» (1991, СССР) — фильм режиссёра Никиты Тягунова;
* «Караван смерти» (1991, СССР) — фильм режиссёра Ивана Соловова;
* «Афганец» (1991, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура;
* «Тридцатого уничтожить!» (1992, Россия) — фильм режиссёра Виктора Доценко;
* «Чёрная акула» (1993, Россия) — фильм режиссёра Виталия Лукина
* «Афганец 2» (1994, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура;
* «Пешаварский вальс» («Побег из Афганистана») (1994, Россия) — фильм режиссёров Т. Бекмамбетова и Г. Каюмова;
* «Мусульманин» (1995, Россия) — фильм режиссёра Владимира Хотиненко;
* «Дезертир» («Русский Рэмбо») (1996, Молдова-Болгария-Россия) — фильм режиссёра Юрия Музыки;
* «Рикошет» (1997, Молдова-Россия) — фильм режиссёра Игоря Талпы;
* «Господа офицеры» (2004, Россия) — 8-серийный фильм режиссёра Андрея Кравчука
* «Сармат» (2004, Россия) — 12-серийный фильм режиссёра Игоря Талпы;
* «9 рота» (2005, Россия-Украина-Финляндия) — фильм режиссёра Фёдора Бондарчука;
* «Звезда солдата» (2006, Франция, Германия, Афганистан) — фильм режиссёра Кристофа де Понфилли;
* «Война Чарли Уилсона» (2007, США) — фильм режиссёра Майка Николса;
* «Афганский призрак» (2008, Россия) — 8-серийный фильм режиссёров Павла Малькова и Олега Фомина;
* «Афганская война» (2009, Россия) — документальный фильм режиссёров Алексея и Татьяны Крол;
* «Охотники за караванами» (2010, Россия-Украина) — 4-серийный фильм режиссёра Сергея Чекалова.
* «Возвращение в „А“» (2011, Казахстан-Россия) — фильм режиссёра Егора Кончаловского
* «Афган» (2014, Россия) — документальный фильм Андрея Кондрашова

=== Музыкала ===
* Группа «Алиса» (Константин Кинчев) «Завтра может быть поздно» (альбом «Нервная ночь», 1984)
* Группа ДДТ (Юрий Шевчук) Не стреляй, Война бывает детская
* Группа Наутилус Помпилиус «Мой брат Каин» (альбом «Раскол», 1988)
* Группа «Ария»: Бой Продолжается
* «Голубые береты»: Наш Афган, Афганский излом, Серебристый самолёт, Война не прогулка, Границы
* «Ростов» Синева, Память
* «Каскад»: Кукушка, Мы выходим на рассвете, На Баграмской дороге, Я вернусь, Мы уходим, Воинам-автомобилистам, Кому нужна была эта война?
* «Контингент»: Кукушка, Пленным, Метр на два
* «Эхо Афгана»: Я убит под Кандагаром, Дым сигареты
* «Любэ»: За тебя
* «Инструкция по выживанию»: «Афганский синдром» (Конфронтация в Москве, 1988)
* Игорь Тальков: Баллада об афганце
* Максим Трошин: Афганистан
* Валерий Леонтьев. Афганский ветер (И. Николаев — Н. Зиновьев)
* Александр Розенбаум. Монолог пилота «Чёрного тюльпана», Караван, В горах Афгани, На перевале дождь, Мы вернёмся
* Группа «Кино» (Виктор Цой) Группа крови, (1986)
* Н. Анисимов. Последний монолог Ми-8, Песня бортстрелка вертолёта
* М. Бессонов. До боли сжимается сердце
* И. Бурляев. Памяти вертолётчиков Афганистана
* В. Верстаков. Аллах Акбар
* В. Верстаков. Джелалабад
* А. Дорошенко. Афган
* В. Горский. Афганец
* С. Кузнецов. Случай в дороге
* И. Морозов. Конвой Талукан-Файзабад, Полночный тост, Вертолётчикам
* А. Смирнов. Водителям КамАЗов
* И. Баранов. Случай в бою, В горах под Пешаваром
* Спринт. Афганистан
* Несмеяна. «Шуба из Афгана», «Бутылочка», «Лифт любви»
* Сборник афганских песен «Время выбрало нас», 1988
* Глеб Самойлоff &amp; The Matrixx «Афганец», 2013
* Константин Силко «Алый трассер»

=== Компьютер уйындарында ===
* Squad Battles: Soviet-Afghan War
* Rambo III
* 9 рота
* Правда о девятой роте
* Линия фронта. Афганистан’82
* Call of Duty: Black Ops II
* Medal of Honor
* Metal Gear Solid V: The Phantom Pain

=== Филателияла ===
2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан [[СССР|Совет ғәскәрҙөре]] сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында [[Амударъя]] аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|title=Почта Приднестровья выпустила марки, посвящённые 25-летию вывода советских войск из Афганистана|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221064932/http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|archivedate=2014-02-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|title=К 25-летию вывода войск из Афганистана Почта Приднестровья выпустила специальную марку|date=2014-02-17|accessdate=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222165131/http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|archivedate=2014-02-22}}&lt;/ref&gt;..

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* White Book. Pakistan’s subversive activities against Afghan revolution. Kabul, DRA Ministry of Foreign Affairs, Information and Press Department. 1984 — 63 pages
* ''Philip Bonosky.'' Washington’s secret war against Afghanistan. New York, 1985.
* ''Ляховский А. А., Забродин В. М.'' Тайны афганской войны. — М.: Планета, 1991. — 272 с., ил. — ISBN 5-85250-486-6
* Mohammad Yousaf, Mark Adkin: Afghanistan — The Bear Trap: The Defeat of a Superpower. Casemate, 2001, ISBN 0-9711709-2-4. (deutsche Übersetzung: Die Bärenfalle. Der Kampf der Mudschaheddin gegen die Rote Armee — ISBN 3-924753-50-4 bzw. ISBN 3-89555-482-0).
* Lester W.Grau, Michael A.Gress.The Russian General Staff: The soviet-afghan war: How a superpower fought and lost, 2002 by the University of Kansas.
* Steve Coll: ''Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.'' Penguin Books, London 2005, ISBN 978-0-14-193579-9.
* ''Грешнов А. Б.'' [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/afganistan_zalojniki_vremeni «Афганистан: заложники времени»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-318-4
* ''Костыря А. А.'' Историография, источниковедение, библиография спецоперации СССР в Афганистане (1979 − 1989 гг.): монография. — 2-е изд., доп. и испр. — Донецк: Промінь, 2009. — 600 с.
* ''Сергей Бояркин.'' [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/index.html#ogl Солдаты Афганской войны.]
* ''Брейтвейт, Родрик'' {{cite book|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89|year=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780199832651|pages=417}}
* Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. London: Phoenix. ISBN 978-0-7538-2833-5
* {{книга
 |автор         = Родрик Брейтвейт
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Афган
 |оригинал      = Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-1989
 |ссылка        = http://www.ozon.ru/context/detail/id/20231010/
 |викитека      = 
 |ответственный = Переводчик: Антон Шириков
 |издание       = 
 |место         = 
 |издательство  = Corpus
 |год           = 2013
 |том           = 
 |страницы      = 
 |столбцы       = 
 |страниц       = 496
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-17-077823-2
 |тираж         = 
}}

; Мемуарҙар
* [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 ''Андронов И. И.'' «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. —] ISBN 5-93681-001-1
* ''Громов Б. В.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml «Ограниченный контингент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125143141/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml |date=2007-01-25 }} — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны.
* ''Ляховский А. А.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml Трагедия и доблесть Афгана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427064114/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml |date=2007-04-27 }} — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В.
* ''Лебедь А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/lebed_ai/index.html За державу обидно.] — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка.
* ''Майоров А. М.'' Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8
* ''Гордиенко А. Н.'' Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане
* ''Подушков Д. Л.'' Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с.
* {{книга
|часть = Афганистан. Советская победа 
|автор = Дэвид С. Инсби.    
|заглавие = Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было   
|оригинал = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War   
|ссылка =    
|ответственный = под ред. [[:en:Peter Tsouras|Питера Цуроса]], пер. Ю. Яблокова    
|место = М.   
|издательство = АСТ, Люкс   
|год = 2004
|страницы = 353-398    
|страниц = 480   
|серия = Великие противостояния   
|isbn = 5-17-024051-1
|тираж = 5000   
}} (альтернативная история войны)
* ''Аблазов В. И.'' Афганистан. Четвёртая война. — Киев, 2002.; Над всем Афганистаном безоблачное небо. — Киев, 2005.; Долгий путь из афганского плена и безвестия. — Киев, 2005.
* ''Нешумов Ю. А.'' Границы Афганистана: Трагедия и уроки. — М.; Жуковский: Граница; Кучково поле, 2006. — ISBN 5-901679-21-0
* ''Бондаренко И. Н.'' Как мы строили в Афганистане. — М., 2009.
* ''Марченко В. Г.'' [http://kupolos.jimdo.com/ Афган: разведка ВДВ в действии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630053505/http://kupolos.jimdo.com/ |date=2015-06-30 }} — Минск: Минское кн. изд., 2009.
* ''Кожухов М. Ю.'' Над Кабулом чужие звёзды. — М.: Олимп; Эксмо, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-699-39744-0

== Һылтанмалар ==
* [https://www.msk.kp.ru/daily/26942/3993121/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com ВИКТОР БАРАНЕЦ. Генерал-полковник Борис Громов: Приказывая вывести войска из Афгана, маршалы извинялись. 15 февраля 2019 года исполняется 30 лет со дня вывода гигантской группировки Советской армии из Афганистана. «Комсомольская правда», официальный сайт. 2019, 15 февраля]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}}
{{Навигация
|Тема        = Афганская война
|Портал      = 
|Портал2     = 
|Викисловарь = 
|Викиучебник =
|Викицитатник= Афганская война
|Викитека    =
|Викивиды    =
|Викиновости =
|Викисклад   = Category:Soviet Army in Afghanistan
|Метавики    =
}}
* [http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Һуғыш тарихы буйынса мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 |date=2011-10-04 }}
* [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=2008-09-12 }} Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом]
* [http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 |date=2009-04-15 }}
* [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml 1979 — 1989 йылдар: а 40-сы армия (Афғанстан Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты) составына инеүсе частар һәм берләшмәләр.]
* [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }}
* [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=2016-03-04 }}
* [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml Некоторый опыт ведения боевых действий разведывательными подразделениями ВДВ с контрреволюционными формированиями на территории ДРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075450/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml |date=2016-03-04 }}
* [http://artofwar.ru/ Art of War — Творчество ветеранов последних войн]
* [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html «Русские вернулись». Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР]
* [http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ Подборка литературы про войну в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201181229/http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ |date=2010-02-01 }}
* [http://ogorin.ru/ Кандагарский десантно-штурмовой батальон 70 ОМСБр]
* [http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 Афганистан: хождение по кругу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922112302/http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 |date=2015-09-22 }} (видео, 2010)
* [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/ Документальное свидетельство участника ввода войск в Афганистан, воспоминания о жестоких нравах, царивших в солдатской среде воздушно-десантных войск]
[http://www.simvolika.org/project01_83.htm Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»]
* [http://modernarmy.ru/article/42 Партизанская война в Афганистане 1979—1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921201339/http://www.modernarmy.ru/article/42 |date=2013-09-21 }}
* [http://rcrp-saratov.livejournal.com/1083.html И вновь об Афганской войне]
* ''Густерин П. В.'' [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»]
* [https://web.archive.org/web/20151002204134/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ Постановление Политбюро ЦК КПСС № П176/125 «К положению в Афганистане»]. 12.12.1979. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{Һайланған мәҡәлә|Тарих}}

[[Категория:Афған һуғышы]]</text>
      <sha1>hhlps64wg5e8p53xz9ixewilbq0w80v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиклыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97485</id>
    <revision>
      <id>1308813</id>
      <parentid>1266823</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44538" sha1="1bk09s77xfjeg8nnugygexffh2kooh0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ғинуар 2016}}
{{toc-right}}
'''Антиклыҡ'''&lt;ref&gt;1. '''Античность,''' -и ''(ист. эпоха)'' 2. '''античность,''' -и ''(то, что относится к этой эпохе; свойство по прил. античный)'' &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Лопатин В. В., Нечаева И. В., Чельцова Л. К.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Прописная или строчная? Орфографический словарь. — М.: Эксмо, 2009. — С. 56. — 512 с.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; (''Антика'', {{lang-lat|antiquitas}} — боронғолоҡ&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/928/АНТИЧНОСТЬ Античность]&lt;/ref&gt;) — ''грек-рим боронғолоғон'' — [[Боронғо Греция]] һәм [[Боронғо Рим]] цивилизацияһын аңлатҡан термин.

== Дөйөм осорҙарға бүлеү ==
* Иртә антиклыҡ (б.э.т. VIII б. — б.э.т. II б.) — [[Боронғо Греция|Грек дәүләте]] барлыҡҡа килеү.
* Классик антиклыҡ (б.э.т. I — б.э. II б.) — грек-рим цивилизацияһының берҙәмлек осоро.
* Ахырғы антиклыҡ (б.э. III—V бб.) — [[Рим империяһы]]ның тарҡалыуы. Көнбайыш Рим империяһының тарҡалыуы.
Ваҡыт мәғәнәһендәге осорҙар геосәйәси контекста икенсе төрлө булырға мөмкин. Мәҫәлән, Боронғо Грецияла цивилизация Рим империяһындағыға ҡарағанда алдараҡ сәскә ата. Бынан тыш, [[Византия империяһы|Көнсығыш Рим империяһында]] антик цивилизация һуңыраҡ тыуа һәм һуңыраҡ һүнә. Антик мәҙәни мираҫ хәҙерге роман халыҡтарының көнкүрешендә, мәҙәниәтендә, телендә һәм ғөрөф-ғәҙәттәрендә ярайһы уҡ тарҡалыуы һаҡланған, уларҙан Урта диңгеҙ буйындағы башҡа халыҡтарға (көньяҡ [[славяндар]], [[ғәрәптәр]], [[төрөктәр]], берберҙәр, [[йәһүдтәр]]) күскән.

Шулай уҡ классик антиклыҡтың күп элементтары (ғөрөф-ғәҙәттәр, закондар, йолалар һ.б.) Көнсығыш Рим (Византия) империяһының [[Кесе Азия]] йәҙрәһендә XI быуатта сәлжүк төрөктәре килгәнгә тиклем һаҡлана.

== Антиклыҡты һәм тәүантиклыҡты осорҙарға бүлеү ==
Боронғо Греция тарихын 5 осорға бүлеү ҡабул ителгән, улар бер үк ваҡытта мәҙәни осорҙар ҙа булып тора:
* эгей йәки крит-микен (б.э.т. III—II мең йылдар),
* гомер (б.э.т. XI—IX бб.),
* архаик (б.э.т. VIII—VI бб.),
* классик (б.э.т. V—IV бб.),
* эллин (б.э.т. IV б. икенсе яртыһы — б.э.т. I б. уртаһы).

=== Крит-микен осоро — антиклыҡтың башланыу тарихы ===
'''Крит-микен (б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағы — б.э.т. II мең й.).''' Миной һәм микен цивилизациялары. Тәүге дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килеү. Диңгеҙселек үҫеше. Боронғо Шәреҡ цивилизациялары менән сауҙа һәм дипломатик бәйләнештәр урынлаштырыу. Оригиналь яҙыу барлыҡҡа килеү. Крит һәм материктағы Греция өсөн был дәүерҙә үҫештең төрлө осорҙары айырыла, сөнки дәүләтселек ул саҡта грек булмаған халыҡ йәшәгән Крит утрауында б.э.т. III мең йыллыҡта ахей гректары һөжүменә дусар булған Балҡан Грецияһына ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә. Асылда, крит-микен осоро — антиклыҡтың алды.

==== Миной цивилизацияһы (Крит) ====
[[Файл:Knossos_frise2.JPG|right|thumb|455x455px|Ҡанбаба-батша, Кносста һарайҙағы фреска]]
# '''Иртә миной осоро (б.э.т. XXX—XXIII бб.).''' Ырыу мөнәсәбәттәренең хакимлығы, металл эшкәртә башлау, һөнәрселек яралыу, диңгеҙселек үҫеше, аграр мөнәсәбәттәрҙең ярайһы уҡ юғары кимәле.
# '''Урта миной осоро (б.э.т. XXII—XVIII бб.).''' «Иҫке», йәғни «иртә», һарайҙар осоро булараҡ билдәле. Утрауҙың төрлө мөйөштәрендә тәүге дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килеүе. Криттың төрлө төбәктәрендә мөһабәт һарай комплекстары төҙөлөү. Яҙыуҙың тәүге формалары.
# '''Ахырғы миной осоро (б.э.т. XVII—XII бб.).''' Миной цивилизацияһының сәскә атыуы, Криттың берләшеүе, Минос батшаның диңгеҙ державаһы барлыҡҡа килеү, Криттың Эгей диңгеҙендә сауҙа эшмәкәрлеген ғәйәт киң йәйелдереүе, монументаль төҙөлөш үҫеше (Кносста, Маллияла, Фестта «яңы» һарайҙар). Боронғо Шәреҡ дәүләттәре менән әүҙем аралашыу. Б.э.т. XV быуаттағы тәбиғәт ҡазаһы Миной цивилизацияһының һүнеүенә килтерә, артабан Критты ахейҙар буйһондора.
'''Асылыуының һәм атамаһының тарихы '''

1900 йылдың 16 мартында инглиз археологы Артур Эванс тарафынан асыла һәм Криттың мифик батшаһы, легенда буйынса, Дедал төҙөгән лабиринттың хужаһы Минос исеме менән атала. Шул уҡ легенда буйынса, боронғо гректар яһаҡты кешеләтә түләгән, ә тегеһе уларҙы ҡатыны Пасифая донъяға килтергән [[Минотавр]] исемле ғифриткә ашатып торған.

'''Тасуирламалары'''
# Миной цивилизацияһы батша идара иткән дәүләт булған.
# Минойҙар Боронғо Мысыр менән сауҙа иткән, Кипрҙан баҡыр сығарған. Архитектураһына Мысырҙан алынғандарҙы үҙгәртеп ҡулланыу хас (мәҫәлән, колонналар).
# Минойҙарҙың ғәскәре һиртмәктәр, йәйәләр һәм ике яҡлы балта — лабрис менән ҡоралланған булған.
# Иҫке Европаның күп халыҡтарындағы кеүек, минойҙарҙа үгеҙ культы таралған булған.
# Минойҙар бронза иреткән, керамика етештергән, һарайҙар төҙөгән.
# Минойҙарҙың динендә матриархат йоғонтоһо һаҡланған.
'''Мәҙәни бәйләнештәре'''

[[Гомер]] яҙып ҡалдырыуынса, Критта минойҙарҙан башҡа, пеласгтар ([[Геродот]] һәм башҡалар буйынса, Кесе Азиянанмы, Грециянанмы килгәндәр), кидондар (уларҙан Кидония ҡалаһының исеме ҡалған) йәшәгән. Һуңыраҡ утрауға ахейҙар (гректар) бәреп ингән.

Миной теленең генетик яҡтан ҡайһы төркөмгә инеүе асыҡланмаған.

'''Байыуы'''

Миной цивилизацияһы б.э.т. XV быуатта Тира утрауында вулкан урғылыуҙан бик ҙур зыян күрә, шуның арҡаһында һәләкәтле [[цунами]] башлана. Бәлки, ошо һәләкәт Атлантида тураһындағы мифҡа нигеҙ булғандыр, тип фараз ителә.

Археологик ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, Криттағы миной цивилизацияһы вулкан урғылғандан һуң кәм тигәндә 100 йыл самаһы йәшәгән.

Янартау атылғандан һуң власты ахейҙар тартып ала. Микен мәҙәниәте (Крит менән материктағы Греция) барлыҡҡа килә, ул миной һәм грек элементтарын берләштерә. XII быуатта Микен мәҙәниәте дорийҙар тарафынан юҡ ителә, улар Крит утрауын биләй.

==== Микен цивилизацияһы (Балкан Грецияһы) ====
# '''Иртә Эллада осоро (б.э.т. XXX—XXI бб.).''' Балкан Грецияһында гректарға тиклем ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәренең йәшәүе. Беренсе ҙур торамалар һәм тәүһарай комплекстары барлыҡҡа килеү.
# '''Урта Эллада осоро (б.э.т. XX—XVII бб.).''' Балкан ярымутрауының көньяғына грек телендә һөйләшкән тәүге халыҡтарҙың — ахейҙарҙың күсеп ултыра башлауы, бының Грецияның социаль-иҡтисади үҫешен әкренәйтә төшөүе. Ахейҙарҙа ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәренең тарҡала башлауы.
# '''Ахырғы Эллада осоро (б.э.т. XVI—XII бб.).''' Ахейҙарҙа синыфлы йәмғиәт яралыуы, үҙәктәре Микенда, Тиринфта, Пилоста, Фивала булған дәүләт берәмектәрендә ауыл хужалығының үҫеше, Микен мәҙәниәтенең сәскә атыуы. Ахейҙар Критты буйһондора һәм миной цивилизацияһын юҡҡа сығара. Б.э.т. XII быуатта Грецияға дорийҙар баҫып инеүе. Микен дәүләтселегенең һәләкәте.

=== Грецияның Иртә Эллада осоро ===
Грек тарихының крит-микен осороноң бер өлөшө булып тора.

Б.э.т. III—II мең йыллыҡтарҙа Балкан [[Греция]]һында пеласгтар, лелегтар, карийҙар йәшәй. Ил, [[Геродот]] әйткәненсә, Пеласгия тип атала. Аҙаҡ грек тарихсылары был халыҡтарҙың мәҙәниәте күпкә юғарыраҡ кимәлдә булһа ла, уларҙы варвар тип атай (хәйер, боронғо гректар ул саҡта был терминды линвистик маҡсатта ғына, йәғни грек теле булмаған телдәр атамаһы итеп кенә ҡулланғандыр).

Иртә Эллада дәүере тораҡтары ике төргә — аҡһөйәктәр йәшәгән цитаделдәргә (мәҫәлән, Лерна) һәм ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәр йәшәгән ҡасабаларға (мәҫәлән, Рафина, Зигуриес) бүленгән. Бөтә цитаделдәр оборона ҡоролмалары менән уратылған.

Был осорҙа һөнәрселек барлыҡҡа килә (балсыҡтан кәрәк-яраҡ эшләү, тимерлектәр).

Тораҡтарҙың цитаделдәргә һәм ябай ҡасабаларға бүленеүе б.э.т. III мең йыллыҡтың икенсе яртыһында синыфтарға бүленеш барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләй. Был цивилизация Европалағы башҡа мәҙәниәттәрҙән өҫтөн тора, ләкин Балкан Грецияһы буйлап ҡәбиләләрҙең хәрәкәт итеүе үҫешкә ҡамасаулай.

=== Беренсе ахей дәүләттәре барлыҡҡа килеү ===
Тәүге ахей ҡәбиләләренең килеүе б.э.т. II мең йыллыҡта грек халҡы хасил булыуына башланғыс һала. Урта Эллада осорона (XX—XVII) ҡараған археологик табылмалар был дәүерҙә мәҙәниәттең Иртә Эллада осорона ҡарағанда түбәнерәк тороуын күрһәтә. Был осор ҡәберлектәрендә металл әйберҙәр юҡ, улар урынын яңынан таш ҡоралдар биләгән, ерләү кәрәк-яраҡтары бик ярлы һәм бер төрлө. Быны йәмғиәттең синыфтарға бүленмәгәнлеге менән аңлатырға мөмкиндер. Шулай уҡ монументаль биналар ҙа был дәүерҙә юҡ. Ҡаҙаныштарҙан көршәксе әйләнгесе менән хәрби яу арбаһы барлыҡҡа килгән.

Урта Элладаның бөтә тораҡтары, ҡағиҙә булараҡ, ҡалҡыуҙа урынлаша һәм нығытыла, мәҫәлән, Мессениялағы Мальти-Дорион ҡаласығы. Уның уртаһында һарай урынлашҡан, уны һөнәрселәрҙең оҫтаханалары уратҡан, ҡалған өлөшөн ябай кешеләрҙең йорттары һәм келәт биналары тәшкил итә.

Урта Эллада осороноң аҙағында материктағы Грецияла мәҙәни күтәрелеш башлана, тәүге дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килә, синыфтар тыуа башлай, ауыл хужалығының ҡаҙаныштары һөҙөмтәһе булараҡ халыҡ һаны арта. Ваҡ тораҡтар һаны ла, ҙур ҡалалар ҙа күбәйә. Был осорҙоң атамаһы Арголидала урынлашҡан ҙур Микен ҡалаһы исеменән алынған.

Микен цивилизацияһы вәкилдәре булған ахейҙар Критҡа һәм Кесе Азия утрауҙарына б.э.т. XVI быуаттарҙа күсеп килгән, улар фессалия ахейҙарынандыр тип фараз ителә

Б.э.т. XVII—XVI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән Микен, Тиринф, Пилос дәүләт-ҡалалары Крит менән тығыҙ мәҙәни һәм сауҙа бәйләнештәрендә торған. Микен мәҙәниәте Миной цивилизацияһынан күпте алған. Ләкин уның үҙенә генә хас үҙенсәлектәре лә байтаҡ. Микенда сауҙа ныҡ үҫешкән булған. Мысырҙа, мәҫәлән, микен керамикаһы табылған.

Б.э.т. XV—XIII быуаттарҙа ахейҙар Критты һәм Кикладаны, Эгей диңгеҙендәге күп утрауҙарҙы баҫып ала, Грецияның төпкөл төбәктәрендә тораҡтар төҙөй. Һуңғары улар урынында данлыҡлы антик ҡала-дәүләттәр — Коринф, Афина, Дельфи, Фива үҫеп сыға. Был осор микен цивилизацияһының сәскә атҡан осоро тип иҫәпләнә.

Ахейҙар [[Кавказ]]ға, [[Сицилия]]ға, [[Төньяҡ Африка]]ға диңгеҙ юлдары һала.

=== Гераклидтарҙың ҡайтыуы ===
[[Илиада|Илиада менән Одиссеяла]] һүрәтләнгәнсә, төрлө халыҡтар йәшәгән ҡала общиналары барлыҡҡа килеүгә эллин ҡәбиләләренең күсенеүҙәре сәбәпсе була. Был күсенеү Гераклидтарҙың ҡайтыуы йәки дорийҙарҙың Пелопоннесҡа күсенеүе тип йөрөтөлә.

&lt;div&gt; Гераклидтар ҡайтап, метрополиялар буласаҡ иң боронғо колонияларҙы нигеҙләгәс, эллин халҡы Грецияла бөтөнләйгә төпләнә. Ошо ваҡыттан Греция тарихта эллиндар иле булараҡ урын ала. &lt;/div&gt;

=== Шиғри сығанаҡтар ===
Эллин йәмғиәттәре Гомерҙың [[Илиада]] һәм [[Одиссея]] тигән поэмаларында сағыу һәм тулы һүрәтләнгән. Илиада менән Одиссея Х—IX быуаттарҙа ижад ителгән. Поэмаларҙағы тарихи материалды дәүерҙәр һәм осорҙаар буйынса һалып сығыу мөмкинлеге юҡ; уларҙың күбеһе автор йәшәгән заманға ҡарай.

Поэмала һүрәтләнгәндәрҙән билдәле булыуынса, был йәмғиәттә әлегә ыңғай закондар юҡ, шунлыҡтан мөнәсәбәттәрҙә нормаларҙан тайпылыштар күп; ләкин урындағы йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр хатта аллалар тарафынан һаҡлана, йәмәғәтселек фекере лә ҙур көскә эйә.

Йәмғиәттә, айырыуса ғаиләлә һәм айырым кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә, ырыу-ҡәбилә ҡоролошо ҡалдыҡтары төҫмөрләнә, әммә ҡала общинаһы ла нығынған, уға идара итеү хаким, аҡһаҡалдар ҡоро һәм халыҡ араһында бүленгән. Хакимдарҙың халыҡҡа иҡтисади бәйлелеге, халыҡ алдында әйтелгән һүҙҙең көсө, ораторҙар булыуы, хакимға ҡаршы йүнәлтелгән тәнҡит өлгөләре ул саҡта ҡала общиналарында йәшәгән халыҡтың власть органдары ҡулындағы өнһөҙ масса йә тыңлаусан ҡорал булмағанлығын дәлилләй. Халыҡтан хакимға буйһоноусанлыҡ талап ителһә, хакимдан да халыҡты ҡайғыртыу, мәсьәләләрҙе хәл иткәндә ғәҙеллек, һуғышта ҡаһарманлыҡ, тыныс осорҙа аҡыллы кәңәштәр һәм һоҡланғыс телмәрҙәр һөйләй белеү талап ителә.
Хакимдың шәхси һыҙаттары — халыҡтың уны хөрмәт итеүе һәм уға буйһоноуының мөһим шарты. Йәмғиәттә дәүләт мәнфәғәттәре башҡа бөтә мәнфәғәттәрҙән өҫтөн торған, һәр кемдең ҡаҙаныштары, уңыштары, яҡшы яҡтары дәүләттә йоғонтоло булыу хоҡуғын биргән.

Гомер һүрәтләгән йәмғиәт составы буйынса күп төрлө: унда ябай кешеләр ҙә, аҡһөйәктәр ҙә бар, иреклеләрҙән тыш ҡолдар бар, ә иреклеләр бер-береһенән хәллелеге, һөнәре буйынса айырыла. Хужалар менән ҡолдар араһындағы мөнәсәбәттәргә патриархаль ябайлыҡ һәм яҡынлыҡ хас, ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә, һуңғыраҡ тарихи осорҙарҙан айырмалы, тиң хоҡуҡлыҡ бар. Гесиодтың поэмалары Гомерҙың әҫәрҙәрендә һөйләнгәндәрҙе тулыландыра төшә.

=== Полистар осоро ===
'''(б.э.т. XI—IV бб.)''' Грек донъяһының этник тупланғанлығы. Дәүләтселектең демократик һәм олигархик төрҙәренә эйә булған полис структураларының барлыҡа килеүе, сәскә атыуы һәм көрсөккә төшөүе. Боронғо грек цивилизацияһының ғәйәт ҙур мәҙәни һәм фәнни ҡаҙаныштары.

==== Гомер (полис алды) осоро, б.э.т. XI—IX бб. ====
Был осор «ҡараңғы грек осоро» булараҡ билдәле. Микен (ахей) цивилизацияһы ҡалдыҡтарын тулыһынса юҡ итеү, ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәрен тергеҙеү, уларҙың иртә синфиға әүерелеүе, полис алды йәмғиәт структуралары хасил булыу.

==== Архаик Греция (б.э.т. VIII—VI бб.) ====
'''Антиклыҡтың беренсе осоро'''. Бронза быуаттың байыуы менән йәнәш башлана. Антиклыҡ башланған ваҡыт тип б.э.т. 776 йылда боронғо Олимпия уйындарын булдырыу датаһы алынған.

Полис ҡоролошо барлыҡҡа килеү. Бөйөк грек колониялаштырыуы. Иртә грек тираниялары. Эллин йәмғиәтенең этник ойошоуы. Етештереүҙең бөтә өлкәләрендә тимер ҡуллана башлау, иҡтисади күтәрелеш. Тауар производствоһы нигеҙҙәрен һалыу, хосуси милекселек ярала башлау.

==== Классик Греция (б.э.т. V—IV бб.) ====
[[Файл:Attica_06-13_Athens_50_View_from_Philopappos_-_Acropolis_Hill.jpg|thumb|300x300px|Афина. Акрополь күренеше.]]
Б.э.т. V—IV быуаттар — полис ҡоролошоноң сәскә атыу осоро. Грек-фарсы һуғыштарында (б.э.т. 500—449 йй.) гректарҙың еңеүе һөҙөмтәһендә Афинаның абруйы күтәрелә, Делос берләшмәһе төҙөлә, уның башында Афина була. Перикл хакимлыҡ иткән осор (б.э.т. 443—429 йй.) Афинаның иң ҡеүәтле, сәйәси тормошонда демократия урынлашҡан, мәҙәниәте сәскә атҡан ваҡыты була. Афина менән Спарта араһында Грецияла гегемонлыҡ итеү өсөн көрәш һәм Афина менән Коринф араһында сауҙа юлдары өсөн дәғүәләшеү Пелопоннес һуғышы башланыуға (б.э.т. 431—404 йй.) сәбәп була. Ул Афинаның еңелеүе менән тамамлана.

'''Тасуирламаһы'''.
Грек полистарында иҡтисад һәм мәҙәниәт сәскә атыуы. Фарсы донъя державаһының һөжүмен кире ҡағыу. Демократик дәүләт ҡоролошло сауҙа-һөнәрселек тибындағы полистар менән аристократик ҡоролошло аграр полистар араһында ҡапма-ҡаршылыҡ көсәйеүе. Элладаның иҡтисади һәм сәйәси ҡеүәтен юҡҡа сығарған Пелопоннес һуғышы. Полис ҡоролошоноң көрсөккә төшөүе һәм македондар һөжүме һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙлоҡто юғалтыу.

=== Эллинлыҡ осоро ===
'''Эллинлыҡ (б.э.т. IV—I бб.).''' Александр Македонскийҙың ҡыҫҡа ваҡытлы донъя державаһы урынлашыуы. Эллинлыҡ грек-көнсығыш дәүләтселегенең яралыуы, үҫеүе һәм сәскә атыуы.

==== Беренсе эллинлыҡ осоро (б.э.т. 334—281 йй.) ====
Александр Македонскийҙың грек-македон ғәскәрҙәре походтары, уның ҡыҫҡа ғүмерле донъя державаһының күп һанлы эллин дәүләттәренә тарҡалыуы.
 
Юғары эллинизм ҡан ҡойғос пуник һуғыштар ваҡытына тура килә (улар Римдың иғтибарын Урта диңгеҙ буйының көнсығыш төбәктәренән ситкә йүнәлтә) һәм 168 йылда римлыларҙың Македонияны яулап алып, Коринфты ҡыйратҡанына тиклем йәшәй. Был йылдарҙа Родос сәскә ата, Аттал I (241—197 йй.) һәм Евмен II (197—152 йй.) ваҡытында бай Пергам батшалығы ҙәр әһәмиәт яулай, Птолемей Мысырында мәғрур һәйкәлдәр ижад ителә.
Беренсе эллин осоронда батшаны илаһилаштырыу йолаһы башлана.

==== Икенсе эллин осоро (б.э.т. 281—150 йй.) ====
Грек-көнсығыш дәүләтселегенең, иҡтисадтың һәм мәҙәниәттең сәскә атыуы.

==== Өсөнсө эллин осоро (б.э.т. 150—27 йй.) ====
Эллин дәүләтселегенең кризисы һәм тарҡалыуы.

=== Рим империяһы ===
'''[[Рим империяһы]] (б.э.т. 27 й. — б.э. 476 й.)'''

==== Принципат (б.э.т. 27 й. — б.э. 284 й.) ====

==== Тетрархия һәм доминат (б.э. 285—324 йй.) ====

==== Рим империяһының байыуы (б.э. 395—476 йй.) ====

== Антиклыҡтың географияһы ==
Балкан Грецияһы борон 88 мең км² самаһы майҙан биләгән. Төньяҡ-көнбайышта — Иллирия, төньяҡ-көнсығышта Македония менән сиктәш булған, көнбайыш сиген — Ион (Сицилия), көньяҡ-көнсығышын — Миртой, көнсығышын Эгей һәм Фракия диңгеҙҙәре йыуған. Өс төбәктән — Төньяҡ Грециянан, Урта Грециянан һәм Пелопоннестан — торған. Төньяҡ Грецияны Пинд тау теҙмәһе көнбайыш (Эпир) һәм көнсығыш (Фессалия) өлөштәргә булгән. Урта Грецияны Төньяҡ Грециянан Тимфрест һәм Эта тауҙары айырып торған, ул ун өлкәне эсенә алған (көнбайыштан көнсығышҡа): Акарнания, Этолия, Озоль Локридаһы, Дорида, Фокида, Эпикнемид Локридаһы, Опунт Локридаһы, Беотия, Мегарида һәм Аттика. Пелопоннес ҡалған Греция менән тар ғына (6 км самаһы) Коринф муйыны аша тоташа.

Аркадия Пелопоннестың үҙәк өлкәһе була, ул көнбайышта Элида, көньяҡта Мессения һәм Лакония, төньяҡта Ахайя, көнсығышта Арголида, Флиунтия һәм Сикиония менән сиктәш була; ярымутрауҙың ситке төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә Коринфия урынлаша. Утраулы Грецияны бер нисә йөҙ утрау хасил итә (иң ҙурҙары — Крит менән Эвбея), улар өс ҙур архипелагты хасил итә: Эгей диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышында — Киклада, уның көнсығышы һәм төньяғында — Спорада һәм Кесе Азияның көнбайыш ярында — Ион утрауҙары. Балкан Грецияһы — башлыса таулы ил (уны Динар Альпының ике тармағы киҫеп үтә), яр һыҙаты ныҡ йырғысланған, ҡултыҡтар күп (иң ҙурҙары — Амбракия, Коринф, Мессен, Лакон, Арголид, Сарон, Маллия һәм Пагасия).

Иң ҙур грек утрауы — Пелопоннес менән Эвбейҙан көньяҡ-көнсығышта ятҡан Крит. Эгей диңгеҙендәге күп һанлы утрауҙар ике архипелагты хасил итә — көньяҡ-көнбайышта Киклада һәм көнсығыш менән төньяҡта Спорада. Көнбайышындағы иң әһәмиәтле утрауҙары — Керкира, Левкада, Кефалиния һәм Закинф.

== Антиклыҡ мираҫы ==

=== Антиклыҡ һәм хәҙерге заман ===
Антиклыҡ ҡалдырған эҙ бөгөнгә тиклем килеп еткән.

[[Киң мәғлүмәт саралары]]н һәм уҡыусыларҙы ҡыҙыҡһындырған темаларҙы анализлау күрһәтеүенсә, [[XX быуат|XX]]—[[XXI быуат]]тар сигендә йәмғиәттә антик мираҫҡа ҡыҙыҡһыныу арта&lt;ref&gt;[http://www.mtvideo.ru/catalog/list.php?PAGEN_1=2&amp;SECTION_ID=228&amp;s1=9&amp;s2=26&amp;s3=228 Историки античности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001803/http://www.mtvideo.ru/catalog/list.php?PAGEN_1=2&amp;SECTION_ID=228&amp;s1=9&amp;s2=26&amp;s3=228 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Бөтә донъяла археологик тикшеренеүҙәр йәнләнә, уларҙың һөҙөмтәләре шунда уҡ йәмәғәтселек иғтибарына еткерелә бара. Мәҫәлән, төрөк археоогтары ете йыл инде хәҙерге Төркиәнең төньяҡ-көнбайышындағы Антадрос тигән антик ҡалала тикшеренеүҙәр алып бара — легендар киммерийҙарҙың тораҡтарын табырға тырыша. Римдағы Француз мәктәбе менән Бордо университеты археологтары 2006 йылдың йәйендә Рим катакомбаларында Боронғо Римда христианлыҡ башы осорона ҡараған ҙур некрополде ҡаҙа башлай&lt;ref&gt;Найден некрополь первых христиан. Время новостей, [[3 июль|3 июля]] [[2006 йыл|2006]]. — с 6.&lt;/ref&gt;.

Ваҡыт үткән һайын антиклыҡның әһәмиәте нығына бара. Латин теле бөтә Европа ғалимдарының теленә әйләнә, грек теленә һәм грек фекер эйәләренә иғтибар арта. [[XIX быуат]]та «грек мөғжизәһе» теорияһы барлыҡҡа килә — ул классик Греция сәнғәтенең абсолют камиллығын сағылдыра. Пифагор теоремаһы, Евклид геометрияһы, Архимед законы мәктәптә фәндәрҙе уҡытыу нигеҙенә әүерелә. Ерҙең шар рәүешендә булыуынан сығып, уның күләмен иҫәпләп тапҡан антик географтарҙың хеҙмәттәре бөйөк географик асштар өсөн айырым әһәмиәткә эйә була. Антик фекер эйәләренең философик ҡараштар тупланмалары Яңы дәүер фәйләсүфтәрен илһамландыра.

[[XVIII быуат]]та, Бөйөк француз инҡилабы башланыр алдынан, материалист философтар Лукрецийға мөрәжәғәт итә. Уның донъяның атомдарҙан яралыуы; тәбиғәттең һәм кеше йәмғиәтенең алла ҡыҫылышынан тыш эволюцияһы; кешеләрҙе дөйөм файҙа өсөн берләштерә торған тәбиғи килешеү; алла түгел, кешеләр сығарған, шул уҡ дөйөм файҙаны күҙҙә тотҡан, файҙа килтереүҙән туҡтаһа, уны үҙҙәре үк юҡҡа сығара торған закон тураһындағы тәғлимәте заман ихтыяждарына яуап бирә. Шулай уҡ халыҡ власы, тиңлек, азатлыҡ, ғәҙеллек идеяларына ла ауаздаш була. Әлбиттә, 18 быуат лозунгыларына әүерелеп, был төшөнсәләр антиклыҡ осорондағыға ҡарағанда күпкә киңерәк мәғәнәне ала.

Европа театры һәм әҙәбиәте антиклыҡҡа даими мөрәжәғәт итә. Антик сюжеттарҙы эшкәртеү һөҙөмтәһендә [[Шекспир]]ҙың «Антоний һәм Клеопатра», «Юлий Цезарь», Расиндың «Андромаха», «Федра», «Британик», Корнелдең «Медея», «Гораций», «Помпей» әҫәрҙәре барлыҡҡа килә. Тотош пьесалар тергеҙелә. Мәҫәлән, Шекспирҙың «Хаталар комедияһы» — Плавттың «Менехмалар» әҫәрен, ә [[Мольер]]ҙың «Һаран»ы — Плавттың «Ҡумта»һын ҡабатлай.

Мольер, Лопе де Вега, Гольдони комедияларындағы хеҙмәтселәр Плавт әҫәрҙәрендәгесә хужаларына мөхәббәт мажараларын йәшерергә ярҙам иткән аҡыллы, тапҡыр ҡолдарға оҡшаш. Антик романдар тәржемә ителә, уларға оҡшаш яңылар ижад ителә. Бик күп антик образдар, сюжеттар — аллалар, алиһәләр, батырҙар, алыштар һәм мәжлестәр — рәссамдар һәм скульпторҙарҙы ижадҡа илһамландыра.

Рим хоҡуҡиәте башҡа көнбайыш илдәренең хоҡуҡиәте нигеҙенә ята.

Антик донъя әле лә рухи һәм интеллектуаль эшмәкәрлектең төрлө өлкәләре өсөн әһәмиәтен юғалтмаған. Тарихсылар, социологтар, культурологтар уға мөрәжәғәт итә. Антик донъя, яралғанынан алып юҡҡа сыҡҡанына тиклем билдәле бер йомоҡ ҡулса кеүек, культурологтар өсөн эталон булып хеҙмәт итеүҙән туҡтамай.

=== Рәсәйҙә антик мәҙәниәттең йоғонтоһо ===
Боронғо Руста Византиянан һәм көньяҡ славян илдәренән христианлыҡ менән бергә килгән православие әҙәбиәте тәүге антик йоғонто сығанағы була. Антик мифология Боронғо Руста мәҙәни йөкмәткеһен юғалта һәм христианлыҡҡа ҡаршы торған мәжүси дин кәүҙәләнешенә әйләнә&lt;ref''&gt;Живов В. М., Успенский Б. А.'' Метаморфозы античного язычества в истории русской культуры XVII—XVIII вв. // Античность и культура в искусстве последующих веков. М., 1984. С. 204—285.&lt;/ref&gt;. Антик философтарҙың дөйөм текстан өҙөп алынған цитаталары христиан идеяларының дөрөҫлөгөн раҫлау өсөн ҡулланыла, антик илаһтар мәжүсилекте фашлағанда иблис тип, йә булмаһа тарихи шәхес булараҡ телгә алына. Антик тарих сиркәү ҡараштары аша ҡабул ителә&lt;ref&gt;''Буланин Д. М.'' Античные традиции в древнерусской литературе XI—XVII вв. (Slavistische Beiträge Bd. 278). München, 1991.&lt;/ref&gt;.

Антик авторҙарҙың, мәҫәлән, Платондың, ҡайһы бер философик концепциялары, православие яҙыусылары тарафынан асылы менән христианса тип ҡарала һәм шунлыҡтан һаҡлауға лайыҡ тип табыла. Улар боронғо урыҫ китаптарына инә (авторын күрһәтеп йә исемһеҙ)&lt;ref&gt;''Мильков В. В.'' Сведения о древнегреческой философии в «Хронике» Георгия Амартола // История российско-греческих отношений и перспективы их развития в XXI веке: Материалы конференции. М., 2010. С. 111—125.&lt;/ref&gt;.

[[XI быуат]]та Руста боронғо донъя тарихын һүрәтләгән византий хроникалары билдәле була. Һуңынаныраҡ урыҫ уҡыусыһына [[Александр Македонский]] тураһындағы романдар һәм [[Троя һуғышы]] тураһындағы әҫәрҙәр килеп етә&lt;ref&gt;''Творогов О. В.'' Античные мифы в древнерусской литературе XI—XVI вв. // ТОДРЛ. Л., 1979. Т. 33. С. 3—31.&lt;/ref&gt;. XVII быуатта хәл үҙгәрә, ә [[Петр I]] осоронан дәүләт антик мәҙәниәт тураһындағы белемдәрҙе махсус рәүештә киң таратырға тотона. Антиклыҡ урыҫ мәҙәниәтенең бер өлөшөнә әйләнә. [[XVIII быуат]]та антик авторҙар тәржемә ителә, Державин, Горацийҙың «Һәйкәл»енә оҡшатып, үҙенең «Һәйкәл»ен ижад итә. Рим әҙәбиәтен [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] яҡшы белә. Төп нөсхәгә бик яҡын тороу йәһәтенән уның тәржемәләренә тиңдәр юҡ. Д. С. Мережковский, Л. Андреев антик сюжеттарға мөрәжәғәт итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Антиклыҡ
|Портал       = 
|Викисловарь  = Антиклыҡ
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = 
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
* [http://snokidmifmgu.narod.ru/ Студенческое научное общество кафедры истории древнего мира МГУ Ὁ ΛΌΓΟΣ]
* [http://centant.pu.ru/sno/index.htm Студенческое научное общество при Кафедре истории древней Греции и Рима Исторического факультета СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204144516/http://centant.pu.ru/sno/index.htm |date=2007-02-04 }}
* ''Карышковский, Пётр Осипович'' [http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm Монеты Ольвии. Киев, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022252/http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm |date=2008-10-23 }} [[:ru:Special:BookSources/5120001041|ISBN 5-12-000-104-1]].
* [http://www.antica.lt/ Искусство и культура античности]
* [http://musstudent.ru/biblio/49-music-history/91-livanova-t-qistoriya-zapadnoevropeiskoi-muzyki-do-1789-goda-uchebnik-v-2-h-tt-t-1-m-1983-s-5-24-vvedenie-muzykalnaya-kultura-antichnosti Ливанова Т. История западноевропейской музыки до 1789 года Учебник в 2-х тт. Т. 1. М., 1983 с. 5-24 ВВЕДЕНИЕ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530124446/http://musstudent.ru/biblio/49-music-history/91-livanova-t-qistoriya-zapadnoevropeiskoi-muzyki-do-1789-goda-uchebnik-v-2-h-tt-t-1-m-1983-s-5-24-vvedenie-muzykalnaya-kultura-antichnosti |date=2010-05-30 }} [http://musstudent.ru/biblio/49-music-history/91-livanova-t-qistoriya-zapadnoevropeiskoi-muzyki-do-1789-goda-uchebnik-v-2-h-tt-t-1-m-1983-s-5-24-vvedenie-muzykalnaya-kultura-antichnosti МУЗЫКАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА АНТИЧНОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530124446/http://musstudent.ru/biblio/49-music-history/91-livanova-t-qistoriya-zapadnoevropeiskoi-muzyki-do-1789-goda-uchebnik-v-2-h-tt-t-1-m-1983-s-5-24-vvedenie-muzykalnaya-kultura-antichnosti |date=2010-05-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20240903134755/http://www.4living.ru/guide/stili/anticnost/ Энциклопедическая статья о стиле античность в предметах интерьера]
* [http://www.piotr.com.ua/antik.html Ощутить дух античности — возможно ли это?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.piotr.com.ua/antik.html Статья о применении античного стиля в современной квартире либо доме. Рассматриваются вопросы декора мебели, настенных росписей и подбора цветов.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Пучков А. А.'' Парадокс античности: Принцип художественно-пластической телесности античной архитектуры. — Киев: НИИТИАГ, 1998. — 408 с. — [[:ru:Special:BookSources/9667452026|ISBN 966-7452-02-6]].
* [http://antika-vlast.at.ua/ Исследовательский центр: «Сакрализация власти в античности»]

{{Һайланған мәҡәлә|тарих}}
[[Категория:Антиклыҡ]]</text>
      <sha1>1bk09s77xfjeg8nnugygexffh2kooh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альцгеймер ауырыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99485</id>
    <revision>
      <id>1308796</id>
      <parentid>1306305</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81670" sha1="1xbwy0bfkz19z15xnxm8zqrmva4h71n" xml:space="preserve">{{DiseaseDisorder infobox
| Name           = Альцгеймер ауырыуы
| Image          =Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg
| Caption        = Оло кешенең баш мейеһе нормала (һулда) һәм Альцгеймер ауырыуы булған патология (уңда)
| DiseasesDB     = 490
| ICD10          = {{ICD10|G|30}}, {{ICD10|F|00}}
| ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}}
| ICDO =
| OMIM = 104300
| MedlinePlus = 000760
| eMedicineSubj = neuro
| eMedicineTopic = 13
| MeshID = D000544
|}}
'''Альцгеймер ауырыуы''' (шулай уҡ ҡартлыҡта Альцгеймер тибындағы деменция, йәғни аҡылға еңеләйеү) — деменцияның киң таралған төрө, нейродегенератив ауырыу, тәүләп 1907 йылда&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;&gt;Berchtold NC, Cotman CW&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; немец психиатры Алоис Альцгеймер тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, ул 65 йәштән өлкәнерәктәрҙә табыла&lt;ref&gt;Brookmeyer R, Gray S, Kawas C&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә иртә башланыусан һирәк осрай торған төрө лә бар. Бөтә донъяла [[2006 йыл]]да ауырыусылар һаны 26,6 миллион була, ә 2050 йылға уларҙың һаны дүрт тапҡырға артыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;Brookmeyer2007&quot;&gt;2006 prevalence estimate:
&lt;/ref&gt;.

Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләрҙән башлана, ваҡыт үткән һайын көсәйә бара. Башланғыс осоронда ҡыҫҡа [[хәтер]] насарлана, мәҫәлән, күптән түгел уҡылған мәғлүмәтте иҫкә төшөрөп булмай. Ауырыу көсәйгән һайын оҙайлы [[хәтер]]&lt;ref name=&quot;pmid17823840&quot;&gt;Tabert MH, Liu X, Doty RL, Serby M, Zamora D, Pelton GH, Marder K, Albers MW, Stern Y, Devanand DP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; ҙә юғала, телмәр һәм когнитив функциялар боҙола, пациент тирә-йүнде аңламай, үҙен ҡарай алмай башлай. Яйлап организмдың функциялары юғалыу үлемгә алып бара&lt;ref name=&quot;nihstages&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm Understanding stages and symptoms of Alzheimer’s disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516213955/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm |date=2008-05-16 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Табипҡа мөрәжәғәт иткәндә һәм Альцгеймер ауырыуы барлығына шик төшкәндә, диагнозды аныҡлау өсөн тәртипте анализлайҙар, когнитив һынамыштар үткәрәләр, мөмкин булһа, магнитлы-резонанслы томография (МРТ) үткәрәләр&lt;ref name=&quot;alzres&quot;&gt;[http://www.alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ Alzheimer’s diagnosis of AD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022154220/http://alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ |date=2007-10-22 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу төрлө кешелә төрлө оҙайлыҡта барғанға күрә, киләсәккә фараз яһау ауырлаша. Диагноз ҡуйылғандан һуң уртаса ғүмер оҙонлоғо ете йыл тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(August 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, сирлеләрҙең 3 проценттан аҙырағы ун дүрт йылдан ашыу йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;&gt;Mölsä PK, Marttila RJ, Rinne UK&amp;#x20;(March 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Әлегә Альцгеймер ауырыуының сәбәптәре һәм нисек үтеүе тулыһынса асыҡланмаған. Баш мейеһе туҡымаларында амилоид төйөрсөктәре һәм нейрофибрилляр ойоштар йыйылыу ауырыуҙың төп үҙенсәлеге булып тора&lt;ref name=&quot;lancet2011&quot;&gt;''Ballard Clive, Gauthier Serge, Corbett Anne, Brayne Carol, Aarsland Dag, Jones Emma'' Alzheimer’s disease // The Lancet. — 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;&gt;Tiraboschi P, Hansen LA, Thal LJ, Corey-Bloom J&amp;#x20;(June 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Дауалауҙың хәҙерге ысулдары билдәләрҙе генә бер аҙ йомшарта, ләкин сирҙе туҡтата ла, кисектерә лә алмай. Дауалауҙың бик күп ысулдары клиник һынау баҫҡысына еткерелгән, 2008 йылға уларҙың һаны биш йөҙҙән ашып киткәйне, ләкин һөҙөмтәлелеге иҫбатланырмы — билдәһеҙ. 2013 йылда магнит менән тәрән транскраниаль ҡуҙғытыу ысулы (Deep TMS) башҡа сирҙәр менән бергә Альцгеймер ауырыуы билдәләрен дә дауалауҙа ҡулланыуҙы хуплаусы СЕ билдәһен (фр. Conformité Européenne’нан яһалған аббревиатура — Европаға ярашлы тигәнде аңлата) алғайны&lt;ref&gt;[http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd Brainsway reports positive Deep TMS system trial data for OCD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320001124/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd |date=2015-03-20 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Shiv Gaglani.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Американың ике компанияһы был юҫыҡтағы эшен көтөлгән һөҙөмтә булмау сәбәпле туҡтатты. Әлеге мәлгә Альцгеймер ауырыуынан дарыу юҡ&lt;ref&gt;[http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer Alzheimer’s Disease Clinical Trials].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сирҙе иҫкәртеүгә тәғәйенләнгән бик күп дарыуҙар тәҡдим ителә, ләкин уларҙың береһе лә сирҙең барышына тәьҫир итмәй, сирленең хәлен еңеләйтмәй. Ауырыуҙы иҫкәртеү һәм дауалау юлы итеп физик күнекмәләр менән шөғөлләнеү, аҡыл эше менән шөғөлләнеү, дөрөҫ туҡланыу тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;prevention1&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf Can Alzheimer’s disease be prevented] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}&amp;#x20;(pdf).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Auguste_D_aus_Marktbreit.jpg|thumb|&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Августа Детер&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Auguste Deter|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Августа Детер&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;, Алоис Альцгеймерҙың пациенткаһы, 1901 й.]]
[[Боронғо Греция]] менән [[Боронғо Рим|Рим]] табиптары һәм философтары аҡылға еңеләйеүҙе ҡартлыҡ менән бәйләй&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;, тик [[1901 йыл]]да ғына немец психиатры Алоис Альцгеймер артабан уның исеме менән аталған ауырыу осрағын теркәй. Илле йәшлек Августа Д.-ның сырхау анализын ул тәүләп [[1907 йыл]]да, пациенткаһы мәрхүм булғас, баҫтыра&lt;ref&gt;Auguste D.:
&lt;/ref&gt;. Бынан һуң биш йыл эсендә медицина әҙәбиәтендә тағы ун бер шуға оҡшаш тасуирлама донъя күрә, ҡайһыларының авторҙары шул саҡта уҡ «Альцгеймер ауырыуы» тигән терминды ҡуллана&lt;ref name=&quot;pmid9661992&quot;/&gt;. Беренсе булып немец психиатры Эмиль Крепелин Альцгеймер ауырыуын үҙ аллы ауырыу тип баһалай&lt;ref name=&quot;isbn1-4325-0833-4&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by).''&lt;/ref&gt;.

Егерменсе быуатта Альцгеймер ауырыуы тигән диагнозды тәүге билдәләре 45 — 65 йәштә беленгән сағыштырмаса йәш пациенттарға ҡуйыр булалар. Терминология [[1977 йыл]]да Альцгеймер ауырыуына арналған конференциянан һуң ғына үҙгәрә, был сарала ҡатнашыусылар, пресениль һәм сениль деменцияның клиник һәм патологик сағылыштары нигеҙҙә бер төрлө, тигән һығымтаға килә&lt;ref name=&quot;isbn0-89004-225-X&quot;&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Katzman Robert, Terry Robert D, Bick Katherine L (editors).''&lt;/ref&gt;. Диагноз ҡуйғанда йәшкә ҡарамай башлайҙар&lt;ref name=&quot;pmid9702682&quot;&gt;Boller F, Forbes MM&amp;#x20;(June 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, шулай ҙа күпмелер ваҡыт, 65 йәштән өлкәнерәктәргә диагноз яҙғанда, «Альцгеймер тибындағы сениль деменция» (SDAT) тигән терминды ҡулланалар, ә сирҙең «классик» диагнозын йәшерәктәргә ҡалдырыуҙы дауам итәләр. Ниһайәт, «Альцгеймер ауырыуы» тигән термин ауырыуҙың йәшенә ҡарамай билдәле симптомдары булған ауырыуҙың атамаһы булараҡ медицина номенклатураһына индерелә&lt;ref name=&quot;pmid3531918&quot;&gt;Amaducci LA, Rocca WA, Schoenberg BS&amp;#x20;(November 1986).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
[[Файл:Alzheimer_and_other_dementias_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|thumb|Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа деменцияларҙан эшләү һәләтен юғалтыу буйынса 2004 йылда 100,000 кешегә тап килгән ғүмер йылдары һаны&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
 мәғлүмәттәр юҡ
     ≤ 50
     50-70
     70-90
     90-110
     110-130
     130-150
     150-170
     170-190
     190-210
     210-230
     230-250
     ≥ 250
&lt;/div&gt;]]
{| align=&quot;left&quot; border=&quot;2&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-right: 1em; margin-bottom: 10px;&quot; data-cx-mt-provider=&quot;Yandex&quot;
|+65 йәштән өлкән кешеләр араһында ауырыу осраҡтары&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;&gt;Bermejo-Pareja F, Benito-León J, Vega S, Medrano MJ, Román GC&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

! &lt;small&gt;Йәше&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;Ауырыусылар һаны&lt;br /&gt;
(яңы осраҡтары) — &lt;br /&gt;
мең&lt;br /&gt;
кеше-йылға&lt;/small&gt;
|- align=&quot;center&quot;
! 65-69
| 3
|- align=&quot;center&quot;
! 70-74
| 6
|- align=&quot;center&quot;
! 75-79
| 9
|- align=&quot;center&quot;
! 80-84
| 23
|- align=&quot;center&quot;
! 85-89
| 40
|- align=&quot;center&quot;
! 90-
| 69
|}
Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә файҙаланыла торған ике төп күрһәткес — ауырый башлау осраҡтары һәм ауырыуҙың таралғанлығы. Ауырый башлау осраҡтары кеше-ваҡыт берәмегенә яңы осраҡтар һанын (ғәҙәттә, мең кеше-йылға яңы осраҡтар һанын), ә ауырыуҙың таралғанлығы аныҡ бер ваҡытҡа популяцияла ауырыусылар һанын күрһәтә.

Когорталағы оҙайлы тикшеренеүҙәр (улар барышында сәләмәт популяция күп йылдар дауамында күҙәтелә) мең кеше-йылға бөтә төр деменцияларҙың 10-15 һәм Альцгеймер ауырыуының 5-8 яңы осрағы булыуы тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;&gt;Di Carlo A, Baldereschi M, Amaducci L, ''et al''&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, был йыл һайын ҡуйылған диагноздар һанының яҡынса яртыһын тәшкил итә. Өлкән йәштә булыу төп хәүеф шарты булып тора, был статистикала ла күренә: 65 йәште үткәндән һуң хәүеф күрһәткесе яҡынса ике тапҡырға арта, артабан мең кеше-йылға иҫәпләгәндә 65 йәшкә 3 осраҡ тура килһә, 95 йәштә 69-ға етә&lt;ref name=&quot;pmid17727890&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;. Енси айырма ла бар — ҡатын-ҡыҙҙар Альцгеймер ауырыуы менән йышыраҡ сирләй, бигерәк тә 85 йәштән һуң&lt;ref name=&quot;pmid12028245&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Andersen K, Launer LJ, Dewey ME, ''et al''&amp;#x20;(December 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Ауырыу барышы дүрт стадияға бүленә, уларға когнитив һәм функциональ боҙоҡтарҙың көсәйә барыуы хас. Мейенең юғары когнитив функцияларына хәтер, иғтибар, психомотор координация, телмәр, гнозис, праксис, һанау, фекерләү, ориентация, планлаштырыу һәм юғары психик эшмәкәрлеккә инә.

=== Тәүдеменция ===
Беренсе билдәләрен йыш ҡына ҡартлыҡ йә стресс кисереү билдәләре менән бутайҙар. Иң тәүге когнитив ҡыйынлыҡтар ҡайһы бер кешеләрҙә ентекле нейрокогнитив һынамыш үткәргәндә ауырыу диагнозы ҡуйылырҙан һигеҙ йыл элек асыҡлана&lt;ref&gt;Preclinical: *Linn RT, Wolf PA, Bachman DL, ''et al''&amp;#x20;(May 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тәү билдәләр әллә ни ҡатмарлы булмаған көндәлек бурыстарҙы башҡарғанда күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16513677&quot;&gt;Perneczky R, Pohl C, Sorg C, Hartmann J, Komossa K, Alexopoulos P, Wagenpfeil S, Kurz A&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бигерәк тә күптән түгелге мәғлүмәтте иҫкә төшөрә һәм яңыһын үҙләштерә алмау рәүешендәге хәтер боҙолоу күҙгә ныҡ ташлана&lt;ref name=&quot;pmid12603249&quot;&gt;Arnáiz E, Almkvist O&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15785034&quot;&gt;Kazui H, Matsuda A, Hirono N, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ башҡарыу функцияларынан иғтибарҙы туплау, планлаштырыу, когнитив һығылмалылыҡ һәм абстракт фекерләү менән бәйле проблемалар, йә булмаһа семантик хәтер (һүҙҙәрҙең мәғәнәһе, концепцияларҙың бәйләнеше) боҙолоу ҙа Альцгеймер ауырыуының иртә стадиялары билдәләре булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid15703322&quot;&gt;Rapp MA, Reischies FM&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12754679&quot;&gt;Spaan PE, Raaijmakers JG, Jonker C&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был стадияла апатия күҙәтелеүе мөмкин, ул ауырыуҙың бөтә дауамында иң тотороҡло нейропсихиатрик симптом булып ҡала&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;&gt;Craig D, Mirakhur A, Hart DJ, McIlroy SP, Passmore AP&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16567037&quot;&gt;Robert PH, Berr C, Volteau M, Bertogliati C, Benoit M, Sarazin M, Legrain S, Dubois B&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17485646&quot;&gt;Palmer K, Berger AK, Monastero R, Winblad B, Bäckman L, Fratiglioni L&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Иртә деменция ===
Хәтерҙең насарлана барыуы һәм һәм агнозия (күреү, ишетеү, тойоуҙың боҙолоуы) иртәме-һуңмы диагноздың раҫланыуына килтерә. Ҡайһы бер пациенттарҙа хәтер насарланыу түгел, ә телмәр, башҡарыу функциялары, аңлау йә хәрәкәтләнеү һәләте етешһеҙлектәре (апраксия) алғы планға сыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;&gt;Förstl H, Kurz A&amp;#x20;(1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сир хәтерҙең төрлө өлкәләрендә төрлөсә сағыла. Үҙ тормошо тураһындағы иҫке хәтирәләр (эпизодик хәтер), әллә ҡасан үҙләштерелгән факттар (семантик хәтер), имплицит хәтер (йәшерен хәтер, йәғни «тән-кәүҙә хәтере», мәҫәлән, ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеген иҫтә тотоу, әйтәйек, ҡалаҡ-сәнске менән нисек ҡулланырға икәне) яңы факттар йә хәтирәләр менән сағыштырғанда бигүк бирешеп бармай&lt;ref name=&quot;pmid1300219&quot;&gt;Carlesimo GA, Oscar-Berman M&amp;#x20;(June 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8821346&quot;&gt;Jelicic M, Bonebakker AE, Bonke B&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Афазия нигеҙҙә һүҙ байлығы кәмеүҙә, телмәр тиҙлеге түбәнәйеүҙә сағыла, бының һөҙөмтәһендә фекерҙе телдән һәм яҙып белдереү һәләте кәмей. Ауырыуҙың был стадияһында кеше, ғәҙәттә, телмәрендә ябай төшөнсәләр менән эш итә ала&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;&gt;Frank EM&amp;#x20;(September 1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12402233&quot;&gt;Becker JT, Overman AA&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7617154&quot;&gt;Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(April 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һүрәт төшөрөү, яҙышыу, кейенеү кеүек моторика һиҙгерлеге талап ителгән эштәрҙе башҡарғанда хәрәкәттәрҙе яраштырыу һәм ғәмәлләштереү ҡатмарлашыуы арҡаһында кеше йәпһеҙ булып күренергә мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid8124945&quot;&gt;Benke T&amp;#x20;(December 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу барышында байтаҡ ваҡыт кеше күп нәмәне үҙе эшләргә һәләтле булып ҡала, тик ҡайһы бер ҡатмарлы когнитив ғәмәлдәрҙе башҡарыу ғына ҡулынан килмәүе бар&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

=== Уртаса деменция ===
Хәлдең насарлана барыуы арҡаһында үҙ аллы ғәмәлдәр башҡарыу һәләте кәмей&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;. Телмәр боҙолоу асыҡ беленә, сөнки һүҙ байлығын юғалтҡан һайын кеше онотолғандары урынына башҡа хата һүҙҙәр ҡуллана (парафразия). Шулай уҡ яҙыу һәм уҡыу күнекмәләре лә насарлана&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15121235&quot;&gt;Forbes KE, Shanks MF, Venneri A&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән ҡатмарлы эш-хәрәкәттәрҙе башҡарыу эҙмә-эҙлелеге боҙола һәм кеше көндәлек ғәмәлдәрен дә үтәй алмай башлай&lt;ref name=&quot;pmid16209425&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа хәтергә бәйле ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә, ауырыуҙың яҡын туғандарын да танымай башлауы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid1737981&quot;&gt;Galasko D, Schmitt F, Thomas R, Jin S, Bennett D&amp;#x20;(July 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Быға тиклем зарарланмай килгән оҙайлы хәтер ҙә боҙола&lt;ref name=&quot;pmid15288331&quot;&gt;Sartori G, Snitz BE, Sorcinelli L, Daum I&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;һәм тәртиптәге тайпылыштар ҙа күҙгә ташланып бара. Берәҙәклек, сирҙең киске көсәйеүе, ҡуҙғыусанлыҡ, шулай уҡ илаҡтыҡта, тоҡаныусанлыҡта, ярҙамға һәм тәрбиәләүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә сағылған кисерештәр тотороҡһоҙлоғо һымаҡ нейропсихиатрик билдәләр ғәҙәтигә әйләнә. Пациенттарҙың 30 процентында танымау һәм башҡа һаташыу билдәләре нығая&lt;ref name=&quot;pmid15956265&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Neuropsychiatric symptoms: *Scarmeas N, Brandt J, Blacker D, ''et al''&amp;#x20;(December 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бәүел тотмау ихтималлығы бар&lt;ref name=&quot;pmid11442300&quot;&gt;Honig LS, Mayeux R&amp;#x20;(June 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Ауыр деменция ===
Альцгеймер ауырыуының һуңғы стадияһында пациент тулыһынса сит ярҙамға мохтаж була. телмәрҙә бер нисә һүҙ һәм һүҙбәйләнеш кенә ҡала, яйлап улары ла юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;pmid7967534&quot;/&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, сирлеләр күп осраҡта башҡаларҙың өндәшкәнен аңлай һәм уларҙың мөнәсәбәтенә ярашлы кисерештәр менән яуап бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid14685735&quot;&gt;Bär M, Kruse A, Re S&amp;#x20;(December 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был осорҙа ла дошмансыл халәт мәлдәре булғылаһа ла, ауырыу күп ваҡыт апатияла, төшөнкөлөктә була, бик ныҡ ябыға&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;, тиҙҙән ул иң ябай эш-хәрәкәтте лә башҡара алмай башлай. Ауырыуҙың мускул массалары юғала, ауырлыҡ менән урынынан тора, бер аҙҙан тора алмаҫ була&lt;ref name=&quot;pmid7775724&quot;&gt;Souren LE, Franssen EH, Reisberg B&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, үҙе ашай алмай&lt;ref name=&quot;pmid12675103&quot;&gt;Berkhout AM, Cools HJ, van Houwelingen HC&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Вафаты Альцгеймер ауырыуының үҙенән түгел, ә берәй эйәрсен сәбәптән, мәҫәлән, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоу йә үпкә шешеүе арҡаһында була&lt;ref name=&quot;pmid11490146&quot;&gt;Wada H, Nakajoh K, Satoh-Nakagawa T, ''et al''&amp;#x20;(2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;&gt;Gambassi G, Landi F, Lapane KL, Sgadari A, Mor V, Bernabei R&amp;#x20;(July 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Сәбәптәре ==
Ауырыу сәбәптәренә ҡағылышлы өс фараз бар: холинергик, амилоид һәм тау-гипотеза.

Иң башта холинергик фараз тәҡдим ителә, уға ярашлы, ауырыу ацетилхолин нейромедиаторы синтезының һүлпәнлеге арҡаһында башлана. Әле был фараз әһәмиәтен юғалта бара, сөнки ацетилхолин ҡытлығын бөтөрөүгә йүнәлтелгән медикаменттар был сирҙән ҡотҡармай.

1991 йылда «амилоид фаразы» тәҡдим ителде, ул ауырыуҙың сәбәбе тип бета-амилоид (Aβ) йыйылыуын ҡарай&lt;ref name=&quot;pmid1763432&quot;&gt;Hardy J, Allsop D&amp;#x20;(October 1991).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;&gt;Mudher A, Lovestone S&amp;#x20;(January 2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. (APP) аҡһымын кодлай торған ген 21-се хромосомала урынлашҡан. Был фаразды раҫлаған дәлил булып Даун ауырыуы (21-се хромосоманың йә уның бер өлөшөнөң өҫтәмә күсермәһе) менән 40 йәшкә еткән кешеләрҙең бөтәһендә лә Альцгеймер ауырыуына оҡшаш патология табылыуы тора&lt;ref name=&quot;pmid16904243&quot;&gt;Nistor M, Don M, Parekh M, ''et al''&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15639317&quot;&gt;Lott IT, Head E&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, Альцгеймер ауырыуының төп генетик хәүеф шарты булған APOE4 әле сирҙең билдәләре күренә башлағансы уҡ мейе туҡымаларында амилоидтың тейешленән артыҡ тупланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;pmid7566000&quot;&gt;Polvikoski T, Sulkava R, Haltia M, ''et al''&amp;#x20;(November 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ул ғына ла түгел, организмында АРР кеше генының мутант төрө эшләнә торған трансгенлы сысҡандарҙың мейеһендә, Альцгеймер ауырыуына хас булғанса, фибрилляр амилоид төйөрсөктәр туплана, был сирҙең башҡа билдәләре лә барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Transgenic mice:
&lt;/ref&gt;.&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Һынау үткәреү вакцинаһы кешеләрҙә башланғыс стадияла уҡ мейене амилоид төйөрсөктәренән таҙартты, ләкин деменцияға бының йоғонтоһо һиҙелмәне&lt;ref name=&quot;pmid18640458&quot;&gt;Holmes C, Boche D, Wilkinson D, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта амилоид фаразы төп һаналһа ла, Альцгеймер ауырыуын тулыһынса аңлатыу мөмкинлеген бирмәй. Бета-амилоидтар йыйылыу ауырыуҙың төп сәбәбе тип түгел, ә сир башланыуына килтерә торған сәбәптәр араһындғы береһе тип кенә ҡарала.

Амилоид фаразы менән бергә тау-фараз да өйрәнелә. Уға ярашлы, боҙоҡтар теҙмәһе тау-аҡһым төҙөлөшөндәге тайпылыштарҙан башлана&lt;ref name=&quot;pmid11801334&quot;/&gt;.

== Патофизиология ==
[[Файл:Alzheimer_dementia_(3)_presenile_onset.jpg|thumb|Баш мейеһенең сениль төйөрсөктәр булған өлөшөнөң гистопатологик үрнәге.]]

=== Невропатология ===
Ауырыуға нейрондарҙы һәм баш мейеһе ҡабығындағы синаптик (синапс — нейрондар араһындағы бәйләнеш ғәмәлләшә торған урын) бәйләнештәрҙе юғалтыу хас. Күҙәнәктәрҙең үлеүе зыянланған өлөштәрҙең ҡороуына, шул иҫәптән сикә һәм түбә өлөштәренең, фронталь ҡабыҡ өлөштәренең һәм билбау һырының зәғифләнеүенә килтерә&lt;ref name=&quot;pmid12934968&quot;&gt;Wenk GL&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Мәрхүм булған ауырыуҙарҙың мейеһе өлгөләрен микроскоптан ҡарағанда, амилоид төйөрсөктәре лә, нейрофибрилляр ойоштар ҙа күренә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;. Төйөрсөктәрҙе нейрондарҙың эсендә һәм тышында йыйылған, бета-амилоидтан һәм күҙәнәк материалынан торған иремәүсе тығыҙ ултырмалар тәшкил итә. Нервы күҙәнәктәре эсендә улар иремәй торған ойоштар барлыҡҡа килтерә. Өлкән йәштәгеләрҙең күбеһенең мейеһендә ошондай төйөрсөктәр һәм ойоштар яһала, ләкин Альцгеймер ауырыуы осрағында улар мейенең сикә һәм башҡа билдәле бер өлөштәрендә була&lt;ref name=&quot;pmid8038565&quot;&gt;Bouras C, Hof PR, Giannakopoulos P, Michel JP, Morrison JH&amp;#x20;(1994).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Биохимия ===
[[Файл:Amyloid-plaque_formation-big.jpg|border|right|thumb|380x380px|Ферменттар бета-амилоидтың элгәрен өлөштәргә бүлә, шуларҙың береһе Альцгеймер ауырыуы ваҡытында сениль төйөрсөктәр яһалыуға этәргес бирә.]]
Альцгеймер ауырыуына һәр ваҡыт протеинопатия — мейе туҡымаларында ғәҙәти булмағанса ойоған аҡһым, йәғни бета-амилоид һәм тау-аҡһым, тупланыуы хас&lt;ref name=&quot;pmid14528050&quot;&gt;Hashimoto M, Rockenstein E, Crews L, Masliah E&amp;#x20;(2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Төйөрсөктәр 39-43 аминокислота оҙонлоғондағы бәләкәй пептидтарҙан яһала, улар бета-амилоид (т. A-beta, Aβ) тип йөрөтөлә. Бета-амилоид унан эрерәк аҡһым элгәре булған АРР-ның бер киҫәге булып тора. Был трансмембрана аҡһымы нейрондың үҫеүендә, йәшәүендә һәм зарарланғандан һуң аяҡҡа баҫыуында мөһим роль уйнай&lt;ref name=&quot;pmid16822978&quot;&gt;Priller C, Bauer T, Mitteregger G, Krebs B, Kretzschmar HA, Herms J&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12927332&quot;&gt;Turner PR, O’Connor K, Tate WP, Abraham WC&amp;#x20;(May 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы барышында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында APP протеолизға —ферменттар йоғонтоһо аҫтында пептидтарға бүленеүгә дусар була&lt;ref name=&quot;pmid15787600&quot;&gt;Hooper NM&amp;#x20;(April 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пептидтарҙың береһе тарафынан яһалған бета-амилоид епселдәре, бер-береһе менән йәбешешеп, күҙәнәк-ара киңлектә сениль төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;pmid15184601&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15004691&quot;&gt;Ohnishi S, Takano K&amp;#x20;(March 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:TANGLES_HIGH_RUS.jpg|thumb|Альцгеймер ауырыуы ваҡытында тау-аҡһым төҙөлөшөндәге үҙгәрештәр мейе күҙәнәктәрендә микрокөпшәләрҙең боҙолоуына килтерә.]]
Альцгеймер ауырыуын таупатияларға — тау-аҡһымдың нормаль булмаған берләшеүенә бәйле сирҙәргә — индерәләр. Һәр нейрондың цитоһөлдәһе була, ул өлөшләтә микрокөпшәләрҙән тора. Был бәләкәс көпшәләр туҡлыҡлы матдәләрҙе һәм башҡа молекулаларҙы йөрөтөүсе рельс хеҙмәтен үтәй. Тау-аҡһым, башҡа төр аҡһымдар менән бер рәттән, микрокөпшәләр менән бәйләнештә тора, атап әйткәндә, уларға фосфор кислотаһын килтерә һәм тотороҡлаштыра. Альцгеймер ауырыуы барышында иһә тау-аҡһымға фосфор кислотаһы кәрәгенән артыҡ килтерелә, шул сәбәпле аҡһымдың епселдәре сыбала, йәбешә башлай һәм, нейрофибрилляр ойоштар хасил итеп, нейрондың транспорт селтәрен ҡаҡшата&lt;ref name=&quot;pmid17604998&quot;&gt;Hernández F, Avila J&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Патология механизмы ===
Бета-амилоид пептидтарының синтезы боҙолоп, уларҙың ойошоуы Альцгеймер ауырыуына нисек килтереүе билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid17622778&quot;&gt;Van Broeck B, Van Broeckhoven C, Kumar-Singh S&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Амилоид фаразы бета-амилоид йыйылыуын нейрональ дегенерацияны ҡабыҙыусы төп ваҡиға итеп ҡарай. Ятылмалар күҙәнәктә кальций иондары гомеостазын (тигеҙлеген) боҙа һәм апоптозды (күҙәнәктең һәләк булыуын) башлап ебәрә, тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;pmid2218531&quot;&gt;Yankner BA, Duffy LK, Kirschner DA&amp;#x20;(October 1990).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Билдәле булыуынса, митохондриялар пациенттарҙың нейрондарында Aβ тупланыу урыны булып тора, был пептид шулай уҡ ҡайһы бер ферменттарҙың эшмәкәрлеген көйләүҙә ҡатнаша һәм глюкозаның ҡулланылыуына йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid17424907&quot;&gt;Chen X, Yan SD&amp;#x20;(December 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Генетика ===
Мутацияһы Альцгеймер ауырыуының иртә төрөн аңлатырға мөмкинлек биргән өс ген билдәле, ләкин был сирҙең таралған төрө генетик модель сиктәренә һыймай. Әлеге көнгә генетик хәүеф сығанағы тип APOE (ҡан плазмаһының аполипопротеины) һанала, ләкин ул бөтә осраҡтарҙы ла аңлатмай&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;&gt;Waring SC, Rosenberg RN&amp;#x20;(March 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

60 йәшкә тиклемгеләр араһындағы ауырыу осраҡтарының 10 проценттан кәмерәге аутосомалағы доминантлыҡ (ғаилә) мутацияларына бәйле, был бөтә күләмдең 0,01 процентынан әҙерәген тәшкил итә&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16538594&quot;&gt;Hoenicka J&amp;#x20;(2006 March 1-15).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10441572&quot;&gt;Campion D, Dumanchin C, Hannequin D, ''et al''&amp;#x20;(September 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мутациялар АРР, пресенилин 1 һәм пресенилин 2 гендарында табылған&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;, уларҙың күбеһе сениль төйөрсөктәрҙең төп өлөшө булған Abeta42 аҡһымы синтезын көсәйтә&lt;ref name=&quot;pmid10392577&quot;&gt;Selkoe DJ&amp;#x20;(June 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Күпселек ауырыуҙарҙың нәҫелендә сиргә бирешеүсәнлек күренмәй, ләкин гендар өлөшләтә хәүеф йөрөтә ала. Иң танылған генетик хәүеф сығанағы — АРОЕ генының нәҫелдән килеүсе E4 аллеле. Һуң спорадик Альцгеймер ауырыуы осраҡтарының яртыһы уға бәйле булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;pmid8446617&quot;&gt;Strittmatter WJ, Saunders AM, Schmechel D, ''et al''&amp;#x20;(March 1993).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Генетиктар башҡа күп гендарҙың һуң башланыусы Альцгеймер ауырыуына булышлыҡ итеүен йә уны тотҡарлауын билдәләй&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Ауырыуҙың был таралған төрөнә ҡағылышлы булыу йәһәтенән бөтәһе 400-ҙән ашыу ген тикшерелгән&lt;ref name=&quot;pmid18332245&quot;/&gt;. Мәҫәлән, күптән түгел ҡатын-ҡыҙҙарҙың сирләүенә бәйлелектә RELN генының вариацияһы өйрәнелгән&lt;ref name=&quot;pmid18599960&quot;&gt;Seripa D, Matera MG, Franceschi M, ''et al''&amp;#x20;(July 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Диагностика ==
[[Файл:PET_Alzheimer.jpg|right|thumb| Альцгеймер ауырыуы ваҡытында мейегә PET-сканлау үткәреү сикә өлөштәрендә әүҙемлек һүнә барыуын күрһәтә.]]
Альцгеймер ауырыуына клиник диагноз ҡуйыу ғәҙәттә пациенттың тарихына (тормош анамнезына), уның туған-тыумасаһының тарихына һәм клиник күҙәтеүҙәргә нигеҙләнә, шуның менән бергә хас булған неврологик һәм нейропсихологик билдәләр ҙә иҫәпкә алына&lt;ref name=&quot;pmid17407994&quot;&gt;Mendez MF&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17018549&quot;&gt;Klafki HW, Staufenbiel M, Kornhuber J, Wiltfang J&amp;#x20;(November 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙы деменцияның башҡа патологияларынан һәм төрҙәренән айырыу өсөн төрлө ысулдар — компьютер томографияһы, магнитлы-резонанслы томография, бер фотонлы эмиссиялы компьютер томографияһы йәки позитрон эмиссиялы томография ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG042quickrefguide.pdf Dementia: Quick reference guide]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Теүәлерәк баһалау маҡсатында интеллектуаль функцияларға, шул иҫәптән хәтергә һынау үткәрелә. Медицина ойошмалары табиптарға ярҙамға диагностикалау критерийҙарын эшләй. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диагноз ауырыу мәрхүм булғандан һуң мейе туҡымаларына гистологик анализ үткәреп ҡуйыла йә раҫлана&lt;ref name=&quot;pmid6610841&quot;&gt;McKhann G, Drachman D, Folstein M, Katzman R, Price D, Stadlan EM&amp;#x20;(July 1984).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Диагноз ҡуйыу критерийҙары ===
Америка Неврологик һәм коммуникатив ҡаҡшауҙар һәм инсульт милли институты (NINDS) менән Альцгеймер ауырыуы ассоциацияһы Альцгеймер ауырыуы диагнозын ҡуйыу өсөн кәрәкле критерийҙар тупланмаһын эшләгән&lt;ref name=&quot;pmid17616482&quot;&gt;Dubois B, Feldman HH, Jacova C, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Уларға ярашлы, был сирҙе диагнозлағанда үткәрелә торған нейропсихологик һынамыштар барышында когнитив боҙоҡтар һәм деменция синдромын самалап билдәләү талап ителә. Диагнозды раҫлау өсөн мейе туҡымаларына гистопатологик анализ үткәрелә. Альцгеймер ауырыуы булғандағы боҙоҡтар нигеҙҙә һигеҙ доменға ҡағыла: [[хәтер]], телмәр, тирә-йүнде аңлау һәләте, конструктив һәләттәр, урында, ваҡытта һәм үҙ шәхесеңдә ориентирлашыу, проблемаларҙы хәл итә алыу, эш-йомош башҡара алыу, үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндереү.

=== Диагноз ҡуйыу ысулдары ===
[[Файл:InterlockingPentagons.svg|right|frame|150x150px|Альцгеймер ауырыуын диагнозлауҙа нейропсихологик скрининг-һынамыш ярҙам итә ала, уны үткәндә пациенттар һындарҙы күсереп эшләй, һүҙҙәрҙе хәтерләп күрһәтә, уҡый, арифметик ғәмәлдәр эшләй.]]
[[Файл:PiB_PET_Images_AD.jpg|thumb|185x185px|ПЭТ-сканлау: Альцгеймер ауырыуы булғанда организмға индерелгән В Питтсбург составы, бета-амилоид ятыштарына йәбешеп, мейелә йыйыла (һулда). Уңда — Альцгеймер ауырыуы менән сирләмәгән өлкән кешенең мейеһе.]]
Нейропсихологик һынамыштар, мәҫәлән, MMSE (психик торошто баһалауҙың ҡыҫҡаса шкалаһы), ауырыу осрағына хас когнитив боҙоҡтарҙы баһалау өсөн киң ҡулланыла. Һөҙөмтәләр ышаныслы булһын өсөн ентеклерәк һынамыштар талап ителә, айырыуса башланғыс стадияларҙа&lt;ref name=&quot;pmid1512391&quot;&gt;Tombaugh TN, McIntyre NJ&amp;#x20;(September 1992).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9987708&quot;&gt;Pasquier F&amp;#x20;(January 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ауырыу башланып торғанда неврологик тикшереү, ғәҙәттә, күҙгә бәрелеп торған һәм ябай деменция билдәләренә оҡшаш когнитив боҙоҡтарҙан башҡа бер нәмә лә күрһәтмәй. Шунлыҡтан Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа сирҙәр буйынса дөрөҫ диагноз ҡуйыу өсөн киң һәм ентекле неврологик тикшереүҙәр үткәреү мөһим ү&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;&gt;Waldemar G, Dubois B, Emre M, et al&amp;#x20;(January 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ғаилә ағзалары менән һөйләшелә, сөнки туғандары кешенең көндәлек әүҙемлеге һәм фекерләү һәләттәренең түбәнәйеүе тураһында мөһим мәғлүмәт бирә ала&lt;ref name=&quot;pmid16327345&quot;&gt;Harvey PD, Moriarty PJ, Kleinman L, ''et al''&amp;#x20;(2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15738860&quot;&gt;Antoine C, Antoine P, Guermonprez P, Frigard B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙендәге боҙоҡтарҙы үҙе тоймағанлыҡтан уны тәрбиәләгән кешеләрҙең ҡарашы мөһим&lt;ref name=&quot;pmid16197855&quot;&gt;Cruz VT, Pais J, Teixeira A, Nunes B&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Өҫтәмә һынамыштар ауырыуҙың ҡайһы бер билдәләре тураһында яңы мәғлүмәттәр бирә, башҡа ауырыу менән бутамау мөмкинлеген бирә. Ҡан анализы деменцияның альтернатив сәбәптәрен асыҡларға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;pmid17222085&quot;/&gt;, уларҙы ҡайһы берҙә хатта дауаларға ла була&lt;ref&gt;Clarfield AM&amp;#x20;(October 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәнә Альцгеймер ауырыуы менән йәнәш барыусан депрессияны асыҡлау өсөн психологик һынамыштар ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pmid9153154&quot;&gt;Geldmacher DS, Whitehouse PJ&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17495754&quot;&gt;Potter GG, Steffens DC&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

SPECT- һәм PET-визуалләштереү аппаратураһын башҡа баһалау ысулдары менән бергә файҙаланырға мөмкин&lt;ref name=&quot;pmid16785801&quot;&gt;Bonte FJ, Harris TS, Hynan LS, Bigio EH, White CL&amp;#x20;(July 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Деменциянан яфаланыусы кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы булыу-булмауын SPECT, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, дөрөҫөрәк билдәләү мөмкинлеген бирә з&lt;ref name=&quot;pmid15545324&quot;&gt;Dougall NJ, Bruggink S, Ebmeier KP&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Мейелә бета-амилоид ятыштарын күҙәтеү мөмкинлеге Питтсбург университетында В Питтсбург составын (PiB) булдырыу арҡаһында асылды. Шулай уҡ арҡа елегендәге шыйыҡсала бета-амилоид йә тау-аҡһым булыуы ла сирҙе билдәләү өсөн етди нигеҙ була ала&lt;ref name=&quot;pmid17612711&quot;&gt;Marksteiner J, Hinterhuber H, Humpel C&amp;#x20;(June 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Ауырыуҙы иҫкәртеү ==
[[Файл:Honoré_Daumier_032.jpg|right|thumb|Эпидемиологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, интеллектуаль әүҙемлек, шул иҫәптән шахмат уйнау, даими аралашыу Альцгеймер ауырыуы менән сирләү ихтималлығын кәметә, ләкин сәбәп-эҙемтә бәйләнеше иҫбатланмаған.]]
Теге йәки был ысулдың ауырыуҙы кисектерергә йәки бөтөнләй туҡтатырға һәләтле булыуын асыҡларға тейешле халыҡ-ара тикшеренеүҙәр йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы һөҙөмтәләр бирә. Үрҙә ҡаралған факторҙарҙың был ауырыуҙан бер һүҙһеҙ һаҡлау ҡеүәтенә ҡәтғи дәлилдәр юҡ. Шуның менән бергә, эпидемиологик тикшеренеүҙәр туҡланыу, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе, дарыуҙар эсеү, фекерләү әүҙемлеге кеүек ҡайһы бер шарттар менән сир башланыу ихтималлығы араһында бәйләнеш булыуына ишаралай. Әммә уларға төплө иҫбатламалар өҫтәмә тикшеренеүҙәр барышында ғына алына алыр, моғайын&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Zandi PP&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Урта диңгеҙ буйы диетаһына ингән еләк-емеш, [[йәшелсә]], [[икмәк]], [[бойҙай]] һәм башҡа ярма ризыҡтары, зәйтүн майы, балыҡ һәм ҡыҙыл шарап, айырыммы, бөтәһе бергәме, Альцгеймер ауырыуын тотҡарларға йә сир барышын йомшартырға һәләтлелер, бәлки&lt;ref&gt;Mediterranean diet:
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр витаминдарҙың, шул иҫәптән B12, B3, C һәм фолий кислотаһының, сиргә тарыу хәүефен кәметеүен раҫлай&lt;ref&gt;Vitamins prevent:
&lt;/ref&gt;, әммә икенселәре уларҙың әллә ни файҙаһы булмауын билдәләй&lt;ref&gt;Vitamins do not prevent:
&lt;/ref&gt;. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәләрҙә куркумин мейеләге ҡайһы бер патологик үҙгәрештәрҙе бер аҙ иҫкәртә алыуын күрһәтте&lt;ref&gt;Curcumin in diet:
&lt;/ref&gt;.

Кокос майындағы каприл кислотаһы мейе олонондағы нейрондарҙа амилоид төйөрсөктәрен кәметә. Был матдәләрҙең метаболизмы барышында баш мейеһендәге энергия процестарында ҡатнашыусы кетон тәнсектәре барлыҡҡа килә. Лаборатор һынауҙар тормошта раҫлана. Доктор Мэри Ньюпорттың «Бәлки, был дарыуҙыр?» тигән китабы билдәле. Унда ул Альцгеймер ауырыуы менән яфаланған иренең хәлен һүрәтләй. Ай буйы кокос майын эскәс, ул ябай психологик һынамыштарҙы еңел үтә ала һәм өй эштәрендә ҡатнаша башлай&lt;ref&gt;''Н. Романов.''&amp;#x20;[http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ Болезнь Альцгеймера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812071317/http://demenciya.com/%D0%BD%D0%B4%D0%B7/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0/ |date=2015-08-12 }}.&amp;#x20;''Все о нейродегенеративных заболеваниях''.&amp;#x20; Деменция.com&amp;#x20;(10.2014).&lt;/ref&gt;.

Холестерин күплеге, гипертензия, диабет, тартыу кеүек йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына килтерә ала торған шарттар Альцгеймер ауырыуы хәүефен дә арттыра һәм сир барышын ауырайта&lt;ref name=&quot;pmid17483665&quot;&gt;Rosendorff C, Beeri MS, Silverman JM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Patterson C, Feightner JW, Garcia A, Hsiung GY, MacKnight C, Sadovnick AD&amp;#x20;(February 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, әммә холестеринды кәметә торған саралар (статиндар) был ауырыуға ҡарата бер ниндәй һөҙөмтә лә күрһәтмәй&lt;ref name=&quot;pmid17927279&quot;&gt;Reiss AB, Wirkowski E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17877925&quot;&gt;Kuller LH&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Елһенеү-шешеүгә ҡаршы стероид булмаған сараларҙы оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу менән ҡайһы бер кешеләрҙә ауырыу ихтималлығының кәм булыуы араһында бәйләнеш бар&lt;ref&gt;Szekely CA, Breitner JC, Fitzpatrick AL, ''et al''&amp;#x20;(January 2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа дарыуҙар, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата гормональ терапия, деменцияға ҡарата бынан ары һөҙөмтәле түгел тип һанала&lt;ref name=&quot;pmid17882683&quot;&gt;Craig MC, Murphy DG&amp;#x20;(October 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17767023&quot;&gt;Mori K, Takeda M&amp;#x20;(September 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. 2007 йылдан бирле гинкго билобаны күҙәтеү ҙә уның когнитив боҙоҡтарға тәьҫир итә алмауын күрһәтә&lt;ref&gt;Birks J, Grimley Evans J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, ә икенсе тикшеренеүҙәр уның бөтөнләй файҙаһыҙ булыуын иҫбатлай&lt;ref&gt;DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL ''et al.''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, эшмәкәрлеге магнит ҡырҙарының тәьҫир итеүе&lt;ref&gt;Davanipour Z, Tseng CC, Lee PJ, Sobel E&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Qiu C, Fratiglioni L, Karp A, Winblad B, Bellander T&amp;#x20;(November 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, организмға металдар, бигерәк тә алюмин эләгеү&lt;ref name=&quot;pmid17522444&quot;&gt;Shcherbatykh I, Carpenter DO&amp;#x20;(May 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rondeau V, Commenges D, Jacqmin-Gadda H, Dartigues JF&amp;#x20;(July 2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; йәки иреткестәр ҡулланыу менән бәйле булған кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы башланыу ихтималлығы юғары&lt;ref name=&quot;pmid7771442&quot;&gt;Kukull WA, Larson EB, Bowen JD, ''et al''&amp;#x20;(June 1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был публикацияларҙың ҡайһы берҙәре түбән сифаты арҡаһында тәнҡиткә дусар булды&lt;ref&gt;Santibáñez M, Bolumar F, García AM&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, өҫтәүенә, башҡа тикшеренеүҙәрҙә тирә-яҡ мөхит факторҙарының Альцгеймер ауырыуы менән бәйләнеше табылмаған&lt;ref&gt;Seidler A, Geller P, Nienhaus A, ''et al''&amp;#x20;(February 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12222737&quot;&gt;Rondeau V&amp;#x20;(2002).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9115023&quot;&gt;Martyn CN, Coggon DN, Inskip H, Lacey RF, Young WF&amp;#x20;(May 1997).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9861186&quot;&gt;Graves AB, Rosner D, Echeverria D, Mortimer JA, Larson EB&amp;#x20;(September 1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Уҡыу, өҫтәл уйындары, кроссвордтар сисеү, музыка ҡоралдарында уйнау, даими аралашыу кеүек интеллектуаль күнекмәләр ауырыу башланыуын кисектерергә йә барышын йомшартырға һәләтле&lt;ref&gt;Verghese J, Lipton RB, Katz MJ, ''et al''&amp;#x20;(June 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16632311&quot;&gt;Bennett DA, Schneider JA, Tang Y, Arnold SE, Wilson RS&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ике телгә эйә булыу ҙа Альцгеймер ауырыуы башланыуын кисектерә ала торған шарттарға инә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Bialystok E, Craik FIM, Freedman M&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Дауалау һәм тәрбиә ==
Альцгеймер ауырыуынан ҡотолоп булмай; әлегә ҡулланыуҙа булған дауалау саралары сирҙең билдәләренә генә бер аҙ йоғонто яһай ала, әммә ғәмәлдә улар паллиатив саралар ғына булып тора. Бөтөн саралар йыйылмаһын фармакологик, психосоциаль һәм ауырыуҙы тәрбиәләү сараларына бүлеп ҡарарға була.

=== Фармакотерапия ===
[[Файл:Donepezil_1EVE.png|right|thumb|Ацетилхолинэстераза ингибиторы булған донепезилдың өс үлсәмле структураһы. Ул симптомдарҙы дауалаҙа ҡулланыла.]]
[[Файл:Memantine.svg|right|thumb|Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға тәҡдим ителгән мемантиндың молекуляр структураһы.]]
Әлеге ваҡытта Альцгеймер ауырыуын дауаларлыҡ йә, исмаһам, көсәйеүен бер аҙ булһа ла кәметерлек тә дарыу юҡ. FDA һәм EMEA кеүек көйләүсе агентлыҡтар тарафынан Альцгеймер ауырыуы ваҡытында барған когнитив боҙолоуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыуға дүрт препарат хупланды — үҙәккә тәьҫир итеүсе өс холинэстераза ингибиторы (тотҡарлаусыһы) һәм NMDA-антагонисы булып торған мемантин.

Альцгеймер ауырыуының төп билдәләренең береһе — холинергик нейрондар әүҙемлегенең кәмеүе&lt;ref name=&quot;pmid8534419&quot;&gt;Geula C, Mesulam MM&amp;#x20;(1995).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҙәккә тәьҫир итеүсе холинэстераза ингибиторҙары ацетилхолин (ACh) тарҡалыуы тиҙлеген кәметә, уның мейелә тупланыуын арттыра һәм холинергик нейрондарҙы юғалтыу менән бәйле ACh юғалыуын компенсациялай&lt;ref name=&quot;pmid11105732&quot;&gt;Stahl SM&amp;#x20;(2000).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға хупланған тәүге такрин була&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;тари&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:tacrine|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;такрин&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt; , ләкин 2012 йылда АҠШ-та гепатоксик һәм башҡа зарарлы тәьҫирҙәре арҡаһында уны ҡулланыу тыйыла. 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, табиптар донепезил, галантамин, ривастигмин кеүек препараттарҙы файҙаланды. Был препараттарҙың башланғыс һәм һүлпән стадияларҙа тәьҫир көсө бар, шулай уҡ һуңғы стадияла ла ҡулланыу нигеҙле. Тик донепезил ауыр деменция ваҡытында ғына тәғәйенләнә. Был препараттарҙы ҡулланыу йомшаҡ когнитив боҙоҡтар ваҡытында Альцгеймер ауырыуы һөжүмен көсһөҙләндерә алмай. Препараттарҙың эйәрсен тәьҫирҙәренән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу холинергик әүҙемлектең артып китеүе менән бәйле. Был эйәрсен эҙемтәләр пациенттарҙың 1-10 процентында күҙәтелә. Мускулдар ҡыҫылыу, брадикардия, ашағы килмәү, ябығыу, ашҡаҙан һутының әселеге артыу кеүек эҙемтәләр һирәгерәк осрай.

Хәҙерге ваҡытта тағы бер холинэстераза ингибиторы — гуперцин тикшереү үтә.

Аралашсы вазифаһын башҡара торған глутамат нервы системаһы эшендә мөһим роль уйнай, әммә уның артыҡ күбәйеп китеүе глутамат рецепторҙарының үтә әүҙемләшеүенә килтерә һәм күҙәнәктәрҙе үлтерә. Эксайтотоксиклыҡ тип аталған был процесс Альцгеймер ауырыуында ғына түгел, Паркинсон ауырыуы, таралған склероз ваҡытында ла бара. Башта грипты дауалауҙа ҡулланылған мемантин тигән препарат глутамат NMDA-рецепторҙарының әүҙемләшеүен тотҡарлай&lt;ref name=&quot;pmid16424917&quot;&gt;Lipton SA&amp;#x20;(2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуының уртаса һәм ауыр стадияларында мемантиндың тәьҫире барлығы билдәле, ләкин башланғыс стадияла уның тәьҫире билдәле түгел&lt;ref name=&quot;pmid15495043&quot;&gt;Areosa Sastre A, McShane R, Sherriff F&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Донепезил менән бергә мемантин когнитив күрһәткестәргә бер аҙ булһа ла йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;pmid18316756&quot;&gt;Raina P, Santaguida P, Ismaila A, ''et al''&amp;#x20;(2008).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Холоҡ-ҡылығы мәшәҡәтлегә әйләнә барған ауырыуҙарҙа антипсихотиктар агрессияны бер аҙ кәметә һәм психозға йоғонто яһай. Шул уҡ ваҡытта был препараттар кәрәкмәгән эффекттарға, мәҫәлән, цереброваскуляр ҡатмарлашыуҙарға, хәрәкәт етешһеҙлектәренә, когнитив һәләттәрҙең түбәнәйеүенә килтерә, шунлыҡтан уларҙы көн дә ҡулланыу тыйыла&lt;ref&gt;Используемые антипсихотики:
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;&gt;Ballard C, Hanney ML, Theodoulou M, Douglas S, McShane R, Kossakowski K, Gill R, Juszczak E, Yu L-M, Jacoby R&amp;#x20;(9 January 2009).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Альцгеймер ауырыуы ваҡытында антипсихотиктарҙы оҙайлы тәғәйенләү үлемде тиҙләтә&lt;ref name=&quot;pmid19138567&quot;/&gt;.

=== Психосоциаль булышлыҡ ===
[[Файл:Snoezelruimte.JPG|thumb|«Сенсорлы интегратив терапия»: махсус сенсорлы бүлмә ([[Инглиз теле|ингл.]]&amp;#x20;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;snoezelen'') деменциянан яфаланған кешеләргә ярҙам итеү өсөн ҡулланыла. ]]
Психосоциаль ярҙам фармакологик дауаны тулыландыра. Ул түбәндәге өлкәләргә бүленә:
* тәртип
* хис-тойғолар
* когнитив
* стимуллау йүнәлеше
Бындай ярҙамдың һөҙөмтәлелеге әлегә фәнни иҫбатланмаған, өҫтәүенә, был алым Альцгеймер ауырыуына түгел, тотош деменцияға ҡарата ҡулланыла&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;&gt;[http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=AlzPG101007 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Alzheimer’s disease and Other Dementias]&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Тәрбиәләү һәм ҡарау ===
Пациентты тәрбиәләү һәм ҡарау бик мөһим, сөнки сир дауаланмай һәм дегенерацияланыу менән оҙатыла. Был бурысты ауырыуҙың йәмәғәте йә яҡын туғаны өҫтөнә ала&lt;ref name=&quot;metlife.com&quot;&gt;[http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf The MetLife study of Alzheimer’s disease: The caregiving experience] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109082621/http://www.metlife.com/PSAssets/14050063731156260663V1FAlzheimerCaregivingExperience.pdf |date=2011-11-09 }}&amp;#x20;(PDF).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был тиклем ауыр йөк сирлене ҡараған кеше тормошоноң социаль, психологик, иҡтисади һәм башҡа яҡтарында ныҡ сағыла&lt;ref name=&quot;pmid17662119&quot;&gt;Thompson CA, Spilsbury K, Hall J, Birks Y, Barnes C, Adamson J&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489656&quot;&gt;Schneider J, Murray J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10489657&quot;&gt;Murray J, Schneider J, Banerjee S, Mann A&amp;#x20;(August 1999).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Альцгеймер ауырыуы кешене яйлап ҡына үҙе тураһында хәстәрлек күреү мөмкинлегенән яҙҙырғанға күрә, сирлене тәрбиәләү һәм ҡарау уны дауалауҙың нигеҙенә әүерелә.

Тәүге һәм саҡ көсәйә башлаған стадияларында, йәшәү рәүешенә үҙгәреш индереп, ауырыуҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм уны ҡарауҙы еңелләштерергә була&lt;ref name=&quot;pmid11220813&quot;&gt;Gitlin LN, Corcoran M, Winter L, Boyce A, Hauck WW&amp;#x20;(February 2001).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15860476&quot;&gt;Gitlin LN, Hauck WW, Dennis MP, Winter L&amp;#x20;(March 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бындай саралар араһында — көн тәртибен ябайлаштырыу, ҡайһы бер нәмәләрҙе йоҙаҡҡа бикләү, ул-былды нисек ҡулланырға кәрәклеге тураһында яҙыуҙар беркетеү&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060925112503/http://www.alz.org/Health/Treating/agitation.asp Treating behavioral and psychiatric symptoms].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15297089&quot;&gt;Dunne TE, Neargarder SA, Cipolloni PB, Cronin-Golomb A&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Пациент үҙ аллы ашау һәләтенән яҙырға мөмкин, бындай хәлдә аҙыҡты иҙергә, ваҡларға кәрәк&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Dudek, Susan G.'' [http://books.google.com/books?id=01zo6yf0IUEC&amp;pg=PA360&amp;dq=alzheimer%27s+chew&amp;lr=&amp;client=firefox-a&amp;sig=ACfU3U05ChdcpPonim4W-Z1HIJdPQ93l7Q Nutrition essentials for nursing practice].&lt;/ref&gt;. Аҙыҡты йота алмаһа, көпшә аша ашатырға тура килә. Пациентты бәйгә беркетеү ихтыяжы һирәк тыуа, әммә ҡайһы берҙә уны үҙ-үҙенә зыян килтереүҙән һаҡлау маҡсатында был сараны ҡулланырға тура килә&lt;ref name=&quot;pracGuideAPA&quot;/&gt;.

Ауырыу көсәйгәндә төрлө ҡатмарлашыуҙар, мәҫәлән, теш һәм ауыҙ ҡыуышлығы сирҙәре, оҙаҡ ятыуҙан тән боҙолоу, ашай алмау, гигиена мәсьәләләре, респиратор, күҙ йә тире инфекциялары булырға мөмкин. Яҡшы тәрбиә уларҙы булдырмау мөмкинлеген бирә, әммә була ҡалһалар, профессиональ ярҙам талап ителә&lt;ref name=&quot;pmid10369823&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Medical issues:
&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙың һуңғы стадияһында яҡынлашып килгән үлем алдынан пациенттың хәлен еңеләйтеү төп бурысҡа әйләнә&lt;ref name=&quot;pmid12854952&quot;&gt;Shega JW, Levin A, Hougham GW, ''et al''&amp;#x20;(April 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

== Алдан самалау ==
Иртә стадияларҙа Альцгеймер ауырыуына диагноз ҡуйыу бик ауыр. Ҡағиҙә булараҡ, когнитив боҙолоуҙар кешенең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә башлағас, сирленең башҡалар хәстәрлегенә мохтажлыҡ кисермәйенсә йәшәп ятыуына ҡарамаҫтан, диагноз ҡуйыла. Яйлап когнитив өлкәләге еңел проблемалар ҡатмарлаша, сирле кеше көнлө була башлай.&lt;ref name=&quot;pmid10653284&quot;/&gt;.

Ауырыуҙарҙың ғүмер оҙонлоғо түбән&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8757016&quot;&gt;Bowen JD, Malter AD, Sheppard L, ''et al''&amp;#x20;(August 1996).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12580712&quot;&gt;Dodge HH, Shen C, Pandav R, DeKosky ST, Ganguli M&amp;#x20;(February 2003).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, диагноз ҡуйылғандан һуң улар уртаса ете йыл йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;. Пациенттарҙың 3 проценттан кәмерәге ун дүрт йылдан ашыу көн итә&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-атҡа ҡарағанда оҙағыраҡ йәшәй&lt;ref name=&quot;pmid7793228&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;&gt;Ganguli M, Dodge HH, Shen C, Pandav RS, DeKosky ST&amp;#x20;(May 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Үлеү осраҡтары пациенттарҙың 70 процентында сирҙең үҙенә бәйле&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;, йышыраҡ пневмония һәм дегидратация үлем сәбәбе була. Альцгеймер ауырыулыларҙа яман шеш дөйөм күләмдән һирәгерәк осрай&lt;ref name=&quot;pmid3776457&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15883266&quot;/&gt;.

== Мәҙәниәт һәм йәмғиәт ==

=== Йәмғиәткә төшкән көсөргәнеш ===
Алға киткән илдәрҙә йәмғиәткә ҙур көсөргәнеш һала торған сирҙәр араһында Альцгеймер ауырыуы һәм деменция тәүге урындарҙың береһен биләй&lt;ref name=&quot;pmid15685097&quot;&gt;Bonin-Guillaume S, Zekry D, Giacobini E, Gold G, Michel JP&amp;#x20;(January 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9543467&quot;&gt;Meek PD, McKeithan K, Schumock GT&amp;#x20;(1998).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Үҫештәге илдәрҙә, мәҫәлән, [[Аргентина]]ла&lt;ref name=&quot;pmid16870037&quot;&gt;Allegri RF, Butman J, Arizaga RL, ''et al''&amp;#x20;(August 2007).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, һәм яңы алға сыҡҡан илдәрҙә ([[Көньяҡ Корея]])&lt;ref name=&quot;pmid16858741&quot;&gt;Suh GH, Knapp M, Kang CJ&amp;#x20;(August 2006).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, йәмәғәт сығымдары шулай уҡ юғары һәм үҫеүен дауам итә. Моғайын, улар йәмғиәт ҡартайған һайын арта барыр һәм мөһим социаль проблемаға әйләнер. Сығымдар иҫәбенә ҡарттар йорттарын тотоуға медицина сығымдары һәм өйҙә ҡарау, ауырыуҙың да, уны тәрбиәләүсенең дә эшләү мөмкинлеген юғалтыуы кеүек медицинаға ҡарамаған сығымдар инә.

Иң ҙур йәмәғәт сығымдары оҙайлы профессиональ тәрбиәгә китә.

=== Билдәле шәхестәр, киң мәғлүмәт саралары, әҙәби әҫәрҙәр һәм кино ===
[[Файл:President Ronald Reagan with Charlton Heston at a Meeting with The Presidential Task Force on The Arts and Humanities in Cabinet Room - DPLA - 47b9185ffd7680d8f23ce4d9fe269696.jpg|thumb|Чарлтон Хестон менән [[Рональд Рейган]] Аҡ йорттағы осрашыуҙа, [[1981 йыл]]. Икеһе лә ғүмеренең ахырына Альцгеймер ауырыуына дусар булды.]]
Альцгеймер ауырыуына тарыусылар араһында билдәле кешеләр ҙә күп. Улар араһында АҠШ-тың элекке президенты [[Рональд Рейган]] һәм ирланд яҙыусыһы Айрис Мердок бар. Уларҙың сирләүе тураһында киң мәғлүмәт сараларында күп яҙылды, ғилми мәҡәләләр ҙә күпләп баҫылды&lt;ref name=&quot;pmid15574466&quot;&gt;Garrard P, Maloney LM, Hodges JR, Patterson K&amp;#x20;(February 2005).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15461232&quot;&gt;Sherman FT&amp;#x20;(September 2004).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Башҡа таныҡлыларҙан футболсы Ференц Пушкаш&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6155766.stm Hungary legend Puskas dies at 79].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Гарольд Вильсон, Испания премьер-министры Адольфо Суарес&lt;ref&gt;[http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson Prime Ministers in History: Harold Wilson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080825211328/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/harold-wilson |date=2008-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elpais.com/articulo/espana/padre/reconocio/Rey/noto/carino/elpepiesp/20080718elpepinac_11/Tes «Mi padre no reconoció al Rey pero notó el cariño»].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, актерҙар Питер Фальк&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/panorama/leute/0,1518,596844,00.html Peter Falk leidet an Alzheimer]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (нем.&lt;/ref&gt;, Рита Хейворт&lt;ref&gt;[http://chicago2008.kintera.org/faf/home/default.asp?ievent=245601&amp;lis=1&amp;kntae245601=EC385A175E764E0CAD0814131A12797B Chicago Rita Hayworth Gala] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/61CzkNay3?url=http://chicago2008.kintera.org/faf/error/errorEvent.asp?err=c |date=2011-08-25 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, Анни Жирардо һәм Чарлтон Хестон&lt;ref&gt;[http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ Charlton Heston has Alzheimer’s symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201123928/http://archives.cnn.com/2002/US/08/09/heston.illness/ |date=2008-02-01 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;, яҙыусы Терри Пратчетт&lt;ref&gt;''Pauli Michelle''.&amp;#x20;&lt;/ref&gt; Альцгеймер ауырыуы ҡорбандарына әйләнә.

Альцгеймер ауырыуы фильмдарҙа ла сағылыш таба, улар араһында — «Айрис» (2001)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0280778|Iris]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Bayley John.''&lt;/ref&gt;; «Хәтер көндәлеге» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0332280|The notebook]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Sparks Nicholas.''&lt;/ref&gt;; «Оноторға теләмәйем» (2004)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0428870|Nae meorisokui jiwoogae]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;; «Танматра» (2005);&lt;ref&gt;[http://www.webindia123.com/movie/regional/thanmatra/index.htm Thanmathra].&amp;#x20;&lt;/ref&gt; «Иртәгәһе көн тураһында хәтирә» (2006)&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0494640|Ashita no kioku]].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ogiwara Hiroshi.''&lt;/ref&gt;; «Унан алыҫта» (2006)&lt;ref&gt;&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Munro Alice.''&lt;/ref&gt;, «Ҡара лагуна» сериалы; 7 сезон) (2007), «Маймылдар планетаһы ихтилалы» (2011), «Дуҫлыҡ буйынса секс» (2011), «Тимер леди» (2011), «Надер менән Симиндың айырылышыуы» (2011), «Мөйөштәге өҫтәл» сериалы, «Ҡомарлылыҡ анатомияһы» сериалы, «Ялған теорияһы» сериалы (2009—2011, 3 сезон, 7 серия), «Детектив Нэш Бриджес» сериалы, «Тәрән зәңгәр диңгеҙ», «Ben X» (2007) һәм «Һаман да Элис» (2014), «Башында бал» (2014) фильмдары.

Документаль фильмдарҙан: Малькольм Пуантон ҡатнашҡан «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт тарихы» (1999), «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт хушлашыуы»&lt;ref&gt;Malcolm and Barbara:
&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
'''Урыҫ телендә:'''
* Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко «Популярно и не очень о болезни Альцгеймера» Либроком, 2009 г., 136 стр. [[:ru:Special:BookSources/9785397001946|ISBN 978-5-397-00194-6]]
* Билл Грант «Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы.» Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide Серия: Советы врача Норинт, 2003 г., 80 стр. [[:ru:Special:BookSources/5771101613|ISBN 5-7711-0161-3]]
'''Инглиз телендә:'''
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 11|pages = 2263–2272|year = 2002|pmid = 12074525|url = http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part I. Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513165101/http://www.aafp.org/afp/20020601/2263.html |date=2008-05-13 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (11): 2263—2272. PMID 12074525.
* {{Cite journal|author = Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND, Kemp B, Hewett L, Mittman B|title = Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment|journal = American Family Physician|volume = 65|issue = 12|pages = 2525–2534|year = 2002|pmid = 12086242|url = http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}«[http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Guidelines for managing Alzheimer’s disease: Part II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }} [http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html Treatment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514172730/http://www.aafp.org/afp/20020615/2525.html |date=2008-05-14 }}». ''American Family Physician'' '''65''' (12): 2525—2534. PMID 12086242.
* {{Cite web|url = http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|title = Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented?|publisher = US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging|accessdate = 2008-02-29|format = PDF|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CzYjv2i|archivedate = 2011-08-25}}(PDF).  US Department of Health and Human Services, National Institute on Aging. &lt;small&gt;Проверено 29 февраля 2008.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |date=2008-02-27 }}.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title = Alzheimer’s Behavior Management: Learn to manage common behavior problems|url = http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm|author = Russell D, Barston S, White M|publisher = helpguide.org|date = 2007-12-19|accessdate = 2008-02-29|archiveurl = http://www.webcitation.org/61CztqjA5|archivedate = 2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223082753/http://www.helpguide.org/elder/alzheimers_behavior_problems.htm |date=2008-02-23 }}
* {{Cite book|title = Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery|url = http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery|author = Rodgers AB|publisher = National Institute on Aging|year = 2003|accessdate = 2008-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery Alzheimer’s Disease: Unraveling the Mystery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001171052/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/UnravelingTheMystery/ |date=2008-10-01 }}. &lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;— National Institute on Aging, 2003.&lt;cite contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/cite&gt;

== Һылтанмалар ==
* [//ru.wikinews.org/wiki/В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера В Барселоне изобретена вакцина против болезни Альцгеймера] — Викияңылыҡтарҙағы материал.
* [https://web.archive.org/web/20130225062844/http://sir35.ru/Karla/Al_702.htm «Современные представления о болезни Альцгеймера»]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431319 «Нейрофибриллярные клубки при болезни Альцгеймера — не убийцы, а защитники клеток?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101050/http://elementy.ru/news?newsid=431319 |date=2016-03-04 }}
* {{Cite web|last = Козловский|first = Борислав|title = Настоящий Макондо: 375 лет Альцгеймера|url = http://www.colta.ru/articles/science/9379|date = 2015-11-26|publisher = [[Colta.ru]]|accessdate = 2015-11-29|archiveurl = https://archive.is/O8cPy|archivedate = 2015-11-29|website = Colta.ru|quote = Жители колумбийского [[Ярумаль|города]], где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора}}Colta.ru (26 ноября 2015). — «Жители колумбийского города, где старческим слабоумием заболевают в 35, оказались потомками больного испанского конкистадора»   &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://archive.is/20151129024403/http://www.colta.ru/articles/science/9379 |date=2015-11-29 }}.&lt;/small&gt;

{{Һайланған мәҡәлә|Медицина}}
[[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]]
[[Категория:Баш мейеһе ауырыуҙары]]
[[Категория:Альцгеймер ауырыуы]]</text>
      <sha1>1xbwy0bfkz19z15xnxm8zqrmva4h71n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Народный артист Армянской ССР</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100215</id>
    <revision>
      <id>1308884</id>
      <parentid>1280302</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aramokay</username>
        <id>8528</id>
      </contributor>
      <origin>1308884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="gh02nl8eoo28x7so03o2i2a04qcn126" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;[[Файл:People’s Artist of the Armenian SSR.png|20px|link=Әрмән ССР-ының халыҡ артисы|Әрмән ССР-ының халыҡ артисы {{#if: {{{1|}}}| — {{{1}}}}}]]{{Категория только в статьях|Әрмән ССР-ының халыҡ артистары|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Армения|Халыҡ артисы]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gh02nl8eoo28x7so03o2i2a04qcn126</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Заслуженный артист Армянской ССР</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100216</id>
    <revision>
      <id>1308883</id>
      <parentid>580423</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aramokay</username>
        <id>8528</id>
      </contributor>
      <origin>1308883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="prwxxucxxhxj29md37fdel5ssfcu2j5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;[[Файл:Honored Artist of the Armenian SSR.svg|20px|link=Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артисы|Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артисы {{#if: {{{1|}}}| — {{{1}}}}}]]{{Категория только в статьях|Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артистары|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Армения|Атҡаҙанған артист]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>prwxxucxxhxj29md37fdel5ssfcu2j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апартеид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100700</id>
    <revision>
      <id>1308818</id>
      <parentid>1295300</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49831" sha1="iqohgz0eop64lmhy5oejykr74ygqvvl" xml:space="preserve">'''Апартеид''', '''апартһейд'''&lt;ref&gt;Форма с правильным произношением — '''апа́ртхейд''' — употребляется редко.&lt;/ref&gt; ({{lang-af|apartheid}} — «айырымлыҡ», йәғни айырым йәшәү, эшләү һ. б.) — 1948—1994 йылдарҙа [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]нда (КАР, 1961 йылға тиклем Көньяҡ Африка Союзы, КАС) идара итеүсе Милли партия тарафынан алып барылған рәсми сәйәсәт, асылы раса сегрегацияһынан, йәғни халыҡты расаларға айырып ҡарауҙан, ғибәрәт.

Ниндәй ҙә булһа билдәләр буйынса айырып ҡарау КАР-ҙағы тарихи сегрегация өлгөһөндә шулай уҡ апартеид тип аталырға мөмкин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/apartheid|title=apartheid|work=[[Oxford Dictionary of English]]|publisher={{нп4|OxfordDictionaries.com}}|accessdate=2016-01-14|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123162742/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/apartheid |date=2016-01-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Публикация|книга |автор={{нп4|Gerard Goggin|Goggin, G.}}|автор2=Newell, C.|заглавие=Disability in Australia: Exposing a Social Apartheid|ссылка=https://books.google.com/books?id=UnChTqH99Z4C|язык=en|издательство={{нп4|UNSW Press}}|год=2005|pages=18-20|isbn=0-86840-719-4}}&lt;/ref&gt;

== Асылы ==
КАР-ҙа апартеид банту халыҡтарын махсус резервацияларға (бантустандарҙа) ҡыуып индерә, был биләмәләр европалылар килгәнгә тиклем бантуҙар йәшәгән ер майҙандарының 30 процентында урынлаша. Резервацияларҙан сығыу һәм ҙур ҡалаларға килеү тик махсус рөхсәт буйынса ғына йәки эш урыны булғанда ғына (ерле халыҡ нигеҙҙә хеҙмәтләндереү өлкәһендәге бысраҡ һәм ауыр эштәргә генә алына) мөмкин була. Апартеид ҡоролошон индереү барышында КАР-ҙың ҡара тәнле халҡы граждан хоҡуҡтарының бөтәһенән дә тиерлек мәхрүм ителә. Белем биреү, һаулыҡ һаҡлау хеҙмәттәре «айырым булһа ла, тиң шарттарҙа» күрһәтелә, тип раҫлана, ләкин ғәмәлдә ҡара тәнлеләргә күрһәтелгән хеҙмәттәрҙең сифаты күпкә түбән була. Европалағы «һулдарҙың» фашлауҙарына Көньяҡ Африка хөкүмәте биргән аңлатмаларҙан күренеүенсә, негр табиптары, йән башына күсереп иҫәпләгәндә, хатта күберәк булһа ла, уларҙың түбән квалификациялы булыуы арҡаһында дауалау сифаты ла насарыраҡ. Ә бының сәбәбе әүәлге дәүләт сәйәсәтенең белем биреү өлкәһендәге хатаһына — ҡара тәнле студенттарҙы күбәйтеү маҡсатында негр абитуриенттарына талаптарҙың йомшаҡ булыуына бәйләп күрһәтелә. Хөкүмәт, үҙе тарафынан күрелгән яңы саралар медицина хеҙмәттәрендәге тиңһеҙлекте XXI быуат башына бөтөрөр, тип фараз итә. Ләкин был пландарға ғәмәлгә ашырға насип булмай.

Ҡара тәнле халыҡты сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм итеү Европа колонияларында әүәлдән килгән ғәҙәт була, ләкин [[Африка]]ла колониялар бөтөрөлгәс, ул апартеид сәйәсәтенең өлөшө булараҡ ҡарала башлай.

Апартеидҡа ҡаршы көрәш 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа [[БМО]]-ның өҫтөнлөклө бурыстарының береһенә әйләнә. Көрәшкә күп һанлы хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары ҡушыла. КАР-ҙа эске диссидентлыҡ хәрәкәте көсәйә. Апартеид режимының ҡолауы [[Нельсон Мандела]] һәм уның Африка милли конгресындағы (АМК) фекерҙәштәренең әүҙем эшмәкәрлеге менән бәйләп ҡарала. Һуңғараҡ Нельсон Мандела был көрәше өсөн Нобелдең тыныслыҡ премияһы менән бүләкләнә . АМК-ның ҡораллы көрәше һәм расасылыҡҡа ҡаршы күрелгән халыҡ-ара саралар менән бергә апартеид ҡоролошоноң ҡолауына аҡ тәнлеләр һанының 1940 йылдағы 21 проценттан 1990 йылға 11 процентҡа ҡалып ҡыҫҡарыуы ла, йәнә Фредерик де Клерк идара иткән осорҙа апартеид ҡоролошон һүтеүгә йүнәлтелгән саралар ҙа булышлыҡ итә.

Апартеид осоронда меңдәрсә сәйәси тотҡон ябылған «Роббен-Айленд» төрмәһе апартеид символы булып ҡала. Хәҙер төрмә КАР-ҙа туристар ҡарай торған ҡомартҡы булып тора.
[[Файл:DurbanSign1989.jpg|right|thumb|315x315px|КАР-ҙа илдең аҡ тәнле булмаған кешеләренә пляжға инеүҙе тыйған иғлан. [[1989 йыл|1989]] йыл. ]]

== Апартеид ҡоролошоноң барлыҡҡа килеүе ==
&lt;br /&gt;
Билдәле булыуынса, «апартеид» (дөрөҫөрәге, «апартһейд», африкаанс теленән «айырымлыҡ» тип тәржемә ителә) һүҙен беренсе тапҡыр 1917 йылда үҙенең телмәрендә Ян Христиан Смэтс ҡуллана, ул 1919 йылда КАС-тың премьер-министры итеп тәғәйенләнә. Апартеидты ғәҙәттә 1948 йылдан 1994 йылға тиклемге осорҙа хөкүмәттә африканерҙарҙың, йәғни голланд, немец, француз сығышлы колонистар тоҡомдарының, өҫтөнлөк итеүе менән бәйләһәләр ҙә, [[Британия империяһы]] әле [[XIX быуат]]та уҡ ҡара тәнле африкандарҙы үҙ төбәктәренән аҡ һәм төҫлө тәнлеләр биләгән Кап колонияһы менән Наталь яғына күсенеү хоҡуғынан мәхрүм иткән. Ҡара тәнлеләргә был ерҙәргә күсенеү генә түгел, хатта махсус рөхсәттән тыш барыу ҙа тыйылған. Кейптаунда һәм Наталдәге ҡалаларҙа уларға ҡояш байығандан һуң урамға сығырға ярамаған.

Йәғни, был миҫалдарҙы килтереп, апартеид сәйәсәте — ул Көньяҡ Африкала аҡ хөкүмәттәр әүәлдән алып барған кеше айырыу сәйәсәтен дауам итеү, тип раҫламаҡсы булалар. Был сәйәсәт өлгөһө итеп 1912 йылғы Ер актын һәм ҡара тәнле африкандарҙың эшкә алыныуына сикләүҙәр индереүҙе килтерергә була. Был документтар инглиз-бур һуғышынан һуң бур республикаларының (Трансвааль һәм Һары азат республика) [[Британ империяһы|Британия империяһы]] менән килешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Икенсе яҡтан, башта апартеид идеяһы тик сәйәси айырыуҙы ғына («ҙур апартеид») күҙҙә тота, көнкүреш кимәленә («ваҡ апартеид») ҡағылмай, тигән фекер ҙә йәшәй. Мәҫәлән, [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Смэтстың Берләшкән партияһы хөкүмәте сегрегациялау (айырыу) закондарының үтәлешен әллә ни ҡаты күҙәтмәй.

1948 йылғы дөйөм һайлау алдынан барған һайлау алды кампанияһында Милли партия апартеид сәйәсәтен үҙ программаһының нигеҙе итә. Ул, Смэтстың Берләшкән партияһын күпкә артта ҡалдырып, еңеп сыға һәм протестант руханийы Д. Ф. Малан етәкселегендәге Африканерҙар партияһы менән коалицион хөкүмәт төҙөй. Ғәмәлдә, африканер милләтселәренең Брудербонд тигән йәшерен ойошмаһы власҡа килә.

Хөкүмәт йәһәтләп апартеидты индереүгә тотона. Ҡатнаш никахтарҙы тыйған закондар сығарыла, бөтә граждандарҙы расаларға бүлеү индерелә, ауыр осраҡтарҙы ҡарау өсөн комиссия төҙөлә. 1950 йылда ҡабул ителгән Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы закон (Group Areas Act) апартеидтың нигеҙенә әүерелә, раса буйынса географик бүленеште ғәмәлгә ашырыу уның төп маҡсаты була. Апартһейд ҡоролошон рәсмиләштереү Азия һәм Африка илдәрендә колонияларға ҡаршы көрәш ҡыҙған шарттарҙа бара, был Милли партия хөкүмәтенең сәйәсәтендә лә сағылмай ҡалмай. Апартһейд аҡтарға ҡара тәнлеләр йәшәгән территорияларҙы сикләү аша үҙ хакимлығын һаҡларға ярҙам итергә тейеш була. Был махсус биләмәләр, һоумлендтар, һуңынан бантустан тигән атама аҫтында киң билдәлелек ала. Уларҙа ерле африкан сәйәси элита контроле аҫтында ҡара тәнле халыҡтың күпселек өлөшөн туплау күҙаллана, ә аҡ тәнлеләргә беркетелгән биләмәләрҙә сәнәғәт предприятиеларында һәм аҡ тәнлеләрҙе хеҙмәтләндереүҙә эшләүселәр генә ҡалдырыла. [[1953 йыл]]да айырым хеҙмәтләндереү тураһындағы закон (Separate Amenities Act) сығарыла, уға ярашлы, айырым пляждар, йәмәғәт транспорты, дауаханалар, мәктәптәр һәм университеттар булдырыла. Паспорт режимы тағы ла ҡәтғиләшә төшә. Бынан ары ҡара тәнле африкандар үҙҙәре менән шәхес таныҡлығын даими йөрөтөргә тейеш була. Был уларҙың илдәге «аҡ» төбәктәргә күсенеүен бик ныҡ ҡатмарлаштыра. Был закон индерелеү менән ҡара тәнле африкандарға махсус рөхсәттән тыш «аҡ» ҡалаларҙа йәшәү, хатта уларға барып килеү ҙә тыйыла.

Маландан һуң премьер-министр вазифаһын биләгән Йоһаннес Стрейдом ҡара тәнлеләрҙе тауыш биреү хоҡуғынан да мәхрүм итә. Уға тиклемге хөкүмәт [[1951 йыл|1951]] йылда Һайлаусыларҙың айырым вәкәләтлелеге тураһында закон ҡабул итә, ләкин уның конституцияға ярашлылығы өҫтөнән дәғүә дүрт һайлаусынан торған төркөм тарафынан Берләшкән партия булышлығы менән судҡа бирелә. Кап провинцияһының Юғары суды уларҙың дәғүәһен ҡарауҙан баш тарта, ләкин Апелляция суды уларҙың протесын ҡабул итә һәм закондың көсө юҡлығын таный, сөнки конституцияны үҙгәртер өсөн парламенттың ике палатаһы депутаттарының өстән ике өлөшөнөң тауышы талап ителә. Ул сағында хөкүмәт, Парламент юғары суды тураһында закон сығарып, парламентҡа суд ҡарарҙарын кире ҡағыу хоҡуғын бирә. Апелляция суды ла, Кап провинцияһы суды ла быны законһыҙ тип таба. [[1955 йыл|1955]] йылда Стрейдомдың хөкүмәте Апелляция судында судьялар һанын биштән ун бергә еткерә, яңы урындарға апартеид сәйәсәте яҡлы судьяларҙы тәғәйенләй. Шул уҡ йылды Сенат тураһында закон сыға, ул депутаттар һанын 49-ҙан 89-ға еткерә, һөҙөмтәлә Милли партияның урындары һаны 79-ға етә. Ниһайәт, ике палатаның берлектәге ултырышында Һайлаусыларҙың айырым вәкәләтлелеге тураһындағы закон ҡабул ителә, һәм Кап провинцияһында төҫлө һайлаусыларҙың айырым исемлеге төҙөлә.

Төп «апартеид закондары» түбәндәгеләр була:
* Ҡатнаш никахтарҙы тыйыу тураһындағы законға төҙәтмә (1949)
* Әхлаҡһыҙлыҡ тураһындағы законға төҙәтмә (1950). Был закон аҡ тәнле менән башҡа раса кешеһенең енси бәйләнешен ауыр енәйәттәр иҫәбенә индерә. 
* Халыҡты теркәү тураһындағы закон (1950). Был законға ярашлы, һәр граждан аҡ, төҫлө йәки банту булараҡ теркәлергә тейеш була (Милли партия хөкүмәте рәсми документтарҙан «ерле халыҡ» төшөнсәһен алып ташлай һәм уның урынына «банту» тигән һүҙҙе ҡуллана).
* Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы закон (1950 йылдың 27 апреле). Был закон буйынса ил бер нисә өлкәгә бүленеп, уларҙың һәр ҡайһыһы ниндәй ҙә булһа раса төркөмөнә тапшырыла. Ул апартеидтың нигеҙенә әүерелә, сөнки, нәҡ уға нигеҙләнеп, сәйәси һәм социаль айырымланыу ҡоролошо төҙөлә.
* Бантуҙарҙың үҙидараһы тураһындағы закон (1951). Был закон ҡара тәнле африкандар өсөн айырым «хөкүмәт» структуралары булдыра.
* Биналарҙы законһыҙ биләүгә ҡаршы көрәш тураһындағы закон (1951). Был закон властарға ҡара тәнле африкандар йәшәгән аласыҡтарҙы емереү хоҡуғын бирә. 
* Ерле халыҡтан булған төҙөлөш эшселәре, ерле хеҙмәттәргә һалым индереү тураһындағы закон (1951). Был закон аҡ тәнле яллаусыларҙың законлы ҡала кешеһе тип танылған ҡара тәнле эшселәр өсөн торлаҡ төҙөү сығымдарын ҡаплауын талап итә. 
* Айырым хеҙмәтләндереүҙе тәьмин итеү тураһындағы закон (1953). Был закон төрлө расаға ҡараған кешеләргә бер үк йәмәғәт биналары (ял бүлмәләре һ.б.) менән файҙаланыуҙы тыя.
* Бантуҙарҙың белем алыуы тураһындағы закон (1953). Был закон ҡара тәнле африкандарҙың белем алыуы өҫтөнән контроллек итеүҙе дәүләткә тапшыра һәм миссионер мәктәптәрен тыя. 
* Бантуҙарҙың ҡала өлкәләре тураһындағы закон (1954). Был закон ҡара тәнле африкандарҙың ҡалаларға күсенеүен сикләй. 
* Шахталар һәм эш тураһындағы закон (1956). Был закон эшкә ҡабул иткәндәге дискриминацияны рәсмиләштерә.
* Ҡара тәнле африкандарҙың үҙидараһын яҡшыртыу тураһындағы закон (1958). Был закон бантустандарҙа — ҡара тәнле африкандарҙың тауыш биреү хоҡуғы булған махсус өлкәләрҙә — айырым территориаль хөкүмәттәр булдыра. 
* Бантуҙарҙың инвестиция корпорациялары тураһындағы закон (1959). Был закон капиталды бантустандарға күсереү механизмын эшләй, һөҙөмтәлә уларҙа эш урындары булдырыу мөмкинлеге асыла. 
* Университет белеме биреүҙе киңәйтеү тураһындағы закон (1959). Был закон ҡара тәнлеләр, төҫлө тәнлеләр һәм һиндтәр өсөн айырым университеттар асыуҙы күҙҙә тота. 
* Физик планлаштырыу һәм ресурстарҙы файҙаланыу тураһындағы закон (1967). Был закон хөкүмәткә «аҡ» райондарҙа сәнәғәт предприятиелары төҙөүҙе туҡтатыу һәм уларҙы бантустандар эргәһенә күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, ҡара тәнле африкандарҙың эш табыу еңелләшкән бантустандарға күсенеүе әүҙемләштерелә.
* Бантустандарҙа гражданлыҡ тураһындағы закон (1970). Был закон бантустандарҙа йәшәүселәрҙең статусын үҙгәртә: улар КАР гражданлығын юғалта. Был илдең «аҡ» өлөшөндә аҡ тәнлеләрҙе күпселеккә әйләндереү өсөн эшләнә.
* Африкаанс телендә уҡытыу тураһындағы указ (1974). Уға ярашлы, бантустандарҙан ситтә уҡытыу яртылаш [[инглиз теле]]ндә, яртылаш африкаанста алып барылырға тейеш була. 
Башҡа илдәр (мәҫәлән, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) дискриминациялаусы закондарҙы юҡҡа сығарған бер ваҡытта КАР-ҙа, киреһенсә, раса-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе яңынан-яңы хоҡуҡи акттар ҡабул ителә. Аҡ тәнле африкандарҙың апартеид яҡлы булыуы ниндәйҙер кимәлдә демография менән бәйле була: аҡ тәнлеләр һаны тәбиғи юл менән кәмей барған, ҡара тәнлеләр һаны артҡан осорҙа улар илдә үҙ хакимлығын һаҡлап ҡалырға тырыша.

== Апартеид ҡоролошо ==

=== Көндәлек тормош ===
Апартеид ҡоролошо закон менән билдәләнә: бөтә сикләүҙәр закон менән нығытыла. Мәҫәлән, Айырым хеҙмәтләндереүҙе тәьмин итеү тураһындағы закон властарға төрлө раса кешеләренә төрлө сифатлы хеҙмәттәр күрһәтеүҙе рөхсәт итә. 
[[Файл:Flag of South Africa (1928–1994).svg|thumb|250x250px|1928 — 1994 йй. КАР (1961 йылға тиклем — КАС) флагы.]]
* Африкандарға «аҡ Көньяҡ Африка» тип билдәләнгән өлкәләрҙә (асылда, бөтә мөһим ҡалалар һәм иҡтисади зоналар) махсус рөхсәтһеҙ предприятие асыу йәки эштәр башҡарыу тыйыла. 
* Сегрегация транспортта һ.б. йәмәғәт урындарында тормошҡа ашырыла.
* Ҡара тәнлеләргә махсус пропускһыҙ аҡ зоналарҙа йәшәү, эшләү, йөрөү тыйыла.

=== Бантустандар системаһы ===
[[Файл:Southafricanhomelandsmap.png|right|thumb|297x297px]]
[[Файл:Ciskei2.jpg|right|thumb|250x250px|Сискей бантустанындағы ауыл.]]
Апартеид яҡлылар фекеренсә, системаны тулыһынса индергәс, ҡара тәнле африкандар, Көньяҡ Африка Республикаһы граждандары булыуҙан туҡтап, бойондороҡһоҙ дәүләтте хәтерләтергә тейеш булған резервацияларҙың ([[Инглиз теле|англ.]] ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;homelands&lt;/span&gt;'') граждандарына әйләнә. Шулай итеп, КАР-ҙа эшләп йөрөгән бантустанлылар ваҡытлы рөхсәт менән эшкә алынған хеҙмәт иммигранттары тип таныла.

КАР хөкүмәте илде бер нисә өлкәгә бүлергә тырыша. Ил биләмәләренең 87 проценты (шуның 40 проценты самаһын буш Вельд платоһы алып тора) аҡтарға, төҫлө тәнлеләргә һәм һиндтәргә бирелә. Ҡалған 13 процентында ҡара тәнле африкандар (бөтә халыҡтың 80 проценты) өсөн ун «резервация» урынлаша. Ҡайһы бер бантустандарға «бойондороҡһоҙлоҡ» бирелә, ләкин уны башҡа илдәр араһында таныусы табылмай.

Ҡара тәнле африкандарҙың күбеһе уларҙың бантустаны «бойондороҡһоҙ» тип иғлан ителгәндән һуң гражданлыҡтан мәхрүм ителә. Шулай итеп, улар сит илгә сығыу хоҡуғын биргән КАР паспортын ала алмай. Хәйер, паспортты унһыҙ ҙа алыу бик ҡатмарлы була. Паспортлы булыу хоҡуҡ түгел, өҫтөнлөк булып тора.

=== Мәжбүри күсереү ===
1960-сы, 1970-се йылдарҙа һәм 1980-се йылдар башында хөкүмәт «күсереп ултыртыу» сәйәсәтен үткәрә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул йылдарҙа күсереп ултыртылған халыҡ һаны өс ярым миллионға етә. Түбәндәге төркөмдәр күсенергә мәжбүр ителә: 
* Аҡтарҙың фермаларында ялланып эшләүселәр
* Аҡ фермалар араһында утрау-утрау булып тороп ҡалған ҡара тәнлеләрҙең ерҙәрендә йәшәүселәр
* Бантустандарға яҡын урынлашҡан ҡалалар ситендәге биҫтәләрҙә йәшәүселәр 
* Ҡалаларҙағы «артыҡ кешеләр»
1950-се йылдарҙағы иң билдәле һәм иң күләмле күсереүҙәр Йоһаннесбургта була. Ундағы 60 мең кеше ҡала янындағы Соуэто тигән биҫтәгә күсерелә.

 Артабанғы йылдарҙа Йоһаннесбург эргәһендәге Софиятаун тигән биҫтә лә ҡара тәнлеләрҙән бушатыла һәм аҡ тәнлеләр ҡарамағына тапшырыла. Артабан Дурбанда һәм Кейптаунда (55 мең төҫлө тәнле һәм һинд күсерелә) ҡараларҙан ер бушатыу осраҡтары була. Төркөмлө өлкәләр тураһындағы закондан ҡара тәнлеләр генә түгел, 600 мең төҫлө тәнле, һинд һәм ҡытай, шулай уҡ 40 мең аҡ тәнле зыян күрә.

=== «Төҫлөләр» ===
Законға ярашлы, илдең бөтә халҡы дүрт төркөмгә бүленә: ҡара тәнле африкандар, аҡ тәнлеләр, азиаттар (башлыса һиндтәр) һәм «төҫлөләр». Һуңғыһына ҡатнаш сығышлылар индерелә, улар араһында нәҫелендә койсандар ҙа, бантуҙар ҙа, европалы иммигранттар ҙа (шулай уҡ малайҙар ҙа) ҡатнашып бөткәндәре була; «төҫлөләр» иҫәбенә «таҙа ҡанлы» койсандар ҙа эләккеләй. КАР властары кемдәрҙең «төҫлөләргә» ҡарауын билдәләй торған ҡатмарлы ҡағиҙәләр төҙөй. Ҡарар сығарыу ваҡ чиновниктарға йөкмәтелә. Бер ғаилә кешеләренең төрлө төркөмдәргә индерелеү осраҡтары ла була.

Апартеид осоронда төҫлөләр ҙә дискриминацияға дусар ителә: уларҙы махсус ҡала яны биҫтәләренә күсерәләр, бының өсөн улар оҙаҡ йәшәгән йорттарын ҡалдырып китергә мәжбүр ителә. Төҫлөләр алған белем сифаты ла насарыраҡ була (ләкин ҡара тәнле африкандар алған белем сифатынан яҡшыраҡ). Төҫлөләрҙән күптәр апартеид менән көрәшкә өлөш индерә: мәҫәлән, 1902 йылда ойошторолған Африка сәйәси ойошмаһы үҙ сафтарына тик төҫлөләрҙе генә ала.

«Рәсми» апартеид осоронда — 1950 йылдан 1983 йылға тиклемге арауыҡта — төҫлөләр, ҡара тәнлеләр кеүек үк, ғәмәлдә тауыш биреү хоҡуғынан мәхрүм була. 1983 йылда конституцияға индерелгән төҙәтмәгә ярашлы, төҫлөләр һәм азиаттар өс палаталы парламентҡа һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.

== Апартеидҡа ҡаршы көрәш ==
Аҡ тәнле халыҡ араһында апартеидты хупламағандар ҙа була. Ҡасандыр төрлө раса студенттары уҡыған университеттарҙың етәкселеге һәм уҡытыусылары араһында апартеид сәйәсәте йыш тәнҡитләнә.

Шулай уҡ Икенсе донъя һуғышы ветерандары ойошмаларының ҡайһы берҙәре лә апартеидты хупламай. Апартеид сәйәсәтен үткәргән Милли партияның һуғыш ваҡытында нацизмға теләктәшлек күрһәтеүе был ҡаршылыҡ сәбәптәренең береһе була. Элекке хәрби лётчик Адольф Малан 1950-се йылдарҙа киң ҡоласлы манифестациялар ойоштора.

Апартеидҡа ҡаршы көрәшкән Көньяҡ Африка коммунистар партияһында ла аҡ тәнлеләр күп була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eleven.co.il/article/15157|title=Южно-Африканская Республика|accessdate=2014-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://culnhist.com/как-евреи-боролись-за-права-чернокожи/|title=Как евреи боролись за права чернокожих: Южная Африка.|accessdate=2014-05-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223111400/http://culnhist.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B6%D0%B8/ |date=2014-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2011/03/news994294107.php|title=Евреи против апартеида|accessdate=2014-05-09}}&lt;/ref&gt;. Улар араһында Джо Слово, Рут Ферст, Абраһам (Брам) Фишер, Ронни Касрилс ҙур әүҙемлек күрһәтә.

1948 йылда власҡа килеп, апартеидты рәсми сәйәсәт тип иғлан иткән Милли партия хөкүмәтенең аҡ тәнле булмағандарға ҡарата репрессиялар башлауы Африка милли конгресы (АМК) эшмәкәрлеген йәнләндерә. [[1949 йыл|1949]] йылда АМК забастовкалар, протест демонстрациялары, граждандарҙың буйһонмаусылыҡ акцияларын үткәреүҙе күҙҙә тотҡан программа ҡабул итә. 1955 йылдың 25 — 26 июнендә бер нисә ойошма, шул иҫәптән Һинд комитеты, АМК, Йоһаннесбург эргәһендәге Клиптаунда «Халыҡ конгресына» йыйыла һәм Азатлыҡ хартияһын ҡабул итә, унда Көньяҡ Африка Союзын (КАС) раса дискриминацияһын белмәгән демократик дәүләт итеү идеяһы күтәрелә. Хартия шулай уҡ монополиялар хужа булған «ер аҫты минераль байлыҡтарын», банктарҙы һәм сәнәғәт предприятиеларын национализациялауҙы күҙҙә тота&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.inafran.ru/sites/default/files/news_file/kamati.pdf С. 30&lt;/ref&gt;. Хартия ҡабул ителгәндән һуң апартеид дошмандары (юлбашсы Лутули, Нельсон [[Нельсон Мандела|Мандела]], Уолтер Сисулу, Мозес Котане, Оливер Тамбо, Расти Бернштейн, Джо Слово һ.б.), дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, ләкин 1961 йылдың 29 мартында суд уларҙы аҡлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

1960 йылдың 21 мартында Шарпевиль ҡасабаһында полиция ҡоралһыҙ ҡара тәнле демонстранттарға ҡаршы ут аса, 69 кешене һәләк итә, был бөтә донъяла асыу уята. Ошо ваҡиғанан һуң апартеидҡа ҡаршылар көс ҡулланыу юлына күсергә ҡарар итә, ошо маҡсатта «Умконто ве сизве» («Милләт һөңгөһө») тигән хәрби ойошма төҙөлә. Шул уҡ йылды КАС Британия Берләшмәһенән сыға һәм үҙен Рес­публика (КАР) тип иғлан итә.

Илдәге көсөргәнешле хәл 1976 йылда Йоһаннесбург яны биҫтәһе Соуэтола ҡара тәнле африкандарҙың ихтилалы башланыуға сәбәп була. Ул башҡа ҡалаларға ла тарала. Илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, шуға ҡарамаҫтан болалар йылға яҡын дауам итә.

Соуэтолағы ваҡиғаларҙан һуң Көнбайыш илдәре КАР-ға ҡаршы санкциялар индерә. 1977 йылда төрмәлә хоҡуҡ яҡлаусы Стив Биконың һәләк булыуы донъяла асыу тулҡынын ҡуҙғата. Ошо ваҡиғалар, шулай уҡ Анголалағы һуғышта еңелеү, Мәғлүмәт министрлығындағы коррупцияға бәйле янъял («Эшель Руди афераһы») хөкүмәттең позицияларын ҡаҡшата. Апартеидты ҙур ныҡышмалылыҡ менән үткәргән премьер-министр Балтазар Форстер, юстиция, полиция һәм төрмәләр министры Джимми Крюгер, Дәүләт хәүефһеҙлеге бюроһы директоры Һендрик ван ден Берг отставкаға китергә мәжбүр була.

Яңы Питер Бота хөкүмәте һаҡ ҡына реформалар үткәрә башлай — транспортта, спортта сегрегациянан баш тартыла, африкандарҙың профсоюздары легалләштерелә.Илдең яңы конституцияһы ҡабул ителә, ул КАР-ҙы президент республикаһына әүерелдерә һәм аҡ тәнлеләр, төҫлөләр һәм һиндтәрҙең һәр ҡайһыһына тәғәйенләнгән өс палаталы парламент булдырыуҙы күҙҙә тота (шул уҡ ваҡытта ил халҡының күпселеген тәшкил иткән ҡара тәнлеләргә тауыш хоҡуғы бирелмәй). Ҡара тәнлеләр, тәбиғи, был конституция менән ҡәнәғәт булмай, уға ҡаршы демонстрациялар үтә, забастовкалар башлана.

1985 йылдың мартында полиция тыныс демонстрацияны тағы ата. Һөҙөмтәлә дөйөм забастовка башлана, ул, бөтә ҡалаларға таралып, ҡара тәнле африкандарҙың ихтилалына әйләнә. 25 меңләп кешене ҡулға алыуға ҡарамаҫтан, хөкүмәт 1986 йылдың аҙағына тиклем фетнәне баҫа алмай.

=== [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] һәм Халыҡ-ара енәйәт суды ===
1973 йылда БМО Генераль ассамблеяһы Апартеид енәйәтен туҡтатыу һәм уның өсөн яза биреү тураһында халыҡ-ара конвенция ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/Docs/journal/asp/ws1.asp?m=A/RES/3068%20(XXVIII) Links to documents] (недоступная ссылка с 23-05-2013 (1018 дней))&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/PRAWO/race/731130.htm Дискриминация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517081249/http://www.memo.ru/PRAWO/race/731130.htm |date=2009-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
Конвенция БМО ағзаһы булған илдәр КАР хөкүмәтенең сәйәсәтен үҙгәрттерерлек санкциялар индерә алһын өсөн юридик нигеҙҙәр булдырыу маҡсатын ҡуя. Конвенция 1976 йылда көсөнә инә.

Рим статуты апартеидты кешелеклелеккә ҡаршы 11 енәйәттең береһе тип ҡарай. Күпселек дәүләттәр (шул иҫәптән КАР) граждандарының бындай енәйәтте ҡылған йәки уға булышлыҡ иткән өсөн Халыҡ-ара енәйәт суды алдына баҫыуы ихтимал&lt;ref&gt;«Римский статут Международного уголовного суда, вступивший в силу в 2002 году, также предусматривает личную ответственность в международном суде» [http://www.britannica.com/eb/article-233522 Britannica: Nonstate actors in international law]&lt;/ref&gt;.

=== Спорт ярыштары ===
Күп йылдар буйына КАР спортсылары халыҡ-ара спорт ярыштарында ҡатнаштырылмай.1976 йылда Африка илдәре тарафынан Олимпия уйындарына бойкот иғлан ителеүе киң билдәле.

== Апартеид осоро тамамланыу (1989—1994 йылдар) ==
1990-сы йылдар башына КАР-ҙың хакимлыҡ иткән элитаһы аңында үҙгәрештәр шәйләнә башлай. Быға 80-90-сы йылдарҙа донъяла сәйәси хәл үҙгәреүе сәбәпсе була. АҠШ Президенты Джордж Буш (өлкән) иғлан иткән һәм бөтә донъяла демократия төҙөүҙе күҙҙә тотҡан «яңы донъя тәртибе» шарттарында Көньяҡ Африка Республикаһында раса бүленеше хакимлыҡ иткән ҡоролошто һаҡлау АҠШ һәм Европа Берләшмәһе илдәренең мәнфәғәттәренә тап килмәй. КАР-ҙың Көнбайыш илдәренең сәйәси һәм иҡтисади санкциялар индереүенән хәүефләнгән иҡтисади даирәләре, курсты үҙгәртеүҙе талап итеп, хөкүмәткә баҫым яһай башлай.

1990 йылдың февралендә парламент сессияһын асҡанда КАР президенты Фредерик де Клерк АМК, Панафрика конгресы эшмәкәрлегенә тыйыуҙы ала һәм [[Нельсон Мандела]]ның азат ителеүе хаҡында белдерә.

1990 йылдың 2 майында АМК лидерҙарының КАР хөкүмәте менән осрашыуы була, унда сәйәси тотҡондарҙы амнистиялау һәм артабан аҡлау тураһында килешеү төҙөлә. 1991 йылдың 30 апреленә апартеидҡа ҡаршы көрәшкән 933 кеше иреккә сығарыла. 6000-ләп сәйәси эмигрант КАР-ға әйләнеп ҡайта.

Шул уҡ йылды аҡ тәнле һул либераль сәйәсмәндәр һәр раса төркөмөнөң закондар сығарыу органында тиңлеген күҙҙә тотҡан һәм бер расаға ла хакимлыҡ алыу ихтималлығын ҡалдырмаған яңы дәүләт моделен тәҡдим итә. Ләкин Н. Мандела был тәҡдимде кире ҡаға.

Сәйәси хәлдә билдәһеҙлек де Клеркты яңы аҙымдарға этәрә. Мандела менән сираттағы осрашыуҙа ул конституция проектын һайланма конституция йыйыны тарафынан эшләү һәм һайлауҙар һөҙөмтәһендә күп расала күсеш хөкүмәте төҙөү хаҡында протоколға ҡул ҡуя.

 «Инката» хәрәкәте, ул хәҙер Инката Азатлыҡ партияһы (ИАП) тип йөрөтөлә башлай, был килешеүгә ҡаршы сыға, 1992 йылдың декабрендә юлбашсы Мангосуту Бутелези Квазулу бантустаны менән Натал провинцияһынан торған буласаҡ дәүләттең конституцияһы проектын баҫтырып сығара. Бопутатсвана һәм Сискей бантустандарының (ул мәлгә де-факто бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙең) лидерҙары күп расалы унитар дәүләт төҙөүҙә ҡатнашыуҙан баш тарта.

 АМК һәм ИАП яҡлылар араһында ҡораллы бәрелештәр башлана.

Шул уҡ ваҡытта Панафрика конгресы ағзалары ла ҡораллы хәрәкәттәрҙе көсәйтә. Улар ваҡыт-ваҡыт полиция хеҙмәткәрҙәренә һәм аҡ фермерҙарға һөжүм итә. 1993 йылдың 27 мартындағы митингыла ПАК етәксеһе Кларенс Маквету аҡ тәнле ҡатын менән уның ике балаһын үлтереү өсөн яуаплылыҡты үҙ ойошмаһы өҫтөнә ала.

Аҡ тәнлеләр әүҙем ҡораллана. 1990—1992 йылдарҙа утлы ҡорал йөрөтөүгә көн һайын 500-ҙән ашыу лицензия бирелә. Африканерҙар халыҡ фронты (АХФ) төҙөлә, унда аҡтарҙың 20-нән ашыу ойошмаһы инә. АХФ Бур халыҡ армияһын төҙөү маҡсатын ҡуя.

Илдә киң күләмле граждандар һуғышы тоҡанырға тора.

Килеп тыуған хәлдә, халыҡ-ара баҫымды ла иҫәпкә алып, Фредерик де Клеркҡа дөйөм демократик һайлауҙар үткәреүҙән башҡа сара ҡалмай.

Һайлау 1994 йылдың 26-29 апрелендә була. Күпселек тауыштарҙы (63 процент) йыйып, АМК еңә, Милли партияға һайлаусыларҙың 21 проценты тауыш бирә.

1994 йылдың 9 майында Милли ассамблея КАР президенты итеп Нельсон Манделаны һайлай.

45 йыл самаһы дауам иткән апартеид осоро тамамлана.

== Апартеидтан һуң ==
Апартеид тамамланғас, ерле халыҡ белем алыу, дәүләт вазифаларын биләү, бизнес менән шөғөлләнеү хоҡуҡтарына эйә була. КАР-ҡа ҡаршы халыҡ-ара санкциялар бөтөрөлә, сит илдәрҙән инвестициялар ағымы килә. КАР-ға конкуренция өҫтөнлөгөн аҡ тәнлеләрҙең юғары профессиональ менеджменты һәм ҡара тәнлеләрҙең арзан эшсе көсө тәьмин итә. Шулай ҙа 2000—2007 йылдарҙа КАР-ҙа эшһеҙлек 25-30 процент тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/node/16248641 Jobless growth.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.segodnya.ua/news/13054559.html Евгений Ихельзон, Ярослав Малюта, Светлана Тучинская.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520073039/http://www.segodnya.ua/news/13054559.html |date=2011-05-20 }}&lt;/ref&gt;.

Апартеид бөтөрөлгәндән һуң илдә енәйәтселек, атап әйткәндә кеше үлтереүҙәр һаны, ҡырҡа арта, ҡорбандар араһында аҡ тәнлеләр ҙә, ҡара тәнлеләр ҙә күп була&lt;ref&gt;[https://www.issafrica.org/uploads/CQ7Thomson.pdf Coloured homicide trends in South Africa] Institute for Security Studies, March 2004.&lt;/ref&gt;.

100 000 кешегә тура килгән кеше үлтереүҙәр һаны 1994-95 йылдарҙағы 66,9-ҙан 2005-06 йылдарға 39,5-кә тиклем кәмей&lt;ref&gt;[http://www.iol.co.za/news/south-africa/crime-security-in-sa-1.377702 Crime, security in SA…by Lee Rondganger]&lt;/ref&gt;.

АМК хөкүмәте эшкә алғанда ҡара тәнлеләргә өҫтөнлөк биреү программаһын тормошҡа ашыра. Ләкин ҡара тәнлеләр араһында юғары квалификациялы белгестәр әлегә аҙ. Ә аҡ тәнле белгестәр енәйәтселектең юғары кимәле арҡаһында илдән күпләп китә. 1995 йылдан 2008 йылға тиклемге арауыҡта апартеид бөтөрөлгән мәлгә КАР-ҙа йәшәгән дүрт миллиондан ашыу аҡ тәнленең 800 меңләбе илде ташлап киткән&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/node/16248641 White flight from South Africa.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Расизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ ЮАР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606235705/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ |date=2011-06-06 }} [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ Апартеид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606235705/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/cast/383/ |date=2011-06-06 }}
* [http://www.yspu.yar.ru/images/2/22/24.pdf Становление и крушение системы апартеида в Южной Африке. Развитие ЮАР в 1990-е — начале XXI века]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Жуков Д.'' [http://wg-lj.livejournal.com/533546.html Апартеид. История режима]
* ''Гармсон Б.'' [http://www.memorial.spb.ru/catalog/?p=413 Стив Бико и значение его личности в южноафриканском сопротивлении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620024812/http://www.memorial.spb.ru/catalog/?p=413 |date=2009-06-20 }}
* [https://web.archive.org/web/20100715051254/http://www.un.org/russian/documen/gadocs/convres/r28-3068.pdf Международная конвенция о пресечении преступления апартеида и наказании за него](недоступная ссылка с 23-05-2013 (1025 дней) — [//web.archive.org/web/*/https://web.archive.org/web/20100715051254/http://www.un.org/russian/documen/gadocs/convres/r28-3068.pdf ''история''], )
* ''А. Ривз.'' [http://scepsis.ru/library/id_2803.html Шарпевильский расстрел — водораздел в истории Южной Африки]
* [http://www.sovmusic.ru/download.php?fname=shoshol Shosholoza Песня борцов с апартеидом]
* [http://proyuar.ru/apartheid  Апартеид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206171227/http://proyuar.ru/apartheid |date=2010-02-06 }} — «Про ЮАР» сайтында
* [http://commons.com.ua/archives/10921 Андрей МАНЧУК Страх и ненависть апартхейда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203222314/http://commons.com.ua/archives/10921 |date=2011-12-03 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/1214745-echo/ Смерть Манделы: какой станет ЮАР//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]

[[Категория:КАР:Апартеид]]</text>
      <sha1>iqohgz0eop64lmhy5oejykr74ygqvvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австрия тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105479</id>
    <revision>
      <id>1308746</id>
      <parentid>1285501</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95092" sha1="1agdk0j6nnptn8zy0wzmmgiajw19ixo" xml:space="preserve">{{Австрия тарихы}}

== Тарихҡаса булған дәүер ==

== Антиклыҡ ==
[[Файл:Austria_Romana.png|мини|240x240пкс| Австрия территорияһында Рим провинциялары һәм ҡалалары]]
[[Файл:Heidentor_(by_Pudelek).JPG|справа|мини|240x240пкс|Карнунтағы Рим «[[:de:Heidentor|Мәжүси ҡапҡалары]]» ]]
Хәҙерге замандағы [[Англия]] территорияһында беренсе тарихи раҫланған төйәкләнеүселәр иллирийҙар булған. Б. б. тиклем IV быуат башында Урта Подунавьеға кельттар күсәләр. Улар б.э. тиклем II быуатта үҙәге хәҙерге Клагенфуртта булған Норик короллеге исемен алған иртә дәүләт берәмәген ойошторғанбулған. Был дәүләт Боронғо Рим менән союздашлыҡ мөнәсәбәттәрҙе дауам итә, шуның өсөн кельттар араһында Рим йоғонтоһо бик тиҙ тарала. Б.э. тиклем 16 йылда короллек [[Рим империяһы]] составына инә, әммә бер ни тиклем ваҡыт кельттар үҙ кенәздәренең хакимлығы аҫтында ла бойондороҡһоҙлоҡтоң юғары кимәлен һаҡлап килделәр. тик б.э. тиклем 40йылда император Клавдий янында кельт дәүләте урынында Норик Рим провинцияһы формалаша. Инн йылғаһынан көнбайышҡа ҡарай ерҙәр Реция провинцияһы (б.э. тиклем 15йыл) составына инә, ә хәҙерге Венанан көнсығышяғына ҡарай территория Паннония провинцияһына (б.э. тиклем 9 йыл) инә.
[[Рим империяһы|&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
]]
Римляндар хакимлығы ваҡытында [[Дунай]] буйында нығытмалар (лимес) һәм юлдар системаһы төҙөлә, тиҙ арала ҡалалар (Виндобона (Вена) Паннонила, Вирун (Клагенфурт) һәм Ювавум (Зальцбург) Норикта, Бриганцин (Брегенц) Рецияла) ҡалҡып сыға. Урындағы халыҡ әкренләп романлаша, империяның эске өлөштәре йәшәүселәре ҡалаларға күсенә. Әммә 167 йылдан Норик территорияһында ҡыйратҡыс Маркоман һуғыштары йәйелә. IV быуатта германецтарҙың Дунайҙың төньяҡ ярынан (вестготтар (401, 408), остготтар (406), һуңынан — ругиялар) барымталары башлана. 476 йылда Көнбайыш Рим империяһы ҡолатылғандан һуң Норик территорияһында ругийҙар короллеге ойошторола, әммә ул 488 йылда Одоакр дәүләтенә ҡушылдырыла. Элекке провинциялар халҡы шулай ҙа Рим культураһын дауам итеүен һәм латин теленең диалекттарында һөйләшеүен һаҡлап ҡалған. Әлеге ваҡытҡа тиклем Швейцария һәм Тироль таулы региондарында ретороман теле һаҡланған.

== Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе ==
493 йылда Одоакр остготтар тарафынан ҡыйратыла, Норик һәм Реция территорияларының күпселек өлөшө Остготт дәүләте составына инә. 508 йылдан алып Дунайҙан төньяҡҡа VI быуаттың уртаһында Италия һәм Австрия ерҙәренең көньяғын үҙҙәренә буйһондорған лангобардтар күсеп ултырҙы. Бушаған ерҙәргә көнбайыштан баварҙар һәм көнсығыштан славяндар юл тотто. Реция Бавария герцоглығы составына инә, ә Вена Урманынан Юлий Альпылары территорияларына тиклем үҙәге Паннониялағы Авар ҡағанатына буйһонған славян халыҡтары урынлашты.

== Австрия ерҙәре Урта быуаттарҙа ==

=== Каролинг империяһы һәм Көнсығыш маркаһы ===
VI быуат аҙағынан хәҙерге Австрияның территорияһында Бавария герцоглығы менән Авар ҡағанлығы араһында көрәш башлана. Һуғыштар әле бер яҡтың, әле икенсе яҡтың еңеүе менән тамамлана. Романланған халыҡ көнсығыш өлкәләрҙән ҡыҫырыҡланып сығарыла һәм тик Зальцбург районында ғына тороп ҡала. 623 йылда ҡағанаттың славян халҡы ихтилалға күтәрелә һәм бойондороҡһоҙлоҡло Само дәүләте ойоштора. 658 йылда уның емерелеүенән һуң үҙ эсенә Каринтия, Штирия һәм Крайнаны алған [[Карантания]] славян кенәзлеге булдырыла. шул уҡ ваҡытта Австрияның халҡының актив христианлаштырыуы башлана, Бавария территорияһында Зальцбург епикоплығы ҡорола. Бавария герцоглығының нығыныуы 745 йылда Карантания өҫтөнән сюзеренитет урынлаштырыуға килтерҙе. 788 йылда уҡ Бавария [[Бөйөк Карл]] тарафынан ҡыйратыла һәм Каролингтар франк империяһына инә. Һуңғараҡ франктар аварҙарға ябырылалар һәм 805 йылға Авар ҡағанлығы Бөйөк Карл бәреүҙәре аҫтында емерелә. Австрияның тотошлай территорияһы франк империяһы составына инә.

Яуланған территорияларҙа император Карл бер бөтөн сиктәрҙе билдәләү һәм славян халҡын (Фриули, Истрия, Каринтия, Крайна, Штирия) буйһондорор өсөн марка системаһын булдыра. Хәҙерге Түбәнге һәм Үрге Австрия ерҙәре территорияһында Баварияға буйһонған Көнсығыш маркаһы формалашҡан. Был периодта марка территорияларының әүҙем немец колонизацияһы һәм славян халыҡтарының ҡыҫырыҡлауы башлана. 870 йылдарҙа маркалар 896 йылда император булып киткән Арнульф .
IX быуат аҙағында Паннонияға 907 йылда Бавария герцогын ҡыйратҡан һәм Көнсығыш маркаһы территорияһын баҫып алған [[венгрҙар]] күсенәләр. Венгрҙар менән көрәшер өсөн Баварияныү хакимлығы аҫтына сик буйындағы маркалар бирелә. Әммә тик Оттон I еңеүенән һуң 955 йылда Лех һуғышында венгрҙар артҡа алып ырғытыла, ә Түбәнге Австрия империя күҙәтеүе аҫтына ҡайтарыла. 960 йылдарҙа азат ителгән территорияларҙа ҡабаттан Көнсығыш маркаһы төҙөлә.

=== Австрия герцоглығы Бабенберг дәүерендә ===
[[Файл:Karte_Herzogtum_Bayern_im_10._Jahrhundert.png|мини|317x317пкс| Бавария һәм маркалар сиктәре Х быуатта.]]
976 йылда Австрияла Бабенбергтар династияһына нигеҙ һалған Леопольд I Көнсығыш маркаһының маркграфы булы китә. 996 йылда беренсе тапҡыр хәҙерге Австрияның атамаһы ([[Немец теле|нем]]. Österreich). иҫке немец исеме ''Ostarrîchi'' иҫкә алына. Леопольд I вариҫтары хакимлыҡ иткән дәүерҙә дәүләттең нығыныуы, уның үҙаллылығы һәм империя кенәзлектәре араһында абруйы әкренләп көсәйеүе күҙәтелә.
 
Феодализм генезисы [[Австрия]] ерҙәрендә ярайһы уҡ һуң тамамлана— [[XI быуат|XI быуатҡа.]] Был ваҡытҡа үҙ эсенә графтарҙан башҡа рыцарь — министериалдарҙы алған феодалдар ҡатламы барлыҡҡа килә. Ерҙәрҙе колонизациялау һәм азат крәҫтиәндәрҙең һәм һәм Германияның башҡа өлкәләрҙең ҡалала йәшәүселәренең имиграцияһы оло әһәмиәткә эйә булып китә.Колонизацияла ҙур роль католик сиркәүе уйнаны: бик к-п монастырҙәр төҙөлдө, ШтириялаЮ Каринтияла һәм Крайналаурындағы графтарҙың буйһоноуынан сығарылған бик ҙур сиркәү биләмәләре формалаша. Крәҫтиәндәрҙе крепостнойға әйләндереү Австрия ерҙәрендә ярайһы уҡ яй темптар менән бара. Игенселек иҡтисадтың нигеҙе була, әммә Штирияла ташлы тоҙ сығарыу һәм [[тимер]] етештереү бик ҙур әһәмиәткә эйә була.
Австрия хакимдары сауҙаны дәртләндереүгә бик ҙур иғтибар итәләр. Генрих II хакимлығы дәүерендә Австрия монархтары килемдәре кенәзлектәр араһында тик Чехиянан ғына ҡалыша ине.

1156 йылда Австрия Фридрих Барбаросс императоры «Privilegium Minus» герцоглығына әүерелә. Дәүләт территорияһы венгрҙарҙың тартып алынған ерҙәре иҫәбенә яйлап ҡына киңәйә бара, ә 1192 йылда Санкт — Георгенберг килешеүе нигеҙендә Штирия ла ҡушылдырыла. Австрия герцоглығының сәскә атҡан сағы Леопольд VI (1198—1230) хакимлығына тура килә. Был ваҡытта Вена Германияның иң эре ҡалаларының береһе була, ә бабенбергтар нәҫеленең йоғонтоһо ҡапыл көсәйә. Әммә Фридрих II дәүерендә күрше дәүләттәр менән бөлдөргөс һуғыштар башлана, ә 1246 йылда герцогтың вафаты менән Бабенгбергтарҙың ир тармағы һүнә. Был хәл үҙ сиратында ваҡытлыса батшаһыҙлыҡҡа һәм Австрия тәхете өсөн бер нисә претендент араһында көрәшкә килтерҙе. 1251 йылда Австрияла хакимиәт Чехия короле Пржемысл Оттокар II күсә. Уға артабан Каринтия менән Крайнаны ҡушып Силезиянан Адриатика тиклем ҙур дәүләт төҙөргә насип була.

=== Штирия, Каринтия һәм Тироль Урта быуаттарҙа ===
[[Файл:Quentin_Matsys_-_A_Grotesque_old_woman.jpg|мини|263x263пкс|Маргарита Маульташ, Тиролдең һуңғы графиняһы. XVI быуаттағы пародия — портрет , Квентин Массейс, Милли галерея, [[Лондон]]]]
976 йылда ойошторолған '''Каринтия''' герцоглығы ныҡлы булмауы менән айырыла һәм [[XII быуат]] башына уның составынан яңы бойондороҡһоҙ кенәзлектәр — Штирия, Краина, Истрия һәм бер нисә сик буйы маркалары айырылып сығалар. Каринтияның бер ни тиклем нығытылыуы [[XIII быуат|XIII быуат беренсе яртыһында]] Бернард һәм Ульрих III герцогтарҙың идара иткән осорона тура килә: Крайна (1248) ҡушыла һәм Гурк епископлығы буйһондорола, сауҙа һәм тау эшенең күтәрелеше башлана. 1268 йылда Каринтия Ульрих III васыятнамә буйынса Пржемысл Оттокар II күсә, ә уның Предмету Оттороу II, ә уның Рудольф Iимператорынан 1286 йылда еңелеүенән һуң Тироль графтарына тапшырыла. Горица — Тироль династияһы ир тармағы юҡҡа сыҡҡандан һуң Каринтия 1335 йылда Австрия [[Габсбургтар]] хакимлығы аҫтына күсә.

'''Штирия''' (Карантан маркаһы) Каринтия герцоглығынан [[XI быуат]] уртаһында Траунгау династияһы хакимлығы осоронда бүленеп сыға. Штирия маркграфтарына үҙҙәренең биләмәләренә Дунайҙан (Штайр, Энс) Драваға тиклем (Птуй, Марибор) бик ҙур территориялар ҡуша алдылар, ә 1180 йылда герцоглыҡ тип иғлан ителде. Эре аристократияның булмауы һәмҡалалар менән бер рәттән герцогтың төп ярҙамсыһы булған ваҡ рыцарь — министериалдарҙың ҙур йоғонтоһо был дәүләт өсөн хас була. Штирияла тәүге осорҙағы Урта быуаттарҙа уҡтау эше киң үҫеш ала. Санкт — Георгенберг килешеүенә ярашлы Траунгау династияһы бөткәндән һуң 1186 йылда Штирия Австрия менән берҙәм дәүләткә ҡушыла.

'''Тироль ''' территорияһы [[X быуат|X]]-[[XI быуат]]тарҙа сиркәү феодалдары инвеститура өсөн көрәш ваҡытында ярҙам иткән Германия императорҙарынан киң суд, фискаль һәм сауҙа привилегиялары алған Бриксен һәм Трент епископтар хакимлығы аҫтына эләгә. Әммә яйлап дини булмаған регион феодалдары үҙҙәренең позицияларын көсәйттеләр: тәүҙә Меран герцогтары, ә XIII быуаттан — Тироль графтары Тирольдең күпселек өлөшө өҫтөнән, шул иҫәптән элекке сиркәү ерҙәре лә, күҙәтеү ойоштора. 1253 йылдан Горица династия вәкилдәре 1286 йылда үҙҙәренең биләмәләренә Каринтия менән Крайнаны ҡушҡан һәм көньяҡ — көнсығыш Германияның иң ҡеүәтле нәҫелдәренең береһе һаналған Тироль графтары булып китә. Шуға ҡарамаҫтан, 1363 йылда графиня Маргарита Маульташ Тирольде Габсбургтарға тапшыра. Тироль Австрия монархияһы составына индерелә. .

=== Габсбургтар хакимиәтен булдырыу ===
[[Файл:Rudolf_IV.jpg|мини|233x233пкс|Рудольф IVэрцгерцог тажында. Көнбайыш Европала беренсе полуанфастағы портрет.]]
1273 йылда Германияның короле итеп ырыу биләмәләре көньяҡ — Көнбайыш Германияла урынлашҡан [[граф Габсбург]] Рудольф I һайлана. 1278 йылда ул Ҡоро Крут янындағы алышта Пржемысл Оттокар II ҡыйрата һәм Австрия герцоглығын һәм Чехиянан тыш чех короленың башҡа биләмәләрендә тартып ала. 1282 йылда Австрия менән Штирия император балаларына Альбрехт I һәм Рудольф II. тапшырыла. Ошо ваҡыттан һәм артабанғы алты йөҙ йыл дауамында Австрияла Габсбургтар династияһы хакимлыҡ итә.

1359 йылда эрцгерцоглыҡ тарафынан Австрия иғлан ителә, әммә формаль яҡтан был үҙгәреш Габсбургтарға император тәхете күскәс кенә, тик 1453 йылда ғәмәлгә инә. Ошо ваҡыттан династия Изге Рим империяһында беренсел позицияларҙы биләй.

Австрия Габсбургтары баштан уҡ үҙәк власты нығытыу һәм таралған ерҙәрҙе берҙәм монархия сиктәрендә берләштереү буйынса сәйәсәт алып бара башланылар. Бер үк ваҡытта дәүләттең территорияһы ла киңәйә барҙы: 1335 йылда Каринтия менән Крайна ла ҡушыла, 1363 йылда — Тироль. Был ерҙәр Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалдырылған төп өлөшөн тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта династияның Швабия, Эльзас һәм Швейцариялағы нәҫелдән килгән ерҙәре бик тиҙ үҙенең әһәмиәтен юғалтты. Австрия дәүләтен нығытыу өсөн герцог Рудольф IV (1358—1365) ҡыҫҡа идаралығы оло әһәмиәткә эйә булды. Был монарх Рим һәм Германия императорҙарының алдыҡ ҡарарҙары ингән «Privilegium Maius» («Ҙур привилегия») исемле йыйынтығын төҙөй. Был йыйынтыҡта Австрия герцогтарына киң хоҡуҡтар һәм привилегиялар бирелә һәм хаҡиҡәттә дәүләт императорҙарға буйһонмаулыҡ ала. «Privilegium Maius» 1453 йылда ғына раҫланһа ла, был документ Австрия дәүләтсеге барлыҡҡа килеүендә һәм Австрияның ҡалған Германиянан айырымланыуында мөһим роль уйнай.
[[Файл:Oostr1477.png|слева|мини|300x300пкс|Австрия ерҙәре 1477 йылда]]
Рудольф IV вариҫтары, герцогтар Альбрехт III һәм Леопольд III, 1379 йылда заключили Габсбургтарҙың биләмәләре улар араһында бүленеүе тураһында Нойберг килешеүе төҙөйҙәр. Альбрехт III Дунайҙа Австрия герцоглығын ала, ә Леопольд III дәүләттең бөтә ҡалған территориялары эләгә. Артабан [[Габсбургтар|Леопольд тармағының]] ерҙәре һаман ваҡлана бара, үҙ аллы кенәзлектәр булараҡ Тироль һәм Эске Австрия бүленеп сығалар. Австрия монархияһының емерелеүе дәүләттең хәлен һәм уның халыҡ — ара ареналағы позицияларын ныҡ ҡаҡшатты. Был периодта Швейцариялағы ерҙәр юғалтыла (Швейцария ополчиндар тарафынан Австрия армияһын 1386 йылда Земпах янындағы алышта тар-мар иткәндән һуң) сәйәси конфликттар көсәйә (бигерәк тә Форарльбергта, Тирольда һәм Венала), төрлө Австрия монархтары араһында үҙ -ара низағтар сығып тора. Бүленгәлекте XV быуаттың икенсе яртыһында ғына, Габсбургтар нәҫеленән Альберт (1457) һәм Тироль (1490) тармаҡтары юҡҡа сыҡҡас һәм бөтә Австрия ерҙәре Штирия герцогы Фридрих V (1424—1493).хакимлығы аҫтында берләштерелгәс кенә, еңеп сығырға форсат табыла.

1438 йылда Австрия герцогы Альбрехт V Германия короле һәм Изге Рим империяһы императоры итеп һайлана. Ошо ваҡытта һәм империяның ахырына тиклем Габсбургтар даими (1742—1745 периодынан башҡа) император тәхетен биләйҙәр. Вена — Германияның баш ҡалаһы , ә Австрия герцоглығы иң көслө һәм абруйлы немец дәүләте булып китә. 1453 йылда Австрия монархы эрцгерцог титулын ала. 1358 йылда төҙөлгән «Privilegium Maius» йыйынтығында ҡабул ителгән титул уны хоҡуҡтарҙа империя курфюрстары менән тиңләне тиерлек (императорҙы һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғынан башҡа). Фридрих V (император Фридрих III исеме аҫтында) Австрия ерҙәре Габсбургтарҙың күп һанлы үҙ -ара ғауғалы конфликттары, ҡатламдар ихтилалдары һәм венгрҙар менән һуғыштар арҡаһында ныҡ интекте.1469 йылда Австрия территорияһына төрөктәрҙең барымталары башлана. Герцог хакимлығы ныҡ ҡаҡшай. Әммә нәҡ ошо периодта 1477 йылда династия никахы һөҙөмтәһендә Австрияға Бургундия герцоглығының киң ерҙәре ҡушыла. Бургундия герцоглығына Нидерланд һәм Люксембург инә, был Габсбургтарҙың ҙур һәм күп милләтле дәүләтте төҙөүгә беренсе аҙымы була.

=== XIII—XV быуаттарҙа сәйәси — иҡтисад үҫеше ===
[[XIII быуат|XIII]]-[[XV быуат]]тарҙа Австрияла ҡатлам ҡоролошо тамамлана. XIV быуатҡа тиклем налогтарҙан азат ителгән дин башлыҡтары был привилегияһын яйлап юғалтты. 1452 г. Фридрих III папанан сиркәү мөлкәтенә һалым һалыу хоҡуғын алды. Герцогтың үҙенән лендарға эйә булған магнаттар ҡатлам яғынан Австрия дворянлығының дөйөм массаһынан (Тиролдән башҡаһы) айырылған була. Ҡалаларҙа идара итеүсе ҡатламды эре сауҙәгәрҙәр тәшкил итә, шулай уҡ (XIV быуаттан башлап) һөнәрселек цехтары оҫталары. Бургомистр һәм ҡала советының өлөшө герцог тарафынан билдәләнгән. Крәҫтиәндәрҙең төрлө категориялары (чинш (польск. czynsz, нем. Zins — процент, лат. census), крепостнойҙар һәм яртылаш азаттар) буйһонған крәҫтиәндәрҙең берҙәм ҡатламын булдырып яйлап яҡынаялар. Австрияла, бигерәк тә Тиролдә Һәм Форарлбергта, аирекле крәҫтиәндәрҙең байтағы һаҡланып ҡала, ә Каринтияла — шәхсән ирекле ваҡ ер хәжалары, ҡайһы бер йөкләмәләрҙе дәүләт файҙаһына алып барыусы эдлингтарҙың махсус ҡатламы

XIV быуатта Австрияның ерҙәрендә беренсе ҡатламдар вәкиллеге — руханиҙар, магнаттар, дворяндар һәм һәр провинцияның депуттары ингән ландтагтар барлыҡҡа килә. Тиролдә Һәм Форарбергта ландтагҡа ирекле крәҫтиәндәр вәкилдәре лә һайлана. [[Австрия]] герцоглығының беренсе ландтаг саҡырылышы 1396 йылға үтә. Эрцгерцог Сигизмунд (1439—1490) хакимлығы осоронда хөкүмәт өҫтөнән күҙәтеүгә өлгәшкән һәм эрцгерцогты тәхеттән баш тарттырғанТироль ландтагы иң көслөләрҙән була. XV быуаттың башында Австрия монархтары әленән -әле бер нисә герцоглыҡҡа өсөн берләшкән ландтагтар саҡыра башлай. Шул рәүешле улар бөтә Австрия монархияһының берҙәм вәкәләтле органын булдырыуға тәүшарттар тыуҙырылды.

Һуңғы Урта быуат дәүерендә Австрия ерҙәрендә табыу сәнәғәте (бигерәк тә Щтирия, Каринтия һәм Тиролдә) бик тиҙ үҫешә башлай. Тимер рудаһы рудниктәре, шулай уҡ ҡиммәтле металл ятҡылыҡтары (башлыса Тиродә) әүҙем эксплуатациялана. Беренсе эре металлург предприятиелар (Леобен) барлыҡҡа килә, ә XVI быуатта — капиталистик мануфактуралар ҙа. Тироль графлығы көмөш һәм баҡыр рудниктары Габсбургтарҙың финанс кеременең төп сығанағы булып китә. Әммә XVI быуаттан Тиролдең тау сәнәғәтенең күпселек өлөшө Габсбургтар кредиторҙары, көньяҡ — немец банк йорто Фуггерҙар контроле аҫтына күсә. Германияның Чехия һәм Венгрия менән сауҙаһын контролдә тотҡан Вена Австрия ерҙәренең иң эре сауҙа үҙәге булаып китә.

XV быуатта ҡалаларҙа йәмәғәт мәктәптәренең системаһы һалына башлай. 1365 йылда бик тиҙ арала Үҙәк Европала юғары белем биргән мөһим үҙәктәрҙең береһе булып киткән [[Вена университеты]]на нигеҙ һалына. Немец теле администрацияға һәм әҙәбиәткә әүҙемерәк инә башлай, XIV быуатта немец телендә беренсе Австрия хроникаһы — «Osterreichische Landeschronik»— барлыҡҡа килә. XV быуаттан алып айырымланған һәм немец милләтенә үҙен ҡаршы ҡуйған Австрия милләте формалаша башлай.

Һуңғы Урта быуаттар дәүерендә Австрия ерҙәрендә иң эре сәйәси конфликттарҙың береһе 1470 йылдарҙа Каринтияла һәм Штирияла «Крәҫтиән союзы» хәрәкәте була. Был хәрәкәт төрөктәрҙең бәреп инеүҙәренә ҡаршы торорлоҡ ынтылыш булып башлана һәм феодалдарға ҡаршы бик ҙурихтилалға әүерелә. 1514—1515 йылдарҙа шул уҡ территорияларҙа «Венд союзы» ҡабынып китә һәм баҫтырыла.

== Австрия Яңы заманда ==
* 1438 — Австрия герцоыг Альбрехт V Германия короле һәм [[Изге Рим империяһы]] императоры итеп һайлана.
* 1453 — Австрия монархы Сигизмунд Вена хакимдарын Беренсе рейхтың ете курфюстарына тиңләп эрцгерцог титулын ҡабул итә,
* 1469 — [[Ғосман империяһы|Төркиә]] менән һуғыштарҙың башы. Герцог хакимлығы көсһөҙләнә.
* 1514—1515 — «Венд союзы» ихтилалы
* 1529 — Төрөктәрҙең Венаны ҡамауы
* XVI—XVII быуаттар —Австриялағы уңышһыҙ Реформация
* 1683 — Төрөктәр менән Вена янындағы бәрелештәр
* 1687 — Австрия төрөктәрҙән [[Венгрия]]ны һәм Трансильванияны тартып ала
* 1697 — Евгений Савойский төрөктәр өҫтөнән һоҡландырғыс еңеү яулауы
* 1699 — Карловица солохо: [[Венгрия]], [[Хорватия]], Трансильвания һәм [[Словения]] Австрияға беркетелә.
* [[1717 йыл|1717]] — Евгений Савойский [[Белград]]ты баҫып ала
* [[1772 йыл|1772]] — Галицияның ҡушылыуы
* [[1741 йыл|1741]]—[[1748 йыл|1748]] — Австрия мираҫы өсөн һуғыш
* [[1805 йыл|1805]] —Аустерлиц өсөн һуғыш: [[Наполеон I|Наполеон]] тарафынан Рәсәй — — Австрия армияһының ҡыйралыуы
* [[1813 йыл|1813]] — [[Лейпциг]] аҫтында Халыҡтар бәрелеше
* [[1848 йыл|1848]] — Австрия империяһында урыҫ ғәскәрҙәре ярҙамында баҫылған 1848—1849 йылдарҙа революция
* [[1848 йыл|1848]]—1916 — [[Франц Иосиф I|Франц-Иосиф]] хакимлығы
* [[1866 йыл|1866]] — Австрия -Пруссия һуғышы: австриялыларҙың еңелеүе, берләштереү инициативаһы Германиянан Пруссияға күсә
 [[XV быуат]]тың уртаһынан Изге Рим импреияһы үҙәге [[Вена]]ға шылдырыла. . XVбыуатта император Фридрих III символик һөйләм әйтә: «Австрия донъя менән идара итергә тейеш». 1496 йылда Габсбургтар ерҙәренә династия никахы арҡаһында Италия, Африка һәм Америкалағы биләмәләре менән (әммә Испания ерҙәре Изге Рим империяһы составына индерелмәй) Испания ҡушылдырыла. 1500 йылда Габсбургтар Горица һәм Градишка өлкәләрен мираҫ итеп алалар.

Габсбургтар династияһының бик күп биләмәләр 1520 йылда ике тигеҙ булмаған өлөштәргә бүленә, уларҙың ҙурырағын Испания колониялары менән Һәм Нидерланд, ә бәләкәсерәген — империя сиктәрендә барлыҡҡа килгән домен (Габсбургтарҙың аҫаба биләмәләре) тәшкил итә. Шулай итеп ике иң киң билдәле династия тармаҡтары барлыҡҡа килә: Испания Һәм Австрия Габсбургтары.

Австрия Габсбургтары эрцгерцоглыҡ тирәләй территориялар туплауын дауам итә. 1526 йылда Богемия һәм [[Венгрия]] короле һәләк булғандан һуң сейм комиссияһы яңы король итеп эрцгерцог Фердинанд I һайланы. Ике яңы киң биләмәләр хакимы булып алғас, ул иң абруйлы [[Европа]] монархтар рәтенә инә. Алдағы йылда [[Австрия]] эрцгерцогы [[Хорватия]] короле итеп тә һайлана. 1556 йылдан Австрия Габсбургтар алмашһыҙ тиерлек (1740—1745 йылдарҙағы ҙур булмаған өҙөктө иҫәпкә алмағанда) Изге Австрия империяһы тәхетен биләй.

Венгрия территорияһы тағы ла оҙайлы ваҡыт [[Габсбургтар]] һәм [[Ғосман империяһы]] бәхәстәр сәбәбе була. Венгрия юғары ҡатламының бер өлөшө Ғосман империяһына таянып, Ян Запольскийҙы король итеп һайлай. 1541 йылда Ғосман ғәскәрҙәре Буда ҡалаһын баҫып алғас,Венгрия короллегенең үҙәк һәм көньяҡ өлөштәре Ғосман империяһының составына инә, ә көнсығыш өлөшө Трансильвания кенәзлеге булып китә (быға тиклем Ғосман империяһының вассалы була). [[Габсбургтар]] хакимлығы аҫтында Венгрияның төньяҡ — көнбайыш өлөшө ҡала. [[Венгрия]] тәхетенең ерҙәре 1699 йылдағы Карловица солохона ярашлы тулыһынса Австрия биләмәләренә индерелә.

XVI—XVII быуаттарҙа Габсбуртарҙың бер нисә вариҫтары араһында Австрия ерҙәре һуңғы мәртәбә бүленәләр: 1564 йылда Австрия тармағында Австрия, Богемия һәм Хорватия менән Венгрияның бер өлөшө ҡала, Штирия тармағында — Штирия, Каринтия һәм Крайна,Тироль тармағында — Тироль и Алғы Австрия (Форарльберг, һуңынан 1648 йылдағы Вестфаль килешеүе буйынса Францияға күскән Эльзас һәм Германияның көнбайышындағы ҡайһы бер башҡа ерҙәр. Тироль тармағы ерҙәре 1595 йылда тағы ла ике тармаҡҡа бүленә. 1608—1611 йылдарҙа Австрия ерҙәре берләшкәндәр ине тиерлек, әммә 1619 йылда уҡ Тироль һәм Алғы Австрия тағы ла айырымлана. Тулыһынса Австрия ерҙәре тик 1665 йылда ғына бер бөтөн булып йыйыла. Рәсәйҙә ул ваҡытта Австрияны йыш ҡына Цесария тип атайҙар (цесарь — император).

1701—1714 йылдарҙағы Испания мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә Габсбургтарға Испания биләмәләрен ҡайтарып алырға тура килмәй, әммә Австрияға элекке Испания Нидерланды (ошо ваҡыттан улар Австрия Нидерланды тип атала) һәм Италиялағы бер нисә территория (Милан герцоглығы, Неаполь һәм 1720 йылда Сицилияға алмаштырылған Сардиния ҡушылдырыла. Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш Славонияны һәм Боснияның өлөштәре, Сербия һәм Валахия Австрияға 1716 йылда ҡушылыуға килтерҙе.

XVIII быуаттың икенсе өлөшө Габсбургтар өсөн бигүк уңышлы булмай. 1738 йылдағы Польша мираҫы өсөн һуғыш Вена килешеүе менән тамамлана. Был килешеү буйынса Неаполь менән Сицилия Испания Бурбондары династияһына Ике Сицилия Короллеге булараҡ беркетелә (компенсация булып Австрияға Италяның төньяғында урынлашҡан Парма герцоглығы бирелә). 1739 йылда Осман империяһы менән сираттағы һуғышта еңелеү Австрияға [[Белград]] һәм уның сиктәш территориялары, шулай уҡ алдараҡ ҡушылған Босния һәм Валахия өлөштөре менән хушлашырға тура килде. 1740—1748 йылдарҙағы Австрия мираҫы өсөн һуғыш тағы ла мөһимерәк территориаль юғалтыуҙарға килтерҙе: Пруссияға —Силезия, ә Парма Бурбондарға ҡайтарылды.
 
1774 йылда Ғосман империяһы 1768—1774 йылдарҙағы Рәсәй — Төркиә һуғышында ярҙам иткән өсөн Австрияға вассал Молдавия— Буковина кенәзлеге территорияһының бер өлөшөн бирә. 1779 йыл Бавария мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәләре буйынса [[Бавария]]нан Австрияға Инфиртель өлкәһе ҡушылдырыла. Етди территориаль табыштар Речь Посполитаяны бүлгеләүгә алып килә: 1772 йылда Австрияға Галиция күсә, ә 1795 йылда — көньяҡ Польша, шул иҫәптән Люблин һәм [[Краков]].

Австрия өсөн Наполеон һуғыштары һиҙелерлек терроториаль юғалтыуҙар менән билдәләнә. 1797 йылда Кампо — Формио солохона ярашлы Австрия Нидерланды Франция составына, ә Ломбардия (Милан)— Наполеон төҙөгән Цизальпина Республикаһы составына инә. Шул уҡ ваҡытта Венеция Республикаһының ерҙәре барыһы ла тиерлек, шул иҫәптән Истрия менән Долмация, Австрияға беркетелә.

Әммә 1805 йылдың Пресбург солохо буйынса Австрия Истрия һәм Далмацияны — Францияға, Тиролде — Баварияға, ә Венеция өлкәһен — Италия Короллегенә тапшырырға риза була (компенсация сифатында Австрияға Зальйбург Бөйөк Герцоглығы күсте).

1809 йылда Шёнбрунн солохона ярашлы Зальцбург Баварииға, Каринтия һәм Адриатик яр буйындағы ҡалған ерҙәр — Францияға биреләләр («Иллирия провинциялар» составына индерелә), [[Тернополь|Тарнополь]] өлкәһе — [[Рәсәй империяһы]]на, ә Польшаны өсөнсөгә булгән саҡта табылған территориялар — Варшава Герцоглығына.

1814—1815 йылдарҙағы Вена конгресы Австрияға юғатҡан ерҙәренең күпселек өлөшөн ҡайтарып бирә. Империя составына Тироль, Зальцбург, Ломбардия, Венеци, «Иллирия провинциялары», Тарнополь өлкәһе ҡабаттан инә. Краков ирекле, Рәсәй, Австрия һәм Пруссия ҡурсалауы аҫтында бойондороҡһоҙ һәм нейтраль ҡала итеп иғлан ителә.

Был осорҙа Австрия культураһы мөһим уңыштар ҡаҙана, айырыуса музыка өлкәһендә — [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцарт]] һәм [[Франц Йозеф Гайдн|Гайдн]]. Франция һәм Төркиә Австрияның төп ярышташтары була. Нәҡ ошо дәүләттәрҙең ғәсҡәрҙәре төрлө ваҡытта Венаны штурмлай. Австрия территорияһы элекке төрөк биләмәләре иҫәбенә көньяҡ һәм көнсығыш яҡҡа йәйелә ([[Венгрия]], Трансильвания, [[Словения]] һәм [[Хорватия]]) ә [[Наполеон I|Наполеон]] армиялары менән алыштарҙа австриялылар ҡыйратҡыс еңелеүҙәргә дусар булғаны ла, данлы еңеүҙәр яулаған саҡтары ла була (Халыҡтар һуғышы, Битва при Ватерлоо янындағы һуғыш)

Австрия империяһы факттарға ярашлы оҙайлы ваҡыт үҙәкләштерелгән дәүләт булараҡ идара ителһә лә, шулай ҙа формаль рәүештә берҙәм политик берләшмәһе булып китә алманы. Австрия биләмәләренә Богемия (йәки Чехия), Венгрия, Галиция һәм Лодомирия, Далмация, Ломбардия һәм Венеция, Славония, Хорватия, ике эрцгерцлыҡтары (Үрге Австрия һәи Түбәнге Австрия), бер нисә герцоглыҡ: Буковина, Каринтия, Силезия, Штирия һ.б. , Великое княжество Трансильвания Бөйөк кенәзлеге, Моравия Маркграфствоһы, шулай уҡ графлыҡтар һәм ҡайһы бер башҡа түбән статуслы территориялар инә.

Улар барыһы ла төрлө периодтарҙа теге йә был кимәлдә автономиялы булғандар. Иң беренсе нәүбәттә, был компетенциялары ваҡыты менән үҙгәреп һәм конкрет өлкәләргә бәйле булған вәкәләтле органдары (юғары ҡатлам һәм ҡалалар вәкилдәре тәшкил иткән сеймдар, ландтагтар һ.б.) булыуынан күренә. Ҡайһы бер ерҙәр менән идара итеү өсөн айырым үҙәк учреждениелар булдырыуы мөмкин булған, ә тейешле судтарҙың ҡарарҙарына апелляцияларҙы тикшерер өсөн — айырым үҙәк суд органдары (мәҫәлән, ошондай учреждениелар Богемия өсөн булдырылған булған)

Император империя составындағы дәүләт ойошмалары менән наместниктар аша эш итә. Урындағы аҡһөйәктәрҙең йоғонтоһо тейешле территориаль ойошмаға ҡарата политикаһы оҙайлы булмаған периодтар менән сикләнә.Император сеймдың (ландтагтың) закондар сығарыусы функцияларын тулыһынса үҙләштергән. Сейм тик привилегиялар буйынса тауыш биреү, ғәсҡәрҙәрҙе туплау һәм яңы налогтары булдырыу буйынса ғына эш итә алған. Унан бушҡа, сеймды (ландтаг) нәҡ император ғына саҡырған, был уның бурыстарына мәжбүри инмәһә лә. Һөҙөмтәлә представительный орган тиҫтәләп йылдар йыйыла алмаған, императорҙы сеймды саҡырып алыуға тик сәйәси характерҙағы уй — фекерҙәр (халыҡтың тулынланыу ҡурҡынысы, феодалдарҙың йәки ҡалаларҙың ярҙамы кәрәк булыуы, хәрби кампанияларҙы тәьмин итеү һ.б.) генә этәргес көс була алған.

Австрия Габсбургтары биләмәләре сиктәрендә тарихи күҙлектән айырым статусҡа төп дәғүәселәр Венгрия и Богемия булалар. Венгрия баштан уҡ Габсбургтарҙың биләмәләре араһында мөһим урын биләй һәм оҙайлы ваҡыт дауамында үҙенең конституцион автономияһын уңышлы һаҡлап килә. Габсбургтарҙың нәҫелдән килгән Венгрия тажына хоҡуҡтары тулыһынса тик 1687 йылда Пресбург ҡалаһы сеймында таныла.

1699 йылда Осман хакимлығынан азат ителгән ерҙәр административ яҡтан бер нисә өлкә тәшкил итә: Венгрия, Трансильвания (Ете ҡала), Хорватия, Банат, Бачка һәм Хәрби Крайна.

[[Габсбургтар]] тарафынан азат ителгән ерҙәрҙе Австрия һәм Венгрия араһында үҙ белдеге менән бүлеп биреү Ференц II Ракоци етәкселендә 1703—1711 йылдарҙағы ихтилалдарға юл ҡуйҙы. Ихтилал һөҙөмтәләре буйынса 1711 йылда Затмар солохона ярашлы Венгрияға бер нисә ташлама бирелде (мәҫәлән, дәүләт вазифаларына һайланыу ҡаралды).
Формаль яҡтан конфликт «Прагматик санкция» Венгрия сеймы хуплауы менән 1724 йылда тулыһынса яйға һалына. Габсбургтар Венгрия менән Изге Рим империяһы императорҙары булараҡ түгел, ә Венгрияның закондарына ярашлы Венгрия королдәре булараҡ эш итергә тейеш булған «Прагматик санкция» Австрия эрцгерцогы тарафынан тәҡдим ителгән була.
Шуның менән ысынбарлыҡтағы уния шәхси унияға әүерелә. Әммә Прагматик санкция положениеларына ҡаршы практикала Габсбургтар Венгрияға ҡарата ҡәҙимге провиницияға һымаҡ ҡарауын дауам иттеләр.

1781 йылда Венгрия, Хорватия һәм Трансильвания формаль яҡтан «Изге Стефан тажы ерҙәре» бер административ ойошмаға берләштерелде (әммә Хорватия Венгрия менән килешеп бер аҙ автономия алды). Венгр сейм таратыла, ә немец теле официаль тел булараҡ иғлан ителә.

Ун йылдан һуң формаль рәүештә Венгрия тажы ерҙәре ҡабаттан бүленә (практикала был идаралыҡтың үҙәкләштереүҙеңдә һәм Венгрияға Хорватия короллегенең административ буйһоноуында күренә) Шулай уҡ Венгрия сеймы тегеҙелде, әммә венгр теле ҡабаттан тик 1825 йылда ғына эш башҡарыуға индерелде.

Богемия тажы ерҙәре чех протестанттарының сығыштары менән башланған Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа тиклем (1618—1648 ярайһы уҡ кимәлдә автономия менән файҙаландылар. Чехия армияһының 1620 йылда Аҡ тауҙағы алышта ы еңелеүе һәм уның артынан килгән «католик реформация»һы ысынбарлыҡта Габсбургтар нәҫеленең ғәҙәти биләмәләре менән (династия союздары арҡаһында түгел, Габсбургтарға нәҫелдән ҡалған ерҙәре менән) Богемияны тигеҙләүгә алып килде. 1627 йылда Чехия өсөн яңы Земство Уложениеһы сығарыла. Уложение сеймды һаҡлап ҡала, әммә закон сығарыу идаралығын королгә (тимәк, Австрия эрцгерцогына) бирә, традицион асыҡ һәм телдән булған эш башҡарыуҙы йәшерен яҙма менән алмыштырҙы, ҡәҙимге хоҡуҡты ҡулланыуҙы судтарҙа юҡҡа сығарҙы, немец телен чех теле менән эш башҡарыуҙа ҡулланыу өсөн тигеҙләне.

Һуңынан Богемия менән алмашыныусан үҙгәреш менән автономияны ҡайтарыуын хәстәрләй (мәҫәлән, Чехия сеймы 1720 йылда &quot;Прагматик санкция&quot;ны хуплай). Әммә XIX уртаһына тиклем Чехияға ҡарата немецләштереү политикаһы өҫтөнлөк итә (әйтәйек, 1784 йылдан немец теле рәсми тел булып китә, ошо телдә уҡ гимназияларҙа һәм Прага университетында уҡытыу алып барылырға тейеш була.

=== 1848 йылдың революцияһы ===
1848 йылда Австрия империяһында булған революцион сығыштар булып ала. Революция бурыстары булып граждандар хоҡуҡтарын һәм азатлығын урынлаштырыу, феодал ҡалдыҡтарын бөтөрөү тора. Сәйәси системаның тәрән кризисынан тыш революция башланыуына этник — ара ҡапма — ҡаршылыҡтар, империя халыҡтарының мәҙәни — сәйәси автономияға ынтылышы сәбәп була. Фактик яҡтанВенала башланған революция тиҙ аралаимперияның төрлө өлөштәрендә бер нисә айырым милли революцияларға бүленә.

1848 йылдың апрель айында, монархияға ҡаршы сығыштарҙан һуң бер аҙҙан император Фердинанд I ил өсөн беренсе Конституцияны индерергә мәжбүр була. Конституцияһының 1 Статьяһына ярашлыАвстрия империяһының бөтә ерҙәре лә бүленмәҫ конституцион монархия тәшкил итә. Ерҙәрҙең исемлегендә (2 ст.) Венгрия һәм Ломбардия — Венеция юҡ ине. Парламент рәүешендә 1848 йылдың Конституцияһы ике палаталы Рейхстагты күҙ уңында тота, әммә уның юғары палатаһы — Сенат — төҙөлмәй ҡала, ә яңы конституция проектын әҙерләргә тейеш булған түбәнге палатаһы (депутаттар палатаһы) ваҡытлыса &quot;Ойоштороу Рейхстаг&quot;статусын ала.
Венгрия 1848 йылдың апрель айында киң автономияны күҙ уңында тотҡан Конституцияһын (хатта үҙенең милли гвардияһы нбулдырыу хоҡуғына тиклем) ала. Әммә венгр булмаған халыҡтарға ҡарата король хакимлығының дискриминацион сәйәсәте Хорватияла ихтилал тыуҙырҙы. Венгрияға тәғәйен ителгән императорҙың ваҡытлы наместнигы үлетерелә, Венгрия сеймы башта императорҙың тарҡалыу тураһындағы ҡарарға буйһонманы.

Яңы император [[Франц Иосиф I]] Рейхстагты тарҡатты һәм алдан әҙерләнгән проект урынына 1849 йылдың 4 мартында Конституцияны үҙенең вариантында төҡдим итә. Был Март Конституцияһында империяның бүленмәүе һәм ныҡ тороуы иғлан ителә, әммә уның составына бөтә ерҙәр ҙә, шул иҫәптән Венгрия ла, индерелгән була. Импер советында (Рейхстагта) күрһәтелгән ерҙәр 1849 йылдағы Конституцияла тажлы исемен алдылар.

Венгрияның Австрия империяһының составына индерелеүе унияны тик Габсбургтар династияһы менән бәйләгән «Прагматик санкция»ға тура килмәй. Яуап итеп Венгрия сеймы Габсбургтар династияһы Венгрия тажынан мәхрүм ителеүе хаҡында хәбәр итә (унияның тарҡалыуы тураһында) һәм республиканы иғлан итә.
Революцияны баҫҡандан һуң (Рәсәй бында булышлыҡ итә) Венгрия парламентһыҙ ҡала, уның традицион терроториаль комиттарға бүленеүе ликвидациялана, Венгрия етәкселегенә император губернаторҙы ҡуя, ә Трансильванияла хәрби идаралыҡ индерелә. Хорватия короллеге кеүек, Славония короллеге лә Венгриянан айырым тажлы ерҙәр булып китә. Банат һәм Бачка өлкәләренән һәм Венгрия менән Славония ерҙәренең өлөшенән 1848 йылда Серб воеводлығы (1849 йылдан —Сербия һәм Тамиш-Банат воеводлығы) таж ерҙәре рангында ойошторола.

1849 йылдағы Австрия Конституцияһы тарихы ла бик оҙайлы булмай. императорскому декрету от я 1851 йылдың 31 декабрендәге император декретына ярашлы ул ғәмәлдән сыҡҡан тип таныла, ә ландтагтар дворяндар һәм эре ер хужаларынан торған кәңәщләшеү комитеттарына алмаштырыла.

== Австро-Венгрия ([[1867 йыл|1867]]—[[1918 йыл|1918]]) ==
 Австрия -Пруссия һуғышындағы еңелеү һәм 1848 йылдағы венгрҙар ихтилалы тураһындағы хәтер Венгрия аристократияһы менән Венгрияға киң автономия биргән һәм дуалистик Австрия- Венгрия дәүләтен булдырған компромисс кәрәклегенә килтерҙе. Артабанғы реформалар конституцияны ҡабул итеүгәһәм ике палаталы парламент — рейхсратты саҡырыуға йүнәлтелде. Консерватив Христиан — социаль һәм максистик Социаль — демократик партиялары иң эре парламент фракциялары була. 
* [[1904 йыл|1904]] — Австро-Венгрия Германия менән сауҙа килешеүе төҙөй
* [[1905 йыл|1905]] —Рейхсраттың сираттағы сессияһы асылыуға бағышланған Веналағы дөйөм бер көнлөк забастовка (эш ташлау). Дөйөм һайлау хоҡуғын ғәмәлгә ашырыу талабы менән 100 мең кешелек демонстрация.
* [[1907 йыл|1907]] —Ирҙәр өсөн дөйөм һайлау хоҡуғын индереү.
* 1908 — Германия, Австро-Венгрия һәм Италия араһындағысоюз тураһында Килешеү алты йылға оҙайтыла.
* 1908 — Босниияны ҡушылдырыу. Босния кризиы башы.
* [[1910 йыл|1910]] — Австро-Венгрия Сербия менән сауҙа килешеүе төҙә.
* [[1911 йыл|1911]] — Австриялағы һайлауҙар һөҙөмтәһендә хакимлыҡҡа социалистар килә.
* 1914 — Австро- Венгрия тәхете вариҫы, эрцгерцог Фердинанд Францты Сараевола үлтерелеүе һәм начало [[Беренсе донъя һуғышы]]ның башланыуы.
* 1916 — Брусиловтың сикте боҙоп үтеүе.
 1918 йылдың башына Австро-Венгриябик ауыр хәлдә була. Антанта яғынан илде блокадалау, түбән иген уңышы һәм аҙыҡ — түләк аҙайыуы аслыҡҡа һәм илдәге көсөргәнешле хәлгә килтерҙе. Шул уҡ йылдың февраль айында Которала хәрби — диңгеҙ базаһында бик тиҙ арала дәүләт хакимдары тарафынан баҫтырылған ихтилал тоҡана. Ихтилал етәкселәре язалана. Беренсе донъя һуғышы башында уҡ Австро — Венгрия империя халыҡтары араһында сепаратист кәйефтәр тамыр йәйә. Чехтар, словактар, поляктар һәм көньяҡ славяндар үҙҙәренең милли — патриотик комитеттарын булдыралар. Бер йыл үҙғас, Франция, Бөйөк Британия, Рәсәй һәм АҠШ ошо эмигрант төркөмдәрен хөкүмәт сифатында де — факто таныйҙар. 
* [[1918 йыл|1918]], [[11 ноябрь]] — һуғышта еңелеп һәм региондарҙың үҙәктән ситкә барған тенденциялары менән, эске оппозиция, иҡтисади көрсөктән сығырға көсө етмәгәнгә күрәимператор Карл I Австрия тәхетенән баш тарта. Австрия һәм Венгрия араһындағы уния өҙөлә. 1918 йылдың 12 ноябрендә Рейхсрат упразднил Австрияла монархияны юҡҡа сығара һәм Немец — Австрия Республикаһын иғлан итә.

== Беренсе республика ==
Хәҙерге Австрия Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң Австро — Венгрия емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Элекке монархия урынына Австрия дәүләт башлығы канцлер булған идаралыҡтың парламент формаһына әүерелә. Дингеҙҙәрҙән һәм элекке провинцияларҙан алыҫлашҡан Австрия Италия тарафынан тартып алынған Көньяҡ Тироль өсөн кәмһетелгән хәлдә иҡтисад көрсөккә бата.
* 1919 йылдың 16 мартында Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар булып үтә. Социал — демократик партияһы һайлаусыларҙың 1 200 000 тауышын йыя. Христиан — социаль партияһы — 1 068 000, пангерманисттар — 617 000. Карл Рендер Австрия канцлеры була.
Илдә сәйәсихәлдәр тотороҡһоҙ: хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар, полиция менән бәрелештәр. Донавиц ҡалаһында эшселәрҙең металлург заводтарын баҫып алыуы. «Аслыҡ болалары» Вена, Линц, Нейкирхен ҡалаларында. Крәҫтиән тулҡынланыуҙары Көнсығыш Штирияла. Крестьян тулҡынланыуҙары бетереп Көнсығыш Штрихи.
* 1919 йылдың 3 апрелендә Ойоштороу Йыйылышы Габсбургтар династияһын барлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү һәм уны илдән ҡыуыу тураһында ҡарар сығарҙы.
* 1920 йылдың 16 июлендә Антанта менән 1919 йылда. ҡул ҡуйылған Сен — Жермен солох килешеүе үҙ көсөнә инде.
* 1928 йылдан алып 1938 йылға тиклем президенттар һымаҡ, 1920 йылдан 1938 йылға тиклем Австрия канцлерҙары Христиан-социаль партияһы ағзалары булалар.
* 1927 йылдың 15 июлдә— Веналағы Июль ихтилалы.
* 1932 йылдың 13 майында Энгельберт Дольфус Австрия канцлеры итеп һайланы.
* 1933 йылдың февраль айында минималь эш хаҡы тураһында закон ҡабул итеү сәбәпле парламент кризисы килеп сыға. Парламент тыңлауҙары көрсөккә төртөлгәс, 4 марта канцлер Дольфус парламентты тарҡата. Артабан Австрия һулдарынан да, Германия националистарынан да бер тигеҙ алыҫлыҡта урынлашҡан корпоратив диктатура бер нисә ғәмәл башҡара.
* 7 март — күмәк халыҡтың йөрөүҙәрен, йыйылыштарҙы тыйған, цензура һәм иҡтисад өҫтөнән дәүләт контроле урынлаштырған 1917 йылда ғәмәлгә ингән хәрби ваҡыт законы тергеҙелә.
* 1933 йылдың 31 мартында — «Республика оборона Союзы» (Шуцбунд) закондан тыш тип иғлан итте
* 1933 йылдың 10 майында — барлыҡ һайлауҙар, муниципальдән алып федераль тиклем, юҡҡа сығарыла.
* 1933 йылдың 20 майында Христиан-социаль партияһы базаһында «Ватан фронты» политик партияһы ойошторола, сиркәү һәм уң көстәрҙең киң коалицияһы, Дольфус режимының терәге.
* 1933 йылдың 19 июлендә — НСДАП-ты тыйыу.
* 1933 йылдың16 авгусында — дәүләт һәм Ватикан конкордат төҙәләр.
* 1934 йылдың 12-16 февралендә—ГАвстрияла граждан һуғышы. Социал-демократик партияһын тыйыу..
* 1934 йылдың 1 майында — Беренсе республика тарихында парламенттың һуңғы ултырышында парламентыкатолик социаль принциптарға тура килгән «Май конституция»һын ҡабул итә.
1933 йылдағы— 1934 йылды яҙындағы ваҡиғалар һөҙөмтәһендә урынлашҡан режимды ҡатламлы дәүләт йәки австрофашизм тип атайҙар.
* 1934 йылдың 25 июле — нацист түңкәрелешен ниәтләү, канцлер Дольфусты үлтереү.

== Өсөнсө рейх составында ==
[[1938 йыл]]да Австрия [[Өсөнсө рейх]]ҡа ҡушыла. «Ватан фронты» тыйыла.

Аншлюстан һуң йәһүдтәр граждан хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән немец раса закондары ғәмәлгә инә. Быд закондарға ярашлы Австрияла йәһүдтәр булып 220 мең кеше һанала. Еврейҙарҙың эмиграцияһы башлана. Һуғышҡа тиклем төрлө мәғлүмәттәр буйынса 109 060 алып 126 445 тиклем йәһүдтәр күсеп китә, шул иҫәптән бик билдәле булған [[Зигмунд Фрейд]] һәм Имре Кальман. Илдә 58 000 алып 66 260 тиклем йәһүд ҡала. Рейхтан эмиграция 1941 йылдың октябрендә тыйыла. [[Холокост]] һөҙөмтәһендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 60 алып 65 меңгә тиклем Австрия йәһүдьтәре һәләк ителә йәки күсеп өлгөрмәгәндәрҙең барыһы ла тиерлек. Австрияла Маутхаузен концлагеры эш итә.

Ватикан менән Конкордатты Германия юҡҡа сығара. [[Католик сиркәүе]] нацист властары яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Был ваҡытта күп кенә католик монастырҙәр, Католик Сиркәүҙең уҡытыу учреждениелары ябыла. Католик Сиркәү диндарҙәре был ваҡытта нацистарға әүҙем ҡарышалар. Граждан неповиновение үҙенең нацистарға ҡарашын асыҡ әйткән Франц Ягерштеттер була.

Австрияның көнсығыш райондарыВена операция наступательная һөҙөмтәһендә совет ғәсҡәрҙәре 2 һәм 3 Украин фронттары тарафынан азат ителә. Венаның штурмы 1945 йылдың 6 апрелендә башлана , 13 апрель көнө нацистар ҡаршылашыуы һындырыла.

Көнбайыш Австрия Үҙәк — Европа операция барышында англо — америка союздаштары тарафынан азат ителә.

== Икенсе республика ==

=== Союздаштар ғәсҡәрҙәре оккупацияһы периоды ===
Гитлерға ҡаршы коалиция буйынса создаш илдәрҙең 1943 йылдың Мәскәү декларацияһы Австрияны Германия рейхына ҡушылдырыуын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таба. Нацист режимын ҡолатҡандан һуң союздаштар ҡарарына ярашлы Австрия дәүләт булараҡ һуғышҡа тиклемге сиктәрҙәине торғоҙорға булараҡ тергеҙелә, әммә дүрт оккупация зоналарына бүленә: Америка, Британия, Совет Союзы һәм Франция. Совет зонаһына күп заводтар һәм нефть месторождениелары булған илдең төньяҡ — көнсығышы инә. Америка зонаһы төньяҡ һәм көнбайышта; Британия — көньяҡта, Франция —көньяҡ — көнбайышта. Совет зонаһына эләккән Венаны ла дүрт оккупацион секторға бәләләр, шул уҡ ваҡытта иҫке үҙәк (эстәге ҡала) барлыҡ д-рт союздаш державаларҙың берләшкән күҙәтеү аҫтында була.

1945 йылдың 27 апрелендә Ваҡытлы хөкүмәт, ойошторол, уның составына Социалистик партия (элекке Социал-демократия), Халыҡ партияһы (элекке Христиан-социаль) һәм коммунистар вәкилдәре инәләр, социал-демократия ветераны Карл Реннер канцлер итеп һайлана, ул элек тә ошо посты биләгән. 1945 йылдың сентябрь айында сәйәси партилар рөхсәт ителәләр, улар араһынан Австрия Социалистик партияһы (АСП) һәм Австрия халыҡ партияһы (АХП) иң эреләре булып китәләр. 1945 йылдың май—декабрендә ваҡытлы конституция ғәмәлдә була, декабрҙә 1920 йылдағы Федераль конституция законы тергеҙелде. 1945 йылдың 25 ноябрендә Австрияның Милли советына һайлауҙар үткәрелә, АХП парламентта 85 урын алды , АСП — 76, коммунистар 4 урын (артабан көстәрҙең соотношениеһы бик аҙ үҙгәрә, коммунистар үҙҙәренең бөтә урындарын да 1959 йылда юғалта). Парламент һайлауҙарҙан һуң 1966 йылға тиклем ғәмәлдә булған АСП һәм АХП ҙур коалицияһы формалаша,АХП лидеры Леопольд Фигль— канцлер, К. Реннер президент булып һайланалар.

1945 йылда Австрия иҡтисады хаос хәлендә була: һуғышалып килгән емереклек һмм ярлылыҡ, ҡасҡындарҙың һәм перемещенның лиц күпләп килеүе, хәрби предприятиеларҙың көндәлек продукция сығарыуға күсеүе, донъя сауҙаһында үҙгәрештәр һәм союздаштарҙың оккупация зоналары араһында сиктәре — былар барыһы ла ашаҡлап үтә алмаҫлыҡ препятствия иҡдисатты тергеҙеү эшендә булдыра. Өс йыл эсендә Австрия ҡалаларында йәшәүселәрҙең күпселеге отчаянно йәшәү өсөн көрәшә. Оккупация властары аҙыҡ — түлек менән тәьмин итреүҙә ярҙам итә.

 Австрия хөкүмәтенең вәкаләттәре әкренләп киңәйә бара. Австрия парламентының бөтә ҡабул ителгән закондарына уларҙың рәсми рәүештә баҫтырып сығарыр алдынан Австрияның федераль хөкүмәте Союздаш комиссиянан рөхсәт ала. Австрия оккупацион ғәскәрҙәренең содержание сығымдартейеш була. 1945 йылдың 30 ноябрендә оккупацион властары тарафынан беренсе аҡса реформаһы ғәмәләгә ашырыла..

Аҡса эмиссияһы Австрия контроле аҫтына1946 йылдың 7 мартында күсә. 1946—1947 йылдарҙа үткәрелде национализация Австрияның өс иң эре банкыларҙың (шул иҫәптән Creditanstalt) һәм сәнәғәт өлкәһендә яҡынса 70 концерн (күмер сығарыу, ҡорос ҡойоу, энергетик, машиналар төҙөү) һәм йылға транспорты.

 1947 йылда 19 декабрендә хөкүмәт яңы реформа булдырҙы. Һәр өй хужалығына аҡса реформаһы барышында 150 иҫке шиллингты бергә бер иҫәбе менән яңыларына алмаштырырға рөхсәт ителә. . Ҡалған ҡулдағы аҡса яңыларға өскә бер иҫәбенән алмаштырыла. Шуның арҡаһында аҡса күләме массаһы 40 % ҡыҫҡартыла. Бер үк ваҡытта хаҡтар башлыса ирекле баҙар хаҡтар булып китә, иң кәрәкле тауарҙарың бер нисә төрнә (аҙыҡ — түлек, транспорт, энергия сығанаҡтары) дотациялар бер аҙ ваҡыт һаҡлана. Ошо моменттан илдә ҡара рынок яйлап юғала башлай. 1948 йылда яҡшы уңыш алауы сәбәпле аҙыҡ — түлеккә нормалау йомшартыла, ә ике йылдан туҡтатыла.

АҠШ Австрияға $200 млн бер нисә кредит (нигеҙҙә, аҙыҡ-түлек, сәнәғәт йыһаздары) бирҙе. Маршалл планы буйынса өҫтәмә рәүештә буйынса 1948—1949 йылдарҙа Австрия $200 млн артыҡ (40 % импорт башлыса аҙыҡ — түлеккә һәм сәнәғәт өсөн сеймалға тотонолған кредиттар иҫәбенә бара), ә 1949—1950 йылдарҙа тағы $250 миллион ала. 1945-се йылдан 1951 йылға тиклем хаҡтар ете мәртәбәгә үҫте. Финанс тотороҡлоғо тулыһынса үҫкән ете тапҡыр. Тулыһынса финанс тотороҡлолоғо 1951 йылға булдырыла. 50 йылдар дауамында йыллыҡ уртаса хаҡ артыыу 5,8 % ғына тәшкил итә , ә 60 йылдарҙа 3,6 %&lt;ref name=&quot;Травин Д., Маргания О.&quot;&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Polit/Trav/19.php Д. Травин, Магния О]&lt;/ref&gt; кимәленә тиклем төшөнә.

Иҡтисад тергеҙелеүе менән мәҙәниәттең яңырыуы башлана. Венала төп көсөргәнештәр1960 йылда тамамланған Изге Сефан соборын тергеҙелеүендә йүнәлдерелә. 1955 йылда ҡабаттан опера театры һәм &quot;Бургтеатр асыла. Икенсе опера театры . Икенсе Зальйбургтағы опера театры 1960 йылда асыла. Авианалет ваҡытында ыҡ зыян күргән Карл-театр 1951 йылда емерелә.

1947 йылда тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлана . [[1947 йыл]]дың аҙағына АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция уларҙың лагерҙәрендә булған хәрби әсирҙәрҙе азат итәләр. 1947 йылдың аҙағына тиклем Винер-Нойштадтҡа СССР-ҙан яҡынса 162 000 хәрби әсирҙәр килтерелә. Хәрби әсирҙәр менән һуңғы поезд рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы Советтар Союзынан [[1955 йыл|1955 йылдың 25 июлендә килә.]]

=== Суверенитетты ҡайтарыу һәм донъялағы абруй үҫеше ===
 1955 йылдың 15 майында Венала [[Бельведер (Вена)|Бельведер]] һарайында союздаш оккупацион көстәре араһында менән (СССР, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция) һәм Австрия хөкүмәте тарафынан имзаланды (Австрия бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларация). Ул үҙ көсөнә 1955 йылдың 27 июлендә инә, бынан һуң союздаштар ғәсғәрҙәре илден 1955 йылдың 25 октябрендә сығарыла. 1955 йылдың 26 октябрендә хөкүмәт Австрияның нейтралитетын иғлан иткән һәм ниндәй булһа ла хәрби союздарға ҡушылыуйәки сит ил хәрби базаларҙың ойоштороу мөмкинселегенә сиҡләнгән федераль конституция законын раҫлай, 1965 йылдың 26 октябре Австрияла Милли байрам булараҡ билдәләнә..

1957—1965 йылдарҙа Австрия президенты итеп социалист А Шерф һайланды Уның президентлыҡ ваҡытында СССР һәм Австрия араһында 1958—1960 үҙ-ара тауарҙар тәьмин итеү тураһында килешеү төҙөлдө.

Нейтраль Австрия донъяла оло абруй ҡаҙана һәм бер нисә халыҡ -ара ойошмаларҙы штаб — квартиралары урынлашҡан һәм халыҡ — ара осрашыуҙар үткәреү урыны булып ала.
* 1955 йылда Австрия [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] -ға инә.
* 1957 йылда Вена атом энергияһы буйынса Халыҡ -ара агентлыҡтың даими булыу урыны булып һайлана (МАГАТЭ).
* 1959 йылдың 20 ноябрендә Стокгольмда на конференции министров финансов Австрия, Дания, Бөйөк Британия, Норвегия, Португалия, Швеция һәм Швейцария финанс министрҙары конференцияла ирекле сауҙа Европа ассоциация ойошмаһы конвенцияға ҡул ҡуялар (ЕАСТ).
* 1964 йылда в Инсбрукта IX ҡыш Олимпия уйындары үткәрелә.
* 1965 йылдың 1 сентябренән Венала располагается [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК]] Секретариаты урынлаша. 1975 йылдың 21 декабрендә ОПЕК штаб-квартираһы террористар һөжүменә дусар булды.
* 1969 йылдың аҙағында Италия һәм Австрия Көньяҡ Тироль киңәйтелгән автономия хоҡуҡтарын алған килешеүгә ирештеләр, провинцияла милли сәйәсәткә Тиролдә йәшәүселәрҙең йоғонтоһо арта, немец теле статус ала һәм территорияның немец атамаһы таныла.
* 1971 йылда Австрияның элекке тышҡы эштәр министры Курт Вальдхайм БМО Генераль секретаре итеп һайлана, ә 1976 йылда яңынан икенсе срокка һайлана.
* 1976 йылда Инсбрукта XII ҡышҡы Олимпия уйындары уҙҙылар.
* 1981 йылда Мәскәүҙә СССР һәм Австрия араһында 1981—1990 йылдарға оҙайлы үҫеш һәм иҡтисади, фәнни-техник һәм сәнәғәт хеҙмәттәшлекте тәрәнәйтеү буйынса программа имзалана.
* 1984 йылда Австрия БМО Именлек Советының даими булмаған ағза итеп 1985—1986 йылдарға һайлана.
1966 йылдың парламент һайлауҙарында АХП парламенттың түбәнге палатаһында урындарҙың абсолют күпселеген яулай һәм 1945 йылдан беренсе тапҡыр канцлер Йозеф Клаусетәкселегендәге бер партиялы хөкүмәт ойоштора.

1970 йылдың парламент һайлауҙарында кпселек урынды түбәнге палатала Социалистик партия ала һәм либераль Австрия азатлыҡ партияһының (ААП) ярҙамында Социалистик интернационалды иң авторитетлы эшмәкәре ңканцлер Бруно Крайский етәкселегендә әҙселек хөкүмәте төҙөй. 1971—1979 йылдарҙағы парламент һайлауҙарҙа түбәнге палатала абсолют күпселек урынды ала АСП, хөкүмәтте Б. Крайский етәкләй.

1983 йылдың апрель айында һайлауҙар АСП парламенттағы урындарҙың абсолют күпселегенәнмәхрүм итә. Крайский ҙур сәйәсәттән китә, АСП һәм ААП &quot;кесе коалиция&quot;хөкүмәте башында социалист Фред Зиновац тора.

1986 йылда Курт Вальдхайм АХП-нан Австрия президентына кандидат итеп күрһәтелә. Һайлауҙарға тиклем ике ай ҡалғас, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ул Грецияла һәм Югославияла хеҙмәт итеүе һәм хәрби енәйәттәр буйынса уның Козаралағы язалауҙа ғәйепләнеүе өсөн тотоп бирелеүен талап итеүҙәре тураһында Югославия комиссияһы документтар табыла. Шуға ҡарамаҫтан, Вальдхайм 4 майҙа Австрия президенты итеп һайлана һәм ошо посты алты йыл биләй. Йылдар Вальдхаймдың президентлыҡ осоро күп кенә илдәр менән мөнәсәбәттәр насарайыуы менән ҡатмарлана: Израиль ул ваҡытта үҙенең илсеһен Австриянан саҡыртып ҡайтара. Бынан башҡа, Вальдхаймға АҠШ-ҡа һәм бер нисә Европа илдәренә визиттарынан баш тартырға тура килде.

Ф. Зиновац 1986 йылдың июнь айында Вальдхаймды президент итеп һайлауға ҡаршы протест белдереп канцлер посынан отставкаға китә.Франц Враницкий канцлер була. 1986 йылдың сентябрендә Азатлыҡ партия лидеры итеп үҙенең радикаль милли ҡараштары менән билдәле Йорг Хайдер һайлана.
Ҡәтғми рәүештә Хайдер менән хеҙмәттәшлек итергә риза булмаған Враницкий коалицияны юғға сығара.
1986 йылдың ноябрендә һайлауҙарҙың һөҙөмтәләре буйынса Враницкий ике иң мөһим көстәрҙең АХП һәм ААП парияларының вәкилдәренән торған «ҙур коалиция» кабинетын булдыра. Социалист канцлерҙар етәкселегендә «Ҙур коалиция» власта 2000 йылдың февраленә тиклем торҙо, 1987—1999 йылдарҙа уның тарафынан дәүләт предприятиеларының киң масштаблы хосусислаштырыуы программа ғәмәлгә аша.
Шулай итеп, дәүләт XX быуаттың аҙаҡҡы сирегендәге үҙгәргән шарттарҙа иҡтисади үҫештең тиҙләтеүе өсөн һуғыштан һуңғы осорҙағы мираҫтан баш тарта. Дәүләт һатҡан акцияларҙың төп һатып алыусылары структуралы үҙгәртеп ҡороуҙы башлаған сит илдәрҙәге халыҡ — ара корпорациялары була.
Уларҙың контроле аҫтына күскән предприятиеларҙа эшләүселәрҙең һаны 33-35 % кәмей. Эшкәртеүҙең беренсе стадияһының продукция өлөшө ныҡ ҡыҫҡара, әгәр 60 йылдарҙа машиналар төҙөү продукцияһы объемы металлургия продукцияһының объемын 2,8 тапҡырға күберәк булһа, 1999 йылда — 4,1 тапҡырға.

=== Яңы геополитик реалийҙарҙа ===
1989 йылдың майында Венгрия ғәсҡәрҙәре Венгрия менән Австрия сигендәге 218-километрлыҡ сәнскеле тимерсыбыҡтан эшләнгән ҡойманы демонтажлауға тотона. . Шулай итеп, «тимер шаршау»ҙың ликвидацияһы башлана.1989 йылдың 19 авгусында ГДР-ҙың меңләп граждандары Шопрон ҡалаһындағы Панъевропа хәрәкәте форумы менән файҙаланып Австро- Венгрия сигенән алыҫ булмаған ерҙә Австрияға ҡаса (Европа пикнигы.)

1990 йылдарҙа Австрия Германия ҡораллы көстәр менән хеҙмәттәшлек үҫтерергә мөмкинлек биргән Дәүләт килешеүенә төҙәтмәләр индереп нейтралитет сәйәсәтенән ситләшә башлай. Персия ҡултығындағы һуғыш ваҡытта Австрия үҙ территория өҫтөнән союздаштарҙың самолеттары осоуын рөхсәт иткән берҙән -бер нейтраль хөкүмәт була. 1999 йылда Сербияға ҡаршы НАТО операцияһы ваҡытында Австрия НАТО самолеттарына осоу өсөн үҙенең һауа киңлеген аса.

90 йылдар башында Италия һәм Австрия араһындағы Көньяҡ Тиролдә немец телле халыҡтың автономияһы тураһындағы элекке бәхәсе аҙағына етте. Австрия һәм Италия хөкүмәттәре автономияны тәьмин итеү саралар пакетын ҡабул итте һәм ғәмәлгә индерҙе. 1995 йылда ил Евросоюзға инә һәм ЕС тиҙ тойоу көстәре һәм «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» НАТО программаһында ҡатнаша.

 Көнсығыш Европала коммунизм һәләкәтенән һуң в Восточной Европе Австрия йәшерен иммиграция проблемаһы менән осрай һәм 1990 йылда сит ил эшселәрен индереүҙе сикләне. Ошо сәбәпле Йорг Хайдерҙың ультра уң Австрия азатлыҡ партияһы позициялары нығына. ААП триумфы 1999 йылға тура килә — парламент һайлауҙарҙа партия 27,22 % (52 урын) һөҙөмтәһенә өлгәшә ала, шулай итеп, икенсе урынға сыға һәм сәйәсәт аренаһының фаворитарының береһе АХП -ны уҙып китә. ААП тарихында был иң яҡшы күрһәткес була һәм АХП һәм Социал — демократ парияһы (1991 йылдан пария үҙенең элекке исеменә ҡайтты) өсөн — иң хөртө. . [[1999 йыл|1999]] йылдағы парламентт һайлауҙарынан һуң АХП [[2000 йыл|2000]] йылда Хайдерҙың ААП менән АХП лидеры канцлер Вольфганг Шюссель етәкселегендә коалицион хөкүмәт төҙә. Был ҡарар Европала ҙур сыуалыш тыуҙыра һәм Евросоюз илдәре хатта бер нисә айға Австрияның федераль хөкүмәтенә дипломатик санкциялар индерә.

 2002 йылдың ноябрендә парламент һайлауҙарында АХП 42,27 процент тауыш яулап сағыштырмаса күпселеккә иреште. АСП, был юлы тик 10,16 % тауыш йыя алды. Коалиция һаҡланып ҡала. 2005 йылдың апрелендә Йорг Хайдер һәм бер төркөм күренекле ААП эшмәкәрҙәре үҙҙәренең партияһын ташлап сығып китте һәм яңы партия — «Альянс Австрия киләсәге өсөн» булдырҙылар. Был яңы партия ААП-һын алыштырып хөкүмәт коалицияһының кесе партнеры булып китә.

2006 йылдың октябрендә парламент һайлауҙарында АСДП 68 урын алды, АХП — 66, АСП һәм Йәшелдәр — 21, Хайдерҙың « Альянс Австрия киләсәге өсөн» — 7. АСДП һәм АХП социал — демократ Альфред Гузенбауэр етәкселегендәге «ҙур коалиция» хөкүмәте булдырҙылар. АСДП һәм АХП тауыштарын юғалтыуға ҡарамаҫтан 2008 һәм 2013 йылдарҙағы һайлауҙарҙан һуң «Ҙур коалиция» хөкүмәте власта ҡала. 2008 йылдың декабренән канцлер—социал-демократ Вернер Файман.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Габсбургтар]]
* [[Габсбургтар монархияһы]]
* [[Австрия империяһы]]
* Австрия империяһының колониаль экспансияһы
* [[Австро-Венгрия]]
* Австрия Евросоюзда

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20090304163416/http://www.europa.km.ru/austria/history.htm Австрия тарихы]
* [https://web.archive.org/web/20150924022555/http://www.globalaffairs.ru/number/n_5966 Я.Шимов. Австрия һәм Венгрия: емереклектәрҙәге оҡшашлыҡ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Европа по темам|тарихы|тарих|цвет=Австрия}}

[[Категория:Австрия тарихы]]</text>
      <sha1>1agdk0j6nnptn8zy0wzmmgiajw19ixo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Быков Василь Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105539</id>
    <revision>
      <id>1309052</id>
      <parentid>1151305</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21421" sha1="ejx7mkl9emgaybt6h1yy601fep9k2sb" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Василь Быков
 |Төп исеме       = {{lang-be|Васіль Быкаў}}
 |Рәсем аңлатмаһы = ''Лейтенант В. Быков фронтта, Румыния, 1944''
 |Тыуған урыны       = [[СССР]], Белорус ССР-ы, [[Витебск өлкәһе]], Ушачи районы, Бычки ауылы 
 |Вафат булған урыны          = [[Белоруссия]], {{МестоСмерти|Минск өлкәһе}}, Боровляны 
 |Эшмәкәрлек төрө     = {{прозаик|СССР|Белоруссия|XX быуат}}, {{публицист|СССР|Белоруссия|XX быуат}}, йәмәғәт эшмәкәре
 |Әүҙемлек йылдары      = 1940 йылдар аҙағында
 |Йүнәлеше          = [[проза]] (башлыса хәрби)
 |Жанр                 = повесть, [[хикәйә]], публицистика, эссе
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = белорус, рус
 |Премиялары               = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ленинская премия|1986}} {{!!}} {{Государственная премия СССР|1974}} {{!!}} {{Государственная премия БССР|1978}}
{{!}}}
 | Наградалары              = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Серп и Молот|1984}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Франциска Скорины}}{{!!}}{{Орден Ленина|1984}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны I степени}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Красной Звезды}}{{!!}}{{Орден Дружбы народов|1994}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot; align=&quot;center&quot;
{{!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}}
 |Сайт                 = http://bykau.com/
 |Lib                  = http://lib.ru/PROZA/BYKOW/
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}
'''Василь''' ('''Василий''') '''Владимирович Быков''' ({{lang-be|Васіль Уладзіміравіч  Быкаў}}; [[19 июнь]] [[1924]] — [[22 июнь]] [[2003]] — [[СССР|совет]] һәм [[Беларусь|белорус]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Белруссияның халыҡ яҙыусыһы (1980), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984), Ленин һәм дәүләт премиялары лауреаты (1986).

Күпселек әҫәрҙәре — повестар, улар ғәмәлдә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм уларҙа кеше тормошоноң иң драматик, сетерекле, ауыр йылдарында әхләҡ проблемаларын хәл итеү тураһында яҙылған.

== Биографияһы ==
Быков Василь Владимирович 1924 йылдың 19 июнендә Белорус ССР-ы, Витебск өлкәһе&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article002423.html Василь Владимирович Быков] на сайте Большой Советской Энциклопедии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В некоторых источниках ошибочно указана дер.&lt;/ref&gt; Ушачи районы Бычки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Бәләкәй сағынан уҡ һүрәт төшөрөргә яратҡан. Кубличи ауылындағы мәктәптең 8 класын тамамлағас, Витебск сәнғәт училищеһының скульптура бүлегендә уҡыған ([[1939]]—[[1940]]), тик, студенттарға стипендия биреү тыйылғас&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html|title=«Василь Быков — писатель с мировым именем, мог стать великим скульптором»|author=Пётр Тузков|date=2008-10-23|accessdate=2011-08-11|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/61G4OfwXN|archivedate=2011-08-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028023900/http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/vasil-byikov-pisatel-s-mirovyim-imenemmog-stat-velikim-skulptorom-%E2%80%A6.html |date=2016-10-28 }}&lt;/ref&gt;, ФЗО мәктәбендә уҡый ([[1941 йыл]]дың майына тиклем). [[1941 йыл]]дың июнендә 10 класс өсөн иимтихандарҙы экстерн юл менән тапшырған.

Һуғыш башланғанда ул Украинала була, артабан оборона эштәрендә ҡатнаша. Белгородтан сигенгән саҡта үҙ колоннаһынан артта ҡала һәм ҡулға алына. Быковты, немец шпионы тип иҫәпләп, саҡ атып үлтермәйҙәр&lt;ref name=&quot;m&quot;&gt;[http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/8/bykov.html ''Василь Быков.'' Долгая дорога домой. Отрывки из книги. С белорусского. Перевод и вступительная заметка Натальи Игруновой] // «Дружба народов» 2003, № 8.&lt;/ref&gt;. Инженер батальоны составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. [[1941]]—[[1942]] йылдар ҡышында Салтыковка станцияһында һәм [[Һарытау өлкәһе]]нең Аткарск ҡалаһында йәшәй, тимер юл мәктәбендә уҡый.

[[1942 йыл]]дың йәйендә Саратов пехота училищеһын тамамлай. [[1943 йыл]]дың көҙөндә уға кесе лейтенант хәрби званиеһы бирелә. Кривой Рог, Александрия, Знаменка өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Кировоград операцияһы ваҡытында аяғы һәм ҡорһағы яралана (уны яңылыш үлгәндәр иҫәбенә яҙып ҡуйғандар). Үҙе менән һуғышта булған хәлдәргә нигеҙләнеп, һуңғараҡ «Мертвым не больно» тигән повесын яҙған. [[1944 йыл]]дың башында өс ай госпиталдә дауалана. Терелеп сыҡҡас, өлкән лейтенант дәрәжәһендә Ясско-Кишинев операцияһында, [[Румыния]]ны, Болгария, Венгрия, Югославия, Австрияны немецтәрҙән азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыш тураһында «Долгая дорога домой» ([[2003 йыл|2003]]) тип атаған иҫтәлектәрендә яҙа.

Демобилизациянан һуң Гродно ([[1947 йыл]]дан алып) ҡалаһында йәшәгән. 1947 йылда яҙған әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Башта төрлө оҫтаханаларҙа, һуңынан «Гродненская правда» өлкә гәзитендә эшләй (1949 йылға тиклем). [[1949 йыл|1949]] — [[1955 йыл]]дарҙа яңынан Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итеп, [[1955 йыл]]да [[майор]] дәрәжәһендә демобилизациялана. 1955—1972 йылдарҙа яңынан «Гродненская правда» гәзитендә эшләй. 1959 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|СССР яҙыусылар Союзы]] ағзаһы. 1972—1978 йылдарҙа — БССР яҙыусылар Союзының Гродно ҡала яҙыусылар бүлегенең сәркәтибе. Быковтың исеме 1973 йылдың 31 авгусында «Правда» гәзитенә Солженицын һәм Сахаровты яҡлап яҙыусы бер төркөм совет яҙыусылар исемлеге араһында телгә алына. Быков был хатты яҙыусылар араһында булмағанын дәлилләй.

1978 йылда Минскигә күсеп килә. 1978—1989 йылдарҙа БССР-ҙың Юғары Советына депутат итеп һайлана.

1988 йылда Белоруссия халыҡ фронты партияһын ойоштороусыларҙың береһе була. 1989 йылда СССР халыҡ депутаттарының съезына депутат итеп һайлана, Төбәк-ара депутаттары төркөмөнә инә. Белоруссияның ПЕН-үҙәгендә рәйес була. 1990—1993 йылдарҙа — Бөтә донъя белорустары «Бацькаўшчына» Берләшмәһенең президенты ({{lang-ba|Тыуған ил}}). 1993 йылдың октябрендә «Ҡырҡ икенең» асыҡ хатына үҙенең имзаһын ҡуйҙы. 1994 йылдың Президент һайлауҙарында Зенон Позняктың ышаныслы кешеһе булды.&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=79791 Лукашэнка ніколі не выйграваў справядліва — нават у 1994 і 1995.]&lt;/ref&gt;

24 март, 1996 йыл. Беларусь менән Рәсәйҙең интеграцион ярашыуҙары алдынан митинг ойоштороу комитетының башында торҙо. Был митинг «Минский яҙының бер өлөшө ине. Белорус Халыҡ Фронты митингтың ойоштороусы партияһы булды&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Шрайбман А.|url=http://news.tut.by/politics/489715.html|title=&quot;Минской весне&quot; — 20 лет. История уличных протестов Беларуси в инфографике TUT|work=TUT.BY|date=2016-03-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404122105/http://news.tut.by/politics/489715.html |date=2016-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

1997 йылдың аҙағында сит илдә сәйәси эмиграцияла йәшәй, башта -Финляндиялағы Хельсинки ситендә, артабан Германияла, һуңынан Чехияла. Тыуған иленә үлере алдынан ғына әйләнеп ҡайта. Күп тапҡырҙар Александр Лукашенконың сәйәсәтен тәнҡитләп сыға. Ул Белоруссия Рәсәй менән түгел, ә Европа менән союздаш булырға тейеш тип иҫәпләй.
[[Файл:Могила_писателя_Василя_Быкова.jpg|слева|мини|200x200пкс|''Минскиҙең Көнсығыш зыяратындағы Быковтың ҡәбере''.]]
22 июнь, 2003 йыл. 20 сәғәт 30 минутта Минск янындағы Боровляне ҡалаһындағы онкология госпиталенең реанимация бүлегендә вафат була&lt;ref&gt;[http://skif.tv/content/view/152/258 Газета „Витебский проспект“, № 25(314) от 19.06.08]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Минскиҙәге Әҙиптәр Йортонда грек-католик диненсә йыназа уҡыла&lt;ref&gt;[http://www.chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; Государство ушло с похорон Быкова (27.06.2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172243/https://chas-daily.com/win/2003/06/27/v_027.html?r=3&amp; |date=2024-02-24 }}&lt;/ref&gt;. Минскиҙа Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==
Өсөнсө ракета» (1961) повесы Быковҡа билдәлелек алып килә. Шул уҡ 60-сы йылдарҙа ул бөтә донъяға танылған «Альпийская баллада», «Мертвым не больно», 70-се йылдарҙа «Сотников», «Һәйкәл», «Дожить до рассвета» һәм «Пойти и не вернуться» повестарын ижад итте.

«Облава» повесы «Новый мир» журналында1990йылда баҫылып сыҡты.

Күпселек әҫәрҙәрен Василь Быков [[Белорус теле|белорус]] телендә яҙған һәм уларҙың күбеһен үҙе рус теленә тәржемә иткән. Уның әҙәби хеҙмәттәре күп кенә донъя телдәренә тәржемә ителеп баҫылып сыҡҡан.

== Әҫәрҙәре ==

=== Повестар ===

=== Башҡалар ===
* На тропе жизни ({{Lang-be|«На сцяжыне жыцця»}}«На сцяжыне жыцця», [[1958 йыл|1958]])
* Эстафета ([[1959 йыл|1959]])
* Полководец
* Ход конём ({{Lang-be|«Ход канём»}}«Ход канём», [[1960 йыл|1960]]) — сборник
* Фронтовая страница ([[1960 йыл|1960]])
* Сваякі ([[1966 йыл|1966]])
* На крыжах ([[1992 йыл|1992]]) — сборник статей и интервью
* Крыжовы шлях ([[1998 йыл|1998]]) — сборник статей и интервью
* Пахаджане ([[1999 йыл|1999]]) — цикл рассказов
* Долгая дорога домой ({{Lang-be|«Доўгая дарога дадому»}}«Доўгая дарога дадому», [[2002 йыл|2002]]) — книга воспоминаний

== Экранизациялар һәм спектаклдәр ==

=== Кино — һәм телефильмдар ===

=== Музыкаль әҫәрҙәр ===
* Балет «Альпийская баллада» ([[1967 йыл|1967]], музыка Евгения Глебова)
* Опера «Тропою жизни» ([[1980 йыл|1980]], музыка Генриха Вагнера, по «Волчьей стае»)

== Наградалары ==
* Герой Социалистического Труда ([[1984 йыл|1984]])
* [[Ленин ордены|Орден Ленина]] (1984)
* Орден Отечественной войны 1 степени (1985)
* Орден Дружбы народов (1994)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Орден Трудового Красного Знамени]] (1974)
* Орден Красной Звезды (1945)
* Медали, в том числе:
** Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
** Юбилейная медаль «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
** Юбилейная медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
** Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
** Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
** Медаль Франциска Скорины (1994)

== Премиялары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* Ленинская премия (за повесть «Знак беды»; [[1986 йыл|1986]])
* Государственная премия СССР (за повести «Дожить до рассвета» и «Обелиск»; [[1974 йыл|1974]])
* Государственная премия БССР имени Якуба Коласа (за повести «Волчья стая», «Его батальон»; [[1978 йыл|1978]])
* Литературная премия БССР имени Якуба Коласа (за повесть «Третья ракета»; [[1964 йыл|1964]])
* Народный писатель Беларуси ([[1980 йыл|1980]])

== Хәтер ==
* Гродно, [[Белосток (ҡала)|Белосток]], Жданович, Смолевичи ҡалаларындағы урамдар уның исемен йөрөтә.
* Витебск балалар сәнғәт мәктәбе № 1 (1923 −1941 йылдарҙа Витебск сәнғәт училищеһы, унда 1939—1940 йылдарҙа Василь Быков уҡыған) йортонда таҡтаташ ҡуйылған.
* 2014 йылда Жданович-6 дача ҡасабаһында Дәүләт музейының белорус әҙәбиәте филиалы асылды&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Muzej-Vasilja-Bykova-otkrylsja-pod-Minskom_i_672842.html Музей Василя Быкова открылся под Минском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707023919/http://www.belta.by/ru/all_news/culture/Muzej-Vasilja-Bykova-otkrylsja-pod-Minskom_i_672842.html |date=2014-07-07 }} // Белорусское телеграфное агентство.&lt;/ref&gt;.
* 2007 йылда Бычки ауылында Василь Быковтың йорт-музейы асылды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Адамович А.'' Васіль Быкаў = Василь Быков. — Мінск: Беларусь, 1986.
* ''Бугаёў, Д. Я.'' Васіль Быкаў : Нарыс жыцця і творчасці / Д. Я. Бугаёў. — Мінск: Народная асвета, 1987. — 206 с.
* ''Буран В.'' Васіль Быкаў. Нарыс творчасці. — Мінск: Мастацкая литаратура, 1976.
* ''Гимпелевич Зина.'' Василь Быков: Книга и судьба. — М.: Новое литературное обозрение, 2011. — [[:ru:Special:BookSources/9785867938536|ISBN 978-5-86793-853-6]]
* ''Дедков И.'' Василь Быков. Очерк творчества. — М.: Советский писатель, 1980.
* ''Лазарев Л.'' Василь Быков. Очерк творчества. — М.: Художественная литература, 1979.
* Наш Быкаў: Кніга ўспамінаў / уклад. Г. Бураўкін. — Мінск: Кніга, 2004. 
* ''Шагалов А.'' Василь Быков. Повести о войне. — М.: Художественная литература, 1989. — [[:ru:Special:BookSources/5280007218|ISBN 5-280-00721-8]]
* ''Шапран Сяргей.'' Васіль Быкаў. Гісторыя жыцця ў дакументах, публікацыях, успамінах, лістах. В 2-х тт. — Мінск: Гародня, 2009. — [[:ru:Special:BookSources/9788361617891|ISBN 978-83-61617-89-1]] ; 978-83-61617-84-6
* ''Zina J. Gimpelevich.'' Vasil Bykau: His Life and Work. Montreal: McGill-Queen’s University Press 2005. [[:ru:Special:BookSources/0773529004|ISBN 0-7735-2900-4]]

== Һылтанмалар ==
{{навигация
|Тема = Быков Василь Владимирович
|Викиөҙөмтә=ru:Василь Владимирович Быков
}}

{{warheroes|id=10947|star = Labor}}
* [http://knihi.com/Vasil_Bykau/ Книги Василя Быкова на сайте knihi.com]
* [http://magazines.russ.ru/voplit/2004/6/nov15.html Мёртвым — не больно, больно — живым. Публикация А. Новикова, В. Телицына] // «Вопросы литературы» 2004, № 6.
* [http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/1/bykov.html ''Василь Быков.'' Цена достоинства. Из книги воспоминаний] // «Дружба народов» 2003, № 1.
* [http://magazines.russ.ru/druzhba/2003/8/bykov.html ''Василь Быков.'' Долгая дорога домой. Отрывки из книги. С белорусского. Перевод и вступительная заметка Натальи Игруновой] // «Дружба народов» 2003, № 8.
* [http://bykau.com/ Сайт о В.] [http://bykau.com/ Быкове]</text>
      <sha1>ejx7mkl9emgaybt6h1yy601fep9k2sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреа Бочелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107604</id>
    <revision>
      <id>1308800</id>
      <parentid>1181927</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13862" sha1="19aqxbweuydzretf2i6fz9zby4ce66i" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Андреа Бочелли
 |Оригинал имени   = Andrea Bocelli
 |Ширина           = 250px
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения    = 22.9.1958
 |Место рождения   = {{МР|Лятико|Пиза провинцияһында}}, [[Тоскана]], [[Италия]]
 |Годы активности  = 1992 — хәҙерге ваҡыт
 |Страна           = {{флагификация|Италия}}
 |Профессии        = [[йырсы]]
 |Певческий голос  = [[лирик тенор]]
 |Жанры            = [[опера]]&lt;br /&gt;Классик кроссовер
 |Лейблы           = [[Universal Music Group|Universal]]&lt;br /&gt;[[Philips]]&lt;br /&gt;[[PolyGram]]&lt;br /&gt;[[Decca Records|Decca]]&lt;br /&gt;[[Sugar Music]]
 |Награды          = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Великий офицер Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой (с 2001 года)}} {{!!}} {{Великий офицер ордена Заслуг Хуана Пабло Дуарте}}
{{!}}}
 |Сайт             = http://www.andreabocelli.com/
 |Викисклад        = 
}}
'''Андре́а Боче́лли''' (итал. Andrea Bocelli; [[22 сентябрь]] [[1958 йыл]]) — итальян йырсыһы (лирик тенор), классик һәм популяр йырҙар башҡарыусыһы. Опера йырын танытыусы.

== Биографияһы ==
Андреа Бочелли [[Пиза]] ҡалаһынан алыҫ булмаған Лаятико (Тоскана төбәге) ауылында тыуа. Бала сағы тыуған фермаһында үтә, иртә йәштән фортепианола, флейта һәм саксофонда уйнай башлай.

Йырсы бала сағынан глаукома ауырыуы менән яфалана, күҙенә 27 операция эшләтә, 12 йәшендә, футбол уйнағанда башына туп тейеп, бөтөнләй һуҡырая.

Үҫмер сағында Андреа бер нисә вокаль конкурстарҙа еңә, шулай уҡ мәктәп хоры солисы була. Мәктәптән һуң, Пиза университетының юридик факультетын тамамлай, юрист дипломын ала.

Опера музыкаһына мөкиббән бирелгән Бочеллиның бар хыялы һәм маҡсаты — бөйөк тенор булыу. Йәш кешене Туринда йәшәгән Франко Корелли уҡыта башлай. Ошо ваҡытта юрист карьераһы тамалана ла инде. Шулай итеп, йәш тенор көндөҙ етди йырға уҡый, ә төндәрен тормошона ресторандарҙа сығыш яһап, аҡса эшләй.

1992 йыл йәш тенор Андреа Дзуккеро исемле итальян рок йырсыһына йырҙарын йырлап күрһәтә. Йыр яҙмаһы Лучано Павароттиға эләгә. 1994 йылда Бочелли уңышлы дебют менән Сан-Ремо музыка фестивалендә ҡатнаша. Сентябрь айында Паваротти шәхсән йәш тенорҙы үҙенең тыуған ҡалаһы Моденда үткән концерт программаһында ҡатнашырға саҡыра. Шул уҡ йылда Раштыуа байрамы алдынан Андреа Бочелли Рим Папаһы алдында сығыш яһарға лайыҡ була.

1995 йылда Андреа Европаның баш һәм ҙур ҡалаларында концерттар менән сығыш яһаны. Уның тауышын Германияла, Нидерландтарҙа, Испания, Франция һәм Бельгияла ишетәләр. Ул Брайан Ферри, Джон Майлз менән йырланы, шулай уҡ хор һәм симфоник оркестр ярҙамы менән ҡулланды. Концерттарын әлеге осорға тиклем ярты миллионға яҡын кеше ҡараған.

Андреа Бочелли опера йырсыһы ғына түгел, шулай уҡ эстрада стилендәге «Bocelli» альбомын яҙҙыра, ул шунда уҡ Германия, Бельгия, Италия һәм Франция чарттарында икенсе урынға менә. Төрлө илдәрҙә был альбом күп тапҡыр платина альбомы була. Өсөнсө «Romanza» альбом шулай уҡ барыһын да шаҡ ҡатыра, хәҙер Андреа Бочелли бөтә донъяға билдәле. Бөгөн Америка Ҡушма штаттарында уның концертына билет 250—500 доллар тора.

1987 йылда Андреа буласаҡ кәләше Энрика Чензатти менән таныша. Улар 1992 йылдың 27 июнендә никахлаша. 1995 йылдың 22 февралендә улдары Амос, 1997 йылдың 8 октябрендә икенсе улдары Маттео тыуа. Бочеллиның өйҙә һирәк булыуы сәбәпле, Энрика айырылышырға була, 2002 йылда никахтары тарҡала. Шул уҡ йылда Андреа үҙенең хәҙерге ҡатыны Вероника Берти (итальян баритоны Ивано Бертиның ҡыҙы) менән осраша. Хәҙер Ивано Берти Бочеллиның импрессариоһы булып эшләй. 2011 йылдың авгусында Верониканың ауырлы булыуы тураһында хәбәр итәләр. 2012 йылдың мартында уларҙың ҡыҙҙары Вирджиния тыуа.

== Рәсәйҙәге сығыштары ==
* 2007, июнь — Рәсәйҙәге беренсе сығышы, Мәскәүҙәге «Олимпийский» спорткомплексы сәхнәһендә, Санкт-Петербургтың Һарай майҙанында үтә.
* 2011 йыл — Мәскәүҙә концерт.
* 2013 йыл, февраль — «[[Газпром]]» ААЙ 20 йыллығына арналған концертта сығышы.
* 2014 йыл, ноябрь — Игорь Крутойҙың 60 йыллыҡ концертында йырлай.
* 2016, ғинуар — Калининградта сығыш яһай.&lt;br /&gt;

== Дискография ==
[[Файл:AndreaBocelliMar10.jpg|справа|мини|Бочелли Голливуд бульварындағы шәхси йондоҙо менән]]

=== Альбомдар ===

==== Студия альбомдары ====
* 1994: ''Il Mare Calmo della Sera''
* 1995: ''Bocelli''
* 1997: ''Viaggio Italiano''
* 1998: ''Aria — the opera album''
* 1999: ''Sogno''
* 1999: ''Arie sacre''
* 2000: ''Verdi''
* 2001: ''Cieli di Toscana''
* 2002: ''Sentimento''
* 2004: ''Andrea''
* 2006: ''Amore''
* 2008: ''Incanto''
* 2009: ''My Christmas''
* 2011: ''Notte Illuminata''
* 2013: ''Passione''
* 2015: ''Cinema''

==== Концерт альбомдары ====
* 2007: ''Under The Desert Sky''
* 2007: ''Vivere. Live in Tuscany''
* 2011: ''Concerto: One Night In Central Park''

==== Компиляциялар ====
* 1997: ''Romanza''
* 2007: ''The Best of Andrea Bocelli: Vivere''
* 2010: ''Carmen: Duets &amp; Arias''
* 2012: ''Opera''

==== Альбомдарҙа ҡатнашыу ====
* 1997: ''A Hymn for the World''
* 1998: ''A Hymn for the World 2'' (''Voices From Heaven'')
* 2000: ''Requiem (Verdi)'''

==== Опералар ====
* [[1995 йыл|1995]] — «Богема» ([[Джакомо Пуччини|Дж.]] [[Джакомо Пуччини|Пуччини]]), дирижёры Зубин Мета (Родольф)&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;/&gt;
* [[2001 йыл|2001]] — «Тоска» (Дж. Пуччини), дирижёры Зубин Мета (Каварадосси)&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;/&gt;
* [[2003 йыл|2003]] — «Трубадур» ([[Джузеппе Верди|Верди]]), дирижёры Стивен Меркурио (Манрико)&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;&gt;[http://operaclass.com/catalogo/cantante.asp?idioma=&amp;idCantante=2106&amp;idCat=oc База данных operaclass.com]&lt;/ref&gt;
* [[2004 йыл|2004]] — «Вертер» (Массне), дирижёры Ив Абель (Вертер)&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;/&gt;
* [[2005 йыл|2005]] — «[[Кармен (опера)|Кармен]]&lt;nowiki/&gt;» (Бизе), дирижёры Чон Мён Хун&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;/&gt;
* [[2006 йыл|2006]] — «Паяцы» (Леонкавалло), дирижёры Стивен Меркурио (Канио)&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;/&gt;
* [[2006 йыл|2006]] — «Сельская честь» (Масканьи), дирижёры Стивен Меркурио (Туридду)&lt;ref name=&quot;operaclass&quot;/&gt;
* [[2010 йыл|2010]] — «Андре Шенье» (Джордано), дирижёры Марко Армильято (Андре Шенье)

=== Синглдар ===

=== CD/DVD packages ===
* 1998: ''A Night Tuscany in''
* 2000: ''Sacred Arias: The Home Video''
* 2002: ''Tuscan Skies (Cieli di Toscana)''
* 2006: ''вокал музыкаһы кисәһе була: John II Paul''
* 2006: ''Under the Desert Sky''
* 2008: ''Vivere Live in Tuscany''
* 2008: ''Incanto The Documentary''
* 2009: ''My Special Christmas''
* 2011: ''Concerto. One Night in Central Park''
* 2013: ''in Love Portofino''

== Бүләктәре ==
* [[Файл:ITA_OMRI_2001_GUff_BAR.svg|50x50пкс]] «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены бөйөк офицеры ([[6 февраль|6 февраль,]] [[2006 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=173835 Grande Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana Sig.]&lt;/ref&gt;

* [[Файл:Order_of_Merit_of_Duarte,_Sanchez_and_Mella.PNG|50x50пкс]] «Merit of Duarte, Sanchez and Mella» [[Доминика Республикаһы|Доминикана Республикаһы]] Президенты Леонель Фернандес ордены бөйөк офицеры, 2009 йыл, донъя сәнғәте һәм мәҙәниәтенә индергән өлөшө өсөн&lt;ref&gt;[http://dominicanosHOY.com/articulos/articulo/gobierno-condecora-a-andrea-bocelli Bocelli honered by the Dominican government]&lt;/ref&gt;

* [[Файл:Walk_Leistungen_am_Theater.jpg|50x50пкс]] Театр сәнғәтенә (опера) индергән өлөшө өсөн Голливуд «Дан Аллеяһында» йондоҙ ([[2 март]] [[2010 йыл|, 2010 йыл]])&lt;ref&gt;[http://ireport.cnn.com/docs/DOC-415682 Hollywood Walk of Fame Honors Andrea Bocelli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812142828/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-415682 |date=2011-08-12 }}&lt;/ref&gt;

* 2015 йылда «Кеше Үҙәге» һәм «Рухиәт Мәктәбенә» нигеҙ һалыусы Пьер Франко Марчинаро Андреа Бочеллиға рух көсөн үҫтергән, раса, милләт һәм дин сиктәрен юйған, кешеләрҙе яҡынайтҡан ижады өсөн «Сәнғәт, Фән һәм Тыныслыҡ» премияһын тапшыра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.schoolofspirituality.org/Award_2015_RU.html|title=“Центр Человека” и “Школы Духовности” Пьер Франко Марченаро|date=5 Декабря 2015}}&lt;/ref&gt;

== Китаптар ==
* Бочелли, Андреа. Музыка тишины / Пер. с ит. С. Рюриковой. — М.: РИПОЛ Классик, 2012. — 320 с. — 5000 экз. — [[:ru:Special:BookSources/9785386040208|ISBN 978-5-386-04020-8]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bocelli.de/en Официальный немецкий фан-сайт (англ.] [http://www.bocelli.de/en версия)]
* [http://www.andreabocelli.us Bocelli Community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517195143/http://andreabocelli.us/ |date=2021-05-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20100509183236/http://lnx.andreabocelli.org/Gold/index.php Официальный форум]
* [http://myspace.com/andreabocelli Официальная страница Бочелли, Андреа] (англ.)&lt;span&gt; на сайте &lt;/span&gt;Myspace
* {{Facebook|AndreaBocelliOfficialPage}}Facebook
* [http://it.lyrsense.com/andrea_bocelli Переводы песен Андреа Бочелли]
* {{Twitter|bocelliandrea}}Твиттер&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;е&quot;&lt;/span&gt;
* [https://www.youtube.com/andreabocelli Видеоканал Бочелли, Андреа]&lt;span&gt; на &lt;/span&gt;[[YouTube]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Бөйөк офицерҙары]]
[[Категория:BRIT Awards премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XX быуат опера йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Һуҡыр музыканттар]]
[[Категория:Тенорҙар]]</text>
      <sha1>19aqxbweuydzretf2i6fz9zby4ce66i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ален Делон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108596</id>
    <revision>
      <id>1308778</id>
      <parentid>1276919</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39499" sha1="dunv757x0j0v0tg0gauowh7sod1wzxc" xml:space="preserve">&lt;!-- {{Однофамильцы|Делон}} --&gt;
{{Кинематографист
 |имя                  = Ален Делон
 |оригинал имени       = Alain Delon
 |изображение          = Delon Le Guépard (cropped).jpg
 |ширина               = 220px
 |описание изображения = Ален Делон, 1963 йыл
 |имя при рождении     = Alain Fabien Maurice Marcel Delon
 |место рождения       =Со (О-де-Сен), {{ТУ|Франция}}
 |место смерти         = 
 |профессия            = {{актёр|Франция}}, {{кинорежиссёр|Франция}}, {{продюсер|Франция}}, {{сценарист|Франция}}
 |годы активности      = 1957 йылдан — әлегә тиклем
 |направление          = [[Драма (жанр)|драма]], [[криминал]], [[детектив]], [[триллер]]
 |киностудия           = 
 |награды              = {{{!}}
{{!}} {{Офицер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{!!}}{{Командор ордена искусств и литературы}}{{!!}}
{{!}}-
{{!!}}{{Кавалер ордена За заслуги (Франция)}}
{{!}}}
[[Премия «Сезар» за лучшую мужскую роль]] (1985).
}}
'''Але́н Фабье́н Мори́с Марсе́ль Дело́н''' ({{lang-fr|Alain Delon}}; [[8 ноябрь]] [[1935 йыл]] — [[18 август]] [[2024 йыл|2024]], {{нп5|Души (Луаре)|Души|uz|Douchy (Loiret)}}, [[Луаре]], [[Франция]])&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;&gt;{{книга|автор=Бернар Виоле.|часть=[http://www.kinoart.ru/magazine/04-2003/reading/Delon/ Глава I. Сын]|заглавие=Тайны Делона|оригинал= Les mysteres Delon|место=Paris|издательство=Flammarion|год=2000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — '''Ален Делон''' булараҡ билдәле [[Франция|француз]] театр һәм кино актёры. 1960—1980 йылдарҙың ''«кино йондоҙо»'' һәм ''секс символы''.

''«На ярком солнце»'' (1960), ''«Рокко и его братья»'' (1960), ''«Леопард»'' (1963) фильмдарынан һуң киң танылыу яулай. Ирҙәр араһында, яңы килгән иң өмөтлө актёр булараҡ, «Алтын глобус» номинацияһында билдәләнә.

=== Карьераһының башланыуы ===
[[1956 йыл]]да армиянан ҡайтҡан Ален хеҙмәттәше менән башта [[Марсель|Марселгә]] бара һәм унда армияла эшләгән аҡсаһының бер өлөшөн тотона, аҙаҡ яңыннан Парижға китә&lt;ref name=&quot;Violet2&quot;/&gt;. Йәштәр осһоҙло ҡунаҡханала номер ала. Делон яҡында Елисей яланы янында урынлашҡан һыраханаға официант булып эшкә урынлаша. Әммә был һөнәр уның күңеленә ятмай. «Администратор, метрдотель, өлкән официант һәр саҡта ла миңә, ябай официантҡа, ҡысҡырҙы. Минең а менән лакей вазифаһын башҡарыуҙы ҡабул итеү ҡыйын булды», — тип иҫләй ул&lt;ref name=&quot;Violet2&quot;/&gt;.
Саҡ ҡына эшләгәс, ул эштән сыға һәм Парижда эшһеҙ тороп ҡала. Уҡырға инеү өсөн аҡсаһы булмай, тыуған Бур-ла-Ренға ҡайтҡыһы килмәй. Париждағы дуҫтарының кәңәше буйынса, ул үҙенең фотоһын продюссерҙарға күрһәтеп ҡарарға була. Ләкин ул бер-бер артлы кире ҡағыуҙарға осрай. «Һеҙ артыҡ ныҡ матурһығыҙ, һеҙҙең карьерағыҙ булмаясаҡ», — тиҙәр уға&lt;ref&gt;{{статья|заглавие= интервью Алена Делона|ссылка =  http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/delon/interview2.html|издательство= проект &quot;Люди&quot;}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Әммә Делон төшөнкөлөккә бирелмәй һәм төрлө кастингтар, кинопробалар үтеүҙән туҡтамай. Шундай бер кастинг ваҡытында йәш актёр [[Жан-Клод Бриали]] менән таныша. Улар дуҫлашып китә һәм 1956 йылда үҙҙәрен күрһәтә алыу өмөтө менән [[Канны|Канн]]ға фестивалгә китә.&lt;ref&gt;по сведениям [http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} Actualite de Stars{{ref-fr}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201081750/http://www.actualite-de-stars.com/biographie/alain-delon.html |date=2008-12-01 }} в 1957 {{книга|автор=Бернар Виоле.|часть=[http://www.kinoart.ru/magazine/05-2003/reading/delone/ Глава III. Ступени к звёздам]|заглавие=Тайны Делона|оригинал= Les mysteres Delon|место=Paris|издательство=Flammarion|год=2000}}&lt;/ref&gt;. Унда Делонға «таланттар аулаусы» америка импресариоһы [[Гарри Уилсон]] иғтибар итә. Ул күптән түгел генә тормоштан киткән [[Джеймс Дин]]ға алмаш эҙләгән була. Уилсон Аленды [[Рим]]гә фильмгә төшөрөп ҡарау өсөн ебәрә. Был һынауҙы ул уңышлы үтә. Уилсон Ален Делонға [[АҠШ кинематографында|Голливудта]] эшләү өсөн ете йыллыҡ контракт тәҡдим итә. Контракттың тәүге шарты булып, инглиз телен белеү тора. Буласаҡ актёр өс ай эсендә инглиз телен үҙләштерергә тейеш була. Парижға ҡайтҡас, Ален тел өйрәнеүгә тотона һәм АҠШ-ҡа китергә йыйына. Әммә Жан-Клод Бриали дуҫын билдәле кинорежиссёр [[Ив Аллегре]] менән таныштыра. Аллегре Аленды тыуған ерендә актёрлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнергә күндерә һәм уға үҙенең яңы фильмында ҙур булмаған роль бирә&lt;ref name=&quot;Variety.ru&quot;&gt;{{статья|заглавие= Ален Делон|ссылка =  http://www.cinema.variety.ru/actors.php?cid=1&amp;aid=291|издательство= Кинопортал: Variety.ru}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тәүге ролдәре ===
Продюсер һәм режиссёр араһында конфликт сыға: продюсерҙар ул ваҡытта популяр булған актёр — Анри Видалде төшөрөү яғында булһа, Аллегре иһә Делонды төшөрөргә теләй. Килеп сыҡҡан бәхәсте төп ролде башҡарыусы, билдәле актриса [[Эдвиж Фейер]] хәл итә. Буласаҡ актёрҙа башҡаларҙа булмаған ниндәйҙер үҙенсәлек булыуына ышандыра ала. «Унан ниндәйҙер ҡырағай көс килә, унда физик ғәйрәт, мөләйемлелек һиҙелә», — тип әйтә ул&lt;ref name=&quot;violet.4&quot;&gt;{{книга|автор=Бернар Виоле.|часть=[http://www.kinoart.ru/magazine/05-2003/reading/delone/ Тайны Делона. Глава IV. Невеста по имени Роми]|заглавие=Тайны Делона|оригинал=Les mysteres Delon|место=Paris|издательство=Flammarion|год=2000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
1957 йылда Ива Аллегреның ''«Когда вмешивается женщина»'' картинаһында Ален Делондың актёрлыҡ дебюты уҙа. Бер йылдан һуң, 1958 йылда актёр [[Марк Аллегре]]ның ''«Будь красива и помалкивай»'' фильмында төшә һәм ундағы бер эпизодта ул ваҡытта актёрлыҡ карьераһын башлап торған актёр [[Жан-Поль Бельмондо]] менән күренә. Ағалы-ҡустылы Аллегреларҙың фильмындағы ҙур булмаған ролдәр Аленға билдәлелек килтермәй. Шуға ҡарамаҫтан, 1958 йылда актёрҙы Уи Пьер-Гаспарҙың ''«Кристина»'' тарихи мелодрамаһында төп ролде башҡарырға саҡыралар. Йәш офицерҙың һәм музыкант ҡыҙының мөхәббәт тарихын һөйләгән картина, прокатта әллә ни уңышҡа өлгәшмәй&lt;ref name=&quot;violet.4&quot;/&gt;. Артабан, 1959 йылда Мишель Буарондың ''«Слабые женщины»'' комедияһы төшөрөлә. Тамашасы араһында уңыш яулаһа ла, тәнҡитселәр был картинаны һалҡын ғына ҡабул итә һәм бары тик режиссёрҙың актёрҙар менән оҫта эш итеүен, Ален Делондың матур тышҡы ҡиәфәтен генә билдәләп үтә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Бернар Виоле.|часть=[http://www.kinoart.ru/magazine/05-2003/reading/delone/ Тайны Делона. Глава V. Талантливый господин Делон]|заглавие=Тайны Делона|оригинал= Les mysteres Delon|место=Paris|издательство=Flammarion|год=2000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Йәш актёр Буарон менән эшләүен дауам итә (''«Дорога школяров»'' фильмы, 1959).

Махсус актёр белеменә эйә булмаған Делон, үҙенең һүҙҙәре буйынса, был оҫталыҡҡа кино төшөрөү майҙансығында өйрәнә. Фильмгә төшөүҙән тыш, актёрҙарға кәрәкле башҡа төрлө оҫталыҡҡа өйрәнеүен дә дауам итә, [[фехтование]] буйынса дәрестәр ала, телмәре, [[мимика]]һы өҫтөндә эшләй&lt;ref name=&quot;Variety.ru&quot;/&gt;.

=== Танылыуы ===
Буарондың фильмында төшөп бөткәс, Ален Делон [[Рене Клеман]]дан [[Патриция Хайсмит]]тың «Талантливый мистер Рипли]]» романын экранлаштырыуға саҡырыу ала. Унда Делон Том Рипли ролен ала. Банктағы ҙур суммалағы иҫәп, матур ҡатын-ҡыҙ, яхта, диңгеҙ — Риплиның буй етмәҫлек хыялы була. Әммә Том хыялланған бөтә нәмәләр ҙә Филип Гринлифта бар. Ул диңгеҙ буйында рәхәтләнеп ата-әсәһенең аҡсаһын туҙҙыра, бер ғәмһеҙ, хәсрәтһеҙ йәшәй. Бер көн килеп Том әлеге күңелһеҙ тормошоноң түҙеп торғоһоҙ булыуын аңлай.
Рене Клемандың «[[На ярком солнце]]» детектив лентаһында Делон саманан тыш һөйкөмлө, зирәк, амораль һәм бөтә нәмәгә лә әҙер булған, хатта ялған документтар яһауҙан алып, дуҫын үлтереүгә тиклем барып етә алған ярлы авантюрист образын булдыра&lt;ref&gt;''Михаил Водопьянов.'' Делон, Ален. / «Кругосвет». Энциклопедия 2008: Частичная цитата&lt;/ref&gt;.
Үҙенең ҡатылығы, килешмәүсәнлеге менән билдәле булған Клеман Делон менән бергә эшләгән сағын хәтерләй:
&lt;blockquote&gt; Шундай ишетеү һәләтенә эйә булған актёр режиссёр өсөн ҙур байлыҡ. Күп кенә актёрҙар үҙенә кәрәк булғанын ғына үҙләштерә. Делон ғәҙәти булмаған нәмәләрҙе башҡарырға ла әҙер булды. Нәк бына ошолар драманы үҫтереүгә булышлыҡ итә лә инде&lt;ref name=&quot;violet.4&quot;/&gt;.&lt;/blockquote&gt;
Фильмдың премьераһы 1960 йылдың 10 мартында була. Уны Елисей ҡырҙарының «Колизей» һәм «Мариво» кинотеатрҙары тәүгеләрҙән булып күрһәтеү хоҡуғына эйә була. Тәнҡитселәр картинаны ҙур һоҡланыу менән ҡабул итә. Ҡайһы берҙәре был фильмды Клемандың иң яҡшы эше тип баһаларға әҙер була. Делон тураһында талант эйәһе булараҡ һөйләй башлайҙар.
{{начало цитаты}}
Ниһайәт Ален Делон үҙ геройын тапты.
{{конец цитаты|источник=Мари-Клер Тремуа, «Телерама»}}
Делонды «[[1960 йыл]]дың Жюльен Сореле» һәм «[[Филип, Жерар|Жерар Филипты]]ң лайыҡлы алмашсыһы» тип һанайҙар
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.delon-scorpio.narod.ru/stati/ps.htm|title=На ярком солнце|accessdate=5 ноября 2008|lang=ru|description=Российский ресурс, посвящённый Алену Делону|archiveurl=http://www.webcitation.org/616dWRDlv|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121095459/http://www.delon-scorpio.narod.ru/stati/ps.htm |date=2012-01-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Вязмитинова Л. Г.|url=http://www.cyclopedia.ru/83/198/2645796.html|title=Жюльен Сорель|publisher=«Энциклопедия литературных героев»{{ref-ru}}|description=герой романа [[Стендаль|Стендаля]] «[[Красное и чёрное]]» (1830)|archiveurl=http://www.webcitation.org/616dXJx8O|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725162254/http://www.cyclopedia.ru/83/198/2645796.html |date=2009-07-25 }}&lt;/ref&gt;.
1960 йылдың 1 июлендә, «На ярком солнце» фильмы донъя прокатына сыҡҡандан һуң, Ален Делон тыуған Францияһынан ситтә лә танылыу яулай һәм яңы роль ала. Был юлы итальян режиссёры [[Лукино Висконти]]ның [[«Рокко и его братья»]] фильмында төшә. Висконти был кинороманында ярлы ғына [[Базиликат]] ауылынан ҙур сәнәғәт ҡалаһы [[Милан]]ға мул өлөш өмөт итеп күсеп килгән Паронди ғаиләһе тураһында төшөрә&lt;ref&gt;Экранизация романа [[Тестори, Джованни|Джованни Тестори]] «[[Мост через Гизольфу|Мост через Гизольфу»]]&lt;/ref&gt;. Рокко әсәһен һәм туғандарын ҡарау өсөн боксер булырға мәжбүр була. Ален Делон башҡарған Рокко роле — тормош ауырлыҡтарына һәм һынауҙарына ҡарамаҫтан, үҙ дәрәжәһен төшөрмәгән матур һәм изгелекле йәш кеше. Был роль Делон уйнаған Том Рипли геройының нәҡ киреһе була. Картинаның 1961 йылдың 10 мартында Париждағы премьераһынан һуң,тәнҡитселәр кинолағы тәүге ике етди роль Аленды нескә һәм шул уҡ ваҡытта ҡатмарлы драма актёры булараҡ асты, тип билдәләй&lt;ref&gt;Ровно через год после премьеры «[[На ярком солнце (фильм)|На ярком солнце»]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;{{статья|автор = Михаил Водопьянов. |заглавие= Ален Делон|ссылка = http://www.krugosvet.ru/articles/116/1011632/print.htm |издательство=«КРУГОСВЕТ». Энциклопедия |год = 2008}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;Годы указаны в соответствии с [http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }} фильмографией на сайте Алена Делона{{ref-fr}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081107005715/http://www.alaindelon.com/f/filmography.asp |date=2008-11-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Награды&quot;&gt;Номинации и награды указаны согласно информации в разделе «Награды» на [[Кинопоиск.ру]]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. «[[Наша история]]» (1984) картинаһындағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн «[[Сезар]]» премияһы лайыҡ булған.
Офицер&lt;ref&gt;[http://cinema.encyclopedie.personnalites.bifi.fr/index.php?pk=15078 Alain Delon— Autres activités] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203180052/http://cinema.encyclopedie.personnalites.bifi.fr/index.php?pk=15078 |date=2014-02-03 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt; [[Орден Почётного легиона|ордена Почётного легиона]].
Актёр совет ҡатын-ҡыҙҙары араһында ҙур уңыш яулай;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Ален Делон [[1935 йыл]]дың [[8 ноябрь|8 ноябрендә]] [[Париж]]дың ҡала яны биҫтәһе — ''Со''ла (О-де-Сен (Үрге Сена) департаментына ҡарай) тыуған. Делондың бала сағы ата-әсәләре ул тыуғанға тиклем бер нисә йыл элек күсеп килгән ҙур булмаған ''Бур-ла-Рен'' исемле ҡалала үтә.&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;/&gt;.

Атаһы Фабьен Делон (1904—1977), сығышы менән [[Корсика]] утрауынан, Амбаркадер урамындағы 3-сө йортта урынлашҡан шәхси «Режина» кинозалы менән идара итә&lt;ref name=&quot;www.kinoart.ru&quot;&gt;[http://www.kinoart.ru/magazine/04-2003/reading/Delon/ ныне улица Рене-Рекель.{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;. Әсәһе — Эдит Арнольд (1911—1995) — һөнәре буйынса фармацевт, иренең кинозалында контролер булып эшләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afisha.mail.ru/person.html?id=350321|title=Ален Делон|publisher=«Афиша» Mail.ru|description=урождённая Арнольд|archiveurl=http://www.webcitation.org/616dUC2G2|archivedate=2011-08-21|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709220253/http://afisha.mail.ru/persons.html |date=2011-07-09 }}&lt;/ref&gt;. Ата-әсәһе айырылышҡанда, Аленға 3 йәш тә тулып өлгөрмәгән була&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2008/02/27/uskoritel.html|title=Ален Делон|publisher=«[[Телеканал Россия]]» |description=по другим данным — четырёх.|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1939 йыл]]да Эдит колбаса лавкаһы хужаһы Поль Булонға яңынан кейәүгә сыға. Месье Булондың лавкаһы ҡала халҡы араһында бик популяр була. Эдит яңы иренә лавкала ярҙамлаша. Был уның күп ваҡытын ала, шул арҡала улын тәрбиәләргә лә ваҡыты, көсө ҡалмай&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;/&gt;. Ален тураһында хәстәрлек күрһәтеү уны ҡараусы ҡатынға — мадам Нероға йөкмәтелә. Нероның ғаиләһе Френ төрмәһенә йыраҡ булмаған бәләкәй генә өйҙә йәшәй. Уның ире ошо төрмәлә ҡарауылсы булып эшләй. Делон бер нисә йыл ошо ғаиләлә йәшәй. Ошо йылдарҙағы ваҡытын ул бик йылы иҫтәлектәр менән хәтерләй. «Был ғаилә минең дә ғаиләм булды. Бында мине ысын күңелдән ҡабул иттеләр. Нәҡ ошо йортта бала саҡтың тәүге күҙ йәштәре түгелде», — тип иҫкә ала ул&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;/&gt;.
Ален ата-әсәһенең йортона ирле-ҡатынлы Неролар фажиғәле вафат булып ҡалғас ҡына ҡайта&lt;ref name=&quot;Pro&quot;&gt;{{статья|заглавие= Звёздное Досье. Делон / Delon, Alain |ссылка =  http://cinema.newizv.ru/actors/66/ |издательство= «Pro Кино» — журнал о российском и зарубежном киноискусстве.}}&lt;/ref&gt;.

=== Мәктәп йылдары һәм һөнәр һайлауы ===
Мәктәп йылдарында буласаҡ актёр өлгөлө тәртибе менән айырылып тормай. Шуға күрә лә уны йыш ҡына мәктәптәрҙән, пансиондарҙан ҡыуалар. Поль һәм Эдит классик белем биреүҙең Ален өсөн булмауын аңлай һәм уны колбаса эшләүсе һөнәренә уҡытырға хәл итә. Ален үҙе лә ҡаршы килеп тормай һәм ошо һөнәр буйынса уҡый башлай. «Был ата-әсәйемдең һөнәре ине. Мин уны дауам итергә тейеш инем һәм был минең өсөн ғәҙәти күренеш булды», — тип хәтерләй ул&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;/&gt;. Бер йыл уҡып, ҡулына эшләргә хоҡуҡ биргән диплом алғас, Делон Лей-ле-Роз ит лавкаһына эшкә урынлаша. Унда 3 ай эшләгәс, Париждың Сен-Шарль урамындағы колбаса магазинына күсә.

=== Һинд-ҡытай ===
Париж метроһында «Һеҙ лётчик-һынаусы буласаҡһығыҙ һәм [[Канада]]ла стажировка үтәсәкһегеҙ», тигән иғланды күреп ҡалғанда, Делонға 17 йәш була&lt;ref name=&quot;Виоле.1&quot;/&gt;. Ален лётчик-һынаусы булыу хыялы менән яна башлай. Тик Һауа көстәре министрлығына мөрәжәғәт иткәс, осоусылар мәктәбенә быйылға уҡыусылар йыйыу тамамланыуын әйтәләр. Әммә француз армияһы [[рекрут]]тарға мохтаж була. Тәҡдим ителгән 200 мең [[Франк (валюта)|Франк]] йәш Аленға ҙур сумма булып күренә. Шулай итеп, 1953 йылда Париждағы эшен ҡалдырып, буласаҡ актёр [[диңгеҙ пехотаһы]] корпусының [[Һауа-десант ғәскәрҙәре|парашют-десант ғәскәре]] рәтенә баҫа һәм [[Һинд-Ҡытай һуғышы]]на эләгә&lt;ref name=&quot;Violet2&quot;&gt;{{книга|автор=Бернар Виоле.|часть=[http://www.kinoart.ru/magazine/04-2003/reading/Delon/ Тайны Делона. Глава II. Матросик]|заглавие=Тайны Делона|оригинал=Les mysteres Delon|место=Paris|издательство=Flammarion|год=2000|}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Хеҙмәте ===
Һинд-Ҡытайға Делон тиҙ генә барып эләкмәй. Башта ул [[Брест]]ҡа (Франция) матростар йыйыу бюроһына ебәрелә. Унда уның белем кимәленең [[флот]] белгесе алыу өсөн тап килмәүе асыҡлана. Аленға йомошсо булып палуба йышырға йәки килем кимәлен арттырырға тигән һайлау ҡуйыла. Делон икенсе тәҡдимде һайлай.
1953 йылдың ғинуарында яңы ғына хәрби хеҙмәткә алынған Ален Делон Пон-Реанға флотта хеҙмәт итеүселәр әҙерләү үҙәгенә (CFM) килә. Бында уҡыу уға еңел булмай.
 {{цитатаның башы}}
Үҙәктә рекруттарҙы ныҡышмаллы итеү өсөн барыһы ла эшләнде. Беҙгә ял итергә лә мөмкинлек бирмәнеләр, бер туҡтауһыҙ йүгереүҙәр үткәрҙеләр, ауыр физик күнекмәләр менән шөғөлләнергә мәжбүр иттеләр, ҡайһы берәүҙәр иҫтән яҙып ҡолай торғайны. Әгәр ҙә һинең биҙгәк икән, медпункт тураһында уйлама ла! Беҙҙе һуғышҡа, дөрөҫөрәге пушка итенә әйләнеү өсөн әҙерләнеләр. Үҙәктә шундай ҡағиҙә булды: «Бар, йәки үләһең»{{цитатаның аҙағы|источник=[http://www.kinoart.ru/magazine/04-2003/reading/Delon/ Делондың армиялағы хеҙмәттәше, CFM рекруты Раймона Бласко иҫтәлегенән]}}. Ҡаты шарттарҙа уҡыуға ҡарамаҫтан, Ален ҡырыҫланып китмәй. Иптәше Раймон Бласко уны үтә оялсан, тыйнаҡ, изге күңелле яҡшы егет тип хәтерләй.
1953 йылда CFM тестарын уңышлы үткән диңгеҙ пехотасыһы Делонды [[Тулон]]ға [[радист]]тар курсына ебәрәләр. Әммә матрос Делон дисциплиналы булмай, язаларҙың береһе артынан икенсеһен алып ҡына тора. Етәкселек Делон алдына йә контрактты ике йылға оҙайтып [[Һинд-Ҡытай]]ға китергә йәки ҡораллы көстәр уның хеҙмәтенән баш тартасаҡ, тигән шарт ҡуя. Алендың хеҙмәтен ҡалдырғыһы килмәй. Уның Һинд-Ҡытайҙы һайлаған дуҫтары ла була, уларҙан айырылырға теләмәй һәм хеҙмәтте һайлай. Хеҙмәткә алыныусыларҙы [[Хошимин|Сайгонела]] төшөрәләр. Өлкән матрос Делонды [[Дисциплинар рота]]ға ебәрәләр&lt;ref&gt;Раздел полностью написан по материалам {{книга|автор=Бернар Виоле.|часть=[http://www.kinoart.ru/magazine/04-2003/reading/Delon/ Тайны Делона. Глава II. Матросик]|заглавие=Тайны Делона|оригинал=Les mysteres Delon|место=Paris|издательство=Flammarion|год=2000|}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Унда ла Алендың дисцилиналы булмауы үҙен һиҙҙерә. Яза рәүешендә ул көндәр буйы дөгө бушата, кискеһен [[гауптвахта]]ға ҡайта. Әммә ауырлыҡтарға ҡарамайынса, актёр үҙенең хеҙмәттә үткән ваҡытына үкенес белдермәүен әйтә. «Ул саҡтар тормошомдағы иң бәхетле көндәр булды. Нәҡ ошо ваҡыт минең кемгә әүерелеремә һәм кем булырыма ҙур йоғонто яһаны», — ти ул&lt;ref&gt;[http://www.kinoart.ru/magazine/04-2003/reading/Delon/ Интервью Алена Делона]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
{|
!colspan=2 style=&quot;background-color:#F5F5DC;&quot; | [[Орден Почётного легиона]]
|-
| '''Год''' || '''Звание''' ||
|-
| [[1991 год в кино|1991]] || Кавалер&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/delon/history3.html  1991 йылдың яҙында Ален Делон күп француздарҙың йөрәген елкендергән юғары наградаға лайыҡ була һәм «Почетлы легион» орден кававлеры була.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2005 год в кино|2005]] || Офицер&lt;ref&gt;{{lang-fr|Officier de la Légion d’honneur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.admi.net/jo/20050327/ Le Journal Officiel de la Republique Francaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203114717/http://www.admi.net/jo/20050327/ |date=2008-12-03 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
|}
{|
!colspan=3 style=&quot;background-color: #E6E6FA;&quot; |Награждён&lt;ref name=&quot;ADadw&quot;&gt;[http://www.imdb.com/name/nm0001128/awards The Internet Movie Database (IMDb) ''Awards for Alain Delon'']{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{год в кино|1972}} — Специальная премия «[[Давид ди Донателло]]»
|-
| {{год в кино|1985}} — [[Премия «Сезар» за лучшую мужскую роль|«Сезар» за лучшую мужскую роль]] — «[[Наша история]]» ([[1984 год в кино|1984]])
|-
| {{год в кино|1987}} — «[[Bambi Awards]]» || -
|-
| {{год в кино|1995}} — [[Международный Берлинский кинофестиваль]] — ''Почётная награда фестиваля''
|-
| {{год в кино|1999}} — «[[Flaiano International Prizes]]» — ''Приз за карьерные достижения''
|-
| {{год в кино|2003}} — [[Международный кинофестиваль в Марракеше]] — ''Почётная награда фестиваля''
|-
!colspan=2 style=&quot;background-color:#F5F5F5;&quot; | Номинирован&lt;ref name=&quot;ADadw&quot;/&gt;
|-
|{{год в кино|1964}} — «[[Laurel Awards]]» — ''Самый многообещающий новичок среди мужчин''.
|-
|{{год в кино|1964}} — «[[Золотой глобус]]» — ''Самый многообещающий дебют среди мужчин'' — «[[Леопард (фильм)|Леопард]]» (1962)
|-
|{{год в кино|1977}} — [[Премия «Сезар» за лучшую мужскую роль|«Сезар» за лучшую мужскую роль]] — «[[Месьё Кляйн]]» (1976)
|-
|{{год в кино|1978}} — [[Премия «Сезар» за лучшую мужскую роль|«Сезар» за лучшую мужскую роль]] — «[[Смерть негодяя]]» (1977)
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height:220px; overflow:auto; padding:3px&quot;&gt;{{примечания|2}}&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор = [[Брагинский, Александр Владимирович|Брагинский А. В.]] |заглавие = Ален Делон|издательство = ЭКСМО|год = 2003|isbn = 5-699-02279-1}}
* {{книга|автор = Наумова Ю. |заглавие = Ален Делон|год = 2001 |isbn = 5-224-00782-8}}
* {{книга|автор = Райн А. Цондергельд.|заглавие = Ален Делон|издательство = Панорама|год = 1996 |isbn = 5-85220-507-9}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web
 | url         = http://www.imdb.com/name/nm0001128/
 | title       = IMDb
 | accessdate  = 26 ноября 2008
 | lang        = en
 | description = Ален Делон на сайте Internet Movie Database
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/616deeRe9
 | archivedate = 2011-08-21
}}
* {{cite web
 |url         = http://www.alain-delon.ru/
 |title       = www.alain-delon.ru
 |accessdate  = 26 ноября 2008
 |lang        = ru
 |description = Российский портал, посвящённый Алену Делону
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/616dgD0O2
 |archivedate = 2011-08-21
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175155/http://alain-delon.ru/ |date=2011-08-14 }}
* {{cite web
 |url         = http://cinema.newizv.ru/actors/66/
 |title       = «Pro Кино»
 |accessdate  = 26 ноября 2008
 |lang        = ru
 |description = биография актёра в журнале «Pro Кино»
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/616diIQeM
 |archivedate = 2011-08-21
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119143435/http://cinema.newizv.ru/actors/66/ |date=2012-01-19 }}
* {{cite web
 | url         = http://www.toutlecine.com/star/biographie/0000/00007612-alain-delon.html
 | title       = «Tout le cine»
 | accessdate  = 26 ноября 2008
 | lang        = fr
 | description = биография актёра на портале «Tout le cine»
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/616dlietI
 | archivedate = 2011-08-21
}}

* {{cite web
 | url         = http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/delon/
 | title       = проект «Люди»
 | accessdate  = 26 ноября 2008
 | lang        = ru
 | description = интервью Алена Делона разных лет
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/616dnAPfU
 | archivedate = 2011-08-21
}}
* {{cite web
 | url         = http://www.toutlecine.com/star/photos/0000/00007612-alain-delon.html
 | title       = «Tout le cine»
 | accessdate  = 26 ноября 2008
 | lang        = fr
 
 | lang        = en
 | description = фотогалерея Алена Делона на портале «My Space»
 | deadlink    = 404
|archiveurl=http://web.archive.org/20090208104954/www.myspace.com/beaudelon|archivedate=2009-02-08}}
* {{cite web
 | url         = http://www.toutlecine.com/star/videos/0000/00007612-alain-delon.html
 | title       = «Tout le cine»
 | accessdate  = 26 ноября 2008
 | lang        = fr
 | description = фрагменты фильмов и видео сюжеты новостей с Аленом Делоном на портале «Tout le cine»
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/616dpZ1Nh
 | archivedate = 2011-08-21
}}
* {{cite web
 | url         = http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/19470/
 | title       = «Кино Поиск»
 | accessdate  = 26 ноября 2008
 | lang        = fr
 | description = трейлер к каждому фильму с Аленом Делоном
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/616dr4tio
 | archivedate = 2011-08-21
}}
* {{cite web
 |url         = http://www.biografiya-kumirov.ru/actors/3-delon.html
 |title       = «Биография кумиров»
 |accessdate  = 26 ноября 2008
 |lang        = ru
 |description = Биография Алена Делона
 |deadlink    = unknown-host
}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://oldcinema.110mb.com/del1.htm Ален Делон — Биография, фильмография на Oldcinema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219215946/http://oldcinema.110mb.com/del1.htm |date=2009-02-19 }}

&lt;!-- {{Премия «Сезар» за лучшую мужскую роль 1976-2000}} --&gt;
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Һинд-Ҡытай һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Францияла вафат булғандар]]</text>
      <sha1>dunv757x0j0v0tg0gauowh7sod1wzxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108874</id>
    <revision>
      <id>1308927</id>
      <parentid>1306407</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40649" sha1="j5vo5bvkbcycyi14cf59had5l3bmzws" xml:space="preserve">{{БМ|Башҡорт ихтилалдары}}

{{Ҡораллы конфликт
|конфликт     = 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = 1735—1740
|место = [[Тарихи Башҡортостан]]дың территорияһын, йәғни [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]], [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] даруғаларын солғап алған.
|причина      = Рәсәй экспансияһы көсәйеү сәбәпле, башҡорттар, ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыуға юл ҡуймау маҡсатынан, Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыуға ынтылыштан, баш күтәргән.
|изменения    = 
|итог         = Рәсәйҙең еңеүе
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] Рәсәй империяһы 
|противник2   = Башҡорттар, башҡорт баш күтәреүселәре
|командир1 = [[Румянцев Александр Иванович]], [[Кирилов Иван Кириллович]], [[Соймонов Леонтий Яковлевич]], [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы]], [[Урусов Василий Алексеевич]] һ.б.
|командир2 = [[Килмәк Нурышев]], [[Аҡай Күсемов]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Юлдаш Һөйәрембәтов]], [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Ҡараһаҡал]], [[Йосоп Арыҡов]], [[Алдар Иҫәкәев]], [[Әләнейәнғол Ҡотлоғужин]], [[Солтанморат Дүскәев]], [[Көҫәп Солтанғолов]], [[Рысай Иғембәтов]], [[Сәйетбай Әлкәлин]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Теләүкәй Олотимеров]], [[Йәрмөхәмәт Хажиев]] һ.б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}
'''1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары''' — XVII—XVIII быуаттарҙағы [[Башҡорт ихтилалдары]] серияһынан иң ҙурҙарының береһе. Башҡорт халҡы күтәрелешенең туранан-тура сәбәпсеһе булып [[Ырымбур экспедицияһы]] эшмәкәрлеге торған&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Ихтилал сәбәптәре ==
Ихтилалдың төп сәбәбе — Рәсәй экспансияһының көсәйеүе. Башҡорт халҡын Рәсәй составына ингәндәге килешеү нигеҙендә алған ергә  аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыу ҡурҡынысы борсоған. Бынан тыш, Тарихи Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында баш күтәргәндәр һәм һалым күләменең үҫеүенә, уны йыйғанда чиновниктарҙың енәйәти эштәренә ризаһыҙлыҡ белдергәндәр, үҙҙәренең мәҙәни-дини һәм көнкүреш традицияларын һаҡлап ҡалырға ынтылғандар.
{|
|
{{начало цитаты}}«Был осорҙа уларҙың ихтилалдары икенсе нигеҙгә таянған; мосолман пропагандаһы үҙенең әһәмиәтен юғалтҡан, Мөхәммәт батшалығын тергеҙеү өмөтө бөтөнләйе менән юғала барған. Ләкин элегерәк ерҙәренең тартып алыныуы тураһында башҡорттар һирәк һөйләһә, хәҙер инде улар үҙҙәренең ер биләмәләрен юғалтыу хәүефенә аяуһыҙ борсолған. Ысынлап та, Башҡортостанға бик етди колонизация янаған»{{конец цитаты|источник={{ВТ-ЭСБЕ|Башкиры}}}}
|}

Тарихнамәлә ихтилалдың характеры, маҡсаты, идеяһы, этәргес көстәре төрлөсә аңлатыла. Ҡайһы бер тарихсылар был фажиғәле ваҡиғаларҙа социаль һәм синфи ҡапма-ҡаршылыҡтар сағылышын күрә, башҡорт этносының түбән социаль кимәлдә торған вәкилдәренең әйҙәүсе ролен һыҙыҡ өҫтөнә алып, был «хеҙмәтсән халыҡтың феодаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы ҡораллы ҡаршылығы» булған, тип иҫәпләй (Аҡманов Ирек Ғайса улы, Усманов Әбүбәкир Нуриман улы). Бәғзеләре Рәсәй һәм Башҡортостандың үҙ-ара үҙенсәлекле мөнәсәбәттәрен цивилизацияның төрлө кимәлендә торған этносәйәси система һәм Рәсәйҙең Тарихи Башҡортостандағы экспансияһы, һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуын, башҡорттарҙың бөтөн баш күтәреү хәрәкәттәрендә лә ирекле вассалитет тураһындағы урта быуаттар идеологияһы булғанын иҫбатлап, Рәсәйҙең баҫып алыуы тип атай. Башҡорт ихтилалдарында юғары социаль баҫҡыста тороусыларҙың лидерлығы, рус ватандашлығынан баш тартыу идеяһы, милли хәрәкәт алды билдәләре һәм үҙенең дәүләтселеген булдырыу тенденциялы дөйөм халыҡ характерлы булғаны таныла (Доннели Алтон Стюарт, Кузеев Рәил Ғүмәр улы, Р. Порталь, Н. В. Устюгов).

== Ихтилалдың урыны һәм этаптары ==

Ихтилал административ сиктәрҙә бөтөн Башҡортостан территорияһына — көнбайыштан Ағиҙелдән алып көнсығышта Тобол йылғаһына һәм көньяҡта Яйыҡ йылғаһына саҡлы майҙанды биләп, Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫы даруғаларына таралған. Ихтилалдың төньяҡ сиге [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм [[Көңгөр]] ҡалаларына барып еткән.

Ихтилал тарихында 3 этап билдәләнә:

* 1-се — 1735—1736 йй.
* 2-се — 1737—1738 йй.
* 3-сө — 1739—1740 йй.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-04-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40|date=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;

== Хәрби хәрәкәттәр барышы ==

=== 1-се этабы ===
Ырымбур экспедицияһы әҙерләнгәнлеген башҡорттар 1734 йылда [[Килмәк Нурышев]]ҡа — Нуғай даруғаһының күренекле бейенә Петербургтан башҡорт старшинаһы һәм муллаһы ''Туҡсура Алмаҡовтан'' килгән хаттан белгән. 1734 йылдың һуңында һәм 1735 йылдың яҙында бөтә 4 даруға вәкилдәре [[Ҡазый мәсете]]нә ҡоролтайға йыйылған. Пётр Иванович Рычков  раҫлағанса, ерҙәренән һәм азатлығынан мәхрүм ҡалыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан&lt;ref&gt;''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.&lt;/ref&gt;, башҡорттар &lt;blockquote&gt;«…бөтөнләй иректән яҙҙырырҙар, тип һөйләшеп, Ырымбур ҡалаһын (хәҙерге Орск  ҡалаһы) төҙөүгә бөтөн көстәре менән ҡаршы торорға ҡарар иткән».&lt;/blockquote&gt; 1735 йылдың май һуңында — июнь башында Өфө эргәһендә Килмәк Нурышев һәм [[Аҡай Күсемов]] етәкселегендә йыйылған башҡорттар, Ырымбурҙы төҙөү тураһындағы ҡарарҙан баш тартыуҙы талап итеп, [[Кирилов Иван Кириллович|Иван Кириллович Кириловҡа]] ике вәкил ебәргән. Хөкүмәт кешеләре, ебәрелгән вәкилдәрҙе язалаған, береһе хатта үлтерелгән. 1735 йылдың 15 июнендә Кирилов экспедицияһының Өфөнән [[Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)|Ур]]на табан хәрәкәте ихтилал тоҡаныуын белдергән. Тәүге бәрелеш 1-6 июлдә булған: Килмәк Нурышевтың 3 меңлек отряды, экспедицияны һаҡлап уның артынан килгән, Вологда полкының роталарына һөжүм иткән.

1735 йылдың йәйендә күмәк кеше йәлеп иткән башҡорт хәрәкәте Башҡортостандың европа өлөшөндә йәйелдерелә. Өфө янындағы рус ауылдарына, Табын ҡәлғәһенә һөжүм иткәндәр, [[Минзәлә]] һәм башҡа тораҡтар ҡамауҙа ҡалған. Августа Тенис биҫтәһенән Ырымбурға сыҡҡан аҙыҡ-түлек ылауы ҡыйратыла. Баш күтәреүселәрҙең төп көстәре Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә һәм Дим йылғаһы буйында туплана. Баш ҡалаға ихтилал башланыуы тураһындағы хәбәр июль һуңында барып етә. Баш күтәреүселәргә ҡаршы торор өсөн Башҡорт эштәре комиссияһы булдырылған. Комиссия етәксеһе һәм Башҡортостандағы хәрби көстәр командиры итеп 1735 йылдың 13 авгусында генерал-лейтенант [[Румянцев Александр Иванович|Александр Иванович Румянцев]] тәғәйенләнгән. Уның ҡарамағына 3 регуляр полк, 500 яйыҡ казагы, 3000 ҡалмыҡ булған. Баш күтәреүселәргә ҡаршы 20 меңдән ашыу кешенән торған бер нисә каратель экспедицияһы ойошторолған.

Шулар араһында иң ҡанһыҙы суҡындырылған мишәр [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|А. И. Тевкелевтең]] (башҡорт халҡы уны Тәфтиләү тип йөрөткән һәм уның яуызлығын ҡарғаған «Тәфтиләү» йырын сығарған) [[Балыҡсы]] улусы [[Һөйәнтөҙ]] ауылы башҡорттарын ҡаты язалауы булған.
1736 йылдың ғинуарында Тәфтиләү Һөйәнтөҙ ауылын юҡ итергә бойороҡ биргән. П. И. Рычков, ошо ваҡиғаларҙың шаһиты: «Был ауылдың, ҡатындары, балалары менән, меңләгән кешеһен, атып, драгундар штык менән сәнсеп, үлтерҙе. Бынан тыш 105 кешене, келәткә ябып, ут төрттөләр. … Шулай итеп, бөтөн Һөйәнтүҙ ауылы кешеләре, беренән-бере кесе балалары, ҡатындары менән, бер төн эсендә ут-ҡоралдан һәләк булды, ә торлаҡтары көл-күмергә әйләндерелде».
Артабан Тевкелев һәм полковник Мартыновтың каратель отрядтары тағы ла 51 ауылды туҙҙыра һәм яндыра, Себер даруғаһы Балыҡсы, Унлар, Ҡыр-Танып улустарының (хәҙерге Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Ҡариҙел райондары территориялары) 2 меңдән ашыу кешеһен үлтерә.

26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Ошо осорҙа 8 ҙур ихтилал булып, башҡорттар һаны 1/3 кәмегән.

Хөкүмәттең 1736 йылғы 11 февраль бойороғо һәм 1736 йылғы 16 февраль бойороҡтары Башҡортостандағы үҙидара системаһын контролдә тотоуға йүнәлтелә. Башҡорттарҙа бойороҡтоң ер фондының аҫабалығын юҡҡа сығарыу тураһындағы положениелары айырата нәфрәт тыуҙыра. Ихтилалдың үҙәге Башҡортостандың Себер даруғаһына яҡын ятҡан буласаҡ Иҫәт провинцияһы территорияһында формалаша. 1736 йылдың яҙында башҡорттар Утятский, Крутихинский биҫтәләренә, Окуневский төрмәһенә (острог), Полевской заводына һөжүм итә. Был райондағы баш күтәреүселәрҙе Татищев Василий Никитичтың хәрби командаһы баҫтырған.

Нуғай даруғаһында, Дим йылғаһы буйында, 1736 йылдың март ахырынан үҙенең ғәскәрҙәре менән 200 ауылды һәм Башҡортостандың төп мәсете — [[Ҡазый мәсете]]н яндырыусы И. К. Кирилов торған&lt;ref&gt;''[[Витевский, Владимир Николаевич|Витевский В. Н.]]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. с.146&lt;/ref&gt;. И. К. Кириллов, майор Б. Л. Останков һәм генерал-лейтенант А. И. Румянцев командалары тарафынан барлығы 500-гә яҡын ауыл юҡ ителгән (3 мең кеше үлтерелгән), Мартта Сыбаркүл ҡәлғәһенә нигеҙ һалынғанлыҡтан, уның гарнизоны яҡын-тирә территорияны контролдә тоторға тейеш булған. Хәрби команда баш күтәреүселәрҙең баҫымын бер аҙ ҡаҡшатҡан, [[Силәбе]] ҡәлғәһенә ихтилалдың 1-се тулҡыны түбәнәйеүе шарттарында нигеҙ һалынған.

1736 йылдың 25 июнендә [[Төлкөсура Алдағолов]] отряды менән хөкүмәт командаһы араһында [[Красноуфимск алышы (1736)|Красноуфимск алышы]] була.

=== 2-се этабы ===
1737—1738 йылдарҙағы ихтилал башында Бәпәнә Төрөпбирҙин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Игембәтов, Мандар Ҡарабаев, Сәйетбай Әлҡәлин, Төлкөсура Алдағолов һ.б. торған. Ихтилалдың яңы көс менән күтәрелеүенең сәбәбе — 1735—1736 йылдарҙағы хәрәкәтте ҡанһыҙ баҫтырыу, йөкләмә үтәү шарттарының күтәрә алмаҫлыҡ булыуы. 1737 йылдың яҙында тәүгеләрҙән булып Себер һәм Уҫа даруғалары башҡорттары күтәрелгән. Апрель-майҙа баш күтәреүселәр Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә һөжүм иткәндәр.
Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, баш күтәреүселәр 15 меңдән ашыу кешеһен юғалтҡан. 1737 йыл башына ихтилалдың бөтөн әһәмиәтле лидерҙары ҡулға алынған.

1738 йылдың ҡышы-яҙында Себер, Уҫа һәм Нуғай даруғалары территорияларында тағы ла көслө ихтилал тоҡанған.''Көҫәп Солтанғолов'' батыр отрядының генерал Л. Я. Соймоновтың хәрби лагерына һөжүм итеүе баш күтәреүселәрҙең иң эре операцияларының береһе булған. Апрель—майҙа башҡорт отрядтары Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һөжүм иткән, июндә полковник И. С. Арсеньев һәм майор Люткиндарҙың хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Леонтий Яковлевич Соймонов етәкселегендә 1738 йылдың йәй-көҙөндә карателдәр 30-ҙан артыҡ ауылды туҙҙырған һәм яндырған, 900 кешене үлтергән&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/10210-bashkirskie-vosstaniya-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823132935/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10210-bashkirskie-vosstaniya-1735-40 |date=2019-08-23 }}&lt;/ref&gt;. Йәй көнө Татищев һәм Соймонов әҙерләгән Башҡортостанды ғәскәрҙәр менән уратып алыу планы баш күтәреүселәрҙең әүҙемлеген кәметкән һәм ике арала һөйләшеүҙәр алып барыу мөмкинлеген асҡан. 1738 йылдың сентябрендә күренекле ихтилал етәкселәре Бәпәнә Төрөпбирҙин менән ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'' хөкүмәт вәкилдәренә баш һалып килгән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Ырымбур экспедицияһы начальнигы Василий Никитич Татищев башҡорттар инде баш күтәрерлек хәлдә түгел, тип иҫәпләгән. Ул хөкүмәткә крайҙағы хәл-торошто түбәндәгесә тасуирлаған:
{{начало цитаты}}«… Ике иң ҡурҡыныс — Ҡазан һәм Нуғай — даруғалары шул дәрәжәлә таланған, исмаһам, халҡының яртыһы ҡалдымы икән, ә ҡалғандары — Уҫы һәм Себер даруғаларында юғалтыу шул дәрәжәлә булмаһа ла, барыһының да аттары һәм башҡа малы юҡҡа сыҡты, ауылдар яндырылды, ризыҡтары булмағанлыҡтан, күпселек кеше асҡа үлде…»{{конец цитаты|источник=''История Башкортостана. Ч 1. Под ред. И. Г. Акманова. Уфа: Китап, 1996.- С.106''}}

=== 3-сө этабы ===

1739—1740 йылдарҙағы ихтилал Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫа даруғалары — бөтөн Башҡортостан территорияһында йәйелдерелгән. Ихтилал етәкселәре: Ҡараһаҡал (Солтангәрәй), Аллайейәнғол Ҡотлоғужин, Мандар Ҡарабаев, Солтан Арыҫланбәков, Теләүкәй Олотимеров, Булат Йәлекәйев, Күҙәш Рахманғолов, Миңдейәр Арҡаев, Шағанай Бурһыҡов һ.б.
Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийҙары: Я. Павлуцкий, Языков һ.б.

Ихтилалдың яңынан тоҡанып китеүенең сәбәбе — 1739 йылдың ғинуарында башланған йәниҫәп алыу (перепись). Йәниҫәп алыуҙы башҡорттар яңы һалым, бигерәк тә йән башына һалым һалыу сараһы кеүек ҡабул иткән. Башҡорттарҙың был сараны өҙөү өсөн тырышлыҡтары (саботаж), Петербургҡа үтенес ҡағыҙы менән барасаҡ вәкилдәргә паспорт биреүҙе талап итеүе йәниҫәп алыуҙы туҡтатып тороуға килтергән.

Ихтилалдың 3-сө этабында элекке башҡорт ихтилалдарының идеяһы — Рәсәй ватандашлығынан (подданство) баш тартыу — яңынан ҡалҡып сыҡҡан. ''Юлдаш-мулла'' етәкселегендәге башҡорттарҙың бер төркөмө, яңы таяныс эҙләп, жунгарҙарға мөрәжәғәт иткән. Бәғзе башҡорттар ҡаҙаҡтар менән берлек төҙөүгә йүнәлеш алған, ләкин Кесе һәм Урта жуздар быны кире ҡаҡҡан, ярҙам итеүҙән һәм таяныс булыуҙан баш тартҡан.

1739 йылдың декабрендә йәниҫәп алыу яңынан башланған. Башҡорттар уны һаман да һанға һуҡмаған, әммә крайҙа төҙөлгөн ҡәлғәләрҙең халҡын иҫәпкә алғандар. 1739—1740 йылдар сигендә Силәбе ҡәлғәһенең Иҫәп алыу китабы барлыҡҡа килгән.

1740 йылдың ғинуарында хәрәкәт башына яңы ҡорбаш — ''Башҡортостан ханы'' тип иғлан ителгән '''Солтангәрәй''' исеме аҫтында Ҡараһаҡал баҫҡан. Ихтилал тағы ла ҡораллы бәрелештәр формаһына күскән. Ҡараһаҡалға арҡаҙаш булған күренекле етәкселәр ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'', ''Мандар Ҡарабаев'' булған. Ихтилал Себер даруғаһының бөтөн территорияһын ялмап алған. Март урталарынан ''Арсеньев'', ''Павлуцкий'', ''Путянин'' һәм ''Кублицкий'' ҡыҫымы аҫтында баш күтәреүселәр тауҙарға сигенгән. Ҡараһаҡал Нуғай даруғаһы территорияһына сыҡҡан.
Ихтилалдың һуңғы этабында баш күтәреүселәр һәм Рәсәй ғәскәре яғында һуғышҡан «тоғро башҡорттар» араһындағы көрәш киҫкенләшкән.
1740 йылдың май-июнендә Ҡараһаҡал бер нисә тапҡыр еңелгән. 3 июндә Павлуцкий командаһы баш күтәреүселәрҙе Тобол йылғаһы районында ҡыуып еткән, һәм баш күтәреүселәр баҫтырылған. Отрядтың тере ҡалған яугирҙары, яралы Ҡараһаҡалды ла алып, Яйыҡ  йылғаһы аръяғына, ҡаҙаҡ далаларына киткән. Тау-урмандарҙа йәшеренгән баш күтәреүселәрҙе физик юҡ итеү операцияһы 1740 йылдың сентябренә тиклем дауам иткән.

== Ихтилалдың һөҙөмтәһе ==

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә инеүенән һуң күп быуаттар дауамында алып барылған баш күтәреү һуғыштарының иң ҙуры булған&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Алеврас Н. Н., Конюченко А. И.
 | заглавие      = История Урала. XI — XVIII века
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Челябинск
 | издательство  = Южно-уральское книжное издательство
 | год           = 2000
 | том           = 
 | страниц       = 280
 | страницы      = 172
 | isbn          = 5-7688-0771-3
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.

Ошо ваҡиғаларҙың замандашы П. И. Рычков баш күтәреүселәрҙе язалау хаҡында шундай мәғлүмәт килтергән:&lt;ref&gt;''Рычков П. И.'' История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Уфа: ЦЭИ УНЦ РАН, 2002. с.105-106&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard collapsible &lt;!-- collapsed--&gt;&quot; width=&quot;100%&quot;
!ВЕДОМОСТЬ, һуңғы фетнәнән һуң, йәғни 1735 йылдан 1741 йылға саҡлы, командировкаға ебәрелгән Ырымбур һәм Башҡорт комиссиялары тарафынан нисәмә бур башҡорт (воров башкирцов) үлтерелде, язаланды, ҡарауыл аҫтында үлде, флотҡа оҙатылды, Остзей полктарына һәм Рогервикка эшкә ебәрелде, уларҙың ҡатындары һәм ҡыҙ-улдары Рәсәй эсендә таратылып бирелде…
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
|'''Йылдар'''
|colspan=4| '''Ырымбур комиссияһы буйынса'''
|colspan=4| '''Башҡорт эштәре комиссияһы буйынса'''
| '''Ике командала барыһы'''

|-bgcolor=&quot;#cccccc&quot; align=&quot;center&quot;
|
|Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы
|Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы

|- align=&quot;center&quot;
|'''1735'''
|500||—||20||520
|—||—||—||—
|'''520'''
|- align=&quot;center&quot;
|'''1736—1737'''
|4500||—||200||4700
|692||1692||1457||3801
|'''8501'''
|- align=&quot;center&quot;
|'''1738—1740'''
|2134||135||1862||4131
|8746||1449||4843||15038
|'''19169'''

|- align=&quot;center&quot;
|'''Всего'''
|7134||135||2082||9351
|9438||3101||6300||18839
|'''28190'''

|}
|}

П. И. Рычков 1740 йылдың көҙөндә Ырымбурҙа һәм Һаҡмар ҡаласығында В. А. Урусов ойошторған экзекуцияларҙы бына нисек тасуирлаған:

&quot;… 11 кеше, шул иҫәптән телгә алынған Ҡараһаҡалдың 7 есаулы — ҡабырғаларынан, 85 кеше муйынынан аҫып, 21 кешенең, башы киҫелеп, ҡолғаға эленеп ҡуйылды, шул иҫәптән, Ҡараһаҡалды уйлап сығарыусы, башҡорттарҙы иң баш болартыусы Аллайейәнғолдоң (исемен ''Аландзи Айгул'' тип боҙоп яҙған) башын үле кәүҙәһенән киҫеп алдылар, сөнки ул, ҡарауыл аҫтында Ырымбурға килтерелгәндә, ун көн дауамында һыу эсеүҙән, ашауҙан баш тартып, үҙен-үҙе үлемгә дусар иткәйне.

Һәм ҡалған яуыздарҙы 17 сентябрҙә, генерал-лейтенант Һаҡмарға килгәс, экзекуцияланылар: 120 кешенең башын киҫтеләр, 50 кешене аҫтылар һәм 301 кешене, танау-ҡолаҡтарын ҡырҡып, язаланылар … баш күтәреүселәрҙән тыш, уларҙың ҡатындары, ул-ҡыҙҙары, балалары — барыһы 8380 кеше Рәсәй эсендә таратылып бирелде&lt;ref&gt;''Валеев Г. К., Сляднев М. И.'' Ислам на Южном Урале: История и современность//Салават Юлаев — руководитель Крестьянской войны 1773—1775 годов на Южном Урале.- Челябинск, 2004. С.105-133.&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Карателдәрҙән ҡасып, тыуған илен ташлап, ҡаҙаҡтарға һәм ҡалмыҡтарға киткән башҡорттарҙы һанап бөтөрлөк түгел. Уларҙың күбеһе әсирлеккә эләкте һәм урындағы феодалдарҙың ҡолона әйләндерелде. Әсирлеккә эләккәндәрҙең күпселеге, шулай уҡ уларҙың ҡатындары һәм балалары, суҡындырылды һәм «теләгән рус кешеләренә» (охочим) бирелде, баш бирмәгәндәрҙе — язаланылар. Мәҫәлән, 1738 йылдың апрелендә Екатеринбургта яңы суҡындырылған Туйгилде Жүләков, «суҡындырылғандан һуң да, Мөхәммәт ҡанунынан сыҡмаған өсөн», балаларының күҙ алдында яндырылып үлтерелгән.

1739 йылдың апрелендә, өс тапҡыр тыуған иленә ҡайтыу теләге менән ҡасып киткән, суҡындырылған башҡорт ҡатыны [[Киҫәнбикә Байрасова]] яндырылған.

П. И. Рычков язаланғандарҙың һанын дөйөмләштергән — 28491 кеше. Ҡорбандар тураһында был мәғлүмәт тулы булмаһа ла, ихтилалды баҫтырыу ни тиклем дәрәжәлә аяуһыҙ, ҡанһыҙ булғанлығын күрһәткән.

Рәсәй тарихсыһы Борис Эммануилович Нольде үҙенең китабында ихтилал йомғаҡтары буйынса шундай статистика мәғлүмәте килтергән&lt;ref&gt;La formation de l’empire russe: études, notes et documents par Boris Nolde: tome I-er, 1952. 297 1 vols. Paris: Institut d’Etudes slaves, 1952. Р.297//VI.&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;«16634 язалап үлтерелгәндәр, 3236 каторгаға, һөргөнгә оҙатылғандар; 12283 штраф тип тартып алынған аттар, 6076 үлтерелгән ат, 696 емерелгән ауылдар …»&lt;/blockquote&gt;

Америка тарихсыһы Алтон Стюарт Доннелли, һәр дүртенсе башҡорт үлтерелгән, тип иҫәпләп сығарған. Был ихтилал барышында күп аҫаба башҡорт ерҙәре, хужаларынан тартып алынып, мишәрҙәргә бирелгән.

1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда 40 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән, язаланған йәки каторгаға оҙатылған (Василий Никитич Татищев мәғлүмәттәре буйынса, 60 меңгә яҡын башҡорт)&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания 1735—1740 гг.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305224628/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305224628/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}&lt;/ref&gt;.

Батша хөкүмәте, башҡорт общиналарының эске тормошон контролдә тоторлоҡ, административ реформалар уҙғарған&lt;ref&gt;[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* ''Акманов И. Г.'' Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 ''Акманов И. Г.'' Челобитная башкир Уфимской провинции на имя императрицы России.// Статья в ж. «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102940/http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 |date=2016-03-04 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=2210 ''Амантаев Ирек'' Взаимоотношения власти и башкир в документах первой трети XVIII века.// Статья в ж.&quot;Ватандаш&quot;, 2013, № 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020119/http://vatandash.ru/index.php?article=2210 |date=2017-02-02 }}
* [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.]
* ''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.
* {{Книга|автор=[[Устюгов Николай Владимирович|Устюгов Н. В.]]|заглавие=Башкирское восстание 1737—1739 гг.|ссылка=http://militera.lib.ru/h/ustyugov_nv01/index.html|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1950|страниц=154|тираж=2000}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии]{{ref-ba}}
* [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 |date=2016-11-15 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081648/http://vatandash.ru/index.php?article=255%2F |date=2020-11-17 }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}
* [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}
* [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.]
* [http://www.iie.kz/pages/310.jsp ''Избасарова Г.'' Башкирские восстания XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185020/http://www.iie.kz/pages/310.jsp |date=2013-10-29 }}
* {{статья
 |автор         = Сагидулин Р.
 |заглавие      = Красноуфимское сражение 25 июня 1736 года
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2458
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2014
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{YouTube|dUWEQMlUBjE|Акаевщина или Башкирское восстание 1735-1736 гг.}}
* {{YouTube|RVKm1JjACp0|Восстание Бепени или Башкирское восстание 1737-1738 гг.}}
* {{YouTube|Lt1dJvRTlr0|Восстание Карасакала или Башкирское восстание 1740 гг.}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}
* [https://www.facebook.com/photo/?fbid=115798644107215&amp;set=gm.1004022060334036 История башкир. В 1736 году в селе Сунарчи перестреляли 1200 человек]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]
[[Категория:Рәсәй империяһында ихтилалдар]]
[[Категория:Этник эҙәрлекләү]]
[[Категория:Мосолмандарҙы эҙәрлекләү]]
[[Категория:Башҡортостанда 1735 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1736 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1737 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1738 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1739 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1740 йыл]]
[[Категория:Башҡорттар тарихы]]</text>
      <sha1>j5vo5bvkbcycyi14cf59had5l3bmzws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрон мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109127</id>
    <revision>
      <id>1308803</id>
      <parentid>1299065</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38927" sha1="53y3lmpmxex9ys1d85iqts0aro1ru92" xml:space="preserve">{{Мәҙәни-тарихи берлек
 | Тема                         =  Ҡула (бронза) быуаты
 | Название                     = Андрон мәҙәниәте 
 | Культура-предшественница     = &lt;big&gt;&lt;big&gt;←&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;Ямная мәҙәниәте&lt;br /&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;←&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;Афанасьев мәҙәниәте
 | Культура-преемница           = Бура мәҙәни-тарихи уртаҡлығы&lt;big&gt;&lt;big&gt;→&lt;/big&gt;&lt;/big&gt; &lt;br /&gt;Ҡарасуҡ мәҙәниәте&lt;big&gt;&lt;big&gt;→&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
 | Регион                       = 
 | Иллюстрирование              = [[Файл:Indo-Iranian origins.png|250px]]
 | Культуры в составе           = Һынташты мәҙәниәте|һынташты, алакүл, фёдоров
 | Датировка                    = б.э.т. XVII быуат — б.э.т. IX быуат
 | Территория распространения   = Ҡаҙағстан, Көньяҡ Урал, Көнбайыш Себер, Урта Азияның көнбайыш өлөшө 
 | Этническая принадлежность    = һинд-иранлылар&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/5544983/%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA Андрон арый теле| Mikhail Zhivlov - Academia.edu&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
 | Тип хозяйства                = 
 | Основные исследователи       = Сергей Александрович Теплоухов, Константин Владимирович Сальников, Геннадий Борисович Зданович
 | Категория на Викискладе      = Andronovo culture
 }}
'''Андро́н мәҙәниәте (мәҙәни-тарихи уртаҡлығы)''' — б.э.т. XVII быуат — б.э.т. IX быуаттарҙа Ҡаҙағстанды, Көнбайыш Себерҙе, Урта Азияның көнбайыш өлөшөн, Көньяҡ Уралды үҙ эсенә алған ҡула (бронза) быуатына яҡын төркөмгә ҡараған археологик мәҙәниәттең дөйөм атамаһы.

== Асыш тарихы ==
1914 йылдың авгусында ғалим-археолог Аркадий Яковлевич Тугариновтың Ачинск ҡалаһы эргәһендәге Краснояр крайы Андрон ауылында тапҡан тәүге ҡәберлектәренә бәйләп был атама бирелгән&lt;ref&gt;''А. Я. Тугаринов'' Андрониковские могилы // Сибирская живая старина. Иркутск. 1926 год. стр.153-158 &lt;/ref&gt;.
 
Тикшеренеүҙәрҙе шулай уҡ археолог Константин Владимирович Сальников та алып барған, һәм 1948 йылда андрон мәҙәниәте һәйкәлдәренең тәүге классификацияһын тәҡдим иткән. Уны өс: фёдоров, алакүл һәм замараев хронологик этаптарына айырған.

Хәҙерге ваҡытта андрон мәҙәниәте составына кәмендә 4 ҡәрҙәш мәҙәниәт инә:
* '''Һынташты мәҙәниәте (Һынташты-Петровка-Арҡайым)''' (Көньяҡ Урал, төньяҡ Ҡаҙағстан, б.э.т. 2200—1600,
** б.э.т. 1800 йыл менән билдәләнгән Силәбе өлкәһендәге Һынташты нығытмаһы;
** б.э.т. 1700 йыл менән билдәләнгән, шулай уҡ хәҙерге Силәбе өлкәһендәге [[Арҡайым]] ултырағы;
* '''Алакүл''' (б.э.т. 2100—1400), [[Амударья]] һәм [[Һырдаръя]] йылғалары районында, [[Ҡыҙылҡом]] сүллеге;
** '''Алексеевка''' (б.э.т. 1300—1100) көнсығыш Ҡаҙағстанда, влияние [[Төркмәнстан]]да Намазга-Тепе VI-ның йоғонтоһо;
** [[Төмән өлкәһе]]нең көньяғындағы '''Ингаль үҙәне'''ндә алакүл, фёдоров һәм саргат мәҙәниәттәре берен-бере эҙмә-эҙлекле алмаштыра&lt;ref&gt;''Спицына Л.'' [http://www.poisknews.ru/2006/12/22/zov_vekov.html Зов веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425110432/http://www.poisknews.ru/2006/12/22/zov_vekov.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Матвеев, Александр Васильевич (историк)|Матвеев А.]]'' [http://www.sbras.ru/win/elbib/hbc/article.phtml?nid=80&amp;id=14 Снова об Ингальской долине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425062151/http://www.sbras.ru/win/elbib/hbc/article.phtml?nid=80&amp;id=14 |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;
* Көньяҡ Себерҙәге '''Фёдорово''' (б.э.т. 1500—1300) (тәү башлап кремация һәм ут культы осрай);
** '''Бешкент районы — Вахш''' (Тажикстан), б.э.т. 1000—800.

== Таралыуы ==
[[Файл:Andronovo culture.png|thumb|right|300px|Андрон мәҙәниәтенең таралышы. Ҡара-ҡыҙыл төҫ — Һынташты-Петровка формацияһы. Шәмәхә төҫ — тәгәрмәстәре арасалы ике тәгәрмәсле арбалары булған ҡәберлектәр. Йәшел төҫ — күрше мәҙәниәттәр (бура, бактрия-маргиан, афанасьев).]]
Андрон мәҙәниәтенең таралышы бер тигеҙ түгел&lt;ref&gt;Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.&lt;/ref&gt;. Көнбайышта [[Урал (йылға)|Урал]] һәм [[Волга|Иҙел]] йылғалары районына еткән, һәм бура мәҙәниәте менән бәйләнешкә ингән (контакт). Көнсығышта Андрон мәҙәниәте, үҙ эсенә иртә афанасьев мәҙәниәте территорияһын индереп, Минусинск соҡорона саҡлы таралған&lt;ref&gt;Карасукская культура // БРЭ. Т.13. М.,2008.&lt;/ref&gt;. Көньяҡта айырым матди һәйкәлдәр Копетдаг ([[Төркмәнстан]]), Памир (Тажикстан) һәм [[Тянь-Шань]] ([[Ҡырғыҙстан]]) тау системалары районында — дравид телле ҡәбиләләр йәшәгән өлкәлә таралған&lt;ref&gt;''Камолиддин Ш. С.'' [http://kungrad.com/history/etno/uzb/ К вопросу об этногенезе узбекского народа ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Массагеты // БРЭ. Т.19. М.,2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иссык // БРЭ. Т.12. М.,2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактрия // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактра // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кельтеминарская культура // БРЭ. Т.13. М.,2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дашлы // БРЭ. Т.8. М.,2007.&lt;/ref&gt;. Андрон мәҙәниәте таралышының төньяҡ сиге тайга менән тап килә. Иҙел (Волга) бассейнында бура мәҙәниәтенең йоғонтоһо күренеп тора. Волгоград ҡалаһы районында Фёдорово тибындағы керамика табылған.

== Көнкүреш ==
[[Файл:Woman of Andronovian culture.jpg|thumb|Андрон мәҙәниәте ҡатын-ҡыҙының кейеме һәм биҙәүестәре. Б.э.т. XVII—XIII бб. К. А. Акишева]].
Себер далаларында андрондарҙың барыһына ла дөйөм булған көтөүсе-малсылар һәм игенселәр хужалыҡ-мәҙәни тибы барлыҡҡа килгән. Андрондар оҙаҡҡа сыҙаған ярым ер өйҙәрҙә йәшәгән. Уларҙың ултыраҡтары көтөүлектәргә һәм игенселек менән шөғөлләнергә мөмкин булған уңдырышлы ерҙәргә бай йылға үҙәндәрендә урынлашҡан. Көтөүҙәрендә эре мөгөҙлө малдар, ҡуй, йылҡылар күп булған. Андрондар азия далаларында йәшәгән беренсе һыбайлылар булған. Йылдың күп өлөшөндә малдар көтөүселәр күҙәтеүе аҫтында, ә ҡышын — махсус ялан кәртәләрҙә торған. Башаҡлылар эшкәртеүгә уңайлы һыубаҫар ерҙәргә сәселгән. Тупраҡ ҡул менән таш һәм ҡула кәтмәндәр ярҙамында эшкәртелгән. Хужалыҡ тормошонда һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ ҙур әһәмиәткә эйә булмаған.

Беҙҙең эраға тиклемге III меңйыллыҡ аҙағында кеше ҡула яһау серен асып (ул ҡурғаштың, баҡырҙың һәм башҡа металл иретмәләрҙең ҡушылмаһы), «ҡула быуаты» тип атап йөрөтөлгән яңы осорға аяҡ баҫҡан (беҙ­ҙең эраға тиклемге III—II меңйыллыҡтар). Ташҡа ҡарағанда ҡула күпкә ҡатыраҡ һәм нығыраҡ, шунлыҡтан хеҙмәт ҡоралдарын (балта, бысаҡ, ураҡ һ.б.) тап шул яңы уйлап табылған материалдан яһай башлағандар. Металға булған ихтыяж кешене баҡыр мәғдәне эҙләү эшенә тотонорға мәжбүр иткән. Уралда яңынан-яңы мәғдән ятҡылыҡтары асыла башлаған. Ҡарғалы, Таш­ҡаҙған, Баҡыр Үҙәк, Еленовск — Көньяҡ Уралдағы тәү­ге эре мәғдән сығанаҡтары булған. Тиҙҙән улар баҡыр мәғдәне сығарыу һәм эшкәртеү үҙәктәренә әүерелгән. Бында баҡыр-ҡула әйберҙәр етештереү һәм уларҙы һатыу эштәре лә киң ҡолас алған. Был төбәктәрҙә йыш ҡына ҡула ураҡтар табыла. Улар киләсәктә файҙаланыу өсөн әҙерләнгән, шунлыҡтан иретелеп формаға һалынғандан һуң артабан эшкәртелмәгән. Көнкүрештә ҡуланан яһалған ҡоралдарҙың ҡулла­ныла башлауы хеҙмәт етештереүсәнлеген ҡырҡа күтәр­гән, байлыҡ артыуына килтергән. Артып ҡалған байлыҡ коллективтың бөтә ағзаларына бүлеп таратылмаған, ә ырыу башлыҡтарының, танылған оҫта-зәргәрҙәрҙең (ювелир) ҡулына эләккән. Улар шулай уҡ ҙур-ҙур ер­ҙәргә, малдарға хужа булып алған. Шул рәүешле кеше­ләр араһында тигеҙһеҙлек килеп тыуған һәм был үҙ нәү­бәтендә йәмғиәттә синыфтар, төрлө социаль төркөм бар­лыҡҡа килеүенә сәбәп булған. Тупланған байлыҡты һаҡлау ихтыяжы тыуған. 

Көньяҡ Уралда тәүге ҡала-ҡәлғәләр күренә башлаған. Улар башлыса мәғдән сығанаҡтары эргәһендә төҙөлгән. Хәҙерге көндә Силәбе, Ырым­бур өлкәләрендә һәм Башҡортостан ерендә егермеләп шундай боронғо ҡала-ҡәлғә ҡалдыҡтары табылған. Шу­лар араһында иң билдәлеһе һәм иғтибарҙы йәлеп ит­кәне — Сибай ҡалаһынан 60 саҡрым алыҫлыҡтағы Арҡайым ҡаласығы. Ул өс рәт ныҡ һәм ҡалын таш, кирбес, ағас, ер диуарҙар менән уратылған. Ҡала теүәл түңәрәк рәүешендә һалынған. Эске һәм урталағы диуар­ҙары араһында түңәрәк буйлап йорттар урынлашҡан. Яртылаш ергә ҡаҙып эшләнгән,4 x 12 ҙурлыҡтағы һәр йорттоң оҙон диуары ике яҡтағы башҡа йорттарҙың да диуарҙары булып хеҙмәт иткән. Йорттарҙың береһе иха­таға, икенсеһе урамға асылған ике ишеге, иҙән уртаһында сыуалы (мейесе), ҡоҙоғо, һыу ағып сыға торған торбаһы булған. Ҡалала дөйөм канализация системаһы ла эшлә­гән. Бындай ҡәлғә-ҡаласыҡтар һуңыраҡ төҙөләсәк ҡала­лар өсөн өлгө булып хеҙмәт иткән. Улар илебеҙҙәге иң тәүге ҡалалар булып һанала. Был ҡаласыҡтарҙа борон төрлө илдәрҙән килгән сауҙагәрҙәр туҡтап, металл һәм унан яһалған төрлө әйберҙәр һатып алғандар, үҙҙәре килтергән тауарҙарҙы һатҡандар. Әммә был ҡаласыҡтар­ҙың тәү маҡсаты — мәғдән сығанаҡтарын сит-ят баҫҡын­сыларҙан һаҡлау булған. Ҡаласыҡтарҙа йәшәгән кешеләр үҙҙәрен нисек атап йөрөткәндәрҙер — беҙ белмәйбеҙ. Ә археологтар уларҙы андрон кешеләре тип исемләйҙәр. Әммә, шуны әйтергә кәрәк, башҡа археологик мәҙәниәт ҡомартҡылары ата­малары кеүек, был исем дә шартлы рәүештә алынған. Атамалар теге йәки был типтағы ҡомартҡыларға хас төп сифаттарҙы үҙендә туплаған ҡомартҡы исеменән яһала. Андрон кешеләре Көньяҡ Уралда, шулай уҡ уның менән сиктәш булған Көнбайыш Себер һәм Ҡаҙағстандың ҡайһы бер райондарында йәшәгәндәр. Үҙҙәре йәшәгән урындарҙа улар ҙур-ҙур ҡәберлек-ҡурғандар ҡалдырған­дар. Шул ҡурғандарҙа табылған материалдарға ҡарап, тарихсылар андрон кешеләре тормошоноң ҡайһы бер яҡтарын күҙ алдына баҫтыралар. Мәҫәлән, ҡурғандарҙа ябай ҡәберлектәр менән бергә (уларҙа мәйет янына көршәк һауытҡа һалынған бер аҙ аҙыҡ, бер нисә биҙәүес ҡуйылған), аҡһөйәктәрҙең, ырыу-ҡәбилә башлыҡтарының бай ҡәберлектәре осрай. Былары иһә «теге донъя»ға бар кәрәкле нәмәләре: кейемдәре, ҡоралдары, аттары, хатта хәрби арбалары менән «киткән». Байҙар ҡәберлеге өҫтөнә өйөлгән ҡурғандар ҙа, йәмғиәттең ябай кешеләренең зыя­раты менән сағыштырғанда, күп тапҡырға бейегерәк һәм киңерәк. Бындай айырмалыҡтар андрон кешеләренең со­циаль тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүҙәрен билдәләй. Көньяҡ Уралда улар беренселәрҙән булып иртә синфи йәмғиәт дәүеренә аяҡ баҫҡан. Мәҙәниәт үҫешенең һәм хеҙмәтте ойоштороуҙың шаҡ­тай юғары кимәле, андрон йәмғиәтендә ябай дәүләт бер­ләшмәләре — сәйәси ойошмалар булғандыр, тип фараз итергә мөмкинлек бирә. Әлбиттә, ҡула быуатта Көньяҡ Уралда тик андрон кешеләре генә йәшәмәгән. Уралдың тау-урманлы һәм ур­манлы төбәктәрендә андрондар менән ҡәрҙәш булған ме­жа һәм черкаскүл мәҙәниәте ҡәбиләләре йәшәгән. Андрондарға күрше булып бура һәм абаш ҡәбиләләре көн иткән. Уларҙың төбәге — Урта Волга буйы һәм Көньяҡ Урал. Был ҡәбиләләр, бәлки, төрлө телдә һөйләшкәндәр­ҙер, әммә уларҙың хужалығы һәм көнкүреше бик оҡшаш булған: төп кәсептәрҙән кәтмән менән ер эшкәртеү һәм малсылыҡ һаналған. Дала зонала күсмә һәм ярым күсмә малсылыҡ, айырыуса йылҡысылыҡ өҫтөнлөк иткән. Йәмғиәт ҡоролошо буйынса улар ҙа ырыу ҡоролошоноң емерелә барған баҫҡысында торғандар, әммә андрондар был тәңгәлдә үҙҙәренең төньяҡ күршеләренән бер ни тиклем алдараҡ барғандар&lt;ref&gt;Башҡортостан тарихы. 8-9 кл. И.Ғ. Аҡманов редакцияһында. Өфө: Китап, 1997, 9-12 бб.&lt;/ref&gt;
 
Андрондар — мәғдәнселәр ҡәбиләһе. Улар баҡыр һәм ҡурғаш рудниктарына эйә булған һәм мәғдән менән алыҫ көнбайышты тәьмин иткән. Уларҙың ҡойоусылары хеҙмәт (ураҡтар, балталар, кельттәр) һәм һуғыш ҡоралдарын (хәнйәрҙәр, уҡ башаҡтары, япраҡ формалы һөңгөләр) етештергәндәр, шул иҫәптән андрон ареалы аръяғына сығарғандар.[[Ҡаҙағстан]]да, шулай уҡ [[Алтай тауҙары]]нда [[баҡыр]] мәғдәне ятҡылыҡтары эшкәртелгән.

Дала һәм урманлы даланы үҙләштергәндән һуң, андрондар, йылға үҙәндәре буйында яңы яландар һәм көтөүлектәр эҙләп, [[тайга|тайга зона]һына үтеп ингәндәр, һәм аборигендар менән ҡушылғандар. Һөҙөмтәлә көнбайыш себер тайгаһының көньяғында, урындағы һәм килтерелгән традицияларҙы аралаштырған андрон (черкаскүл, һыҙғын, елов) мәҙәниәте барлыҡҡа килгән. Андрон мәҙәниәте тәьҫирендә был мәҙәниәттәрҙең дә үҙҙәренең ҡула ҡойоу үҙәктәре барлыҡҡа килгән, һәм улар тайга зонаһында мәғдән таралыуында ҙур әһәмиәтле роль уйнаған.

Уларҙың торлаҡтары булып ярым ер өй йәиһә ер өҫтөндә бүрәнәнән ҡоролған бәләкәй өй хеҙмәт иткән. Ҡайһы бер торлаҡтар (мәҫәлән, Петровка һәм Боголюбово районындағы ултыраҡтарҙа) урҙар һәм соҡор ҡаҙғанда сығарылған тупраҡ һәм балсыҡтан өйөлгән нығытма валдар менән уратып алынған. Валдар өҫтөндә ағас текә ҡойма ҡоролған. Эскә үтеп инер өсөн, урҙарҙа тоташтырғыстар ҡалдырылған, ә нығытма-валдарҙа ике тәгәрмәсле арбалар үтер өсөн ҡапҡалар эшләнгән булған.

Мәйеттәрҙе таш өйөлгән соҡорҙарҙа күмгәндәр, ҡайһы берҙә ҡәберлектәрҙе таш плитәләр менән кәртәләгәндәр. Ағас йөҙлөклө ҡәберлектәр ҙә осрай. Мәйеттәрҙе бөкөрәйгән хәлдә, ҡул суҡтарын йөҙөнә ҡаратып һалғандар. Ҡәберлектәрҙә саҡматаш уҡ башаҡтары, ҡула хеҙмәт һәм һуғыш ҡоралдары, биҙәүестәр, керамика табалар.

== Митохондриаль һәм Y-хромосом гаплотөркөмдәр ==
Андронлыларҙың мәйеттәрен генетик тикшереүҙәр был мәҙәниәт вәкилдәрендә Y-хромосомалы R1a1 гаплотөркөмө (9 осраҡ) һәм Y-хромосомалы С гаплотөркөмө (prd M48) (1 осраҡ)&lt;ref&gt;[http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00439-009-0683-0 Ancient DNA provides new insights into the history of south Siberian Kurgan people — Springer, 2009]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Был күрше глазков мәҙәниәте вәкиле &lt;/ref&gt; һәм митохондриаль гаплотөркөм U, Z, T, H, K&lt;ref&gt;[http://suyun.info/index.php?p=ancientdna Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically]&lt;/ref&gt; һәм HV, I булыуын күрһәтте&lt;ref&gt;[http://www.eupedia.com/genetics/andronovo_culture.shtml Andronovo Culture (c. 1800—1400 BCE)]&lt;/ref&gt;. 2015 йылғы бер тикшереүҙә Y-хромосомалы R1a1a1b2a2-Z2124 гаплотөркөм һәм митохондриаль гаплотөркөм U2 һәм U4 табылған&lt;ref name=&quot;Bronze Age Eurasia&quot;&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v522/n7555/full/nature14507.html ''Morten E. Allentoft'', ''Martin Sikora'', ''Karl-Göran Sjögren'', ''Simon Rasmussen'', ''Morten Rasmussen'', ''Jesper Stenderup'', ''Peter B. Damgaard'', ''Hannes Schroeder'', ''Torbjörn Ahlström'', ''Lasse Vinner'', ''Anna-Sapfo Malaspinas'', ''Ashot Margaryan'', ''Tom Higham'', ''David Chivall'', ''Niels Lynnerup'', ''Lise Harvig'', ''Justyna Baron'', ''Philippe Della Casa'', ''Paweł Dąbrowski'', ''Paul R. Duffy'', ''Alexander V. Ebel'', ''Andrey Epimakhov'', ''Karin Frei'', ''Mirosław Furmanek'', ''Tomasz Gralak'', ''Andrey Gromov'', ''Stanisław Gronkiewicz'', ''Gisela Grupe'', ''Tama´s Hajdu'', ''Radosław Jarysz'', ''Valeri Khartanovich'', ''Alexandr Khokhlov'', ''Vikto´ria Kiss'', ''Jan Kola´rˇ'', ''Aivar Kriiska'', ''Irena Lasak'', ''Cristina Longhi'', ''George McGlynn'', ''Algimantas Merkevicius'', ''Inga Merkyte'', ''Mait Metspalu'', ''Ruzan Mkrtchyan'', ''Vyacheslav Moiseyev'', ''La´szlo´ Paja'', ''Gyo¨rgy Pa´lfi'', ''Dalia Pokutta'', ''Łukasz Pospieszny'', ''T. Douglas Price'', ''Lehti Saag'', ''Mikhail Sablin'', ''Natalia Shishlina'', ''Va´clav Smrcˇka'', ''Vasilii I. Soenov'', ''Vajk Szevere´nyi'', ''Guszta´v To´th'', ''Synaru V. Trifanova'', ''Liivi Varul'', ''Magdolna Vicze'', ''Levon Yepiskoposyan'', ''Vladislav Zhitenev'', ''Ludovic Orlando'', ''Thomas Sicheritz-Ponte´n'', ''Søren Brunak'', ''Rasmus Nielsen'', ''Kristian Kristiansen'' &amp; ''Eske Willerslev''. «Population genomics of Bronze Age Eurasia», 2015]&lt;/ref&gt;, 2015 йылғы икенсе тишеренеүҙә фёдоров мәҙәниәте вәкилендә (Тартас-1) митохондриаль A10*гаплотөркөмө табылған&lt;ref&gt;[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0127182 ''Pilipenko et al. MtDNA Haplogroup A10 Lineages in Bronze Age Samples Suggest That Ancient Autochthonous Human Groups Contributed to the Specificity of the Indigenous West Siberian Population, 2015]&lt;/ref&gt;. Андронлыларға иң яҡыны европа шнурлы керамика мәҙәниәте һәм һынташты мәҙәниәте, ә шулай уҡ хәҙерге заман һинд популяциялары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[https://verenich.wordpress.com/2015/06/23/%D0%BE%D0%B1%D0%B7%D0%BE%D1%80-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8B-allentoft-et-al-%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC/ Обзор работы Allentoft et al «Популяционная геномика Евразии бронзового века»]&lt;/ref&gt;.

== Андрон мәҙәниәте һәм һинд-иранлылар ==
Андрон мәҙәниәтен, ҡағиҙә булараҡ, арийҙар (һинд-иранлылар), тип иҫәпләйҙәр&lt;ref&gt;''Денисов И. В.'' [http://sspa.bashtel.ru/facultets/history/his/DIV/Problems/%D117.htm Некоторые проблемы археологии бронзового века Волго-Уралья и ведийско-авестийские сказания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // В центре Евразии: Сборник научных трудов / Отв. ред. В. А. Иванов. — Стерлитамак: Стерлитамак. гос. пед. ин-т, 2001. С. 4-21.&lt;/ref&gt;.

Финн-уғыр телдәрендәге һүҙ үҙләштереүҙәрҙән сығып, Евгений Арнольдович Хелимский андрон мәҙәниәте вәкилдәрен һинд-иран телдәренең юғалған, дүртенсе, тармағын йөрөтөүселәр тип иҫәпләй.&lt;ref&gt;''Хелимский Е. А.'' [http://www.box.net/shared/static/j14erken6x.pdf Южные соседи финно-угров: иранцы или исчезнувшая ветвь ариев («арии-андроновцы»)?]&lt;/ref&gt;

Владимир Владимирович Напольских фин-уғыр телдәрендәге һүҙ үҙләштереүҙәр, атап әйткәндә, һинд-арий тибындағы телдәрҙән икәнен раҫлай. Әлегә праарий теле булған боронғо фин-уғыр телдәренең һуңғараҡ та дауам иткән бәйләнештәре (контакт) тураһында мәғлүмәттәр бар. Андронлыларҙың теле, Хелимский фаразлауынса, ысынбарлыҡта һинд-арий теленән бер ҙә айырылмаған тиерлек. «Андрон» тигән термин бик уңайлы түгел, көнбайыш фин-уғыр телдәрендә лә дала мәҙәниәте сығанаҡлы бура мәҙәни-тарихи берлеге, шуға оҡшаған бура-андрон даирәләренә ҡараған һүҙ үҙләштереү булған. Һинд-арий телен йөрөтөүселәрҙең көнсығыш иран телдәрен йөрөтөүселәргә алмашыныуын һәм ассимиляцияһын Напольских андрон эпохаһы финалында валик керамикаһы мәҙәниәтенең таралыуы менән сағыштырып ҡарай.&lt;ref&gt;''Напольских В. В.'' Уральско-арийские взаимоотношения: история исследований, новые решения и проблемы // [http://www.arheolog-ck.ru/Safronov_sbornik.pdf Индоевропейская история в свете новых исследований. М.: МГОУ, 2010. С. 229—242.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714125714/http://www.arheolog-ck.ru/Safronov_sbornik.pdf |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;
Ҡайһы бер ғалимдар андрон мәҙәниәтенең һинд-иран мәҙәниәте менән уртаҡлығын кире ҡаға. Түбәндәге аргументтар килтерелә:
* [[Амударъя]]ның көньяғындағы далаларҙа андрон мәҙәниәтенә хас ағас йөҙлөк файҙаланып ерләү мәҙәниәтенең тулыһынса булмауы.
* Лев Самуилович Клейн (1974) һәм Брентьес андрон мәҙәниәтенең, һуңғараҡ килгән мәҙәниәт булараҡ, (1981) арийҙарҙың б.э.т. XV—XVI быуаттарҙа Митанниға саҡлы таралыуына нигеҙ һалырлыҡ булмауын раҫлай. Икенсе яҡтан, Дэвид Энтони һәм Виноградов (1995) Салыш күл (Кривое Озеро-Силәбе өлкәһе) районында табылған ике тәгәрмәсле һуғыш арбаһының йәшен б.э.т. 2000 йыл тип билдәләйҙәр.
* Джеймс Патрик Мэлори Андрондан Төньяҡ Һиндостанға экспансияның ҡатмарлылығын күрһәтә.

== Артабанғы мәҙәниәттәр ==
Һынташты-Петровка мәҙәниәте шул уҡ андроновҡа ҡараған Фёдоров мәҙәниәте менән (б.э.т. 1400—1200) һәм Алексеевка (1200—1000 до н. э.) мәҙәниәте менән алмаштырыла.

Ҡаҙағстанда һәм Көньяҡ Себерҙә андрон мәҙәниәтен аҡрынлап ҡарасуҡ мәҙәниәте (б.э.т. 1500—800) алмаштырған. Андрон мәҙәниәтенең Көнбайыш сигендә Андрон мәҙәниәте абаш мәҙәниәте тәьҫирендә булған бура мәҙәниәте менән алмаштырылған&lt;ref&gt;Евразийская степная металлургическая провинция // БРЭ. Т.9. М.,2007.&lt;/ref&gt;.

Ассирия хроникалары билдәләгәнсә, был территорияның тәүге тарихи халҡы киммерийсылар һәм саҡтар ҡәбиләләре булған&lt;ref&gt;Валиковой керамики культура // БРЭ. Т.4. М.,2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Киммерийский период // БРЭ. Т.13. М.,2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Киммерийцы // БРЭ. Т.13. М.,2008.&lt;/ref&gt;.

== Концепцияны тәнҡитләү ==
Рәсәй тарихсыһы С. Григорьев «андрон мәҙәни-тарихи берлеген» тарихнамә тыуҙырған миф тип атай, сөнки ул, сығышы ла һәм артабанғы үҫеш тенденциялары ла төрлө булған, ике төп компоненттан — алакүл һәм федоров мәҙәниәттәренән торған&lt;ref&gt;[http://www.lib.csu.ru/vch/10/2003_02/012.pdf Станислав Григорьев. Археологические основания ближневосточной локализации индоевропейской прародины на территории Евразии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050218204323/http://www.lib.csu.ru/vch/10/2003_02/012.pdf |date=2005-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Ҡурған гипотезаһы
* Бик боронғо Урта Азия
* Ике тәгәрмәсле һуғыш арбаһы
* Аттарҙы эйәләштереү
* Ҡалалар иле (Көньяҡ Урал)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор = |часть = |заглавие = Андроновский мир: сборник статей|оригинал = |ссылка = http://www.academia.edu/2032877/Andronovo_world_Essays_in_Honor_of_A.V._Matveev_Ed._by_N.P._Matveeva._Tyumen_TSU_2010._156_p._in_Russian_|ответственный = Под ред. Н. П. Матвеевой|издание = |место = Тюмень|издательство = Изд-во [[Тюменский государственный университет|ТюмГУ]]|год = 2010|том = |страницы = |страниц = 156|серия = |isbn = 978-5-400-00411-7|тираж = 300}}
* {{книга|автор = |часть = Андроновское время в Южной Сибири|ссылка часть = http://irkipedia.ru/sites/default/files/media/andronovskoe_vremya_v_yuzhnoy_sibiri.pdf|заглавие = История Сибири с древнейших времён до наших дней: В 5 т.|оригинал = |ссылка = |ответственный = Гл. ред. [[Окладников, Алексей Павлович|А. П. Окладников]], Виктор Иванович Шунков|издание = |место = {{Л.}}|издательство = Наука |год = 1968—1969|том = 1|страницы = 171-179|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}
* Киселёв С. В. Древняя история Южной Сибири. {{М.}}—Л., 1949.
* Косарев М. Ф. Бронзовый век Западной Сибири . — М.: Наука, 1981. — 282 с.
* Кузьмина Е. Е. Древнейшие скотоводы от Урала до Тянь-Шаня. Фрунзе, 1986.
* Кузьмина Е. Е. Откуда пришли индоарии. М., 1994.
* Коптяковская культура // БРЭ. Т.15. М., 2010.
* Молодин В. И. Бараба в эпоху бронзы . — Новосибирск: Наука, 1985.
* Потемкина Т. М. Бронзовый век лесостепного Притоболья. М., 1985.
* Сальников К. В. Очерки древней истории Южного Урала. М., 1967.
* Смирнов К. Ф., Кузьмина Е. Е. Происхождение индоевропейцев в свете новейших археологических открытий. М., 1977.
* Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова.-Томск, 2012
* Теплоухов С. А. Опыт классификации древних металлических культур Минусинского края // Материалы по этнографии. Этнографический отдел Государственного Русского музея. Т. 4. Вып. 2. {{Л.}}, 1929.
* Черников С. С. Восточный Казахстан в эпоху бронзы. М., 1960.
* Anthony, David &amp; Vinogradov, Nikolai (1995), «Birth of the Chariot», Archaeology 48 (2): 36-41.
* Bryant, Edwin (2001), The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate, Oxford University Press, ISBN 0-19-513777-9.
* Дьяконов Игорь Михайлович (Diakonoff, Igor M.) (1995), «Two Recent Studies of Indo-Iranian Origins», Journal of the American Oriental Society 115 (3): 473—477.
* Fussman, G.; Kellens, J.; Francfort, H.-P.; Tremblay, X.: Aryas, Aryens et Iraniens en Asie Centrale. (2005), Institut Civilisation Indienne ISBN 2-86803-072-6
* Jones-Bley, K.; Zdanovich, D. G. (eds.), Complex Societies of Central Eurasia from the 3rd to the 1st Millennium BC, 2 vols, JIES Monograph Series Nos. 45, 46, Washington D.C. (2002), ISBN 0-941694-83-6, ISBN 0-941694-86-0.
* Mallory, J. P. (1997), «Andronovo Culture», Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn.
* Джеймс Патрик Мэллори (Mallory), J. P.]] (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames &amp; Hudson.

== Һылтанмалар ==
* [http://trog.narod.ru/articles/andron/androntagar.pdf Андроновская и тагарская культуры в свете генетических данных] // Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова.-Томск, 2012
* [http://emrvls.ru/death/ Даже смерть не разлучит нас: андроновская культура в Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025144126/http://emrvls.ru/death/ |date=2014-10-25 }} // Научно-популярная статья по материалам В. И. Молодина
* [https://web.archive.org/web/20080205113722/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%C4,636.html Андроновская культурно-историческая общность] // Уральская историческая энциклопедия
* [http://www.csen.org/ Center for the Study of Eurasian Nomads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205094346/http://csen.org/ |date=2020-02-05 }} (csen.org) {{ref-en}}
** [http://www.csen.org/Koryakova/korya.andronovo.html Late Bronze Age Indo-Iranians in Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228105312/http://www.csen.org/Koryakova/korya.andronovo.html |date=2019-02-28 }}
** [http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html Sintashta-Arkaim Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228104055/http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html |date=2019-02-28 }}

{{Евразияның ҡула (бронза) быуаты}}

[[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]]
[[Категория:Тарихҡаса булған Рәсәй]]
[[Категория:Азияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Һинд-Европа халыҡтары]]
[[Категория:Бронза быуатында Азия]]
[[Категория:Бронза быуатында Себер]]</text>
      <sha1>53y3lmpmxex9ys1d85iqts0aro1ru92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бараг Лев Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109627</id>
    <revision>
      <id>1308913</id>
      <parentid>1066106</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22043" sha1="04v9fv99hhsi6m5dnii812y6q12fw7o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бараг Лев Григорьевич''' ([[13 ғинуар]] [[1911 йыл]] — [[4 сентябрь]] [[1994 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-фольклорсыһы һәм [[әҙәбиәт ғилеме]] белгесе. 1951—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1988 йылдарҙа [[урыҫ әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире. [[Тарих]] фәндәре докторы (1969). Профессор (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1987). Белорус һәм башҡорт фольклорын тикшереүгә тос өлөш индереүсе. 

== Биографияһы ==
Лев Григорьевич Бараг 1911 йылдың 13 ғинуарында [[Киев]] ҡалаһында тыуа. 1931 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының (МДПИ) әҙәбиәт факультетын, МДПИ аспирантураһын (филология фәндәре кандидаты, 1938) тамамлай. Н. К. Гудзий менән П. Г. Богатыревтың уҡыусыһы. 1938 йылдан [[Минск]]иҙа, урындағы педагогия институтында эшләй. 1941—1943 йылдарҙа Свердловск университетында эшләй. 1943 йылдан — [[Белорус дәүләт университеты]] доценты. 1949 йылда совет власы органдарының фарманы буйынса университеттағы эшенән бушатыла, Минскиҙан сығып китер өсөн уға 24 сәғәт бирелә. Бараг Минскиҙы ғына түгел, [[Беларусь|Белоруссияны]] ла ҡалдырып китергә мәжбүр була. Ике йыл тирәһе унда-бында һуғылып йөрөй, бер ҡайҙа ла уҡытыу эшенә алмайҙар. [[1951 йыл]]да [[Өфө]]гә килеп урынлаша, вафатына тиклем [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда эшләй.

1994 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә мәрхүм була.

== Ғилми һәм уҡытыу эшмәкәрлеге ==
1938−1941 йылдарҙа, аспирантураны тамамлағандан һуң, Минск педагогия институтында доцент, кафедра мөдире, бер үк ваҡытта БССР Фәндәр академияһы Тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. 1941 йылдан Свердловск университеты доценты, кафедра мөдире. 1943—1949 йылдарҙа БДУ-ның дөйөм әҙәбиәт кафедраһы доценты, [[рус әҙәбиәте|боронғо рус әҙәбиәтен]]ән, рус тәнҡите тарихы курсынан белем бирә, фольклор йыя, тикшерә һәм уҡыта. 1948—1949 йылдарҙа, космополитизм менән көрәш буйынса идеологик кампания барышында, Л. Г. Бараг үҙенең ғилми һәм педагогик хеҙмәтендә, белорус фольклорының башҡа Европа халыҡтары фольклорына оҡшашлығы Көнбайыш Европа йоғонтоһо һөҙөмтәһендә үҙләштереүҙәр нигеҙендә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләп, белорус фольклорын кәмһетеүҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;3. Семянюк У. Тауро — касмапаліт. Літаратура і мастацтва. 1993. 20 жніуня&lt;/ref&gt;. 1951 йылдан ул — [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] (1957 йылдан — [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]]) доценты. 1966—1988 йылдарҙа [[рус әҙәбиәте]] һәм фольклоры кафедраһы мөдире була. Бер үк ваҡытта, 1972 йылдан — [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. 1969 йылда, СССР Фәндәр академияһының Этнография институты докторантураһын тамамлағандан һуң, «Көнсығыш славян халыҡ [[әкиәт]]тәренең үҙ-ара бәйләнештәре һәм милли үҙенсәлеклелеге» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Лев Григорьевич Барагтың ғилми эшмәкәрлеге 18-20-се быуаттарҙағы көнсығыш славян һәм төрки әкиәт эпосын йыйыу һәм тикшереү менән бәйләнгән, фәнни мәнфәғәттәре үҙәгендә — белорус халыҡ әкиәттәре&lt;ref&gt;4.http://www.bsunet.ru/encikl/bbb/barag.htm ///Краткая литературная энциклопедия. Т. 9. 1978.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;5. http://www.bashkortostan450.ru/celebrities/vchenie/barag/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214141338/http://bashkortostan450.ru/celebrities/vchenie/barag/ |date=2008-02-14 }} Знаменитые ученые.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;6. 6.http://www.bsunet.ru/node/129/// Башкирский государственный университет.&lt;/ref&gt;. 1934—1990 йылдарҙа Бараг — БДУ менән БашДУ-ның [[Беларусь|Белоруссия]], [[Украина]] һәм [[Башҡортостан]] буйлап ойошторолған ғилми фольклор-этнографик экспедицияларының ҡатнашыусыһы һәм етәксеһе. Лев Бараг белорус, рус, украин һәм башҡорт әкиәттәренең күп һанлы ғилми баҫмаларын нәшер итеүҙе тормошҡа ашыра. Башҡорт, белорус, рус, немец, инглиз, украин һәм поляк телдәрендә бөтәһе 300-ләп ғилми хеҙмәт баҫтыра&lt;ref&gt;7. Список основных работ доктора исторических наук Льва Григорьевича Барага (к 75-летию со дня рождения). Советская этнография. 1987. № 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;8. Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоунік. Том 1. Мінск. Беларуская энцыклапедыя. 1992—1995&lt;/ref&gt;. Берлинда һәм Нью-Йоркта 1975 йылдан башлап сығарылған 60 томлы «Әкиәттәр энциклопедияһы» мөхәрририәте менән хеҙмәттәшлек Лев Барагтың халыҡ-ара абруйын таныу булып тора, был йыйынтыҡта уның белорус, рус, башҡорт һәм украин әкиәттәре тураһындағы мәҡәләләре баҫыла&lt;ref&gt;9. http://www.bsunet.ru/node/129 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120200507/http://bsunet.ru/node/129 |date=2010-11-20 }} /// Башкирский государственный университет.&lt;/ref&gt;.

1966 йылда Бараг Берлинда Akademie Verlag нәшриәтендә немец телендә һайланма белорус әкиәттәрен баҫтыра, ул китап «Belorussische Volksmärchen» («Белорус әкиәттәре») тип атала&lt;ref&gt;13.&lt;/ref&gt;. Лев Бараг «Belorussische Volksmärchen» йыйынтығының нәшерсеһе, әкиәт текстарына ентекле ғилми аңлатмаларҙың һәм һуңғы һүҙҙең авторы булып тора. Йыйынтыҡҡа ингән 122 әкиәттең 36-һы Лев Бараг тарафынан яҙып алынып, тәүләп баҫтырылған белорус әкиәттәренең тәржемәһе булып тора&lt;ref&gt;14. Бараг Л. Р. Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параунальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі Мінск. Вышэйшая школа. 1969. 256 с&lt;/ref&gt;. Йыйынтыҡтың ғилми аңлатмаһында унда нәшер ителгән белорус әкиәттәре өсөн халыҡ-ара фольклористика ҡулланған Аарне-Томпсондың халыҡ-ара &quot;Әкиәт сюжеттары белешмәлеге&quot;ндә тәүге тапҡыр урындар билдәләнә. Йыйынтыҡты баҫтырып сығарыу белорус фольклор материалын төрлө илдәр славистары хеҙмәттәренә индереү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;15. Кабашнікау К. П. Беларускія народныя казкі. Гістарыяграфічны агляд: казкі пра жывел. Беларуская народная творчасць. т. 1.&lt;/ref&gt;. 1966—1980 йылдар эсендә белорус әкиәттәренең немец телендәге һайланма йыйынтығы «Belorussische Volksmärchen» 10 баҫмала нәшер ителә.

1969 йылда Л. Г. Бараг «Беларуская казка» монографияһын баҫтыра&lt;ref&gt;16. Бараг Л. Р. Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параунальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі Мінск. Вышэйшая школа. 1969. 256 с.&lt;/ref&gt;. Белорус фольклорының күп томлы «Беларуская народная творчасць» йыйынтығына ингән белорус әкиәттәренең ҡайһы берҙәренә бирелгән аңлатмаларҙың авторы ла булып тора. Был йыйынтыҡ БССР Фәндәр академияһының Сәнғәт ғилеме, этгнография һәм фольклор институты тарафынан әҙерләнә һәм XX быуаттың 70-80-се йылдарында донъя күрә. 

1984—1985 йылдарҙа Л. Г. Бараг Н. В. Новиков менән бергә «Наука» академик нәшриәтендә «Народные русские сказки А. Н. Афанасьева в 3-х томах» тигән йыйынтыҡты сығара&lt;ref&gt;30. http://feb-web.ru/feb/skazki/texts/af0/af0.html /// Народные русские сказки А. Н. Афанасьева В 3 т. Изд. Наука. / Подгот. Л. Г. Бараг, Н. В. Новиков. 1984—1985. М Т. 1 511 с. Т. 2 465 с. Т 3. 495 с.&lt;/ref&gt;, ул А. Н. Афанасьев әкиәттәренең иң тулы баҫмаһы булып тора, ентекле аңлатмалар һәм Аарне-Томпсон системаһы буйынса әкиәт сюжеттарының күрһәткестәре лә бирелгән.&lt;ref&gt;31. http://feb-web.ru/feb/skazki/texts/af0/af1/af1-377-.htm /// Л. Г. Бараг, Н. В. Новиков. А. Н. Афанасьев и его собрание сказок /. Народные русские сказки А. Н. Афанасьева В 3 т. Изд. Наука. Подгот. Л. Г. Бараг, Н. В. Новиков. 1985. Т 3. 377—426 с.&lt;/ref&gt;

Л. Г. Бараг, БашДУ-ның фольклор-этнографик экспедициялары ҡатнашыусыһы һәм етәксеһе булараҡ, белорус әкиәттәрен өйрәнеү буйынса бай тәжрибәһен ҡулланып, башҡорт фольклорын йыя һәм өйрәнә. Л. Г. Бараг Башҡортостан фольклористикаһына ифрат ҙур йоғонто яһай, талантлы уҡыусылар тәрбиәләй, уны башҡорт фольклористикаһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы тип атарға ныҡлы нигеҙ бар&lt;ref&gt;32. http://www.bsunet.ru/node/129 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120200507/http://bsunet.ru/node/129 |date=2010-11-20 }} /// Башкирский государственный университет.&lt;/ref&gt;.

БашДУ кафедраһы хеҙмәткәрҙәре, аспиранттары һәм студенттары менән берлектә Лев Бараг Башҡортостанда рус телендә яҙып алынған һәм Башҡортостан китап нәшриәтендә ике баҫмала нәшер ителгән (1966, 1975) әкиәттәрҙе, легендаларҙы, риүәйәттәрҙе классификациялай, аңлатмалар менән байыта һәм мөхәррирләй. Йыйынтыҡтарҙағы әкиәт сюжеттары типологик анализға дусар ителә, Аарне-Томпсон белешмәлеге буйынса сюжет типтары билдәләнә. Аарне-Томпсон каталогында булмаған сюжеттарҙың рус, белорус һәм украин варианттары тураһында һан мәғлүмәттәре «Сюжеты и мотивы белорусских волшебных сказок» материалдары буйынса бирелә&lt;ref&gt;33. Бараг Л. Г. Сюжеты и мотивы белорусских волшебных сказок. Славянский и балканский фольклор. М. 1971. с. 182—235.&lt;/ref&gt;.

Л. Г. Бараг — 1972—1986 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә башҡорт телендә нәшер ителгән Башҡорт халыҡ ижады тигән башҡорт фольклоры йыйынтығының башҡорт халыҡ әкиәттәренән (тылсымлы, тылсымлы-героик, баһадирҙар, хайуандар һәм социаль көнкүреш) торған 5 томына классификациялау, системалаштырыу һәм ғилми аңлатмалар яҙыу буйынса мөхәррирҙәш һәм авторҙаш. Йыйынтыҡта барлығы биш йөҙҙән ашыу әкиәт тексы баҫылған һәм уларға ғилми аңлатма бирелгән. Был йыйынтыҡта ғилми әйләнешкә быға тиклем билдәле булмаған әҫәрҙәр ҙә индерелгән (мәҫәлән, әкиәттәрҙең бишенсе китабында 189 текстың 183-ө тәүге тапҡыр нәшер ителгән). Аңлатмаларҙа айырым сюжеттарҙың тарихы һәм таралыу географияһы бирелгән, башҡа телдәрҙәге оҡшаш параллелдәр аталған. Әкиәттәр йыйынтығына типологик анализ Аарне-Томпсондың халыҡ-ара «Әкиәт сюжеттары белешмәлеге» һәм «Сюжеттарҙың сағыштырма белешмәлеге. Көнсығыш славян әкиәте» буйынса яһалған&lt;ref&gt;34. http://ru-skazki.ru/barag-comparative-/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425163623/https://ru-skazki.ru/barag-comparative-/index.html |date=2025-04-25 }} /// Сравнительный указатель сюжетов: Восточнославянская сказка / АН СССР. Составители: Л. Г. Бараг, И. П. Березовский, К. П. Кабашников, Н. В. Новиков. Л.: Наука. 1979—437 с.&lt;/ref&gt;.

Л. Г. Бараг рус теленә тәржемә ителгән башҡорт халыҡ әкиәттәренең (уларҙың күпселеге русса тәүләп нәшер ителә) 1987—1991 йылдарҙа баҫылған ун ике томлығындағы тәржемәләрҙең мөхәррирҙәше һәм ғилми аңлатмаларының авторҙашы.

== Хәтер ==
2011 йылдың февралендә Башҡорт дәүләт университетында тарих фәндәре докторы, рус әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы профессоры Лев Григорьевич Барагтың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан «Тел, әҙәбиәт һәм фольклорҙың үҙ-ара тәьҫирләшеүе һәм заман мәҙәниәте проблемалары» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияһы үткәрелә&lt;ref&gt;35. [http://vechufa.ru/?param1=2393&amp;tab=4 Добрый «сказочник», рыцарь науки. Вечерняя Уфа. 2011. № 31 (11017)]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Андреев Н. П. Указатель сказочных сюжетов по системе Аарне. Государственное русское географическое общество. Л. 1929
* Пропп В. Я. Указатель сюжетов. — В кн. Народные русские сказки А. Н. Афанасьева, т. III. М. 1957. с. 454—502.
* Новиков Н. В. О собирании и сравнительном изучении восточнославянской сказки. Русский фольклор. 1963, Выпуск VIII
* Belorussische Volksmarchen /Hrsg/ von L/ Barag/ Ubers/ d/ Marchentexte aus d/ Beloruss: Hans-Joachim Grimm / 1-10 Aufl/ Akademie Verlag. Berlin. 1966. 647 s.
* Бараг Л. Р. Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параунальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі Мінск. Вышэйшая школа. 1969. 256 с
* Народные сказки, легенды, предания и были, записанные в Башкирии на русском языке в 1960—1066 гг. Подбор текстов, редакция, вступительная статья и примечания Л. Г. Барага. Уфа. Башкирское книжное издательство. 1969. 191 с.
* Беларуская народная творчасць. Казкі пра жывел і чарадзейныя казкі. Мінск. Навука і тэхніка 1971. 496 с.
* Сказки, легенды и предания Башкирии. Уфа. Башкирское книжное издательство.1975.176 с.
* Бараг Л. Р. Сюжэты і матывы беларускіх народных казак Сістэматычны паказальнік. Мінск. «Навука і тэхніка» 1978. 248 с.
* http://feb-web.ru/ feb/skazki/ skazki/indexes/86-1979.html /// Сравнительный указатель сюжетов: Восточнославянская сказка / АН СССР. Отд-ние лит. и яз. Науч. совет по фольклору; Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая; Составители Л. Г. Бараг, И. П. Березовский, К. П. Кабашников, Н. В. Новиков Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1979—437 с.
* http://bsunet.ru/node/129 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120200507/http://bsunet.ru/node/129 |date=2010-11-20 }} /// Башкирский государственный университет. Кафедра русской литературы и фольклора.
* Башкирское народное творчество Том IV. Волшебные сказки и сказки о животных. Уфа. Башкирское книжное издательство. 1989. 510 с.
* Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоунік. Том 1. Мінск. Беларуская энцыклапедыя. 1992—1995

[[Категория:Мәскәү юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1994 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>04v9fv99hhsi6m5dnii812y6q12fw7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110494</id>
    <revision>
      <id>1308734</id>
      <parentid>1230661</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2750" sha1="n6u8m9768u53izpmx4dia2dpah5cdxa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы''' ([[1 октябрь]] [[1957 йыл]]) — бейеүсе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1998), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1989) артисы.

== Биографияһы ==
Гүзәл Рәшит ҡыҙы Абсатарова 1957 йылдың 1 октябренда Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы {{ТУ|Өфө}}лә тыуған.

1996 йылда  Рәсәй театр сәнғәте Академияһын (педагогтары Е. П. Валукин һәм Л. М. Таланкина) тамамлай.
1973 йылдан — [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, ә 1991 йылдан — педагог-репетиторы.
2004 йылдан Көнсығыш экономик-гуманитар академияла&lt;ref&gt;[http://www.vegu.ru/academy/ Академия тураһында&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203185317/http://www.vegu.ru/academy/ |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;, ә 2008 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта.

== Бейеү партиялары ==
«Азамат», «Арагон хотаһы», «Бөрйән ҡыҙҙары» («Бурзяночки»), «Дуҫлыҡ» («Дружба»), «Ете кыҙ», «Заһиҙә» (ҡара «Мөғлифә»), «Ҡумыҙ менән бейеү» («Танец с кубызом») һәм башҡалар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1989)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1998)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/282-absatarova-g-z-l-r-shit-y-y  |автор= М.А.Таһирова, Тәржемәсе Г.Р.Ҡунафина}}
* https://web.archive.org/web/20190822133004/http://lawsrf.ru/region/documents/863130/

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>n6u8m9768u53izpmx4dia2dpah5cdxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110497</id>
    <revision>
      <id>1308758</id>
      <parentid>1049920</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15041" sha1="2ueaq457ba3bddnybzrddc6pfx7ij8c" xml:space="preserve">{{Военное подразделение
|название              = Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы
|изображение           = 
|подпись               = 
|годы                  = [[1919]] — [[1921]]
|страна                = {{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы|РСФСР}}
|подчинение            = [[Башҡортостандың Хәрби - революцион комитеты|Революцион хәрби совет]]  
|в составе             = [[РККА]]
|тип                   = [[ҡоро ер ғәскәрҙәре]]
|включает_в_себя       = [[Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы|1-се Башҡорт кавалерия полкы]]; 2-се Башҡорт кавалерия полкы  һ. б.
|роль                  = 
|размер                = 
|командная_структура   = 
|размещение            = 
|прозвище              = 
|покровитель           = 
|девиз                 = 
|цвета                 = 
|марш                  = 
|талисман              = 
|снаряжение            = 
|сражения              = [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]], [[Совет-поляк һуғышы]]
|знаки_отличия         = 
|нынешний_командир     = 
|известные_командиры   = [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]], [[Горбатов Александр Васильевич|А. В. Горбатов]]
}}

'''Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы''' (1919—1921) — [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] осоронда башҡорт частарының хәрби формированиеһы.

== Ойошторолоуы һәм тарихы ==
Айырым башҡорт кавалерия бригадаһын 1919 йылдың июнь айында [[Муса Мортазин]] [[Башҡорт корпусы]]ның [[Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы]] базаһында ойоштора.

Бригада составына ошо 1-се Башҡорт кавалерия полкы&lt;ref&gt;1919 йылдың октябренән 5-се Башҡорт кавалерия полкы итеп үҙгәртелә, ә 1920 йылдың майынан — 27-се Башҡорт кавалерия полкы&lt;/ref&gt;, 2-се Башҡорт кавалерия полкы&lt;ref&gt;1919 йылдың октябренән 6-сы Башҡорт кавалерия полкы итеп үҙгәртелә, ә 1920 йылдың майынан — 28-се Башҡорт кавалерия полкы&lt;/ref&gt;, пехота дивизионы инә&lt;ref&gt;1919 йылдың июлендә һаны 4 мең кеше тәшкил итә&lt;/ref&gt;. 1920 йылдың май айында бригада составына таратылған [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы]]ның 1-се Башҡорт кавалерия полкы ла индерелә.

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы аҡ гвардиясыларҙың Көньяҡ армияһы составына инә&lt;ref&gt;Южная армия генерал-майора Г. А. Белова сформирована 23 мая 1919 года на базе Оренбургской отдельной армии и Южной группы войск.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:БОКБ.Урал.1919.jpg|мини|196x196пкс|Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы яугирҙары. Урал. 1919 йыл.]]
[[1919 йыл]]дың 8 авгусынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, аҡгвардиясылар командованиеһының фармандарына иғтибар итмәй, үҙ аллы эш итә башлай. 1919 йылдың 18 авгусында көтөлмәгән һөжүм менән 4-се Ырымбур армия корпусын ҡыйрата. [[Башҡортостандың Хәрби - революцион комитеты|Башревком]] вәкиле [[Имаҡов Таһир Ғилман улы|Т. Ғ. Имаҡов]]тың ярҙамы менән 1919 йылдың 23 авгусында бригада [[РККА]] яғына күсә һәм 1-се армия составына индерелә.

1919 йылдың сентябрендә бригадала 1 800 ҡылыс, ике орудиелы һәм һигеҙ пулеметлы йәйәүле батальон иҫәптә була. 1919 йылдың 7 октябренән Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Төркөстан фронтының Илецк ғәскәрҙәре төркөмө составында һуғыша&lt;ref&gt;26 октябрь, 1919 йылдың төркөмө 4-се армияға буйһондорола&lt;/ref&gt;. Урал армияһына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, шул иҫәптән Урал-Гурьевск операцияһында. Урал казактарына ҡаршы ауыр һуғыштарҙа бригада үҙенең шәхси составынан 60 % юғалта&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1788-bash-ort-ajyrym-kavaleriya-brigada-y ''Плотников И. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113201931/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1788-bash-ort-ajyrym-kavaleriya-brigada-y |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың декабрь айында [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] фарманына ярашлы 2-се кавалерия бригадаһы 1-се армияның 5-се кавалерия дивизия составына индерелә. Әммә бер аҙҙан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР]]-ның Халыҡ комиссариаты, [[Совет Рәсәйе|РСФСР]]-ҙың Реввоенсоветы юллауы буйынса бригадаға элекке статусы ҡайтарыла.

[[1920 йыл]]дың май айында 12-се армия составына инә. Бригада составына [[Петроград]]тан килгән башҡорт кавалерия полкы ҡушыла, ә 1920 йылдың август — сентябрь айҙарында [[Башҡортостан]]дан килгән ирекле отрядтар өҫтәлә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2010|том=V|страниц=468|страницы=109|isbn=978-5-7501-1199-2}}&lt;/ref&gt;.

Советтар һәм Польша араһындағы һуғыш ваҡытында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы [[Киев]] һәм Ровно — Дубнинск һөжүм операцияларында, шулай уҡ Ковель, Замостье, Грубешов, [[Дубно]], Изяславль һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Бригада С. В. Петлюра етәкселегендәге ҡораллы формированиеларҙы юҡҡа сығарыуҙа ҡатнаша.

1920 йылдың 10 декабрендә һалдаттарҙың һаны кәмеү сәбәпле, 12-се армия командующийы бойороғона ярашлы бригада ике полкка ҡалдырыла — 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия полктары. 1921 йылдың башынан Киев хәрби округы командующийы ҡарамағында була.

[[1921 йыл]]дың 25 мартында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы тарҡатыла, уның частары 15-се, 16-сы, 17-се һәм 18-се Башҡорт айырым эскадрондарына бүленәләр һәм Петроград Советы исемендәге 12-се сик буйы дивизия составында [[Румыния]] һәм [[Польша]] сиктәренең бер участкаһын һаҡлауға ебәреләләр.

1921-се йылдың ноябрендә 15-се, 16-сы һәм 17-се Башҡорт айырым эскадрондары 12-се кавалерия дивизияһына берләшәләр&lt;ref&gt;1925 йылда итеп үҙгәртелде 10-сы кавалерийский полк Верхнеуральского черного казачества исемендәге [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты|Башцик]] һәм өлөшләтә пополнилась новобранцами бер [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР]].&lt;/ref&gt;, ә 18-се ҡыҙыл казактар эскадроны 2-се кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия полкына үҙгәртелә.
[[Файл:Командиры_БОКБ.jpg|мини|Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының бер төркөм командирҙары. 1919 йыл.]]

== Командующийҙары ==
* [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]] (июнь, 1919 йыл);
*  Х. Я. Кальметьев в. в. б. (12-20 август, 1920 йыл);
* [[Горбатов Александр Васильевич|А. В. Горбатов]] (август 1920 — апрель 1921).
[[Файл:Знак.1920.jpg|мини|72x72пкс]]
[[Файл:Знак.1919.jpg|мини|71x71пкс]]

== Айырыу билдәләре ==
Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.

== Наградалары ==
Бригаданың 80-дән ашыу яугиры һәм командиры [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградланған.

== Хәтер ==
1950—1980 йылдарҙа Ровно ҡалаһында бригада яугирҙары хөрмәтенә һәйкәл була, ә урамдарының береһе бригада исемен йөрөтә.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Багаутдинов Р. О.
 |заглавие      = Участие башкир в Белом движении (1917—1920)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = 
 |год           = 2009
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* ''Горбатов Александр Васильевич'' Годы и войны. М., 1965.
* ''Камалова Г. Х.'' Отдельная Башкирская кавалерийская бригада на фронтах гражданской войны. Уфа, 1972.
* ''Сираев З. И.'' Башкирские национальные части Красной Армии в гражданскую войну// Октябрьская революция и рождение Советской Башкирии. Уфа, 1959.
* {{книга |автор= Таймасов Р. С.|заглавие= Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.)|ответственный= |ссылка= |место= Уфа|издательство= |год= 2009|том= |страниц= 200|страницы= |isbn= 978-5-7477-2159-3|ref= }}
* ''Туракаев И.'' Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* [http://vatandash.ru/pics/pdf/1335.pdf ''Ярмуллин А. Ш.'' Башҡорт ғәскәрҙәренең Петроградта нәшер ителгән «Бәхет көнө» журнал-альбомы. Ватандаш. 2007, № 1. C. 47—72.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031060459/http://vatandash.ru/pics/pdf/1335.pdf |date=2013-10-31 }}{{ref-ba}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1788-bash-ort-ajyrym-kavaleriya-brigada-y|автор=Плотников И. Ф. Ярмуллин А . Ш.}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Военная история башкир: энциклопедия|ссылка=|ответственный=гл. ред. [[Асфандияров, Анвар Закирович|А. З. Асфандияров]]|место=Уфа|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2013|том=|страниц=432|серия=|isbn=978-5-4466-0040-3|тираж=}}
* {{Китап|автор=Ярмуллин А. Ш.|заглавие=Башҡорт армияһы тарихынан|ответственный=|ссылка=|место=Өфө|издательство=Китап|год=2012|том=|страниц=277|страницы=|isbn=978-5-295-05503-4|ref=ba}}
* {{Youtube|zQH3idUZGMY|«Башкортостан:становление республики»}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:1919 йылда ойошторолған хәрби частар һәм формированиелар]]
[[Категория:1921 йылда таратылған хәрби частар һәм формированиелар]]
[[Категория:Башҡорт ғәскәре]]</text>
      <sha1>2ueaq457ba3bddnybzrddc6pfx7ij8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорет металлургия комбинаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110823</id>
    <revision>
      <id>1308984</id>
      <parentid>1267934</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19788" sha1="2o5gim76ysu3j2mwb8ymoei4t0l25q8" xml:space="preserve">{{Ук}}

{{Награды организации|{{Орден Трудового Красного Знамени}}   {{Юбилейный почётный знак ЦК КПСС, ПВС СССР, СМ СССР и ВЦСПС в ознаменование 50-летия образования СССР}}&lt;ref&gt;[http://blog.cbs-beloretsk.com/index.php/blog/item/317-istoriya-zapechatlennaya-na-stranitsakh-metallurga-1973-god/317-istoriya-zapechatlennaya-na-stranitsakh-metallurga-1973-god История, запечатленная на страницах &quot;Металлурга&quot;. 1973 год]&lt;/ref&gt;}}.

'''Белорет металлургия комбинаты''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет]] ҡалаһындағы сәнәғәт предприятиеһы.

Тулы металлургия циклы менән металл изделиелар етештереү буйынса (тимер мәғдәне сығарыу, суйын һәм ҡорос иретеү) Рәсәйҙәге иң эре метиз предприятиеларының береһе. Штаб-фатиры Белорет ҡалаһында, Блюхер урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан.
Етәкселек: идара итеүсе директор В. Г. Камелин.
Эшселәр һаны 1994 йылда — 16,4 мең, 2014 йылда — 6,0 мең кеше.
Комбинаттың составы: 42 цехтан тора, үҙ эсенә тау мәғдәне (Белорет районының Туҡан ауылы, 1888 йылда нигеҙ һалынған), металлургия (1762 йылда), табаҡ прокатлау (Тирлән ауылы) цехтарын да ала&lt;ref&gt;[http://tirlyn.ucoz.ru/blog03.html Белорецкий металлургический комбинат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305143752/http://tirlyn.ucoz.ru/blog03.html |date=2016-03-05 }} // Тирлян — любимый край&lt;/ref&gt;, 1759), сталепроволочно-канатное (1912) производства&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/5635/36256508.2b/0_6db5b_4f116e1b_orig&lt;/ref&gt;.
Комбинатта 51 механизацияланған һәм 40 автоматлаштырылған өҙлөкһөҙ линия, металл ҡырҡыусы станоктар эшләй. 1980 йылда автоматлаштырылған прокат цехы асыла.
XVIII—XIX быуаттарҙа завод территорияһында төҙөлгән зданиелар комплексы федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы булараҡ,    ''Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ обьекттары'' исемлегенә индерелгән.

== Тарихы ==
[[Файл: Beloretsk kombinat 1942.jpg |right|thumb| Белорет металлургия комбинаты. 1942 йыл |280 px]]
Белорет металлургия комбинатына [[1762 йыл]]да Себер саүҙагәрҙәре И. Б. Твердышев менән [[Мясников Иван Семёнович|И. С. Мясников]] нигеҙ һала. Заводтың тәүге төҙөүселәре һәм эшселәре Ҡазан, Пенза, Нижегород, Рязань губернаһының крепостной крәҫтиәндәре була. Заводтың ҡеүәте йылына — 122,5 мең бот суйын һәм 80 мең бот тимер.

1773 йылда, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалы]] арҡаһында, Белорет заводы 3 йылға туҡтап тора. 1784 йылда ул үҙенең хужаһын алыштыра — завод И. С. Мясниковтың оло ҡыҙы ҡулына күсә. Ул дворян А. И. Пашковҡа кейәүгә сыға, Белорет заводы уның бирнәһе була. 1800 йылда Белорет суйыны Уралда иң осһоҙо була, ә тимере еңел сүкелеүе менән дан ала.

1866 йылда завод опекунлыҡ идарасылығына күсә, 1874 йылда «Пашковтарҙың тимер етештереү заводтары акционерҙар йәмғиәте» тип атала башлай. Уның хужаһы «Вогау и Ко» Мәскәү сауҙа йорто була. Заводты яңынан йыһазландырыу башлана: иҫке домна мейестәре яңыртыла, уларҙың бейеклеге һәм күләме арттырыла. 1900 йылда суйын етештереү 13414 тоннаға еткерелә.

[[1882 йыл]]да прокат цехы яйға ебәрелә. 4 прокат цехы: эре сортлы, урта сортлы, ваҡ сортлы һәм сым цехы булдырыла. 1908 йылда трио «650» сутунка станы файҙаланыуға тапшырыла. 1984 йылда стан мораль һәм физик яҡтан иҫкерүе сәбәпле, сафтан сығарыла һәм һүтелә.

1913—1914 йылдарҙа завод электростанцияһы төҙөлә. [[1945 йыл]]да мартен цехы корпусын үҙгәртеп ҡороу тамамлана һәм ошо уҡ йылда түңәрәк һәм квадрат катанка етештереү буйынса «260» станы файҙаланыуға тапшырыла. 1914 йылда сәнскеле сым заводы сафҡа индерелә. Уның цехында уртаса һәм эре дәүмәлдәге сым һуҙыу өсөн 22 барабанлы ике сым һуҙыу рәте була. Революция һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда Белорет предприятиеһы тулыһынса эшмәкәрлеген туҡтата һәм бары тик 1921 йылда ғына яңынан эшләй башлай. 1925—1926 йылдарҙа ул һуғышҡа тиклемге кимәленә күтәрелә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ҡорос етештереү күпкә арта. Оборона сәнәғәте ихтыяжы өсөн ҡатыштырылған һәм инструменталь маркалар етештереү үҙләштерелә. 1943 йылда 17-се канат цехы төҙөлөп бөтә. Харцызск һәм [[Одесса]] заводынан килтерелгән канат ҡорамалдары ҡуйыла.

Һуғыштан һуңғы биш йыллыҡта ҡорос сым-канат етештереү заводында төрлө йүнәлештәге сым һәм ҡорос канат етешетереүҙең яңы технологиялары индерелә һәм камиллаштырыла. 1958 йылда металлургия, ҡорос сым-канат, Тирлән заводтарының, Туҡан руднигының һәм тар колеялы тимер юлының бер комбинатҡа берләшеүе ҙур ваҡиға була.

50-се йылдарҙа коллектив тормошонда илдә тәүгеләрҙән булып, автомобиль һәм авиация шиналарын арматуралау өсөн ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһенән эшләнгән нәҙек сымдан металлокорд етештереү үҙләштерелә.

[[1966 йыл]]да эшендәге уңыштары өсөн Белорет металлургия комбинаты [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана.

[[1970 йыл]]да файҙаланыуға ҡатнаш сым цехын индереү буйынса ҙур эштәр башҡарыла. 
[[1980 йыл]]да йылына 400 мең катанка етештереү ҡеүәтенә эйә булған 150-се стан сафҡа индерелә.

[[1994]] йылда Белорет металлургия комбинаты «Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә. 2012 йылда уның менән «Мечел-Сталь идара итеү компанияһы» етәкселек итә.

[[2002 йыл]]да комбинаттың домна һәм мартен цехтары иҡтисади күҙлектән сығып, эксплуатацияланыуҙан сығарыла. Ҡорос сым-канат етештереү комбинат эшмәкәрлегенең төп йүнәлешенә әйләнә.

== Эшмәкәрлеге ==
[[Файл:IlshatS zavod.JPG|220px|thumb|Белорет металлургия комбинаты. 2009 йыл]]
Йыл һайын комбинатта 200 мең тонна тимер мәғдәне сығарыла, 200 мең тонна суйын иретелә, 350 мең тонна ҡорос (150 марканан ашыу), 560 мең тонна әҙер прокат, 280 мең тонна металл изделиелар, шул иҫәптән 205 мең тонна ҡорос сым, 580 мең тонна ҡорос канат, 3,2 мең тонна металлокорд, 11,3 тонна ҡорос таҫма һәм профиль етештерелә. Продукция ассортименты 35 мең төргә етә. Улар Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәренә оҙатыла, 22 дәүләткә экспортлана.

«Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — илебеҙҙең метиз баҙарындағы тәүге өс лидер исемлегенә инә. БМК Рәсәйҙәң һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендәге 0,009 миллиметрҙағы нәҙек сым етештергән берҙән-бер предприятие. Төп тармаҡтар — ҡулланыусылар: төҙөлөш сәнәғәте, нефть, газ, тау, металлургия, автомобилдәр төҙөү, мебель, төбәк дистрибьюцияһы. Экспортҡа һатыуҙа төп урынды катанка алып тора.

== Предприятие тураһында ==
* БМК подписал контракт на закупку канатной машины по проекту импортозамещения. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 23 март&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/975535-bmk-podpisal-kontrakt-na-zakupku-kanatnoy-mashiny-po-proektu-importozameshcheniya/ БМК подписал контракт на закупку канатной машины по проекту импортозамещения. {{Башинформ}}, 2017, 23 март]{{ref-ru}}{{V|24|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* БМК установил весы для определения нагрузки на оси автотранспорта. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 6 март&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/967588-bmk-ustanovil-vesy-dlya-opredeleniya-nagruzki-na-osi-avtotransporta-/ БМК установил весы для определения нагрузки на оси автотранспорта. {{Башинформ}}, 2017, 6 март]{{ref-ru}}{{V|15|03|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Социаль яуаплылыҡ ==
Комбинатттың акциялары менән «Мечел» компанияһы идара иткән ваҡытта социаль объекттар — пионер лагерҙары, ял йорттары һатыла. Завод поликлиникаһы насар хәлдә була, торлаҡ йорттар төҙөлөшө туҡтай
&lt;ref&gt;[http://ibeloreck.net/novosti-belorecka/rustyemu-hamitovu-stydno-za-beloreckii-metallurgicheskii-kombinat.html Рустэму Хамитову стыдно за Белорецкий металлургический комбинат&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250522033155/http://www.ibeloreck.net/novosti-belorecka/rustyemu-hamitovu-stydno-za-beloreckii-metallurgicheskii-kombinat.html |date=2025-05-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Комбинаттың билдәле хеҙмәткәрҙәре ==
* Ғайсар Бәхтегәрәй улы Аҫылғужин — 1944 йылдың 1 ғинуарында тыуған, Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Алексей Михайлович Иноземцев — 1912 йылдың 13 мартында тыуа, 1967 йылдың 27 октябрендә вафат була. Башҡорт АССР-ы Белорет металлургия заводының мартен цехы ҡорос иретеүсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы.
* [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы|Сәғиҙә Хашим ҡыҙы Мөхәмәтдинова]] — 1931 йылдың 25 сентябрендә тыуған, Белорет металлургия комбинатының канатсыһы, Белорет ҡалаһының Почётлы гражданы, «Почёт Билдәһе», Ленин ордендары менән бүләкләнгән, СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып, металлокорд етештереү технологияһын үҙләштереүсе, үҙ сифат келәймәһе менән продукция сығарыу хоҡуғына эйә.
* Татьяна Ивановна Немкова — 1937 йылдың 22 ноябрендә тыуған, Белорет металлургия комбинатының 5-се ҡорос сым-канат етештереү цехы кантсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Фәтих Ҡәйүм улы Сөләймәнов — 1924 йылдың 25 июлендә тыуған, БМК-ның сым һуҙыусыһы, Дәүләт премияһы лауреаты, СССР Юғары Советы депутаты, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Белорет ҡалаһының Почётлы гражданы.
* Николай Сергеевич Голубев — 1902 йылдың 29 декабрендә тыуған, 1987 йылдың 23 июнендә вафат булған, инженер-технолог, СССР Дәүләт премияһы лауреаты.

== Наградалары ==
* 1895 йылда Белорет заводы продукцияһы 1986 йылда Түбәнге Новгородтағы Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә юғары наградаға — «Дәүләт гербына» эйә була.
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966 йыл)
* Халыҡ-ара приздар: «Золотой Глобус» — бизнестың юғары күрһәткестәре өсөн ([[Копенгаген]], Восточный фонд развития, 1993), «Золотая звезда» — фирма имиджы өсөн ([[Мадрид]], 18-й Всемирный конгресс бизнесменов, 1993); Европейский приз качества — экспорт продукцияһы менән сифатлы һәм ваҡытлы тәьмин итеү өсөн ([[Париж]], Клуб лидеров торговли, 1994).

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
1918 йылда Белорет металлургия эшселәренән 270-се Белорет социалистик полкы булдырыла. Ул В. К. Блюхер командалыҡ иткән ''Урал партизандар армияһы'' составында героик рейдтар яһай.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тылда күрһәткән фиҙакәр хеҙмәте өсөн БМК хеҙмәткәрҙәре иҫтәлегенә ҡалала «Ҡорос сым етештереүсе тыл хеҙмәткәрҙәренә» стеллаһы һәм Тыуған ил өсөн яуҙа башын һалған металлургтар өсөн һәйкәл ҡуйылған

50-се йылдар аҙағында Белорет ҡалаһында Магнитогорск Тау металлургия институтының (хәҙерге Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты) киске бүлеге асыла. Бында Белорет комбинаты өсөн инженер-металлургтар әҙерләйҙәр.

[[2012 йыл]]да Белорет металлургия комбинаты нигеҙ һалыныуына 250 йыл тулыуын билдәләй. Юбилей хөрмәтенә завод майҙанында Иван Твердышевҡа һәйкәл асыла.&lt;ref&gt;http://www.beladmin.ru/upload/medialibrary/3de/1-1.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605060059/http://www.beladmin.ru/upload/medialibrary/3de/1-1.jpg |date=2014-06-05 }}&lt;/ref&gt;. Скульптураның бейеклеге в 2,5 метр, Каслинск заводында ҡойолған. Скульптураның авторы — Каслинского заводы скульпторы Н. Куликов.

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* ''Старостин А.'' «Стальные нити времен» История БМК. Мечел. 256с. Екатеринбург. 2012 г.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mechel.ru/sector/steel/bmk/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919183913/http://www.mechel.ru/sector/steel/bmk/ |date=2013-09-19 }}
* [http://www.mechel.ru/sector/steel/bmk/history/ Белорецкий металлургический комбинат — История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328103038/http://www.mechel.ru/sector/steel/bmk/history/ |date=2019-03-28 }}
* [http://www.lador.ru/belorets_kombinat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605061830/http://www.lador.ru/belorets_kombinat |date=2014-06-05 }}
* [http://quote.rbc.ru/exchanges/emitent/2226/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605062753/http://quote.rbc.ru/exchanges/emitent/2226/ |date=2014-06-05 }}
* [http://www.metalinfo.ru/ru/news/56753] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819054412/http://www.metalinfo.ru/ru/news/56753 |date=2012-08-19 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=NY4n0nkosAE&amp;feature=player_embedded] (видео)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Белорет]]
[[Категория:Башҡортостан предприятиелары]]
[[Категория:Рәсәй ҡара металлургия предприятиелары]]</text>
      <sha1>2o5gim76ysu3j2mwb8ymoei4t0l25q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111901</id>
    <revision>
      <id>1308954</id>
      <parentid>1237466</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32333" sha1="kwzzzj5l0r31np2z2l2xuc9aavbvfut" xml:space="preserve">'''Башҡортостан флораһы''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] территорияһында даими йә ваҡытлыса үҫкән ҡырағай [[Үҫемлектәр|үҫемлектәрҙең]] бөтөн төрҙәре йыйылмаһы.
[[Файл: BashkortFlora.jpg|250 px|thumb|Башҡортостан Республикаһы үҫемлектәр донъяһы]]
Республика ландшафттарының һәм тәбиғи зоналарының географик урынлашыуы һәм [[Климат|климаты]] уның үҫемлек донъяһының байлығын һәм төрлөлөгөн билдәләй.

== Дөйөм характеристикаһы ==
[[Башҡортостан]] тәбиғи үҙенсәлектәре — рельефы, климаты, тупрағы — буйынса 4 тәбиғәт зонаһына бүленә. Һәр зона флора үҙенсәлектәренә эйә.

* '''Урман зонаһы''' [[Урал алды]] тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөн биләй. Көньяҡҡа табан ылыҫлы-киң япраҡлы [[Урман|урмандар]] киң япраҡлы [[Урман|урмандар]] менән ([[имән]], [[йүкә]], [[саған]] һ.б.) алмашына.

Ылыҫлы урмандар зонаһында ҡыҙыл [[Көртмәлеләр|көртмәле]] (Vaccinium vitis-idaea), ҡара [[Көртмәлеләр|көртмәле]] ({{lang-la|Vaccínium myrtíllus}}), күк еләк ({{lang-la|Vaccínium uliginósum}}), линне́й (Linnea borealis) таралған, шулай уҡ Шребер боровой [[Мүктәр|мүге]] — плеурозий (Pleurozium schreberi), ялтырауыҡ гилокомий (Hylocomium splendens), ритидиадельф (Rhytidiadelphus), ағасҡа оҡшаған климаций (Climacium dendroides) һ.б. үҫә.

* '''Урман-дала зонаһы''' — [[Урал алды]] өлөшө. Үҫемлектәр донъяһы киң япраҡлы [[Урман|урмандарҙың]], туғайҙарҙың һәм [[Дала|далаларҙың]] ҙур булмаған участкаларынан тора.

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] территорияһының [[Урал алды]] төньяҡ өлөшө киң япраҡлы урмандар зонаһында түбәндәге үҫемлек төрҙәре таралған: [[имән]] (Quercus), [[йүкә]] (Tilia), [[саған]] (Acer) һәм үләндәр — еҫле [[балтырған]] (Aegopodium podagraria), ҡолонтояҡ (тайтояҡ) (Asarum europaeum), ҡырлыгөл, себен ҡыуаҡлылар төркөмөнән (купена многоцветковая) (Polygonatum multiflorum), [[Ынйы сәскә|май ынйыһы]] (Convallaria majalis), лютиклылар төркөмөнә ҡараған ағыулы [[бәғәнәш]], салауат тамыры үләне (воронец колосистый) (Actaea spicata), ғәжәйеп миләүшә (Viola mirabilis), хуш еҫле бөрмәкәй (подмаренник душистый) (Galium odoratum) һ.б.

[[Дала|Далаларҙа]] һәм туғай-болондарҙа бейек шыйыҡ ҡыуаҡлы һәм тамырлы ҡыяҡлылар осрай: [[һолоүлән]] (Festuca pratensis), [[айрауыҡ]] (Dactylis glomerata), болон тимофеевкаһы (Phleum pratense), [[Бажат|бажатлылар]] төркөмө (лисохвост луговой) (Alopecurus pratensis), [[Күстерә (үлән)|ҡылсыҡһыҙ күстерә]] (Bromopsis inermis), гигант [[ҡондораҡ]] (полевица) (Agrostis gigantea). Болон үҫемлектәр япмаһында тығыҙ ҡыуаҡлы тәпәш һәм ҡыҫҡа тамырлы ҡыяҡлылар осрай: ҡыҙыл [[һолоүлән]] (Festuca rubra), болон [[Бажат|бажаты]] (Poa pratensis), тар япраҡлы [[бажат]] (P. angustifolia).
 
* '''[[Дала]] зонаһы''' — Урал артының һәм [[Урал алды|Урал алдының]] көньяҡ өлөшө. [[Дала|Далалар]] [[тау]] бит-ҡабырғаларында һәм арҡа-ҡырлаларында йәйрәп ята. Көньяҡ өлөшөндә тоҙло һәм тоҙлоҡайыраҡ тупраҡтарҙа галофиль берләшмәләр ([[Татырлауыҡтар|тоҙло тупраҡта]] ла үҫкән) таралған. Зонала ареалдары өҙөлгән төрҙәр ҙә осрай — оҙон япраҡлы һеркәбаш-үлән (Cephalanthera longifolia), күксин, сатырлылар төркөмөнән (өс саталы күксин (лазурник трехлопастной) (Laser trilobum), Роберт яраны, [[ҡыҫыр сәскә]] (Geranium robertianum), [[Юл япрағы|юл япраҡлылар]] төркөмөнән, [[Уймаҡ үлән|уймаҡ сәскә]] (наперстянка крупноцветковая) (Digitalis grandiflora) һ.б.

Далала ҡылған (Stipa), [[бүтәгә]] (типчак) (Festuca pseudovina), [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе|ҡуҙаҡлылар]] — тау [[Туҡранбаш|туҡранбашы]] (клевер) (Trifolium montanum), борсаҡ һымаҡ үҫемлек-румын люцернаһы (люцерна румынская) (Medicago romanica), ҡуян борсағы, себер йылҡы борсағы (эспарцеты) (Onobrychis sibirica), төрлө үләндәр (ҡыяҡлылар, ҡуҙаҡлылар, күрәндәрҙән башҡа) — ябай аҡ [[селек]] (таволга обыкновенная) (Filipendula vulgaris) таралған. [[Башҡортостан|Башҡортостандағы]] флораһының дала төрҙәре ваҡ ташлы тупраҡҡа бәйләнгән, был петрофит төрҙәр: сәскәле ябай оносма (простейшая) (Onosma simplicissima), ҡарға бутҡаһы, тау һарынаһы (горноколосник колючий) (Orostachys spinosa), [[кейәү үләне]] (чабрец, губерлин тимьяны) (Thymus guberlinensis) һ.б.

* '''[[Тау]]-[[Урман|урманлы]] зона''' — вертикаль пояслылыҡ тәьҫирендә формалашҡан төрлө төр үҫемлектәр зонаһы. Урманы киң япраҡлы, көнсығышта — [[ҡарағай]]-[[ҡайын]] [[Урман|урманы]]. Тауҙарҙа [[Ылыҫ|ылыҫлы]]-киң япраҡлы [[Урман|урмандар]], артабан тайга, унан да үрҙәрәк — бейек үләнлек ҡаплаған яланғаслыҡ аҫты (подгольцовый) поясы, унан да юғарыраҡ — [[тундра]] төрҙәре берләшмәләренән торған яланғаслыҡ (гольцовый) поясы. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Тау|тау-]][[урман]] зонаһында дизъюнктив [[Ареал|ареалдар]] вариантлы үҫемлек төрҙәре осрай: аркт- яланғас (аркто-гольцовые) — ҡыуаҡ (һигеҙ тажлы дриада) (Dryas octopetala), Ирәмәл [[Ҡымыҙлыҡ үләне|ҡымыҙлығы]] (горец живородящий) (Polygonum viviparum), альп арктоусы (Arctous alpina), көҙгө ллойдия (Lloydia serotina). Шулай уҡ үҙәк (төп) ареалдар төрҙәре таралған — тамырсалы [[йыуа]] (Allium hymenorhizum), себер умырзаяһы (Adonis sibirica), бойҙан (пажитник плоскоплодный) (Melilotoides platycarpos), себер патринияһы (Patrinia sibirica) һ.б.

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Диңгеҙ кимәле|диңгеҙ кимәленән]] бейеклеге 1000 метрҙан артығыраҡ булған тау соңҡаларында (түбәләрендә) ([[Ирәмәл]], [[Ямантау]], [[Оло Шелом (Оло Торҡатау)|Оло Шелом]], [[Оло Шатаҡ (тау)|Оло Шатаҡ]] һ.б.) үҫемлектәрҙең [[Арктика|арктик]] төрҙәре таралған: һигеҙ тажлы дриада (Dryas octopetala), йөнтәҫ [[тал]] (Salix lanata), Эдер кәкүк тубылғыһы (мытник) (Pedicularis oederi), альп арктоусы (Arctous alpina).
{{Панорама|City view from the cemetery.jpg |1700px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы районындағы үҫемлектәр донъяһы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө]] (Ҡариҙел), [[Дим]] (Күгиҙел) йылғалары буйындағы [[Һыубаҫар туғай|һыубаҫар туғайҙар]] үҫемлектәр донъяһына (флораға) төрлөлөк бирә. Бында [[Тирәк|тирәктән]] һәм [[Тал|талдан]] торған [[һыубаҫар туғай]] [[Урман|урмандары]] таралған. Күп һанлы [[Күл|күлдәрҙә]] һәм [[Йылға|йылғаларҙа]] [[гидрофиттар]] (һыу үҫемлектәре) һәм [[гигрофиттар]] (яр буйы-һыу үҫемлектәре) берекмәләре, [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] [[Гигрофиттар|яр буйы-һыу үҫемлектәре]] таралған (Phragmito-Magnocaricetea класы) — һыу юл япрағы (частуха подорожниковая) (Alisma plantago-aquatica), сәскәле [[ҡамыш]] (сусак зонтичный) (Butomus umbellatus), осло күрән (осока острая) (Carex acuta), ҡыр [[Бөтнөк үләне|бөтнөгө]] (Mentha arvensis), [[ҡамыш]] (Phragmites australis); макрофит-гидрофит берекмәләре төрҙәре (Potametea класы): һыу үҫемлеге канада элодеяһы (Elodea canadensis), башаҡлы һыу үләне (уруть колосистая) (Myriophyllum spicatum), [[аҡ томбойоҡ]] (Nymphaea alba), күп йыллыҡ һыу үләне — тараҡлы рдест (гребенчатый) (Potamogeton pectinatus) һ.б.; һәм Lemnetea класы: күп йыллыҡ һыу үләндәре — кескәй тәлмәрйен тәңкәһе (ряска малая) (Lemna minor), өслө тәлмәрйен тәңкәһе (ряска тройчатая) (Lemna trisulca).

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһонда флораның күп төрҙәре үҙенең [[Ареал|ареалын]] тарайта, шул уҡ ваҡытта үҫемлектәрҙең [[синантроп]] төрҙәре [[Ареал|ареалын]] киңәйтә. Шулай, [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] үҫемлектәрҙең [[Төньяҡ Америка|төньяҡ-америка]] төрҙәре киң таралған — аҡ бесәй тарыһы (щирица) (Amaranthus retroflexus), коломия линейная (Collomia linearis), [[Ҡый үләндәре|ҡый үләне]], хуш еҫле аш (амброзия) (Ambrosia artemisiifolia), тупраҡты ярлыландырыусы ҡый үләне (циклахена) (Cyclachaena xanthiifolia) һ.б.

== Эндемиктар ==
[[Файл:Цветение липы в Башкортостане..JPG|250 px|thumb|Башҡортостанда йүкәнең сәскә атыуы]]
[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] эндемиктар (был территорияла үҫкән үҙенсәлекле төрҙәр) көпшәле үҫемлектәрҙең дөйөм һанының яҡынса 5,5 тәшкил итә. Уларҙың күпселеге — элегерәк киңерәк таралған төрҙәр, ә хәҙер аҙ һанда ҡалған һәм айырым эдафик шарттары булған урындарҙа (үҫемлектәрҙең үҫеүенә һәм таралыуына тупраҡтың тәьҫир итеүе) үҫә.

* Бейек [[Тау|тауҙарҙа]] үҫкән эндемиктар: [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] Игошина [[Һолоүлән|һолоүләне]] (Festuca igoschiniae), аҡ умырзая, яҙғы ебәләй (ветреница пермская) (Anemonastrum biarmiense), Ирәмәл родиолаһы (Rhodiola iremelica), [[Урал]] дауылуты, [[Ҡамғаҡ|ҡамғағы]] (качим) (Gypsophila uralensis), Крылов зыягөлө (ясколка) (Cerastium krylovii), Урал лаготисы (Lagotis uralensis), Урал горькушаһы (Saussurea uralensis), Ирәмәл сатыр тырнағуты, бесәй кәбеҫтәһе (ястребинка) (Hieracium iremelense), эт табан (манжетка) (Alchemilla) һ.б. осрай.

[[Файл: White helleborine on Kimsbury - geograph.org.uk - 435688.jpg|160px|thumb|Һеркәбаш үлән]]

* [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[тау]]-[[дала]] һәм [[Ҡаялы тауҙар|ҡая]] эндемиктары: кәкре ҡылсыҡлы [[аҡтамыр]] (пырей отогнутоостый) (Elytrigia reflexiaristata), шырт [[Еҙ үлән|еҙүлән]] (тонконог жестколистый) (Koelerias clerophila), Гельма минуарцияһы (Minuartia helmii), Крашенинников минуарцияһы (M. krascheninnikovii), энә япраҡлы ҡәнәфер (гвоздика иглолистная) (Dianthus acicularis), Урал ҡәнәфере (Dianthus uralensis), Урал [[Етен|етене]] (Linum uralense), Эверсманн [[ҡаҙ үләне]] (лапчатка) (Potentilla eversmanniana), Карелин дөйә һеңере (астрагал) (Astragalus karelinianus), Гмелин кәмәяпрағы (Oxytropis gmelinii), яҡынайған кәмәяпраҡ үләне (остролодочник сближенный) (Oxytropis approximata), Разумовский аласуғы (копеечник) (Hedysarum razoumovianum), көмөш япраҡлы аласуҡ (копеечник серебристолистный) (Hedysarum argyrophyllum), Урал гөлбаҙраны (пижма) (Tanacetum uralense) һ.б.
* [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Урман|урманы]] эндемиктары: Литвинов [[Сырмалсыҡ|сырмалсығы]] (чина) (Lathyrus litvinovii), [[Татарҙар|татар]] сәсмәүбашы (короставник) (Knautatarica), Урал цицербита үләне (Cicerbita uralensis).

== Реликттар ==
[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] реликттары үҙ эсенә хәҙерге көндә юҡҡа сығып барған боронғо үҫемлек төрҙәрен алған.

Уларға [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] осраған боҙлоҡҡа тиклемге осорҙа йәшәгән (плиоцен) реликттар: өс саталы күксин (лазурник трехлопастный) (Laser trilobum), оҙон япраҡлы һеркәбаш үләне (пыльцеголовник) (Cephalanthera longifolia), Скополь сиражы (норичник) (Scrophularia scopolii), оҙон шлемник (Scutellaria altissima), кесерткән япраҡлы вероника (Veronica urticifolia) һәм боҙлоҡ периодынан һуң йәшәп килгән хуш еҫле бөрмәкәй (подмаренник душистый) (Galium odoratum) ҡарай.

[[Арктика|Арктиканан]] [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһына]] плейстоцен реликттар үтеп ингән: көҙгө ллойдия (поздняя) (Lloydia serotina), альп арктоусы (Arctous alpina), [[Ирәмәл]] [[Ҡымыҙлыҡ үләне|ҡымыҙлығы]] (Polygonum viviparum), күк [[тал]] (Salix glauca), һигеҙ тажлы дриада (Dryas octopetala), Эдер кәкүк тубылғыһы (мытник) (Pedicularis oederi). [[Азия|Азиянан]] ([[Алтай тауҙары|Алтай]], [[Саян тауҙары|Саян]]): сверция тупая (Swertia obtusa), тығыҙ кәкүк тубылғыһы (мытник плотный) (Pedicularis compacta), күк төлкөғойроҡ (лисохвост сизый) (Alopecurus glaucus), Курил сәйе (Pentaphylloides fruticosa). Был реликттар [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[тау]] түбәләрендә осрай һәм үҙҙәренең төп [[Ареал|ареалдарынан]] меңәр саҡрымдар айырған.

Плейстоценда һәм [[голоцен]] башында [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] флораһы үҫемлектәрҙең [[Азия]] [[Ҡаялы тауҙар|ҡая]] һәм [[тау]]-[[дала]] төрҙәре менән байытылған: ҡарға бутҡаһы, тау һарынаһы (горноколосник колючий) (Orostachys spinosa), гибрид [[ҡуян кәбеҫтәһе]] (очиток) (Sedum hybridum), себер патринияһы (Patrinia sibirica), ебәк [[ҡаҙ үләне]] (лапчатка шелковая) (Potentilla sericea), ә шулай уҡ яҡты ([[ҡарағас]], [[ҡарағай]], [[ҡайын]]) урмандарының себер төрҙәре менән: ҡарға ҡуҙағы (чина Гмелина) (Lathyrus gmelinii), һеркәле горькуша (Saussurea controversa), [[кәкүк емеше]], [[кәзә һаҡалы]], сәүкә башы (примула картузовидная) (Primula cortusoides), оҫҡон [[Йыуа|йыуаһы]] (лук косой) (Allium obliquum), өслө йөрәгүлән (сердечник тройчатый) (Cardamine trifida).

== Дарыу үләндәре ==
[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] дарыу үләндәре киң таралған:

* ағас һәм ҡыуаҡ дарыу үләндәре: суғырмаҡлы [[ҡайын]] (бородавчатая) (Betula verrucosa), ҡан-ҡыҙыл дунала (боярышник) (Crataegus sanguinea), һаплы япраҡлы [[имән]] (черешчатый) (Quercus robur), [[өсҡат]] (жостер слабительный) (Rhamnus cathartica), [[Балан|ябай балан]] (Viburnum opulus), йөрәк япраҡлы [[йүкә]] (Tilia cordata), [[Ҡурай еләге|ябай ҡурай еләге]] (Rubus idaeus), [[Ҡарағат|ҡара ҡарағат]] (Ribes nigrum) һ.б.
* дарыу үләндәре һәм бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар: ҡыҙыл [[Көртмәлеләр|көртмәле]] (Vaccinium vitis-idaea), һары туманаҡ (володушка золотистая) (Bupleurum aureum), айыу ҡурайы, һаҫыҡ көпшә (дягиль) (Angelica archangelica), [[ҡайын еләге]] (Fragaria vesca), [[Ынйы сәскә|май ынйы сәскәһе]] (Convallaria majalis), уймаҡ сәскә (Digitalis grandiflora) һ.б.

== Фән ==
[[Файл: Stipa capillata (hillside).jpg|230 px|thumb|Ҡылған]]
[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[үҫемлектәр]] донъяһы XVIII быуаттан өйрәнелгән. 1735 йылдан алып 1737 йылға саҡлы Башҡортостанда «[[Ырымбур экспедицияһы]]&lt;nowiki/&gt;» эшләгән. Уның составында [[Көньяҡ Урал]] һәм Урал әйләнә-тирәһе үҫемлектәренең гербарийын йыйыусы ботаник И. Г. Гейнцельман да эшләгән. Географ [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] та Башҡортостан флораһы менән ҡыҙыҡһыныуын күрһәткән.
Шул осорҙа Башҡортостанға ботаниктар [[Гмелин Йоһанн Георг|Иоганн Георг Гмелин]] һәм [[Пётр Симон Паллас|Петер Симон Паллас]] та килгән булған. [[Гмелин Йоһанн Георг|Гмелин]] 1742 йылда [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралдың]] үҫемлектәр донъяһын өйрәнгән. Йыйылған материалдарын ул үҙенең «Себер флораһы» хеҙмәтен яҙғанда файҙаланған. [[Пётр Симон Паллас|Паллас]] [[Бөгөлсән]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] араһындағы аралыҡта [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел йылғаһы]] үҙәне үҫемлектәрен өйрәнгән, Уралдың күп кенә таулы райондарында ([[Янғантау (тау)|Янғантауҙы]] индереп) булған. Ул беренсе булып Урал алды үҫемлек донъяһын тасуирлап яҙып сыҡҡан.

1986 йылда [[Башҡортостан]] үҫемлектәр донъяһын академик С. И. Коржинский тикшергән. Уның материалдары «Европа Рәсәйе көнсығышының флораһы» хеҙмәтенә ингән.
 
[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] флораһын ғалимдар [[Горчаковский Павел Леонидович|П. Л. Горчаковский]], [[Кучеров Евгений Васильевич|Е. В. Кучеров]], [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы|А. Ә. Мулдашев]] һәм башҡалар өйрәнде. Башҡортостан Республикаһында [[мүктәр]] флораһын өйрәнеү менән Э. З. Байышева шөғөлләнде.

ХХ быуаттың 70 — 80-се йылдарында [[Башҡортостан|Башҡортостанда]] үҫемлектәрҙе төркөмләү менән шөғөлләнгән фитоценологтар мәктәбе формалашҡан. [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] фитоценологик тикшеренеүҙәр [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгенең]] Биология институты геоботаника һәм үҫемлек ресурстары лабораторияһында, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Башҡорт дәүләт университетының]] ботаника кафедраһында, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия университетында]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт дәүләт аграр университетында]] үткәрелә.

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] флораһы буйынса белгестәрҙе [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Башҡорт дәүләт университетының]] биология факультетында әҙерләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/o-biologicheskom-fakultete О биологическом факультете | Башкирский государственный университет&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116154438/http://www.bashedu.ru/o-biologicheskom-fakultete |date=2019-11-16 }}&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәге]] Биология институты&lt;ref&gt;[http://ib.anrb.ru/inbio_r.htm Институт Биологии УНЦ РАН&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113182647/http://ib.anrb.ru/inbio_r.htm |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt; [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] флораһын тикшереүҙе һәм иҫәпкә алыуҙы ойоштора.

== [[Альгология]] ==
Башҡортостан [[Ылымыҡтар|ылымыҡтарын]] өйрәнеү XIX быуат аҙағынан үҙғарыла (Юлиан Карлович Шель «[[Өфө губернаһы|Өфө губернаһының]] [[Ботаника|ботаник]] географияһы өсөн материалдар»). [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] 500 төрҙән ашыу альгоценоз республиканың [[дала]], [[урман]]-[[дала]] һәм күп төрлө [[Йылға|йылғаларының]] [[Һыубаҫар туғай|һыубаҫар туғайҙарында]] таралған.

Хәҙерге ваҡытта [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһында]] [[Ылымыҡтар|ылымыҡтарҙы]] өйрәнеү [[Башҡорт дәүләт университеты]] ғалимдары тарафынан [[тупраҡ]] структураһын яҡшыртыу, [[Экология|экологик]] мониторинг, [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Курорт|курорттарындағы]] дауалаусы бысраҡтарҙың структураһын, [[нефть]] йәйелмәләрен тарҡатыуҙа [[Ылымыҡтар|ылымыҡтарҙың]] әһәмиәтен тикшереү маҡсатында ойошторола. Системалы рәүештә [[Асылыкүл|Асылыкүлдең]], [[Ҡандракүл|Ҡандракүлдең]], [[Павловка һыуһаҡлағысы|Павловка һыуһаҡлағысының]], [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм [[Дим]] [[Йылға|йылғаларының]] һ.б. фитопланктонын өйрәнеү уҙғарыла.

== Үҫемлектәрҙе һаҡлау ==
[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] флораһы һәм фаунаһының һирәк осрай торған һәм юғала барған төрҙәрен һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында милли парктар һәм [[Ҡурсаулыҡ|ҡурсаулыҡтар]] булдырылған: [[Көньяҡ Урал ҡурсаулығы|Көньяҡ-Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]]&lt;ref&gt;[http://www.south-ural-reserve.ru/ Южно-Уральский государственный природный заповедник, официальный сайт&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, «[[Башҡортостан (милли парк)|Башҡортостан» Милли паркы]]&lt;ref&gt;[http://www.npbashkiria.ru/ Национальный парк «Башкирия» — Национальный парк «Башкирия»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, «[[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]]&lt;ref&gt;[http://www.shulgan-tash.ru/ Заповедник Шульган-Таш&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160120034842/http://www.shulgan-tash.ru/ |date=2016-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[Ҡурсаулыҡ|Ҡурсаулыҡтарҙа]] үҫемлектәрҙе өйрәнеү, иҫәпләү, систематалаштырыу һәм ҡурсалау үткәрелә.

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] территорияһында һирәк осрай торған һәм юғалып бөтөп барған үҫемлек төрҙәре [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына]] индерелгән.

== Әҙәбиәт ==
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. Уфа, 2007. 276 с.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, Уфа.
* ''Наумова Л. Г., Миркин Б. М., Мулдашев А. А., Мартыненко В. Б., Ямалов С. М.'' Флора и растительность Башкортостана: учеб. пособие — Уфа: Изд-во БГПУ, 2011—174 с.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы|Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы]] 
* [[Башҡортостандың хайуандар донъяһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/2-statya/566-flora|Флора|автор=Мулдашев А. А.}}
* {{ЭБЭ2013|index.php/17-galereya-izobrazhenij/18614-rastitelnyj-mir-bashkortostana|Растительный мир Башкортостана}}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/rasteniya/o/17 Растения и грибы Башкортостана по алфавиту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201000720/http://wiki02.ru/encyclopedia/rasteniya/o/17 |date=2016-12-01 }}
* http://dou17.neftekamsk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=27&amp;Itemid=27 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223141535/http://dou17.neftekamsk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=27&amp;Itemid=27 |date=2014-12-23 }}
* http://bashbee.info/publ/3-1-0-5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223105619/http://bashbee.info/publ/3-1-0-5 |date=2014-12-23 }}

{{Башкортостан в темах}}

Категория: Башҡортостан географияһы

Категория: Азия флораһы</text>
      <sha1>kwzzzj5l0r31np2z2l2xuc9aavbvfut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь Олимпия уйындарында</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112436</id>
    <revision>
      <id>1308977</id>
      <parentid>1301406</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9930" sha1="6s1ps1h1px8zg4vwluwpuhmxg0wd9a5" xml:space="preserve">[[Белоруссия]] үҙаллы дәүләт булараҡ беренсе тапҡыр Лиллехаммерҙа 1994 йылғы ҡышҡы Олимпиадала ҡатнаша. [[1992 йыл]]дағы йәйге [[Олимпия уйындары]]нда [[Беларусь халҡы|белорус]] спортсмендары Берләшкән команда составына инә.

Беларусь Республикаһының милли олимпия комитеты [[1991 йыл]]дың 22 мартында төҙөлгән, 1992 йылдың 9 мартында — Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан ваҡытлыса ағза сифатында таныла, ә [[1993 йыл]]дың 21 сентябрендә — рәсми рәүештә танылыу ала&lt;ref&gt;[http://www.noc.by/about/milestones НОК Беларуси. Главные вехи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626012952/http://www.noc.by/about/milestones |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

Белоруссияла тыуған беренсе олимпиада уйынсыһы тип Руммель Кароль иҫәпләнә, 1912, 1924 һәм 1928 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашсыһы ([[Рәсәй империяһы]] командаһы составында), [[Амстердам]]да 1928 йылғы IX Олимпиаданың бронза миҙалын алыусы (Польша командаһы составында).

== Миҙал зачёты ==

=== Йәйге Олимпия уйындары миҙалдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
| bgcolor=efefef|'''Уйындар'''
| bgcolor=gold|'''алтын'''
| bgcolor=silver|'''көмөш'''
| bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
| bgcolor=efefef|'''Бөтәһе'''
| bgcolor=efefef|'''Урын'''
| bgcolor=efefef|'''Урын &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(миҙалдар суммаһы буйынса)&lt;/small&gt;'''
|-
| align=center|1952-1988
|colspan=6 align=center |''СССР йыйылма командаһы составына инде''
|-
| align=center|1992
|colspan=6 align=center |''берләшкән команда составына инде''
|-
| align=center|1996
| align=center|1
| align=center|6
| align=center|8
| align=center|15
| align=center|37
| align=center|23
|-
| align=center|2000
| align=center|3
| align=center|3
| align=center|11
| align=center|17
| align=center|23
| align=center|15
|-
| align=center|2004
| align=center|2
| align=center|5
| align=center|6
| align=center|13
| align=center|26
| align=center|18
|-
| align=center|2008
| align=center|4
| align=center|5
| align=center|9
| align=center|18
| align=center|16
| align=center|15
|-
| align=center|2012
| align=center|2
| align=center|5
| align=center|5
| align=center|12
| align=&quot;center&quot; |26
| align=&quot;center&quot; |22
|-
  |2016
|1
|4
|4
|9
|40
|40
|-
! Бөтәһе !!13!! 28 !! 43 !!84!! !!
|}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындары миҙалдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
| bgcolor=efefef|'''Уйындар'''
| bgcolor=gold|'''Алтын'''
| bgcolor=silver|'''Көмөш'''
| bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
| bgcolor=efefef|'''Бөтәһе'''
| bgcolor=efefef|'''Урын'''
| bgcolor=efefef|'''Урын &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(миҙалдар суммаһы буйынса)&lt;/small&gt;'''
|-
| align=center|1952 — 1988
|colspan=6 align=center |''СССР йыйылма командаһы составына инде''
|-
| align=center|1992
|colspan=6 align=center |''Берләшкән команда составына инде''
|-
| align=center|1994
| align=center|-
| align=center|2
| align=center|-
| align=center|2
| align=center|15
| align=center|
|-
| align=center|1998
| align=center|-
| align=center|-
| align=center|2
| align=center|2
| align=center|20
| align=center|
|-
| align=center|2002
| align=center|-
| align=center|-
| align=center|1
| align=center|1
| align=center|23
| align=center|
|-
| align=center|2006
| align=center|-
| align=center|1
| align=center|-
| align=center|1
| align=center|21
| align=center|
|-
| align=center|2010
| align=center|1
| align=center|1
| align=center|1
| align=center|3
| align=center|17
| align=center|18
|-
| align=center|2014
| align=&quot;center&quot; |5
| align=center|-
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |8
| align=&quot;center&quot; |17
|-
! Бөтәһе !! 6 !! 4 !! 5 !! 15 !! !!
|}

=== Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Спорт төрҙәре}}
|-
| colspan=5 align=center | ''Йәйге Олимпия уйындары''
|-
|align=left|[[Файл:Rowing pictogram.svg|25px]] Академик ишеү || 2 || 1 || 4 || 7
|-
|align=left|[[Файл:Boxing pictogram.svg|25px]] Бокс || 0 || 2 || 0 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Wrestling pictogram.svg|25px]] Көрәш || 0 || 3 || 5 || 8
|-
|align=left|[[Файл:Cycling pictogram.svg|25px]] Велоспорт || 0 || 0 || 1 || 1
|-
|align=left|[[Файл:Canoeing pictogram.svg|25px]] Байдаркала ишеү һәм каноэ || 2 || 2 || 3 || 7
|-
|align=left|[[Файл:Judo pictogram.svg|25px]] Дзюдо || 1 || 0 || 1 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Athletics pictogram.svg|25px]] Еңел атлетика || 4 || 5 || 7 || 16
|-
|align=left|[[Файл:Swimming pictogram.svg|25px]] Йөҙөү || 0 || 2 || 0 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Shooting pictogram.svg|25px]] Пулялы атыш || 1 || 2 || 4 || 7
|-
|align=left|[[Файл:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|25px]] Хәҙерге биш төр ярыш || 0 || 0 || 1 || 1
|-
|align=left|[[Файл:Gymnastics pictogram.svg|25px]] Спорт гимнастикаһы || 0 || 0 || 4 || 4
|-
|align=left|[[Файл:Tennis pictogram.svg|25px]] Теннис || 1 || 0 || 1 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Weightlifting pictogram.svg|25px]] Ауыр атлетика || 1 || 3 || 6 || 10
|-
|align=left|[[Файл:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|25px]] Художестволы гимнастика || 0 || 4 || 2 || 6
|-
| colspan=5 align=center | ''Ҡышҡы Олимпия уйындары''
|-
|align=left|[[Файл:Biathlon pictogram.svg|25px]] Биатлон || 3 || 2 || 3 || 8
|-
|align=left|[[Файл:Speed skating pictogram.svg|25px]] Конькиҙә йүгереү спорты || 0 || 1 || 0 || 1
|-
|align=left|[[Файл:Freestyle skiing pictogram.svg|25px]] Фристайл || 3 || 1 || 2 || 6
|-
! Бөтәһе !! 18 !! 28 !! 44 !! 90
|}

== Миссия шефтары ==
{|
|флаг|NOR 1994||— Хроменков Леонид Яковлевич ''(Госкомспорт рәйесе урынбаҫары)''
|-
|флаг|USA 1996||— Путьков Виктор Филиппович ''(НОК вице-президенты)''
|-
|флаг|JPN 1998||— Баричко Ярослав Михайлович ''(НОК башҡарма директоры)''
|-
|флаг|AUS 2000||— Григоров Александр Владимирович ''(Спорт һәм туризм министры урынбаҫары)''
|-
|флаг|USA 2002||— Баричко Ярослав Михайлович ''(НОК башҡарма директоры)''
|-
|флаг|GRE 2004||— Иванов Анатолий Борисович ''(НОК генераль сәркәтибе)''
|-
|флаг|ITA 2006||— Шевель Александр Александрович ''(Милли командалар директораты рәйесе)''
|-
|флаг|CHN 2008||— Григоров Александр Владимирович ''(Спорт һәм туризм министры)''
|-
|флаг|CAN 2010||— Шичко Дмитрий Яковлевич ''(Спорт һәм туризм министры урынбаҫары)''&lt;ref&gt;[http://belapan.by/archive/2009/01/15/277918/ Шефом белорусской миссии на зимней Олимпиаде в Ванкувере будет замминистра спорта и туризма Дмитрий Шичко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141933/http://belapan.by/archive/2009/01/15/277918/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
|флаг|GBR 2012||— Неред Сергей Михайлович ''(Спорт һәм туризм министры урынбаҫары)''
|-
|флаг|RUS 2014||— Довгалёнок Дмитрий Александрович ''(НОК спорт олимпия төрҙәре үҫеше һәм мониторингы бүлеге башлығы)''
|-
|флаг|BRA 2016||— Гагиев Александр Славиевич ''(Спорт һәм туризм министрының беренсе урынбаҫары)''&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/12/ic_news_125_455390/ Шефом белорусской миссии на Олимпиаде-2016 будет замминистра спорта Александр Гагиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305123106/http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/12/ic_news_125_455390/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20061205054013/http://noc.by/ Национальный олимпийский комитет Республики Беларусь]
* [http://www.olympic.org/en/content/National-Olympic-Committees/Belarus/ Беларусь на официальном сайте Олимпийского движения]
* [http://www.sports-reference.com/olympics/countries/BLR/ Статистика на Sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720044902/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/BLR/ |date=2011-07-20 }}
* [http://olympteka.ru/olymp/country/profile/blr.html Беларусь на Олимпийских играх. Olympteka.ru]

[[Категория:Беларусь Олимпия уйындарында]]</text>
      <sha1>6s1ps1h1px8zg4vwluwpuhmxg0wd9a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорустар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112437</id>
    <revision>
      <id>1308988</id>
      <parentid>1299594</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30888" sha1="srksa6sqktylvo6yk5wut2rpio2wjox" xml:space="preserve">{{Народ
| название      = '''Белорустар'''
| самоназвание  = беларус 
| численность   = 10 млн-ға яҡын ([[2009]]) 
| расселение    = {{BLR}}:&lt;br /&gt;7 957 252 (2009 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref name=&quot;belstat.gov.by&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100917234113/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/bul_republic.rar Предварительные итоги переписи населения Беларуси 2009 г.]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{USA}}:&lt;br /&gt;781 000&lt;ref name=&quot;Joshua&quot;&gt;[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11065 Joshua Project]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{RUS}}:&lt;br /&gt;521 443 (2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref name=&quot;perepisrussia2010&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.gks.ru\free_doc\new_site\population\demo\per-itog\tab5.xls|title=Национальный состав населения Российской Федерации|work=Всероссийская перепись населения 2010 года|lang=|publisher=|accessdate=2011-12-16}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{UKR}}:&lt;br /&gt;275 763 (2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref name=&quot;perepisU&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык|lang=|publisher=||archiveurl=http://www.webcitation.org/6171e8TFd|archivedate=2011-08-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171e8TFd}}&lt;/ref&gt;

{{LAT}}:&lt;br /&gt;68 174 (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref name=&quot;Национальности Латвии 2011&quot;&gt;{{ref-lv}} [http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{KAZ}}:&lt;br /&gt;62 694 (2012 г.)&lt;ref name=&quot;Каз2012&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.]&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{CAN}}:&lt;br /&gt;4800&lt;ref name=&quot;Joshua&quot;/&gt; — 50 000-70 000&lt;ref&gt;[http://multiculturalcanada.ca/Encyclopedia/A-Z/b3/2 Multicultural Canada. Migration, Arrival, and Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207040453/http://multiculturalcanada.ca/Encyclopedia/A-Z/b3/2 |date=2010-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{POL}}:&lt;br /&gt;47 000&lt;ref name=&quot;Перепись 2011&quot;&gt;2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе буйынса Польшала (был иҫәп алыуҙарҙа тәүге тапҡыр бер респондентҡа ике милләт күрһәтеү мөмкинлеге бирелә) 31 мең халыҡ иҫәпләнә. Уларҙың барыһы ла башҡа бер милләтте лә түгел, ә бары тик белорус милләтен генә күрһәтә. 6 мең кеше  ике милләт араһынан белорус милләтен беренсе, тағы 10 мең кеше икенсе итеп күрһәткән. 16 мең кеше белорус милләтен мөмкин булған ике миллоәт араһынан беренсеһе йәки икеснесһе итеп күрһә, 15 мең кеше поляк милләтен күрһәтә(см. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf   результаты Национальной переписи населения и жилищ Польши 2011 года]).&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{LIT}}:&lt;br /&gt;35 900 (2010 йыл иҫәпләүҙәре)&lt;ref&gt;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&amp;PLanguage=1&amp;PXSId=0&amp;ShowNews=OFF Департамент статистики Литвы. База статистических данных о населении Литвы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&amp;PLanguage=1&amp;PXSId=0&amp;ShowNews=OFF |date=2016-12-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

{{флагификация|Узбекистан}}:&amp;nbsp; 15 000 (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/UZ|title=Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

{{AUS}}:&lt;br /&gt;5400&lt;ref name=&quot;Joshua&quot;/&gt; — 12 000-20 000&lt;ref&gt;«[https://web.archive.org/web/20041028074111/http://www.crc.nsw.gov.au/statistics/Sect1/Table1p08Aust.pdf Ancestry by Birthplace of Parent(s)]» ''Australia: 2001 Census''. 2001.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{EST}}:&lt;br /&gt;12 419 (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://www.stat.ee/64847?parent_id=39107 REL 2011: В Эстонии проживают представители 192 национальностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114082008/http://www.stat.ee/64847?parent_id=39107 |date=2016-11-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{ARG}}:&lt;br /&gt;3600&lt;ref name=&quot;Joshua&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
{{GB}}:&lt;br /&gt;5300&lt;ref name=&quot;Joshua&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
{{MOL}}:&lt;br /&gt;5000 — 10 000&lt;ref&gt;По переписи 1989 г. в Молдавской ССР (включая [[Приднестровье]]) было 19 608 белорусов.([http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=9 Демоскоп Национальный состав МССР 1989 г.])&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Приднестровье}}:&lt;br /&gt;3811 (2004 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[[Днестр буйы]] юридик яҡтан Молдавияның өлөшө булып һанала, ә ысынбарлыҡта бары тик өлөшләтә танылған ике дәүләт: Көньяҡ Осетия менән [[Абхазия]] тарафынан ғына бойондороҡһоҙ дәүләт тип һанала. 2004 йылдың 5-12 октябрендәге Молдова Республикаһы халҡы иҫәбен алыу  Днестр буйы халҡын иҫәпкә алмай ғына үткәрелә. 2004 йылдың 11-18 ноябрендә Днестр буйы Молдова Республикаһында  үҙаллы халыҡ иҫәбен алыу ойошторола ([http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0213/panorm01.php#2 Демоскоп. 2004 йылдағы Днестр буйы Молдова Республикаһының халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре) &lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{KGZ}}:&lt;br /&gt;1694 (2009 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу)&lt;ref&gt;[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf Ҡырғыҙ Республикаһының статистика комитеты. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt;
| үлгән =
| архкультура =
| тел = [[Русский язык|русский]], [[Белорусский язык|белорусский]]
| раса = [[европеоидная раса]]
| дин = [[православие]] (күпселек), [[католицизм]], [[протестантизм]]
| ҡәрҙәш = [[рустар]], [[украиндар]]
| инә = [[көнсығыш славяндар]]
| үҙ эсенә ала =
| сығышы = [[славяндар]]
}}

'''Белору́стар''' ({{lang-be|беларусы}}) — Көньяҡ славян халҡы, этнос, милләт. Дөйөм халыҡ иҫәбе — 10 миллион кеше. Башлыса, өҫтөнлөк алған милләт булараҡ (2009 йылда 83,7 %), [[Белоруссия]] территорияһында йәшәйҙәр. Белорустарҙың күбеһе күрше территорияларҙа: [[Рәсәй]], [[Польша]], [[Украина]], [[Латвия]] менән [[Литва]]ла йәшәй һәм унда әҙселекте тәшкил итә. Улар шулай уҡ, элекке [[СССР]] территорияһында ла урынлашҡан, бынан тыш, [[Канада]]ға, [[АҠШ]]-ҡа, [[Германия]]ға миграцияланған. Ғәҙҙәтә, белорустарға Полесье халҡы &quot;полещук&quot;тарҙы индерәләр. Улар араһында Пинск польесьеһының ''пинчук''тары үҙенсәлеклелеге менән айырылып тора&lt;ref&gt;[http://www.litrossia.ru/2006/16/00297.html Белорусское Полесье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212014505/http://www.litrossia.ru/2006/16/00297.html |date=2015-02-12 }} // Литературная Россия, № 16, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Пинчуки}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://brama.brestregion.com/nomer12-13/artic03.shtml Этническая структура населения Брестской области (к вопросу о «скрытых» этносах)] // Гістарычная брама, № 2-3 (12-13), 1999.&lt;/ref&gt;.

== Халыҡтың килеп сығышы ==
Белорустарҙың килеп сығышы Юғары Поднепровье, Урта Подвинье, Юғары Понеманье территорияһында барлыҡҡа килгән. Уларҙың халыҡ булараҡ формалашыуы тураһында хронологик фекер юҡ. Ҡайһы бер тикшереүселәр Георгий Васильевич Штыхов, Михаил Александрович Ткачёв белдереүенсә, белорус этносы XIII быуатта уҡ булған, ә халыҡ булараҡ формалашыу процессы XVII—XVIII быуаттарҙа ғына башланған. Валентин Васильевич Седов белорус этник берләшмәһе XIII—XIV быуаттарҙа булдырылған тиһә, Моисей Яковлевич Гринблат XIV быуаттан XVI быуатҡа тиклем дәүерҙә тип һанай. 

Белорустарҙың килеп сығышы тураһында бер нисә концепция бар:
* «Ҡәбилә» (Евфимий Фёдорович Карский, Моисей Гринблат, Митрофан Викторович, Довнар-Запольский, Владимир Иванович Пичета) — кривичи, радимичи, дреговичи, волынян көнсығыш славян ҡәбиләләренең этник консолидацияһы&lt;ref&gt;[http://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-32.html ''Носевич В. В.'' Белорусы: становление этноса и «национальная идея»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BELORUSI.html Белорусы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519104622/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/BELORUSI.html |date=2011-05-19 }} // Кругосвет&lt;/ref&gt;;
* «Боронғо рус» (Сергей Александрович Токарев, Пётр Николаевич Третьяков, Борис Александрович Рыбаков]], Борис Николаевич Флоря) — белорустар XII—XIII быуаттарҙа боронғо рус халҡы тарҡалыуы һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан. Икенсе фекер буйынса, берҙәм боронғо рус халҡы XVI—XVII быуаттарға тиклем үк йәшәгән&lt;ref name=&quot;Флоря&quot;&gt; Борис Николаевич Флоря]] [http://izbornyk.org.ua/vzaimo/vz02.htm О некоторых особенностях развития этнического самосознания восточных славян в эпоху Средневековья — Раннего Нового времени] // Россия-Украина: история взаимоотношений / Отв. ред. А. И. Миллер, В. Ф. Репринцев, М., 1997. С. 9-27&lt;/ref&gt;.
* «Балт» Валентин Васильевич Седов — балттар этник ерлек булып тора, ситтән килгән славяндар менән үҙара ассимиляция һәм ҡушылыу һөҙөмтәһендә белорус этносы барлыҡҡа килә;
* «Фин» Иван Антонович Ласкова — белорустарҙың ата-бабалары булып, фин-уғырҙар тора.
XIX быуатта шулай уҡ поляк һәм бөйөк рус концепцияһы ла була. Уның асылы — белорустарҙың этник территорияһын боронғо поляк йәки боронғо бөйөк рус территорияһы итеп ҡарауҙа.

== Этник тарихы ==
[[X быуат]]тың икенсе яртыһынан [[XIII быуат]]тың уртаһына тиклем хәҙерге Белоруссия территорияһында Полоцк кенәзлеге, Туров-Пинск кенәзлеге һәм Городенск кенәзлеге эре кенәзлектәр булып һанала. Ошо ваҡытта Белорус еренә христианлыҡ килә, Полоцкая менән Глубокск һәм Туровск менән Мозырск епархияларына нигеҙ һалына. Сиркәү славян теле нигеҙендә яҙма барлыҡҡа килә. XIII—XIV быуат урталарында литва һәм белорус ерҙәре [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]н булдырыуға ерлек булып тора. XIII быуат уртаһынан 1569 йылға тиклем Бөйөк Литва кенәзлеге айырым дәүләт булып һанала, ә 1569 йылда Люблин унияһынан һуң һәм XVIII быуат аҙағына тиклем ошо конфедератив дәүләттең ике өлөшөнөң береһе сифатында Речь Посполитаяға инә [[Файл:Polish-Lithuanian Commonwealth (1619) compared with today's borders (Russian version).png|thumb|left|310px|Карта Речи Посполитой после Деулинского перемирия, совмещённая с картой границ современных государств&lt;br /&gt;&lt;u&gt;'''Обозначения:'''&lt;/u&gt;
{{legend|#ffaec9|[[Корона Королевства Польского|Королевство Польское]] &lt;small&gt;(«Корона»)&lt;/small&gt;}}
{{legend|#ffc90e|[[Герцогство Пруссия]], вассал Короны}}
{{legend|#dab9f4|[[Великое княжество Литовское]] &lt;small&gt;(«Литва»)&lt;/small&gt;}}
{{legend|#bccacb|[[Задвинское герцогство]], [[Кондоминиум_(международное_право)|кондоминиум]] Литвы и Короны}}
{{legend|#efe4b0|[[Герцогство Курляндия и Семигалия]], вассал Литвы, а с 1569 года — Речи Посполитой}}]]

[[XVIII быуат]] аҙағында өс Польша сиге, Речь Посполитой сиге һөҙөмтәһендә, белорус ерҙәре [[Рәсәй империяһы]] составына инә. Рәсәй империяһында, дәүләт булдырыусы өс яҡлы рус халҡы концепцияһына ярашлы, белорустар уның бер тармағы булараҡ ҡарала. Быны Измаил Иванович Срезневский, Николай Иванович Костомаров (шулай уҡ көнбайыш русизмды ҡарағыҙ) һәм башҡа тарихсылар, географтар, телселәр яҡлап сыға. Белорус халҡының үҙаллы булыу идеяһы беренсе тапҡыр «Гомон» халыҡсан төркөмө тарафынан тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;Носевич&quot;&gt;''Носевич В. Л.'' [http://vln.by/node/42 Белорусы: становление этноса и «национальная идея»] // Белоруссия и Россия: общества и государства. — М.: Права человека, 1998. — С. 11—30.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|200px|Карта распространения белорусского языка профессора Е. Ф. Карского. 1903 год.]] 
Көнбайыш Полесье украин телен таратыу урыны булып тора. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һәм Белорус Совет Социалистик Республикаһы дәүләтселеген булдырғандан һуң белорус халҡы тормошонда киҫкен үҙгәрештәр башлана. Йәшәү шарттары үҙгәрә, грамоталыҡ үҫә, мәктәптәрҙә белорус телен уҡыту башлана, белорус әҙәби тел нормалары барлыҡҡа килә башлай. Был үҙгәрештәргә Белорус Совет социалистик Республикаһына 1939 йылда Көнбайыш Белоруссия территорияһының ҡушылыуы ла сәбәп булып тора. 80-се йылдар аҙағында белорус телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү мәсьәләләре яңынан күтәрелә. 1991 йылдың авгусында Белорус Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларацияһы 1990 йылда конституцион акт статусы ала һәм шул арҡала бойондороҡһоҙ Белоруссия барлыҡҡа килә.

== Мәҙәниәте ==
Белорус мәҙәниәтенең дөйөм бер төрлөлөгөнән уның төбәк айырмалығы формалашҡан. Алты тарихи-этнографик районды айырып ҡарарға мөмкин: Поозёрье (ландшафт)|Поозёрье (төньяҡ), Поднепровье (көнсығыш), Үҙәк Белоруссия, Неман (Понеманье) (төньяҡ-көнбайыш), Көнсығыш һәм Көнбайыш Полесье.

== Теле ==
Белорус теленең «Тарашкевица» булараҡ киңерәк билдәле булған тәүге кодификацияһы 1918 йылда тормошҡа ашырыла. 1933 йылда белорус дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләренә реформа үткәрелә. Был үҙгәреш белорус орфографияһын рус орфографияһына яҡынайта, хәҙерге рәсми һәм киң таралған белорус тел нормаларын булдыра. 

2009 йылғы иҫәп алыуҙар мәғлүмәте буйынса, 4 841 319 кеше (был 60,84 %) туған теле тип белорус телен күрһәтә. Бынан тыш, 1 009 935 (12,69 %) кеше был телде үҙе ирекле һөйләшкән икенсе тел тип билдәләй. Шулай итеп, 2009 йылда 5 851 254 (73,53 %) кеше үҙенең белорус телендә иркен аралашыуын белдерә. Шуға ҡарамаҫтан, 2 073 853 (26,06 %) кешенең был телдә бары тик өйҙә генә аралашыуы ла билдәле була&lt;ref name=&quot;Perep2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110825202316/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/selected_nationalities.rar Предварительные результаты переписи 2009 года. Население отдельных национальностей по полу, возрасту, состоянию в браке, образованию, источникам средств к существованию, лингвистическим признакам.]&lt;/ref&gt;. Был күрһәткестәр {{nobr|1=[[1999 йыл]]}} менән сағыштырғанда белорус теленең ҡулланылыу йәһәтенән үҫеш тенденцияһының кәмеүен күрһәтә. Иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенән күренеүенсә, 85,6 % белорус был телде туған теле тип һанаһа, 41,3 % ошо телдә өйҙә аралаша&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120307153953/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p6.php РАСПРЕДЕЛЕНИЕ НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО НАЦИОНАЛЬНОСТИ И ЯЗЫКАМ В 1999 ГОДУ]&lt;/ref&gt;.

Белорустарға рус-белорус билингвизмы хас. Шуның менән бергә, күп кенә белорустар, башлыса эре ҡалаларҙа, күберәк рус телендә аралаша. Бында рус теле менән файҙаланыу дәрәжәһе ҙур. Мәҫәлән, 2 943 817 (37,00 %) белорус рус телен туған теле тип һанай, 1 206 439 кеше (15,16 %) рус телендә иркен аралашыуын, уны икенсе туған теле кеүек күреүен белдерә. Рус телендә иркен аралашҡан белорустарҙың суммар иҫәбе 4 150 256 кеше (52,16 %) тәшкил итә. Был өйҙә русса һөйләшеүселәр иҫәбенән 1,4 миллионға әҙерәк. Тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә 34 % белорустың белорус телендә иркен аралашыуы, 6 % кешенең һәр саҡта ла ошо телдә һөйләшеүе, 74 % кешенең рус теле менән файҙаланыуы асыҡланған&lt;ref&gt;[http://www.euroradio.fm/ru/1022/reports/40295/ Социологи: Белорусы любят, но не отстаивают] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107000935/http://www.euroradio.fm/ru/1022/reports/40295/ |date=2009-11-07 }}.&lt;/ref&gt;.
Белорустар араһында шулай уҡ, трасянка ла киң таралған.

== Белорус милли кейеме ==
[[Белорус милли кейеме]] юғары мәҙәни ҡиммәткә эйә һәм белорус халҡының этник атрибуттарының береһе булып тора. Белорус костюмы тураһында яҙма таныҡлыҡтар байтаҡ: мәғлүмәт дөйөм тарих, тыуған яҡты өйрәнеү һәм махсус баҫмаларҙа осрай. Иоһанн Готлиб Георгиҙың «Рәсәй дәүләтендә йәшәүсе бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» («Описание всех обитающих в Российском государстве народов») хеҙмәте юғары баһалана. Костюм тураһында мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ Рәсәй империяһының Генераль штабы офицерҙарының XIX быуатта йыйған айырым томдарында туплаған материалдарҙа табырға мөмкин.

== Дине ==
Бында башлыса православ дине өҫтөнлөк ала. Католик сиркәүенең мәғлүмәттәре буйынса, католиктар Белоруссия халҡының 14,5 % -ын тәшкил итә, был 1,4 миллиондан ашыу кеше тигән һүҙ&lt;ref&gt;[http://www.catholic.by/2/pl/belarus/dioceses/101100-stat.html Состояние на 1 марта 2009 г., данные опубликованные на www.catholic.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826175608/http://www.catholic.by/2/pl/belarus/dioceses/101100-stat.html |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;. Үҙәк разведка идаралығы Белоруссия халҡында католиктарҙың, протестанттарҙың, иудейҙарҙың һәм мосолмандарҙың өлөшөнөң суммар баһаһын баҫтыра [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html 20 % на 1997 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015203520/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html |date=2015-10-15 }}; имеются и более низкие оценки [https://web.archive.org/web/20220326105301/http://kzbb.org/ind.php?kzbb=statystyka&amp;w=rzws&amp;ac=p&amp;id=6&amp;idp=  2009 йылға Белоруссияла 4 13,19 % католиков ]— [[Католицизм|католиктар]], күп булмаған грек-католик общиналары һәм шулай уҡ протестанттар, баптистар, пятидесятниктар һәм башҡалар бар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Белорус диаспораһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Белорусы}}
* {{книга |автор= |часть=Белорусы|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/15|заглавие=Этноатлас Красноярского края |оригинал= |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина (PLATINA) |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224 |серия= |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края }}
* ''Бандарчык, В. К.'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. — {{Мн.}}, 1964. {{ref-be}}
* Белорусское Полесье. Сборник этнографических материалов, собранных М. Довнаром-Запольским. — Вып. I. Песни пинчуков. — {{К.}}, 1895.
* {{книга
|автор = 
|часть = Белорусы
|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий
|оригинал = 
|ссылка = 
|место = М.
|издательство = Дизайн. Информация. Картография
|год = 2010
|страниц = 320
|isbn = 978-5-287-00718-8}}
* ''Булгаковский, Д. Г.'' Пинчуки. Этнографический сборник. — {{СПб.}}, 1890.
* ''Гринблат, М. Я''. Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории. — {{Мн.}}, 1968.
* Народы Европейской части СССР. — Т. 1. — {{М.}}, 1964.
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 43
* ''Носевич, В. Л.'' Традиционная белорусская деревня в европейской перспективе. — {{Мн.}}, 2004.
* ''Молчанова, Л. А.'' Материальная культура белорусов. — {{Мн.}}, 1968.
* Россия. Полное географическое описание нашего Отечества. — Т. 9. // Под редакцией В.Семёнова. — {{СПб.}}, 1905.
* Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя.― Мн., 1989 ISBN 5-85700-014-9

; Белорустарҙың килеп сығышы тураһында мәҡәләләр&lt;nowiki&gt;:&lt;/nowiki&gt;
* ''Гринблат, М. Я.'' К происхождению белорусской народности (по поводу теории субстрата) // Советская этнография. — № 5, 1968.
* ''Жучкевич, В. А.'' К вопросу о балтийском субстрате в этногенезе белорусов // Советская этнография. — № 1, 1968.
* ''Канстанцінаў, Ф.'' Аб паходжанні беларускага народа. — Мн., 1948.
* ''Карский, Е. Ф.'' Белорусы. Введение к изучению языка и народной словесности. — Вильна, 1904.
* ''Седов, В. В.'' К происхождению белорусов // Советская этнография. — № 2, 1967.
* ''Третьяков, П. Н.'' Восточные славяне и балтийский субстрат // Советская этнография. — № 4, 1967.
* ''Третьяков, П. Н.'' У истоков древнерусской народности. — Л., 1970.
* ''Филин, Ф. П.'' Образование языка восточных славян. — М.-Л., 1962.
* ''Филин, Ф. П.'' Происхождение русского, украинского и белорусского языков: Историко-диалектологический очерк. — Л., 1972.
* ''Чаквін, І. У.'' Фарміраванне беларускай народнасці / І. У. Чаквін // Этнаграфія беларусаў : Гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [В. К. Бандарчык і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — С. 43—118.

;Диаспора
* ''Голубева Н. А.''Беларускае замежжа=Белорусское зарубежье. — {{Мн.}}, 2010.

{{Русь}}</text>
      <sha1>srksa6sqktylvo6yk5wut2rpio2wjox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алфёров Жорес Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112566</id>
    <revision>
      <id>1308792</id>
      <parentid>1299554</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37827" sha1="cpfcddbsx8qqtsxhg151k1133130rld" xml:space="preserve">{{ФШ|Алфёров}}
{{Учёный
| Имя                          = 
| Оригинал имени               = 
| Изображение                  = Zhores Alfyorov 2012.jpg
| Ширина                       = 220px
| Описание изображения         = 2012
| Научная сфера               = ярым үткәргестәр физикаһы
| Учёная степень              = физика-математика фәндәре докторы (1970)
| Учёное звание               = СССР Фәндәр академияһы академигы (1972),&lt;br /&gt; Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991)
| Место работы                = Рәсәй Фәндәр академияһы, Санкт-Петербург академик университеты — РАН-дың нанотехнологиялар ғилми-белем үҙәге
| Альма-матер                 = Ленинград электротехник институты
| Научный руководитель        =
| Знаменитые ученики          =
| Известен как                =
| Награды и премии            =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Нобелевская медаль|2000}} Физика буйынса [[Нобель премияһы]] (2000)
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}} {{!}}{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Александра Невского (Российская Федерация)|2015}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина|1986}} {{!}}{{!}} {{Орден Октябрьской Революции|1980}} {{!}}{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени|1975}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Знак Почёта|1959}} {{!}}{{!}} {{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!!}} {{Медаль Ветеран труда}} {{!!}} {{Медаль В память 250-летия Ленинграда}}
{{!}}-
{{!}} {{Юбилейная медаль 300 лет Российскому флоту}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Франциск Скорина ордены}} {{!}}{{!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени}} {{!}}{{!}} {{Офицер ордена Почётного легиона}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ленинская премия|1972}} {{!}}{{!}} {{Государственная премия СССР|1984}} {{!}}{{!}} {{Государственная премия России|2001}} {{!!}} {{Почётный гражданин Санкт-Петербурга}}
{{!}}}
}}

'''Алфёров Жорес Иванович''' ({{Lang-be|Жарэс Iванавiч Алфёраў}}; [[15 март]] [[1930 йыл]] — [[1 март]] [[2019 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Физика|физигы]], физика буйынса 2000 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты (ярымүткәргестәр гетероструктураларын һәм етеҙ опто- һәм микроэлектрон компоненттарҙы эшләгән өсөн). 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһы вице-президенты. РФА-ның Санкт-Петербург фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. [[1965 йыл]]дан КПСС ағзаһы.

СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979; мөхбир ағза (1972). Ленин премияһы (1972), СССР Дәүләт премияһы (1984), РФ Дәүләт премияһы (2001) лауреаты. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры.

АҠШ Милли фәндәр академияһының (1990) һәм АҠШ Милли инженерлыҡ академияһының (1990) сит ил ағзаһы, Ҡытай Фәндәр академияһының, Беларусь Республикаһы (1995)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Национальная академия наук Беларуси. Почётные и иностранные члены|url=http://nasb.gov.by/rus/members/mbrshf.php|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B72rxiV|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;, Молдавия (2000)&lt;ref&gt;Membrii Academiei de Ştiinţe a Moldovei: Dicţionar (1961—2006) / Ch.: Î.&lt;/ref&gt;, Әзербайжан (2004)&lt;ref&gt;[http://www.elm.az/ru/cat.php?fid=alferov Жорес Иванович Алфёров на сайте Национальной академии наук Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823045650/http://www.elm.az/ru/cat.php?fid=alferov |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt; Фәндәр академияларының сит ил ағзаһы, Әрмәнстан Милли фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2011)&lt;ref&gt;[http://www.sci.am/viewnews.php?nid=226&amp;t=0&amp;langid=3 НАН РА принимает лауреата Нобелевской премии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924115023/http://www.sci.am/viewnews.php?nid=226&amp;t=0&amp;langid=3 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

РФ Дәүләт думаһы депутаты (1995 йылдан). 1989 йылда СССР Фәндәр академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана, 1995 йылдың декабрендә Алфёров «Йортобоҙ — Рәсәй» хәрәкәтенән икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһына һайлана; 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 йылдарҙа, [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] партияһы ағзаһы булмаһа ла, КП Рәсәй Федерацияһының партия исемлектәренән РФ Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана.

== Биографияһы ==
Жоре́с Иванович Алфёров 1930 йылдың 1930 йылдың 15 мартында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһе Чашники ҡалаһында Иван Карпович Алфёров менән Анна Владимировна Розенблюмдың [[Белорустар|белорус]]-йәһүд ғаиләһендә тыуа.&lt;ref&gt;[http://7days.belta.by/ru/issues?art_id=885 Жорес Алфёров: «Наука освобождает человечество»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/lib/14177331/full.htm Алфёров, Жорес в Лентапедии (сайт lenta.ru)]&lt;/ref&gt; Буласаҡ ғалимдың атаһы Чашникиҙа, әсәһе Крайск (хәҙерге [[Беларусь|Белоруссияның]] Минск өлкәһе Логойск районы) тигән ерендә донъяға килгән. Исемен Жан Жорес хөрмәтенә ҡушҡандар. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙы Сталинградта, Новосибирскиҙа, [[Барнаул]]да һәм Сясьстройҙа үткәрә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында Алфёровтар ғаиләһе Туринскиға (Свердловск өлкәһе) күсә, унда атаһы целлюлоза-ҡағыҙ заводы директоры була, һуғыш бөткәс, емертелгән Минскиға ҡайталар.&lt;ref name=&quot;deputat&quot;&gt;[http://www.gazeta.ru/interview/nm/galferov.shtml?incut1 &quot;Газета.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413070649/http://www.gazeta.ru/interview/nm/galferov.shtml?incut1 |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt; Ағаһы — Маркс Иванович Алфёров (1924—1944) — фронта һәләк була. Минскиҙың 42-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай һәм физика уҡытыусыһы Яков Борисович Мельцерзон кәңәше буйынса Минск ҡалаһындағы Белорус Политехник Институтының (хәҙерге БНТУ) энергетика факультетында бер нисә семестр уҡып ала, шунан һуң Ленинград ҡалаһына барып, В. И. Ульянов исемендәге Ленинград электротехник институтына имтиханһыҙ ҡабул ителә. 1952 йылда был институттың электрон техника факультетын тамамлай.

1953 йылдан А. Ф. Иоффе исемендәге Физика-техника институтында эшләй, В. М. Тучкевичтың лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр була һәм беренсе ватан транзисторҙарын һәм германийлы көс приборҙарын эшләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;deputat&quot;/&gt;. Физика-математика фәндәре кандидаты(1961).

1970 йылда Алфёров ярымүткәргестәрҙә гетерокүсештәрҙе тикшереүҙең яңы этабы йомғаҡтарын дөйөмләштереп диссертация яҡлай һәм физика-математика докторы дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Алфёров Ж. И. [http://search.rsl.ru/ru/record/01007224846 Гетеропереходы в полупроводниках.] Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук : 01.049. Академия наук СССР. Физико-технический институт им. А. Ф. Иоффе. — Ленинград, 1970. — 26 с.&lt;/ref&gt;. 1972 йылда Алфёров ЛЭТИ профессоры, бер йылдан оптоэлектроника база кафедраһы мөдире була. 1990-сы йылдар башынан Алфёров түбәнәйтелгән үлсәмлелекле наноструктураларҙың үҙенсәлектәрен тикшереү менән шөғөлләнә. 1987 йылдан 2003 майына тиклем — А. Ф. Иоффе исемендәге ФТИ директоры.

2003 йылда Алфёров А. Ф. Иоффе исемендәге ФТИ директоры вазифаһынан китә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131111093313/http://edu.gov.by/main.aspx?guid=80833 Жорес Алфёров]&lt;/ref&gt; һәм 2006 йылға тиклем институттың ғилми советы рәйесе посын биләй.&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/690059 Нобелевский лауреат уволен с работы]&lt;/ref&gt; Ләкин Алфёров ғилми структураларҙағы йоғонтоһон юғалтмай. 1988 йылдан (асылған мәлдән алып) Санкт-Петербург Политехник университетының физика-техника факультеты деканы.

1990—1991 йылдарҙа — СССР ФА вице-президенты, Ленинград фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. 2003 йылдан — РФА «Санкт-Петербург физика-техника фәнни-белем биреү үҙәге» фәнни-белем биреү комплексы рәйесе. Рәсәй ФА, унан һуң РФА академигы (1979), Рәсәй мәғариф академияһының почётлы академигы. РФА вице-президенты, РФА Санкт-Петербург фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. «Письма в Журнал технической физики» баҫмаһының баш мөхәррире.

«Физика и техника полупроводников» журналының баш мөхәррире, «Поверхность: Физика, химия, механика» журналы мөхәрририәте ағзаһы, «Наука и жизнь» журналы мөхәрририәте ағзаһы була. РСФСР «Белем» йәмғиәте идараһы ағзаһы була.

2002 йылда «Глобальная энергия» премияһын булдырыу инициаторы булып сығыш яһай, 2006 йылға тиклем уны тапшырыу буйынса Халыҡ-ара комитеттың етәксеһе була. 2005 йылда был премияны Алфёровтың үҙенә тапшырыу уның был постан китеүенә сәбәпсе булған, тип иҫәпләнелә.

Яңы Академик университетты ойоштороусы һәм уның ректоры булып тора.

2001 йылдан Мәғарифҡа һәм фәнгә булышлыҡ итеү фонды (Алфёров фонды) президенты.

2010 йылдың 5 апрелендә Алфёровтың Сколковолағы инновациялар үҙәгенең ғилми етәксеһе итеп тәғәйенләнеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Научным руководителем Кремниевой долины в Сколково будет Жорес Алфёров|url=http://www.rian.ru/science/20100405/218272188.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/61B73flak|archivedate=2011-08-24|publisher=[[РИА Новости]]|date=5 апреля 2010 года|accessdate=2010-08-12}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдан — «Сколково» фонды консультатив ғилми советының рәйестәше.

2013 йылда РФА президенты вазифаһына кандидатураһын ҡуя һәм, 345 тауыш йыйып, икенсе урынды ала.&lt;ref&gt;Forbes.ru: [http://www.forbes.ru/sobytiya/239883-akademik-vladimir-fortov-izbran-prezidentom-ran ''«Академик Владимир Фортов избран президентом РАН»'']. 29.05.2013&lt;/ref&gt;

Биш йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, өс монография, илле уйлап табыу авторы.

Жорес Иванович Алфёров оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 2 мартында Санкт-Петербург ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[http://duma.gov.ru/news/29934/ Ушел из жизни Жорес Иванович Алферов. ГОСУДАРСТВЕННАЯ ДУМА ФЕДЕРАЛЬНОГО СОБРАНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ. Официальный сайт. 2.03.2019, 11:29]{{V|2|03|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Vladimir_Putin_12_October_2000-2.jpg|мини|250x250пкс|Жорес Алфёров [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] менән]]
* 1944 — ВЛКСМ ағзаһы.
* 1965 — КПСС ағзаһы. 
* 1989—1992 — СССР халыҡ депутаты. 
* 1995—1999 — «Йортобоҙ — Рәсәй» хәрәкәтенән РФ Федераль Йыйылышының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Дәүләт думаһының Фән һәм мәғариф комитетының фән буйынса ярҙамсы комитеты рәйесе, «Йортобоҙ — Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, 1998 йылдан — Халыҡ власы депутат төркөмө ағзаһы. 
* 1999—2003 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, КПРФ фракцияһы ағзаһы, мәғариф һәм фән комитеты ағзаһы. 
* 2003—2007 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 4-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, КПРФ фракцияһы ағзаһы, мәғариф һәм фән комитеты ағзаһы.
* 2007—2011 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, КПРФ фракцияһы ағзаһы, Дәүләт думаһының Фән һәм фәнни сығымдарҙы күпләп талап иткән технологиялар буйынса комитеты ағзаһы. 
* 2012—2016 — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Дәүләт думаһының Фән һәм фәнни сығымдарҙы күпләп талап иткән технологиялар буйынса комитеты ағзаһы. 
* 2016 йылдан — КПРФ-тан РФ Федераль Йыйылышының 7-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. 
* «Слово» радиогәзитенең редакция советы ағзаһы. 
* «Нанотехнологии Экология Производство» журналының мөхәрририәте рәйесе.
* Һәләтле уҡыусы йәштәргә ярҙам күрһәтеү, уларҙың профессиональ үҫешенә булышлыҡ итеү, фәндең өҫтөнлөклө өлкәләрендә ғилми тикшеренеүҙәр үткәреүҙә ижади әүҙемлекте дәртләндереү өсөн Мәғарифҡа һәм фәнгә булышлыҡ итеү фонды ойоштора. Фондҡа беренсе иғәнә Жорес Алфёров тарафынан Нобель премияһынан индерелә.
2010 йылдың 4 октябрендә «Грани. Ру» сайтында Алексей Кондауров менән Андрей Пионтковский «Как нам победить клептократию» тигән мәҡәлә баҫтыра һәм унда КПРФ партияһының уң һәм һул оппозицияһынан президентлыҡҡа берҙәм кандидат күрһәтергә тәҡим итә. Рәсәй аҡһаҡалдарынан кемде лә булһа күрһәтергә тәҡдим итеп, улар Виктор Геращенко һәм Юрий Рыжов менән бер рәттән Жорес Алфёров кандидатураһын да әйтә&lt;ref&gt;[http://grani.ru/Politics/Russia/Election/m.182264.html Как нам победить клептократию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202150624/http://www.grani.ru/Politics/Russia/Election/m.182264.html |date=2011-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡараштары ==
[[Файл:RIAN_archive_793190_Opening_of_Nanotechnology_International_Forum,_Moscow.jpg|мини|Алфёров «Экспоцентр» үҙәк күргәҙмәләр комплексында үткән Rusnanotech 2010 III Халыҡ-ара нанотехнологиялар форумында]]
* РФ Президенты В. В. Путинға Ун академиктың клерикаллаштырыуға ҡаршы асыҡ хаты авторҙарының береһе.
* Мәктәптәрҙә Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре предметын уҡытыуға ҡаршы сыға, шул уҡ ваҡытта үҙенең «Рус Православие Сиркәүенә ябай һәм йылы мөнәсәбәттә» булыуын һәм «Православие сиркәүе славяндарҙың берҙәмлеге» яҡлы булыуын билдәләй&lt;ref&gt;Жорес Алфёров на телеканале «[//ru.wikipedia.org/wiki/Дождь_(телеканал) Дождь]» (эфир 3.04.2012)&lt;/ref&gt;.
* Ҡулына шараплы бокал тотоп, 2000-се йылдарҙа Рәсәй йәмғиәтенең ҡатламдарға бүленеүен тасуирлай: «''Бының эсендәгегә — ҡыҙғаныс! — халыҡтың ун проценты ғына эйә. Ә бокалды күтәреп торған аяғы — бөтә ҡалған халыҡ»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Миндубаев Ж.|заглавие=Порок бедности|ссылка=http://www.lgz.ru/article/17025/|издание=Литературная газета|год=2011|номер=35 за 7 сентября}}&lt;/ref&gt;.''
* «Аргументы и факты» гәзите хәбәрсеһе менән хәҙерге Рәсәй фәне проблемалары буйынса һөйләшкәндә, былай ти: «''Фәндә артта ҡалыу — рус ғалимдарының ниндәй ҙә булһа йомшаҡлығы йә милли һыҙаттар эҙемтәһе түгел, ә илде алйоттарса реформалау һөҙөмтәһе''»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кожемякин В.|заглавие=«Учёные мышей ловят!». Академик Ж. Алфёров: «Нефтедоллары надо вкладывать в науку»|издание=Аргументы и факты|год=2011|номер=6 (1579) за 9 февраля|страницы=3}}&lt;/ref&gt;.
* [[2013 йыл]]да РФА-ны реформалау башланғас, Алфёров был закон проектына кире мөнәсәбәтен бер нисә тапҡыр ишеттерә. Ғалимдың РФ Президентына мөрәжәғәтендә былай тиелә:
&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
1990-сы йылдарҙың бик аяуһыҙ реформаларынан һуң РФА күпте юғалтһа ла, фәнни потенциалын тармаҡ фәненә һәм вуздарға ҡарағанда яҡшыраҡ һаҡлап ҡала алды. Академик һәм вуз фәнен ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һис тәбиғи түгел һәм ил мәнфәғәттәренән алыҫ торған сәйер сәйәси маҡсаттарға ынтылыусы кешеләр тарафынан ғына үткәрелә ала.

[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Д. Медведев]] һәм Д. Ливанов тарафынан янғындағы кеүек ашығыс тәҡдим ителгән һәм, хәҙер билдәле булыуынса, Һеҙҙең яҡтан да хупланған РФА-ны һәм башҡа дәүләт академияларын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Закон фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәлелеген арттырыу мәсьәләһен хәл итә алмай. Шуны раҫларға ҡыйыулығым етә: хатта был Законда тәҡдим ителгәнгә ҡарағанда аҡыллыраҡ үҙгәртеп ҡороу ҙа был проблеманы хәл итә алмаясаҡ&lt;ref&gt;[http://kprf.ru/dep/gosduma/activities/121196.html Открытое письмо лауреата Нобелевской премии, академика РАН Ж. И. Алфёрова президенту РФ В. В. Путину] // kprf.ru — 30.07.2013.&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
* Һуңынан ваҡытлы матбуғат сараларының ҡайһы берҙәрендә Алфёровты реформаларға ҡаршыларҙың башлығы тип атайҙар (әммә ул 1 июль клубы тигән берләшмәләге ғалимдарҙың ғаризаһына ла ҡул ҡуймағайны; РФА-ның байтаҡ хеҙмәткәрҙәре кеүек матбуғатта ла әүҙем сығыш яһаманы; 1000-дән ашыу ғилми хеҙмәткәрҙең депутаттарға Мөрәжәғәтендә лә&lt;ref&gt;[http://onr-russia.ru/content/scientists2goverment Обращение российских учёных к высшим руководителям РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030101550/http://onr-russia.ru/content/scientists2goverment |date=2013-10-30 }}&lt;/ref&gt; ҡултамғаһы юҡ ине).
* 2016 йылда [[Гринпис|Greenpeace]]'ҡа, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на һәм донъя илдәренең хөкүмәттәренә модификацияланған генлы организмдарға ҡаршы көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов подписавших письмо]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_in_Saint_Petersburg_9-10_April_2001-9.jpg|мини|2001 йыл]]

=== Рәсәй һәм СССР бүләктәре ===
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры:
** I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2005 йылдың 14 марты) — ''ватан фәнен үҫтереүҙәге һоҡланғыс ҡаҙаныштары һәм закондар ижад итеү эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн''&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Указ_Президента_Российской_Федерации Указ Президента Российской Федерации] от 14 марта 2005 г № 286&lt;/ref&gt;
** II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2000)
** III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999 йылдың 4 июне) — ''ватан фәнен үҫтереүгә, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индергәне һәм Рәсәй Фәндәр академияһының'' ''275 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-08-12}}&lt;/ref&gt;
** IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2010 йылдың 15 марты) — ''дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=057732 Указ Президента Российской Федерации от 15 марта 2010 г № 310] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226084927/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=057732 |date=2012-12-26 }}&lt;/ref&gt;''
* Александр Невский ордены (2015)&lt;ref&gt;Указ Президента Российской Федерации от 16 июля 2015 № 369 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]] (1986)
* Октябрь Революцияһы ордены (1980)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1975)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены (1959)
* Миҙалдар
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының 2001 йылғы Дәүләт премияһы (2002 йылдың 5 авгусы) — ''«Квант нөктәләре булған гетероструктуралар формалашыу процестарын һәм үҙенсәлектәрен фундаменталь тикшереүҙәр һәм улар нигеҙендә лазерҙар эшләү» тигән хеҙмәттәр циклы өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 5 августа 2002 г № 831&lt;/ref&gt;
* Ленин премияһы (1972) — '' ярымүткәргестәрҙә гетерокүсештәрҙе фундаменталь тикшереү һәм улар нигеҙендә яңы приборҙар эшләү өсөн ''
* СССР Дәүләт премияһы (1984).

=== Сит ил бүләктәре ===
* Франциск Скорина ордены ([[Беларусь|Беларусь Республикаһы]], 2001 йылдың 17 майы)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time50/lav50256.htm Указ Президента Республики Беларусь от 17 мая 2001 г № 271] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917051252/http://old.bankzakonov.com/d2008/time50/lav50256.htm |date=2011-09-17 }}&lt;/ref&gt;
* V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]], 2003 йылдың 15 майы)&lt;ref&gt;Указ Президента Украины от 15 мая 2003 года № 407/2003 «[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/407/2003 Про відзначення державними нагородами України представників міста Санкт-Петербурга, Російська Федерація]»{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (Белоруссия)

=== Башҡа бүләктәре һәм почетлы исемдәре ===
* Стюарт Баллантайн миҙалы (Франклин институты, АҠШ, 1971)
* Хьюллет-Паккард премияһы (Европа физика йәмғиәте, 1978)
* Генрих Велкерҙың алтын миҙалы&lt;sup id=&quot;cxmw6w&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[[:de:Welker Award|[de]]]&lt;/sup&gt; GaAs буйынса симпозиумдан (1987) —
* Карпинский исемендәге премия ([[Германия|ГФР]], 1989)&lt;ref&gt;[http://www.imb.dvo.ru/arch/r_170804.htm Присуждение Премии имени А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019013157/http://www.imb.dvo.ru/arch/r_170804.htm |date=2016-10-19 }}&lt;/ref&gt;
* XLIX Менделеев уҡыуҙары ҡатнашыусыһы — [[1993 йыл]]
* А. Ф. Иоффе исемендәге премия (РФА, 1996)
* 1998 йылдан СПбГПУ почетлы докторы
* Демидов премияһы (Фәнни Демидовтар фонды, Рәсәй, 1999)
* А. С. Попов исемендәге алтын миҙал (РФА, 1999)
* Ник Холоньяк премияһы (Американың Оптика йәмғиәте, 2000)&lt;ref&gt;[http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/nickholonyak/ Nick Holonyak, Jr. Award — Awards — OSA.org | The Optical Society]&lt;/ref&gt;
* '''[[Нобель премияһы]]''' ([[Швеция]], 2000) — 
* Киото премияһы (Инамори фонд, Япония, 2001) 
* В. И. Вернадский премияһы (НАН Украина, 2001)
* «Рәсәй Милли Олимпы» премияһы. «Кеше-легенда» титулы (РФ, 2001)
* SPIE алтын миҙалы (SPIE, 2002)
* «Алтын тәрилкә» наградаһы (Ҡаҙаныштар академияһы, АҠШ, 2002)
* «Глобаль энергия» халыҡ-ара энергетик премияһы (Рәсәй, 2005)
* МФТИ почётлы профессоры исеме һәм миҙалы (2008)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Суркова М.&amp;nbsp;|заглавие=Вперёд, невзирая на трудности|ссылка=http://za-nauku.mipt.ru/hardcopies/2009/3(1818)/doklad_rektora.html|издание=За науку|год=2009|номер=3(1818)|страницы=4—11}}&lt;/ref&gt;
* «Нанофәнде һәм нанотехнологияларҙы үҫтереүгә индергән өлөш өсөн» [[ЮНЕСКО]] миҙалы (2010)&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=404182 Вести.]&lt;/ref&gt;
* «РАУ почётлы ордены». «Рәсәй-Әрмәнстан (Славян) университетының почётлы докторы» (Әрмәнстан, 2011).
* Халыҡ-ара Карл Боэр премияһы (2013)&lt;ref&gt;[http://www1.udel.edu/iec/karlboeraward.html The Karl W. Böer Solar Energy Medal of Merit Award]&lt;/ref&gt;
* «МИЭТ-тың почётлы профессоры» (НИУ МИЭТ 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленоград - Интервью - Жорес Алфёров: открытая лекция нобелевского лауреата в МИЭТе — самое интересное в пересказе Zelenograd.ru|url=http://www.zelenograd.ru/news/37927/|publisher=www.zelenograd.ru|accessdate=2015-11-20}}&lt;/ref&gt;

== Исеме бирелгән ==
* (3884) Alferov [[астероид]]ы, 1977 йылдың 13 мартында Ҡырым астрофизика обсерваторияһында Н. С. Черных тарафынан асылған, 1997 йылдың 22 февралендә исем ҡушылған&lt;ref&gt;[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1997/MPC_19970222.pdf Циркуляры малых планет за 22 февраля 1997 года] — в документе надо выполнить поиск [//ru.wikipedia.org/wiki/Циркуляр_малых_планет Циркуляра] № 29143 (M.P.C. 29143)&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Витебскиҙа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Киото премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>cpfcddbsx8qqtsxhg151k1133130rld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богдан Истру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113514</id>
    <revision>
      <id>1309020</id>
      <parentid>1240910</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4984" sha1="2rjyd7et8nbwm1y64wivjypcooix2tv" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Богдан Истру
 |Төп исеме       = {{lang-ro|Ion Bădărău}}
 |Рәсеме          = 
 |Киңлек              = 
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Ион Бэдэрэу
 |Псевдонимдары           = 
 |Тыуыу датаһы        = 13.4.1914 
 |Тыуған урыны       = [[Рәсәй Империяһы]], Бессарабия губернаһы, Оргей өйәҙе, Пиструень ауылы
 |Вафат булыу датаһы          = 25.3.1993
 |Вафат булған урыны          =  [[Молдавия]], {{ВБУ|Кишинёв|Кишинёвта}},
 |Гражданлығы          = {{URS}} {{MOL}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = {{шағир|СССР|Молдавия|XX быуат}}
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = соцреализм
 |Жанр                 = шиғыр
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = молдаван
 |Дебют                = 
 |Премиялары               =  МССР-ҙың Дәүләт премияһы             
 |Ҡултамғаһы              = 
 |Lib                  = 
 |Сайт                 = 
 |Викикитапхана             = 
 |Викиөҙөмтә         = 
 |Викимилек            = 
}}
'''Богдан Истру''' ({{lang-mo|Bogdan Istru}}; ысын исеме һәм фамилияһы ''Ион Бэдэрэу'' ({{lang-ro|Ion Bădărău}}); [[13 апрель]] [[1914 йыл]] — [[25 март]] [[1993 йыл]]) — молдаван шағиры. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982).

== Биографияһы ==
Бессараб Пиструены ауылында (хәҙер Молдавияның Теленешты районы) тыуған.

[[1931 йыл]]да Яссыла юғары педагогия училищеһын тамамлаған.

[[1932 йыл]]да беренсе шиғырҙары сыға, ә тағы ла дүрт йылдан Кишиневта «Имләү» ({{lang-ro|Blestem}}Blestem, 1937) беренсе шиғри йыйынтығы донъя күрҙе, һуңынан шул уҡ ҡалала — «Бөркөт үлеме» ({{lang-ro|Moartea vulturului}}Moartea vulturului, 1938).

«Ватан тауышы» ([[1946 йыл|1946]]), «Алғы һыҙыҡта» (1951), «Ярҙан ярға» ([[1958 йыл|1958]]), «Тыныслыҡ аллеяһы» (1953), «Һайланма шиғырҙар» (1964), «Мең тауыш» ([[1971 йыл|1971]]), «Татарбунар» ([[1974 йыл|1974]]) һәм башҡа шиғыр һәм поэмалар йыйынтыҡтары.

МССР-ҙың булдырылыуынан һуң Богдан Истру ижадының төп темаһы колхозсыларҙың һәм ауыл кешеләренең тормошо, Бөйөк Ватан һуғышы һәм социализм төҙөүенең ([[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон каналы]]) образдары була. Ливиу Деляну менән берлектә молдаван теленә [[СССР гимны|СССР Гимнын]] тәржемә иткән. Шулай уҡ ул хиҡәйәләр ҙә яҙған.

Молдавия ССР-ның дәүләт премияһына лайыҡ булды — «Татарбунар» поэмаһы өсөн (1924 йылдағы Татарбунар ихтилалы тураһында) (1976). Молдавия Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты (1984).

== Йыйынтыҡтары ==
* Поэмы. Кишинев, 1959.
* Хәйерле сәғәттә. Мәскәү, 1959.
* Шиғырҙар. Мәскәү, 1964.
* Версурь (шиғырҙар). Кишинев, 1966.
* Pasarea albastra. Кишинев, 1991.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20230408120310/http://www.andreilupan.com/loaditem.do?id=10000468&amp;version=13_0 Истру Богдан — яҙыусы]
* ''Ana Bantos''. Bogdan Istru și creația scriitorilor tineri. În volumul «Creație și atitudine» (Ed. Literatura artistică, Chișinău, 1985)
* ''George Călinescu''. Istoria literaturii române de la origini până în prezent (ed. a II-a, revăzută și adăugită, p.&amp;nbsp;942)

[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>2rjyd7et8nbwm1y64wivjypcooix2tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брест ҡәлғәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113615</id>
    <revision>
      <id>1309036</id>
      <parentid>1299604</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45642" sha1="fhw2358sz7y7blrgv1x1tts9kuh5n2f" xml:space="preserve">{{Крепость
|Русское название         = Брест ҡәлғәһе 
|Оригинальное название    = Брест-Литовск ҡәлғәһе
|Изображение = Brest Brest Fortress Kholm Gate 9209 2150.jpg
|Подпись изображения = Холмск ҡапҡалары 
|Ширина изображения = 
|Современный статус = Мемориаль комплекс 
|Страна = Белоруссия 
|Название местоположения = 
|Местоположение = Брест
|Основатель = Рәсәй империяһы
|Первое упоминание =
|Основание =
|Основные даты = 1941 йылдың июнь-июле — Ҡәлғәне батырҙарса обороналау &lt;br&gt;'''Наградалары:''' {{Медаль Золотая Звезда|8 мая 1965|тип=город}} {{Ленин ордены|1965|тип=город}} 
|Начало строительства = 1833  
|Окончание строительства = 1914 
|Состояние = өлөшләтә һаҡланған  
|Сайт = http://www.brest-fortress.by/  
}}  

{{Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни байлығы|111Г000004}}  

'''Бре́ст ҡәлғәһе''' ({{lang-be|Брэсцкая крэпасць}}, '''Брест-Литовск ҡәлғәһе''') — Белоруссиялағы Брест ҡалаһының ситендә, Көнбайыш Бугҡа Мухавец йылғаһы ҡойған ерҙә, шулай уҡ Польшаның Тересполь гминынан алыҫ түгел (VI Тересполь форттары, Л Лебедев литерҙары VII Лобачёв, литеры И Жуки литерҙары, К Кобыляны литерҙары, О Корощин литерҙары). Герой-ҡалалар|Герой-ҡәлғә.

== Төҙөү һәм ҡороу == 
  
{{see also|Брест ҡәлғәһенең форттары һәм оборона линиялары}} 
[[Файл:AFRE Brest-Litovsk.jpg|thumb|right|Брест ҡәлғәһенең карта-схемаһы, 1834 йыл тирәһе]] 
[[Файл:Brest forts1912.gif|thumb|right|Брест ҡәлғәһенең һәм уны уратҡан форттарҙың карта-схемаһы, 1912 йыл]] 
1833 йылда иҫке ҡала үҙәге урынында ҡәлғә һәм Брест замогын хәрби топограф һәм инженер Карл Иванович Опперман проекты буйынса төҙөй башлағандар. Башта ваҡытлыса ер нығытмалар ҡоролған, 1836 йылдың 1 июнендә ҡәлғәнең тәүге нигеҙ ташы һалынған. Төп төҙөлөш эштәре 1842 йылдың 26 апреленә тамамланған. Ҡәлғә дөйөм майҙаны 4 км² һәм төп ҡәлғә һыҙаты оҙонлоғо 6,4 километрға һуҙылған цитаделдән һәм уны һаҡлаған өс нығытманан торған. 

Цитадель, йәки Үҙәк нығытма, әйләнәһе  1,8 км тәшкил иткән ҡыҙыл кирбестән һалынған ике ҡатлы казарма. Ике метр ҡалынлығындағы диуарҙарҙан торған цитаделдә 12 мең кеше һыйҙырышлы 500 каземат булған. Үҙәк нығытма Буг һәм Мухавец йылғалары тармаҡтар ҡушылған ерҙә барлыҡҡа килгән утрауҙа урынлашҡан. Был утрауҙар менән Мухавец йылғаһы һәм урҙар ярҙамында барлыҡҡа килгән яһалма утрауҙар күтәрмәле күперҙәр менән тоташҡан. Ул утрауҙарҙа 4 куртины һәм сығарып ҡуйылған 3 равелины һәм капонирҙары менән бергә, Кобринское (элекке иң ҙуры, Төньяҡ тип йөрөтөлгәне); Тереспольское, йәки 4 сығарып ҡуйылған люнеты менән Көнбайыш; Волынское, йәки 2 куртины һәм 2 сығарып ҡуйылған равелиндары менән Көньяҡ нығытмалары урынлашҡан. Элекке «казематландырылған редутта» хәҙер Рождество-Богородица монастыры тора. Ҡәлғә, казематтар урынлашҡан 10 метрлы ер өйөмө (вал) менән уратылған.  Ҡәлғәнең һигеҙ ҡапҡаһының бары бишеһе һаҡланып ҡалған — Холмский ҡапҡаһы (цитаделдең көньяғында), Тереспольский ҡапҡаһы (цитаделдең көньяҡ-көнбайышында), Төньяҡ йәки Александровский (Кобрин нығытмаһының төньяғында), Төньяҡ-көнбайыш (Кобрин нығытмаһының төньяҡ-көнбайышында) һәм Көньяҡ (Волынь нығытмаһының көньяғында, Госпиталь утрауы). Бригидский ҡапҡаһы беҙҙең көндәргә саҡлы һаҡланмаған (цитаделдең көнбайышында), Брестский ҡапҡаһы (цитаделдең төньяғында) һәм Көнсығыш ҡапҡаһы (Кобрин нығытмаһының көнсығыш өлөшө).  1864-1888 йылдарҙа Эдуард Иванович Тотлебен проекты буйынса ҡәлғә модернизациялана (заманлаштырыла). Ул әйләнәһе 32 километрға еткән форттар ҡулсаһы менән уратылған, Кобринский нығытмаһы территорияһында Көнбайыш һәм Көнсығыш форттары төҙөлгән. 1876 йылда ҡәлғә территорияһындана архитектор Давид Иванович Гримм проекты буйынса Свято-Николаев православие храмы төҙөлгән.

== Ҡәлғә 20 быуат башында ==  

1913 йылда нығытмаларҙың икенсе ҡулсаһы төҙөлә башлаған (уны проектлағанда, айырым алғанда, Дмитрий Михайлович Карбышев ҡатнашҡан), уның әйләнәһе 45 км булырға тейеш булған, ләкин ул һуғыш башланғансы төҙөлөп өлгөрмәгән. 

Беренсе Бөтә донъя һуғышы тоҡанғас, ҡәлғә бик етди оборонаға әҙерләнгән, ләкин 1915 йылдың 13 авгусына ҡаршы төндә дөйөм сигенеү барышында ҡәлғәне рус ғәскәрҙәре ҡәлғәне ҡалдырған һәм өлөшләтә шартлатҡан. 

1918 йылдың 3 мартында Цитаделдә, Аҡ һарайҙа  (Базилиане униат монастырының элекке сиркәүе, һуңынан офицер йыйылышы), Брест килешеүенә ҡул ҡуйылған. Ҡәлғә 1918 йыл һуңына саҡлы немецтар ҡулында, һуңынан поляктар контролендә булған. 

1920 йылда совет-поляк һуғышы дәүерендә эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы тарафынан баҫылып алынған, ләкин тиҙҙән яңынан ҡулдан ысҡындырылған, һәм 1921 йылдағы Рига килешеүе буйынса ҡәлғә II Речь Посполитаяға күскән. Һуғыштарҙан тынып торған периодта ҡәлғә казарма, хәрби келәт һәм сәйәси төрмә (1930-сы йылдарҙа был ҡәлғәгә оппозицион сәйәси эшмәкәрҙәр тотҡонлоҡта тотолған) булараҡ файҙаланылған.

== Брест-Литовский ҡәлғәһе коменданттары ==
* 19.3.1832 — 1839 йй. — генерал-майор Ляхович Александр Фёдорович
* 1839 — 16.6.1846 йй. — генерал-лейтенант Пяткин Василий Гаврилович
* 1848—1861 йй. — генерал-лейтенант Бартоломей Фёдор Фёдорович
* 1861 — 8.04.1871 йй. — артиллериянан генерал Штаден Иван Евстафьевич
* 04.1871 — 1876 йй. — генерал-лейтенант Ульрих Ромео Корнильевич 
* 30.8.1876 — 1884 йй. — генерал-лейтенант Качалов Иван Андреевич 
* 12.12.1884 — 03.1896 йй. — инфантериянан генерал Цытович Эраст Степанович 
* 25.04.1896 — 27.9.1897 йй. — генерал-лейтенант Скалон Василий Данилович 
* 27.09.1897 — 1902 йй. — инфантериянан генерал Латур-де-Бернгард Владимир Андреевич 
* 1.01.1903 — 09.1905 йй. — генерал-лейтенант Лазарев Пётр Степанович 
* 07.07.1906 — 24.06.1910 йй. — инженер-генерал Туманов Николай Евсеевич 
* 1910 — 31.5.1913 йй. — генерал-лейтенант Юрковский Владимир Иванович	
* 19.11.1913 — 01.09.1916 йй. — артиллериянан генерал Лайминг Владимир Александрович

== 1939 йылда Брест ҡәлғәһен обороналау == 
{{main|Брест өсөн һуғыш (1939)}} 
[[Файл:Plisowski.jpg|right|thumb|180px|Константин Плисовский]]  

Икенсе Бөтә донъя һуғышы башланғандың иртәгәһенә, 1939 йылдың 2 сентябрендә , немецтар Брест ҡәлғәһен тәүләп бомбаға тотҡан: немец самолёттары, 10 бомба ташлаған һәм Аҡ һарайға зыян килтергән. Ҡәлғә казармаларында 35-се һәм  82-се пехота полктарының марш батальондары һ.б. осраҡлы частар, үҙҙәренең частарға оҙатылыуын көткән мобилизацияланған резервистар урынлашҡан булған. 

Ҡала һәм ҡәлғә гарнизоны генерал Францишек Клеебергтың «Полесье» оператив төркөмөнә буйһонған;  11 сентябрҙә гарнизон начальнигы итеп үҙе командалыҡ иткән подразделениеларҙан бер нисә батарея, ике бронепоезд һәм Беренсе Бөтә донъя һуғышынан ҡалған бер нисә «Рено FT-17» танктары ярҙам иткән, 2000-2500  кешенән торған һуғышҡа һәләтле 4 батальонға (өс пехота һәм инженер) тупланған төркөмгә командалыҡ итергә  отставкалағы генерал Константин Плисовский тәғәйенләнгән. Ҡәлғәне һаҡлаусылар, танкҡа ҡаршы торорлоҡ ҡоралдары булмағанлыҡтан,  танктарға буш ҡул ҡаршы торған. 

13 сентябргә ҡәлғәнән хәрбиҙәрҙең ғаиләләрен  эвакуациялағандар, күпер һәм үткәүелдәргә мина һалынған, төп ҡапҡалар танктар менән ҡапланған, тупраҡ өйөп эшләнгән вал-тауҙарҙа пехота өсөн окоптар ҡаҙылған. 

Бугтағы Брестҡа  Көнсығыш Пруссиянан хәрәкәт иткән генерал Гейнц Гудериандың 19-сы бронетанк корпусы, көньяҡтан хәрәкәт иткән икенсе немец танк дивизияһына көстәрен ҡушырға ынтылған. Гудериан, ҡәлғә һаҡсыларына, көньяҡҡа сигенеү һәм «Нарев» поляк оператив төркөмө менән ҡушылыу мөмкинлеген бирмәйенсә, Брест ҡалаһын яуларға ниәт иткән. Ҡәлғә һаҡсылары менән сағыштырғанда, немец частары пехотаһы 2 тапҡырға, танктарҙа — 4 тапҡырға,  артиллерияһы — 6 тапҡырға артыҡ булған. 1939 йылдың 14 сентябрендә 10-сы танк дивизияһы (разведка батальоны һәм 8-се танк полкы подразделениелары) ҡала һәм ҡәлғәне шундуҡ (с ходу) алырға маташҡан, ләкин  FT -17 12 танкылары (ҡайһы бере сафтан сыҡһа ла)  ярҙамында. Шул уҡ көндә немец артиллерияһы һәм  авиацияһы ҡәлғәне бомбаға тотҡан. Икенсе иртәгә, аяуһыҙ урам һуғыштарынан һуң, немецтар ҡаланың күп өлөшөн биләгән. Һаҡлаусы яугирҙар ҡәлғәгә сигенгән. 16 сентябрь иртәһендә  немецтар (10-сы танк һәм 20-се моторлаштырылған дивизия) ҡәлғәне штурмлаған, әммә уңышҡа өлгәшмәгән. Кискә табан немецтар таусыҡтың ялын яулаған, әммә артабан алға ынтыла алмаған. Ҡәлғә ҡапҡаһы янында торған ике FT-17 немец танкыларына ҙур юғалтыуҙар килтергән. 14 сентябрҙән башлап, 7 немец атакаһы кире ҡағылған, һәм бының менән бергә ҡәлғә һаҡсыларының 40 % һәләк булған. Штурм барышында Гудериандың адъютанты үлемесле яраланған. Яраланған Плисовский 17 сентябрҙән ҡәлғәне ташлап китергә һәм, Буг йылғаһы аша сығып, көньяҡҡа хәрәкәт итергә бойороҡ биргән. Зарарланмаған күпер аша сығып, ғәскәрҙәр Тереспольский нығытмаһына, артабан Тересполгә йүнәлгән.

22 сентябрҙә ҡәлғәне немецтар Ҡыҙыл армияның 29-сы танк бригадаһына тапшырған&lt;ref&gt;''Мельтюхов М. И.'' Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918—1939 гг. — {{М.}}: Вече, 2001.&lt;/ref&gt;. Брест ҡалаһын һәм Брест ҡәлғәһен совет яғына биргәндәге рәсми процедура ваҡытында  Бреста вермахт һәм РККА-ның берлектәге парады ойошторолған. Формаль яҡтан, ул саҡтағы РККА-ның строй (саф) уставы талаптарынан сығып ҡарағанда, Брестты тантаналы тапшырыу процедураһы, парад тип тасуирлаһалар ҙа,  парад булмаған&lt;ref&gt;[http://rkka.ru/docs/real/su38/10.htm Строевой устав РККА 1938 года]&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, Брест һәм Брест ҡәлғәһе СССР составына ингән.

== Брест ҡәлғәһен 1941 йылда обороналау ==
{{main|Брест ҡәлғәһен обороналау}} 
[[File:Fortress-brest.svg|thumb|1941 йылғы Брест ҡәлғәһе нығытмалар  системаһының план-схемаһы. 1. Кобрин нығытмаһы, 
2. Волынь нығытмаһы, 3. Тереспольский нығытмаһы]] 
[[Файл:Brest-krepost.jpg|thumb|Брест ҡәлғәһе һаҡсылары (Пётр Кривоногов картинаһы)]]   

1941 йылдың 22 июненә ҡәлғәлә 8 уҡсылар батальоны, 1 разведка, 1 артиллерия полкы һәм 2 артиллерия дивизионы (танктарға ҡаршы тороусы орудие (ПТО) һәм (ПВО), 6-сы Орёл уҡсылар дивизияһының һәм СССР-ҙың 4-се армияһына ҡараған 28-се уҡсылар корпусы 42-се уҡсылар дивизияһының 1-се формированиеһы корпус частарының уҡсылар полктары һәм подразделениеларҙың махсус подразделениелары, приписной составының сборы (йыйыны), 17-се Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Брест погранотряды, 33-сө айырым инженер полкы, СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД) конвой ғәскәрҙәре 132-се батальоны, частар штабтары  (дивизиялар һәм 28-се уҡсылар корпусы штабтары Бреста урынлашҡан булған), барлығы 9 мең кеше&lt;ref&gt;Ростислав Алиев. Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008, str. 218—238.&lt;/ref&gt;, ғаилә ағзаларынан башҡа (хәрбиҙәрҙең 300 ғаиләһе) дислокацияланған булған.    

Немецтар яғынан ҡәлғәне штурмлау, күрше соединениелар (4-се немец армияһының 12-се армия корпусы 31-се һәм 34-се пехота дивизиялары) менән бергә 45-се пехота дивизияһына (17 меңгә яҡын кеше) ҡушылған булған. Өсөнсө рейхтың Барбаррос  планына ярашлы  ҡәлғәне һуғыштың тәүге көнөндә үк сәғәт 12-гә яулап алыу планлаштырылған булған.

22 июндең таңында, 4:15 сәғәттә
&lt;ref&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2/35/117 4-се армия командующийының 1941 йылдың 22 июнендә дошмандың һөжүме һәм армия ғәскәрҙәренең  хәрәкәте тураһындағы хәрби донесениеһы]&lt;/ref&gt;Гарнизонға иҫкәртеүһеҙ, ҡәлғә һаҡсыларына аңмайҙан,  артиллерия уты асылған. Бының һөҙөмтәһендә келәттәр, һыу үткәргес юҡ ителгән, элемтә туҡтатылған, гарнизонға бик ҙур юғалтыуҙар килтергән. 4:45 сәғәттә ҡаты һөжүм  (штурм) башланған. Атака көтөлмәгән булғанлыҡтан, гарнизон берҙәм координацияланған ҡаршы тора алмаған һәм ҡаршы тороу бер нисә айырым нөктәлә алып барылған. Немецтарға ҡаты ҡаршы тороу Волынь һәм бигерәк тә Кобрин нығытмаларында барған, эш хатта штык менән һөжүм итеүгә тиклем барып еткән.

22 июнь, сәғәт 7:00  42-се һәм 6-сы уҡсылар дивизиялары Брест ҡәлғәһен һәм Брест ҡалаһын ҡалдырған&lt;ref&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2/35/118 1941 йылдың 22 июне, 11:55 сәғәткә 4-се армия штабының 5-се һанлы хәрби донесениеһы]&lt;/ref&gt;, әммә был дивизиялар һалдаттарының күпселеге  ҡәлғәнән сыға алмаған. Тап ошо батырҙар көрәште дауам иткән дә инде. Тарихсы Р. Алиев баһалағанса, ҡәлғәнән 6 меңгә яҡын кеше сыға алған, ә 9 меңгә яҡыны унда тороп ҡалған&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/victory/720391-echo/ Брест ҡәлғәһе// «Мәскәү ҡайтауазы» радиостанцияһы тапшырыуы]&lt;/ref&gt;

24 июндең кисенә немецтар Волынь һәм Тереспольский нығытмаларын алған, ә һуңғы гарнизондан ҡалған һалдаттар, ҡаршы тора алыуҙарында икеләнгәнлектән, төндә Цитаделгә күскәндәр. Шулай итеп, оборона Кобрин нығытмаһында һәм Цитаделдә тупланған. Был ваҡытта бөтә Кобрин нығытмаһы һаҡсылары (Пётр Михайлович  Гаврилов командалығындағы 400 кеше) Көнсығыш фортында тупланған булған. Ҡәлғә һаҡсыларына көнөнә ут һиптергестәр (огнемёт)  ҡулланып һөжүм иткән 7—8 атаканы кире ҡағырға тура килгән. 26 июндә Цитадель оборонаһының Өс арҡалы ҡапҡалар янындағы  һуңғы участкаһы, 29 июндә — Көнсығыш  форты яулап алынған&lt;ref&gt;Крыстыян Ганцэр. Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147; тут стр. 141.&lt;/ref&gt;. Ҡәлғәне ойошҡан рәүештә һаҡлау шунда туҡталған — айырым хәрәкәт иткән төркөмдәр һәм берәмек ҡаршы торған яугирҙар ғына тороп ҡалған. Дөйөм алғанда,  6-7 мең кеше немецтарға әсирлеккә эләккән&lt;ref&gt;Крыстыян Ганцэр. Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147; тут стр. 143.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eurocafe.by/lecture/2016/01/21/brestskaya-krepost-voyna-i-pamyat Кристиан Ганцер. Брестская крепость: война и память] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227161553/http://eurocafe.by/lecture/2016/01/21/brestskaya-krepost-voyna-i-pamyat |date=2017-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡәлғә диуарҙарында һаҡланған яҙыуҙарҙың береһендә: «Я умираю, но не&amp;nbsp;сдаюсь! Прощай, Родина|Мин үләм, ләкин бирелмәйем. Һау бул, Тыуған илем. 20/VII-41» тигән һүҙҙәр бар. 1941 йылдың 23 июлендә, йәғни һуғыштың утыҙ икенсе көнөндә Көнсығыш фортын обороналаусыларҙың командиры майор Гаврилов, рәсми мәғлүмәт буйынса, Брест ҡәлғәһенең һуңғы һаҡсыһы, ҡулға алынған&lt;ref&gt;Смирнов С. Брестская крепость. М.: Молодая гвардия, 1973, с. 155.&lt;/ref&gt;.  Көстәр нисбәте: 22 июнь төнөнә фортта 9 меңгә яҡын кеше һәм 300 офицер ғаиләһе булған. Йылғаның ҡаршы яғында дошмандың 45-се пехота дивизияһы урынлашҡан булған (17 меңгә яҡын кеше). Вермахттың юғалтыуҙары - 1121 кеше үлтерелгән һәм яраланған (453/668), был дивизияның штаттағы иҫәбенән 7 % тәшкил иткән (һуғыштың тәүге аҙнаһында бөтөн совет-герман фронтында гитлер армияһының дөйөм юғалтыуҙарының 5 проценты). Ҡыҙыл армияның юғалтыуҙары: 5000-дән 6000-гә яҡын һалдат әсирлеккә эләккән, 2000-гә яҡыны һәләк булған.

=== Ҡәлғәне һаҡлаусыларҙы хәтерләү === 
[[Файл:P BREST KREPOST.JPG|thumb|Мәскәүҙәге Билдәһеҙ һалдат ҡәбере эргәһендә Брест ҡәлғәһе тупрағы һалынған блок]]    

1942 йылдың февралендә Орёл ҡалаһы эргәһендәге Кривцово районында немецтарҙың болхов группировкаһын ҡыйратыу барышында, тәүге тапҡыр Брест ҡәлғәһе оборонаһы тураһында ҡыйратылған 45-се пехота дивизияһы ҡағыҙҙары араһында табылған Брест-Литовскиҙы алыуҙы хәбәр иткән немец штаб донесениеһынан билдәле булған (СССР Оборона министрлығы Архивтарында һаҡланған, оп.7514, д.1, л.227-228). 

«Брест-Литовскиҙы алыу тураһында хәрби донесение» мәғлүмәттәренә таянып, «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенең 1942 йылғы 21 июнь һанында полковник М.Толченовтың «Брестта бер йыл элек» &lt;ref&gt;(Брест ҡәлғәһе. Яу урындары буйынса юл күрһәткес (путеводитель)./Ред.  Гнедовец П. П.-М.:Воениздат, 1965, с.36.-120 с.)&lt;/ref&gt; тигән мәҡәләһе баҫылған. 1948 йылда «Огонёк» журналында яҙыусы Михаил  Златогоровтың «Брест ҡәлғәһе» тигән мәҡәләһе баҫылған; 1951 йылда  рәссам Пётр  Александрович Кривоногов «Брест ҡәлғәһен һаҡлаусылар» картинаһын яҙған. Ҡәлғә геройҙары иҫтәлеген тергеҙеүҙә яҙыусы һәм тарихсы Сергей Сергеевич Смирновтың, шулай уҡ уның инициативаһын хуплаған Константин Михайлович Симоновтың хеҙмәте ҙур. 1955 йылда Сергей Смирновтың «Буг ярындағы ҡәлғә» героик драмаһы, 1956 йылда Сергей Смирновтың «Брест ҡәлғәһе» документаль повесы баҫылып сыҡҡан, ә донъя экрандарына Константин Симонов сценарийы буйынса яҙылған «Үлемһеҙ гарнизон» нәфис фильм сыҡҡан (Венецияла уҙған Халыҡ-ара кинофестивалдең почётлы дипломына лайыҡ булған).

Шул ваҡыттан Брест ҡәлғәһе совет халҡының ҡаҡшамаҫ сыҙамлылыҡ символы һәм СССР рәсми патриотик пропагандаһының мөһим символы итеп ҡабул ителгән. 

1965 йылдың 8 майында Брест ҡәлғәһенә герой-ҡала (герой-ҡәлғә) исеме бирелгән. 1971 йылдан – мемориал  комплексы. Мемориал «Брест герой-ҡәлғә» скульптор Александр Павлович Кибальников проекты буйынса төҙөлгән. Церемониалдар майҙанына Брест ҡәлғәһенең Оборона музейы һәм Аҡ һарай емереклектәре йәнәш тора. «Батырлыҡ» төп монументы уның композицион үҙәге  булып тора, уның тиҫкәре яғында ҡәлғәне батырҙарса обороналауҙың айырым эпизодтарын һөйләүсе рельеф композициялары урынлаштырылған. Композиция яғынан монумент менән бәйле 3 яруслы некрополдә 850 кеше мәйеттәре ерләнгән. Элекке инженер идаралығының емереклектәре алдында Мәңгелек дан уты яна. Күҙәтеү майҙансығында 333-сө уҡсылар полкы казармаларының һәм башҡа оборона һәм торлаҡ ҡоролмаларының емереклектәре һаҡланған.  

1972 йылдың 9 майында Брест ҡәлғәһе Мәңгелек уты янындағы 1-се Посҡа йәш армеецтар (юнармеец) тәүләп баҫҡан. 1984 йылдың 24 сентябрендә «Үлемһеҙ Брест малайҙары» тип аталған 1-се Пост музейы асылған. 1992 йылдың 23 февралендә мемориал территорияһында «Авиаторҙарҙың хәрби даны» музейы асылған&lt;ref&gt;{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.ng.by/ru/issues?art_id=12474| title=Пост № 1| publisher=// ng.by| accessdate=2013-3-3| archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzQY8kyG| archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625024122/http://ng.by/ru/issues?art_id=12474 |date=2012-06-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Брест ҡәлғәһендә төрмә ==  

1863 йылғы поляк ихтилалы осоронда, 1751 йылда Брест ҡәлғәһенең Кобрин нығытмаһында, быға тиклем казармалар һәм дисциплинар батальон итеп файҙаланылған, таштан төҙөлгән элекке Бригиттки ордены монастырының бинаһы, баш күтәреүселәр өсөн хәрби-ялан, ә һуңынан тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһенә әйләндерелгән.  

[[Файл:Twierdza brzeska - satyra.jpg|thumb|right|«„Иң модалы поляк курорты“ циклынан: Буг буйындағы Брест». 1930 йылдың 5 октябрендә ойошторолған Брест процесы ҡарары менән оппозицион сәйәсмәндәрҙең Брест ҡәлғәһендә тотҡонлоҡта тотолоуына ҡарата карикатура]]

Тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһе ҡәлғәлә Беренсе донъя һуғышына саҡлы булған. Бойондороҡһоҙ Польшала тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһен тик дәүләткә ҡурҡыныс менән янаған енәйәтселәр өсөн тәғәйенләнгән ҡаты режимлы төрмәгә әйләндергәндәр. Унда 1930 йылдың йәйендә ҡулға алынған поляк сеймының оппозицияла торған 21 депутаты тотолған (ҡарағыҙ: Брест процесы) 1930 йылдың 26 октябрендә Бреста уҙғарылған хөкөм процессында уларҙың барыһын да төрмәлә оҙайлы тотоу ҡарары сығарылған. 1938-1939 йылдарҙа был төрмәлә Степан Андреевич Бандера тотолған. 

1939 йылда, Брест СССР составына ингәндән һуң, совет дәүләт хәүефһеҙлеге органдары ҡәлғә төрмәнһен сәйәси тотҡондар өсөн файҙаланған. 1941 йылдың 10 июненә төрмәлә 680 тотҡон һәм уларҙың күбеһе элекке поляк офицерҙары һәм белорус милләтселәре булған. 

1941 йылдың 22 июнендә төрмә бинаһы вермахтың Һельмут фон Паннвиц командалыҡ иткән 45-се пехота дивизияһының  разведка батальоны тарфынан баҫып алынған. Һуғыш барышында тотҡондарҙың бер өлөшө һәләк булған, ә ҡалғаны азат ителгән. 

1955 йылда төрмә емереклектәре шартлатылған.&lt;ref&gt;[http://tyurma.com/brestskaya-tyurma-na-brigitkakh Брестская тюрьма — «На Бригитках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624035512/http://tyurma.com/brestskaya-tyurma-na-brigitkakh |date=2015-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Брест ҡәлғәһе мәҙәниәттә ==   

Брест ҡәлғәһен обороналауға бик күп нәфис фильмдар бағышланған: «Үлемһеҙ гарнизон» (1956), «Мәскәү өсөн ҡаты алыш» киноэпопеяһы (беренсе фильм «Агрессия», сюжет һыҙығының береһе, 1985); «Мин — рус һалдаты» (Борис Львович Васильевтың «Списокта күрһәтелмәгән булған», 1995), берлектәге рәсәй-белорус фильмы «Брест ҡәлғәһе» (2010), шулай уҡ документаль «Брест ҡәлғәһе. Ғәскәрҙәр киҫешеүе», 2009 йылда Михаил Глушин төшөргән. 2010 йылда НТВ каналы Алексей Владимирович Пивоваровтың «Брест. Ҡәлғә  геройҙары» фильмын күрһәтте. 

2015 йылда ҡаҙағстан «Motor-Roller» рок-төркөмө «Рейхстагтың тап үҙенә» альбомына ингән «Брест  ҡәлғәләре» («Брестские крепости») йырын сығарған&lt;ref&gt;[http://na-pervom-kanale.ru/cinema/VmRDNllNSkpLdWM/ Группа &quot;Motor roller&quot; (Казахстан). Песня &quot;Брестские крепости&quot;. Альбом &quot;По самый Рейхстаг&quot; 2015 год. Муз., сл. - И. Аутов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817151943/http://na-pervom-kanale.ru/cinema/VmRDNllNSkpLdWM/ |date=2019-08-17 }}, «na-pervom-kanale.ru».&lt;/ref&gt;.  {{Викитека-текст|ru|Указ Президиума ВС СССР от 8.05.1965 № 3573-VI|1965 йылдың 8 майында СССР Юғары Советы Президиумының № 3573-VI һанлы Бойороғо «Брест ҡәлғәһенә „Ҡәлғә-Герой“» почётлы исемен биреү тураһында}}  

== Фотографиялар ==   
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt; 
Изображение:BrestFortress4.JPG|Тереспольский ҡапҡалары 
Изображение:BFrampart.jpg|Мемориалға хәҙерге төп инеү юлы менән Кобрин нығытмаһы валы 
Изображение:BFring.jpg|Цитадель  
Изображение:The monument to the heroes of the border guards.jpg|Сик һаҡлаусы батырҙарға һәйкәл  
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;    

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==  
* Брест ҡәлғәһенең форттары һәм оборона һыҙаттары  
* Александровский цитаделы  
* Новогеоргиевский ҡәлғәһе  
* Свято-Николаевский гарнизон соборы (Брест)

== Әҙәбиәт ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;&quot;&gt;
* Сборник «Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии». Смоленск, Инбелкульт, 2016
* ''Алиев Р. Рыжов И.'' «Брест. Июнь. Крепость». Трилогия, 2012 (книга первая), 2013 (книги вторая и третья)
* ''Алиев Р.'' Брестская крепость. Взгляд с немецкой стороны // Фронтовая иллюстрация № 5, 2008
* ''Алиев Р.'' Брестская крепость. М.: Вече, 2010
* ''Алиев Р.'' Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008
* ''Аникин В. И.'' Брестская крепость — крепость-герой. М.: Стройиздат, 1985. (Архитектура городов-героев).
* ''Бешанов В. В.'' Брестская крепость. Минск, Беларусь, 2004
* ''Бобренок С.'' У стен Брестской крепости. Мн., 1960.
* Брест. Энциклопедический справочник. Мн., 1987.
* ''Ганцер Кристиан:'' Немецкие и советские потери как показатель продолжительности и интенсивности боев за Брестскую крепость. // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць. Выпуск 12. Мінск 2014, с. 44-52. [https://www.academia.edu/7039118/_]
* ''Ганцэр Крыстыян.'' Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147.
* Героическая оборона / / Сб. воспоминаний об обороне Брестской крепости в июне —июле 1941 г. Мн., 1966.
* ''Каландадзе Л.'' Дни в Брестской крепости. Тбилиси, 1964.
* ''Куль-Сяльверстава С.'' Брэсцкі кадэцкі корпус // Беларускі гістарычны часопіс. 1998. № 3.
* ''Лавровская И. Б., Кондак А. П.'' Брест. Путешествие сквозь века. Мн., 1999.
* Памяць. Брэст: В 2 т. Мн., 1997.
* ''Полонский Л.'' В осажденном Бресте. Баку, 1962.
* ''Смирнов С.''|Смирнов Сергей Сергеевич [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm Брестская крепость]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207020802/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm |date=2013-12-07 }} (1963)
* Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' Брестская крепость. М., 1970.
* Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' Крепость на границе. М., изд. ДОСААФ, 1956.
* Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' В поисках героев Брестской крепости. М., 1959.
* Смирнов Сергей Сергеевич (писатель)|''Смирнов С.'' Рассказы о неизвестных героях. М., 1985.
* ''Суворов А. М.'' Брестская крепость на ветрах истории. Брест, Редакция журнала «СЭЗ», 2004
* ''Суворов А. М.'' Форт V и другие форты Брестской крепости. Брест, Полиграфика, 2009
* ''Суворов А. М.'' Брестская крепость. Прикосновение к подвигу. Брест, Полиграфика, 2009, 2011
* ''Суворов А. М.'' Брестская крепость. Война и мир. Брест, Полиграфика, 2010
* {{книга
 |автор         = Хаметов Махмут Исхакович
 |заглавие      = Брестская крепость-герой
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Воениздат
 |год           = 1988
 |страницы      = 
 |страниц       = 176, [16]
 |серия         = Города-герои (Воениздат)
 |isbn          = 5-203-00047-6
 |тираж         = 65&amp;nbsp;000
}} (в пер.)
* ''Хмелевский Я. М.'' Справочник-календарь гор. Брест-Литовска на 1913 год.
* Ganzer Christian. ''Czy «legendarna twierdza» jest legendą? Oborona twierdzy brzeskiej w 1941 r. w świetle niemeckich i austriackich dokumentów archiwalnych.'' In: Wspólne czy osobne? Miesca pamięci narodów Europy Wschodniej. Białystok/Kraków 2011, S. 37-47.
* Ganzer Christian, Paškovič Alena. ''«Heldentum, Tragik, Kühnheit.» Das Museum der Verteidigung der Brester Festung.&quot;'' In: Osteuropa 12/2010, S. 81-96. [http://www.geschichtswerkstatt-europa.org/meldung-ansicht/items/aufsatz-heldentum-tragik-tapferkeit-veroeffentlicht.html?file=media/projekte/Ganzer%20Aufsatz%20Osteuropa.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121092759/http://www.geschichtswerkstatt-europa.org/meldung-ansicht/items/aufsatz-heldentum-tragik-tapferkeit-veroeffentlicht.html?file=media%2Fprojekte%2FGanzer%20Aufsatz%20Osteuropa.pdf |date=2012-01-21 }}
* Geresz J. Twierdza niepokonana 1939: obrona cytadeli w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 r. Biała Podlaska; Międzyrzec Podlaski 1994.
* Sroka J. Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy. Biała Podlaska 1997.
* Sroka J. Obrońcy twierdzy brzeskiej we wrześniu 1939 r., Biała Podlaska 1992.
* Waszczukowna-Kamieniecka D. Brześć nezapomniane miasto. London, 1997.
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.brest-fortress.by/ Официальный сайт Мемориального комплекса «Брестская крепость-герой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621092524/http://www.brest-fortress.by/ |date=2012-06-21 }}
* [http://maps.yandex.ru/?ll=23.656639%2C52.080820&amp;spn=0.007339%2C0.001309&amp;z=17&amp;l=map%2Cstv&amp;ol=stv&amp;oll=23.656414%2C52.081005&amp;ost=dir%3A-6.540157383638931%2C2.0103782285292042~spn%3A90%2C55.517081202120046 Брестская крепость] на сервисе [[Яндекс.Панорамы]].
* [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Брестская крепость на форуме Русского фортификационного сайта]
* [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ Брестская крепость: материалы, публикации, книги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427030510/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ |date=2007-04-27 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/victory/43504/ Брестская крепость. Выступление д.и.н., проф. Э. Г. Иоффе на радио «Эхо Москвы»]
* [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Оборона Брестской крепости на сайте «Русский фортификационный сайт»]
* [http://www.ibrest.ru/archive/ Архивные материалы о Брестской крепости. На сайте ibrest.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223101121/http://www.ibrest.ru/archive/ |date=2014-02-23 }}

{{СССР герой-ҡалалары}}

[[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]]
[[Категория:Брест биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Брест өлкәһе музейҙары]]
[[Категория:Белоруссия ҡәлғәләре]]
[[Категория:Белоруссияла Бөйөк Ватан һуғышы музейҙары]]
[[Категория:Белоруссияла Бөйөк Ватан һуғышы һәйкәлдәре]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында нығытылған райондар]]</text>
      <sha1>fhw2358sz7y7blrgv1x1tts9kuh5n2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борисовка (Ҡоншаҡ районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113701</id>
    <revision>
      <id>1309033</id>
      <parentid>1109737</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4994" sha1="cdlyeydz4yvywat9zrh34jw0zrcuw0b" xml:space="preserve">{{БМ|Борисовка}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Борисовка
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Ҡоншаҡ
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Борисовка (Кунашакский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Борисовка (Кунашакский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456730 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236830002 
}}
'''Борисовка''' ({{lang-ru|Борисовка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] составына керә.

== Тарих ==
Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составында була. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==

{{ Население | Борисовка (Кунашакский район) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (89 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғәббәсов Абдулла  Ғәббәс улы]] (4.01.1900—????), [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы]] (1951—2020), иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>cdlyeydz4yvywat9zrh34jw0zrcuw0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бараҡ (Рәсәй)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113706</id>
    <revision>
      <id>1308914</id>
      <parentid>1050680</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5467" sha1="jgbaw9wtjg7nfikuav9srl0j1jnnh8z" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Бараҡ
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Хәлит ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Баракова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Баракова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456710
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236890002
}}
'''Бараҡ''' (''Ҡарасур, Бөксәй'', {{lang-ru|Баракова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==
Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 164| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 53 || 155 || 251 || 307
|}

{{ Население | Баракова }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (94 %) йәшәй&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>jgbaw9wtjg7nfikuav9srl0j1jnnh8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баязит (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113707</id>
    <revision>
      <id>1308963</id>
      <parentid>1087340</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6031" sha1="19o2bacdp3r9h9t5fidtfgr98saotfv" xml:space="preserve">{{БМ|Баязит}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баязит
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Хәлит ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Баязитова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Баязитова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456710 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236890003
}}
'''Баязит''' ({{lang-ru|Баязитова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==
Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 164| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 165 || 179 || 180 || 334
|}

{{ Население | Баязитова }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баязит Мәҡсүтов]] — Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Һалйот улусы старшинаһы.
* [[Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы]]  — тау инженеры‑геолог. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1974), профессор (1981). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>19o2bacdp3r9h9t5fidtfgr98saotfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бехтерев (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113815</id>
    <revision>
      <id>1308997</id>
      <parentid>1051194</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4192" sha1="hx6430h503yaaq92qkpba64saao3tzm" xml:space="preserve">{{БМ|Бехтерев}}
{{НП+Россия
|статус                   = ауыл
|русское название         = Бехтерев
|оригинальное название    = 
|изображение              = 
|герб                     = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 57 |lat_sec = 03
 |lon_deg = 59 |lon_min = 18 |lon_sec = 19
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |регион                   = Силәбе өлкәһе
 |регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 |вид района               = Муниципаль район
 |район                    = Наҙы-Петровск районы
 |район в таблице          = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Ҡурға ауыл биләмәһе
 |поселение в таблице      = Ҡурға ауыл биләмәһе{{!}}Ҡурға
|внутреннее деление       = 
|глава                    = 
|дата основания           = 
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = 
|статус с                 = 
|площадь                  = 
|высота центра НП         = 312
 |население               = {{ Население | Бехтерева (деревня) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Бехтерева (деревня) | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[урыҫтар]], [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
|почтовый индекс          = 456977
|почтовые индексы         = 
|телефонный код           = 
|цифровой идентификатор   = 75244822002
|цифровой идентификатор 2 = 75644422106
|категория в Commons      = 
|сайт                     = 
}}
'''Бехтерев''' ({{lang-ru|Бехтерева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе составына керә.

== География ==
[[Савалда]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 17 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 312 метр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geonames.org/484239/tashkinova.html|title=Tashkinova|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-15}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==

{{ Население | Бехтерева (деревня) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>hx6430h503yaaq92qkpba64saao3tzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114738</id>
    <revision>
      <id>1309044</id>
      <parentid>1284766</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18504" sha1="okikhkxv6quziqyu5tdxcjxewxlh1xv" xml:space="preserve">[[Файл:Sultangareev Bulat Amirovich.jpg|безрамки|центр]]
'''Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһына ижади конкурс''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]] ойошторған уҡыусылар һәм йәштәр араһында йыл һайын үткәрә торған ижади бәйге.

Конкурс йәштәрҙе илһөйәрлек рухында тәрбиәләү, шәхесте төрлө яҡлап үҫтереү, ижади йәштәрҙе асыҡлау һәм донъяға танытыу мөмкинлеге биргән платформа. Конкурсҡа дәғүә итеүсе — унынсы, ун беренсе класс уҡыусылары, лицей, колледж студенттарының  илһөйәр, телһөйәр рухлы, туған халҡының, йәштәрҙең киләсәген күҙаллаусы, уларҙың проблемаларын күтәреп һәм унан сығыу юлдарын күрһәтеп, киләсәккә бурыстар билдәләүсе патриотик мәҡәләһе «Йәшлек» гәзитендә баҫылып сыға.  конкурсҡа йомғаҡ яһағандан һуң, редакция, Башҡортостан Республикаһы Журналистар Союзы етәкселеге Һуңғы ҡыңғырау көнөндә мәктәп, лицей, гимназия, колледждарҙа төрлө номинацияларҙа еңеүселәргә дипломдар һәм иҫтәлекле буләктәр тапшыра.&lt;ref&gt;{{Башинформ}} [Булат Солтангәрәев исемендәге уҡыусылар премияһына конкурс иғлан ителде] [http://www.bashinform.ru/bash/697321/]&lt;/ref&gt;  Жюри рәйесе яҙыусы, филология фәндәре докторы, профессор Фәнил Күзбәков.

== Булат Солтангәрәев тураһында  ==
Булат Солтангәрәев үҙенә бүленгән ун ете йыл ғүмере эсендә  йәштәргә эталон булырлыҡ үҙен төрлө яҡлап үҫтереп, уҡыуҙа, сәнғәттә, спортта маһирлыҡ күрһәтә, геосәйәсәт, хоҡуҡ менән ҡыҙыҡһына һәм күп яҡлы шәхес булып формалаша. Булат Солтангәрәевтың яҙмаларында тормошсан фекерҙәре, идеялары, хыялдары аңлы тиҫтерҙәренә маяҡ булыр тәрәнлектә&lt;ref&gt;[[Файл:Jeshlek.jpg|80x80пкс|«Йәшлек» гәзите]] [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/10291-bulat-soltangrev.html Булат Солтангәрәевтең биографияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328105232/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/10291-bulat-soltangrev.html |date=2017-03-28 }} [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/10291-bulat-soltangrev.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328105232/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/10291-bulat-soltangrev.html |date=2017-03-28 }}&lt;/ref&gt;, 

- Булат Солтангәрәев ҡыҫҡа ғына ғүмерен мәғәнәле йәшәне&lt;ref&gt;[[Файл:Jeshlek.jpg|80x80пкс|«Йәшлек» гәзите]]  [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/10290-bulat-soltangrev-ya-yna-meren-mnle-yshne.html Булат Солтангәрәев ҡыҫҡа ғына ғүмерен мәғәнәле йәшәне]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, 

- Башпортал Булат Солтангәрәев&lt;ref&gt;Башпортал Булат Солтангәрәев [http://yeshlek.livejournal.com/234265.html http://yeshlek.livejournal.com/234265.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710070957/http://yeshlek.livejournal.com/234265.html |date=2017-07-10 }}&lt;/ref&gt;, 

- Китап «ИЛ КУРСАЛАР ИР ИНЕҢ…»http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTYwMTI/0JAu0JwuINCh0YPQu9GC0LDQvdCz0LDRgNC10LXQsiDQmNC7INKh0YPRgNGB0LDQu9Cw0YAg0LjRgCDQuNC90LXSow, 

- &quot;Мариин&quot; гранты лауреаттары (Булат Солтангәрәев)&lt;ref&gt;&quot;Мариин&quot; гранты лауреаттары (Булат Солтангәрәев) http://do.gendocs.ru/docs/index-109462.html?page=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619211720/http://do.gendocs.ru/docs/index-109462.html?page=2 |date=2017-06-19 }}&lt;/ref&gt;, 

- Булат Солтангәрәв ҡатнашлығындағы телевизион тапшырыуҙар&lt;ref&gt;Булат Солтангәрәв ҡатнашлығындығы телевизион тапшырыуҙар https://vk.com/video-27291800_171400822&lt;/ref&gt;, 

- ТВ фильм Булат Солтангәрәев үҙенең шәжәрәһен һөйләй&lt;ref&gt;ТВ фильм Булат Солтангәрәев үҙенең шәжәрәһен һөйләй https://ok.ru/video/23443278380&lt;/ref&gt;

- Телефильм БСТ &quot;Булат Солтангәрәев&quot;, режиссеры Рәйсә Абдуллина (Ҡазбулатова), 2021 йыл, https://yandex.ru/video/preview/3388672090016195238

- Булат Солтангәрәев, &quot;Ашҡаҙар&quot; радиоһы. &quot;Беҙҙең донъя&quot; тапшырыуы. Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы тураһында.https://biffhard.click/track/106145897330191906790-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%B0%D2%99%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D2%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%88%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D3%99%D1%80%D3%99%D0%B5%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D3%99%D0%B3%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D2%BB%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D2%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0/

== Конкурсанттарҙың мәҡәләләре ==
* [[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]] [http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ Булат Солтангәрәев исемендәге премия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110161929/http://www.ye02.ru/konkurs/premia/page/4/ |date=2017-01-10 }}

== Лауреаттар һәм номинанттар ==
*2015 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]] [https://web.archive.org/web/20170623220029/http://www.ye02.ru/online/10541-eeselr-bildlnde-alda-blklr.html Еңеүселәр билдәләнде, алда - бүләкләүҙәр] 
* 2016 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]]  [https://web.archive.org/web/20170630171104/http://www.ye02.ru/online/11337-byyyly-yarysh-tamam-alda-blklr-ktl.html Быйылғы ярыш тамам! Алда бүләкләүҙәр көтөлә!]
* 2017 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]][https://web.archive.org/web/20170621222347/http://www.ye02.ru/online/igtibar/12709-halym-kilsge-eget-yar-bulanda-onotolma-ruhy-byl-er.html mlhttps://web.archive.org/web/20170621222347/http://www.ye02.ru/online/igtibar/12709-halym-kilsge-eget-yar-bulanda-onotolma-ruhy-byl-er.html]
* 2018 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]]  http://www.ye02.ru/online/igtibar/13872-tyryshtar-uysha-lgshte.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614124414/http://www.ye02.ru/online/igtibar/13872-tyryshtar-uysha-lgshte.html |date=2018-06-14 }} https://web.archive.org/web/20180627171016/http://www.ye02.ru/online/igtibar/13830-yoma-yaaldy-alda-blkl.html
*2019 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]][[Файл:Jeshlek.jpg|7x7px|Йәшлек (гәзит)]]https://web.archive.org/web/20190615172732/http://www.ye02.ru/obschestvo/17151-lajylylar-bildlnde-m-blklnde.html
*2020 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]]https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/obschestvo/Biyil-i-yarish-tamam-288219/{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*2022  йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]]https://web.archive.org/web/20220913110839/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-05-20/bulat-soltang-r-ev-isemend-ge-u-yusylar-konkursynda-kemd-r-e-e-se-buldy-2812026?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=35065816
*2023 йыл[[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)]]https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-11-09/ular-be-e-kil-s-k-3513069?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=35065816 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231116152854/https://ye102.ru/news/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-11-09/ular-be-e-kil-s-k-3513069?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=35065816 |date=2023-11-16 }}

== Сараның ҡаҙаныштары ==
-  «Бөтә Рәсәй-2015» Рәсәй журналистар союзының XIX фестивалендә «Йәшлек» гәзите булдырған «Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы» журналистар акцияһы илдең республика, край, округ һәм өлкә гәзиттәре араһында лауреат тип танылды.&lt;ref&gt;{{Башинформ}}  [http://www.bashinform.ru/bash/773232/##ixzz3ohISDTVi]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Башинформ}} 
[http://www.bashinform.ru/bash/773232/##ixzz3ohISDTV]&lt;/ref&gt;

-  Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы – уҡыусы йәштәр араһындағы ижади конкурс 2019 йылда  &quot;граждандар йәмғиәтен үҫтереү&quot; номинацияһында   Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантын яуланы. https://web.archive.org/web/20190922201433/https://grant.openrepublic.ru/news/events/39/

- Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһа лауреаттары һәм номинаттрының мәҡәләләре тупланған китап - &quot;АЛ ДА НУР СӘС ХАЛҠЫҢА&quot;,  Өфө, 2020 йыл, 227 бит http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjIyMjU/0JrQndCY0JPQkCDQkNCbINCU0JAg0J3Qo9CgINCh05jQoSDQpdCQ0JvSoNCr0qLQkCEg0Y3Qu9C10LrRgtGA0L7QvSDQstCw0YDQuNCw0L3RgiAoMSk

== Матбуғат һәм мәғлүмәт саралары премия тураһында ==
* 04.02.2015 - {{Башинформ }} [http://www.bashinform.ru/bash/697321/ Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһына конкурс иғлан ителде]
* 11.02.2015 -  [http://ufavesti.ru/10760-gazeta-yeshlek-uchredila-premiyu-imeni-bulata-sultangareeva.html Газета «Йэшлек» учредила премию имени Булата Султангареева] Уфавести.ру {{ref-ru}}
* 05.06.2015 - {{Башинформ }}   [http://www.bashinform.ru/bash/736419/##ixzz3d6h2lW7u «Йәшлек» гәзите Булат Солтангәрәев исемендәге премия еңеүселәрен билдәләне] 
* 03.02/2015 - Башпортал [http://yeshlek.livejournal.com/234265.html Булат Солтангәрәев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710070957/http://yeshlek.livejournal.com/234265.html |date=2017-07-10 }}
* [http://ufa-edu.ru/press-center/news/podvedeny_itogi_respublikanskogo_konkursa_obuchayushchikhsya_imeni_bulata_sultangareeva Конкурс йомғаҡлары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710184209/http://ufa-edu.ru/press-center/news/podvedeny_itogi_respublikanskogo_konkursa_obuchayushchikhsya_imeni_bulata_sultangareeva |date=2017-07-10 }} Сайт Управления образования Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан.
* 17.05.2016 - [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]].  [http://www.yshatir.ru/yaktashlar/3522-il-ursalar-ir-ine.html  Булат Солтангәрәев тураһында китап сыҡты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323200040/http://yshatir.ru/yaktashlar/3522-il-ursalar-ir-ine.html |date=2017-03-23 }}
* 26.05.2015 - [[Осҡон (гәзит)|Осҡон]].  [http://oskon-gazeta.ru/m%D3%99%D2%93arif/%D2%BBu%D2%A3%D2%93y-%D2%A1y%D2%A3%D2%93yrau-%D3%99s%D3%99j-do%D2%93a%D2%BBy-izge-yul-tel%D3%99j-tauyshy.html Һуңғы ҡыңғырау — әсәй доғаһы, изге юл теләй тауышы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521021615/http://oskon-gazeta.ru/m%D3%99%D2%93arif/%D2%BBu%D2%A3%D2%93y-%D2%A1y%D2%A3%D2%93yrau-%D3%99s%D3%99j-do%D2%93a%D2%BBy-izge-yul-tel%D3%99j-tauyshy.html |date=2017-05-21 }}
*  [https://vk.com/video-27291800_171400822 Конкурс тураһында телевизион тапшырыуҙар]
*  16.11.2016 - {{Башинформ }}Молодежь Башкирии приглашают к участию в творческом конкурсе имени Булата Султангареева   http://www.bashinform.ru/news/922383-molodezh-bashkirii-priglashayut-k-uchastiyu-v-tvorcheskom-konkurse-imeni-bulata-sultangareeva/?s
*  05.06.2017 -{{Башинформ }}В Башкирии определили лауреатов республиканской премии имени Булата Султангареева http://www.bashinform.ru/news/1007428-v-bashkirii-opredelili-laureatov-respublikanskoy-premii-imeni-bulata-sultangareeva/ 
*  06.06.2017 -{{Башинформ }}Төбәктә Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы лауреаттары асыҡланды http://www.bashinform.ru/bash/1007624/
*  30.12.2017- {{Башинформ }}Газета &quot;Йэшлек&quot; приглашает к участию в конкурсе имени Булата Султангареева http://www.bashinform.ru/news/1100237-gazeta-yeshlek-priglashaet-k-uchastiyu-v-konkurse-imeni-bulata-sultangareeva-pogibshego-v-avtokatast/
*  17.02.2018- Ашҡаҙар радиоһы. Тапшырыу, &quot;Беҙҙең донья&quot;, Булат Солтангәрәев исемендәге премия (44 мин.)  http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618105538/http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5 |date=2017-06-18 }}
*  24.05.2018- {{Башинформ }}В Башкортостане назвали лауреатов премии имени Булата Султангареева за 2018 год http://www.bashinform.ru/news/1163590-v-bashkortostane-nazvali-laureatov-premii-imeni-bulata-sultangareeva-2018-goda/?sphrase_id=4949202
*25.05.2018-{{Башинформ }}Башҡортостанда Булат Солтангәрәев исемендәге 2018 йылғы премия лауреаттарын атанылар http://www.bashinform.ru/bash/1163793/
*20.01.2020-{{Башинформ }}Башҡортостанда Булат Солтангәрәев исемендәге уҡыусылар конкурсы башланды http://www.bashinform.ru/bash/1403279/
*28.05.2020 {{Башинформ }}Башҡортостанда Булат Солтангәрәев исемендәге йәштәр премияһы лауреаттары билдәләнде http://www.bashinform.ru/bash/1455432/
*28.05.2020 БСТ (телесюжет) Булат Солтангәрәев исемендәге республика уҡыусылар конкурсына йомғаҡ яһалды https://web.archive.org/web/20241215221651/https://bash.news/bash/news/124542-bulat-soltangereev-isemendege-respublika-ukyusylar-konkursyna-yomgak-yakhaldy
*14.09.2020{{Башинформ }}«Йәшлек» гәзите Булат Солтангәрәев исемендәге конкурсҡа йомғаҡ яһаны https://www.bashinform.ru/bash/1492815/
*27.10.2020  {{Башинформ }}В Уфе состоялась премьера телефильма о Булате Султангарееве, https://www.bashinform.ru/news/1513663-v-ufe-sostoyalas-premera-telefilma-o-tragicheski-pogibshem-molodom-ufimtse/
*11.11.2020  {{Башинформ }}Өфөлә Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы лауреаттарының ижади эштәре китап булып сыҡты https://www.bashinform.ru/bash/1520471/
*  26.05.2022  {{Башинформ }}Башҡортостанда Булат Солтангәрәев исемендәге йәштәр премияһы лауреаттары билдәләнде https://bash.bashinform.ru/news/culture/2022-05-27/bash-ortostanda-bulat-soltang-r-ev-isemend-ge-respublika-premiya-y-laureattary-asy-landy-2820060
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}11.   {{Башинформ }}http://www.bashinform.ru/news/1007428-v-bashkirii-opredelili-laureatov-respublikanskoy-premii-imeni-bulata-sultangareeva/

12.   Булат Солтангәрәев исемендәге премияғы дәғүә итеүселәрҙең &quot;Йәшлек&quot; гәзитендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре архивы http://phenocopies60.rssing.com/chan-41904784/all_p1.html

13. ТАТИНФОРМ : Башкортстанда Булат Солтангәрәев исемендәге яшьләр иҗат конкурсы башланды Подробнее: https://tatar-inform.tatar/news/culture/21-01-2020/bashkortstanda-bulat-soltang-r-ev-isemend-ge-yashl-r-i-at-konkursy-bashlandy-5717577;  https://tatar-inform.tatar/news/culture/21-01-2020/bashkortstanda-bulat-soltang-r-ev-isemend-ge-yashl-r-i-at-konkursy-bashlandy-5717577

[[Категория:Башҡортостан премиялары]]</text>
      <sha1>okikhkxv6quziqyu5tdxcjxewxlh1xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115276</id>
    <revision>
      <id>1308754</id>
      <parentid>1049893</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6995" sha1="2dbriutwhak6n630roiokvuk04t7rgq" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл|Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл}}
{{Памятник
|Русское название         =Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Аҙау, Площадь Речного вокзала.JPG
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 
|Страна                   = Рәсәй
|Страна2                  = 
|Архитектурный стиль      = 
|Название местоположения  = ҡала
|Местоположение           = [[Ростов өлкәһе]], [[Аҙау ҡалаһы]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 47.117921 |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 39.422125 |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = RU 
|Архитектор               = А. Иванов, Г. Стульцев
|Окончание строительства  = 1975
|Commons                  = 
}}
{{Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы|6100230000}}
'''Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл ''' — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы һәйкәл. 1975 йылдың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

== Тарихы ==
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл Аҙау ҡалаһының тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған.&lt;br&gt;
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың июль айына тиклем Азов ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. Дон отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында Советтәр Союзы Геройы Цезарь Куников була.&lt;br&gt;
Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре 1943 йылдың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.&lt;br&gt;

Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында Советтар Союзы Геройы Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.&lt;br&gt;

Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент 1975 йылдың 7 майында асыла.

== Һүрәтләмә ==
Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев.
Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».

== Әҙәбиәт ==
* Михайлушкин П. Морякам Азовской военной флотилии/П. Михайлушкин //Красное Приазовье. — 1984. — 1 августа
* Чумак, Т. Героическим морякам. Газ. Читай-Азов. 2008. — 5 августа.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170516083233/http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1051-2016-09-20-16-21-49 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516083233/https://web.archive.org/web/20170516083233/http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1051-2016-09-20-16-21-49 |date=2017-05-16 }} Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл]
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1052-2016-09-20-16-23-55  Азов хәрби флотилияһы моряктарына] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315011745/http://azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1052-2016-09-20-16-23-55 |date=2017-03-15 }}.
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1050-2016-09-20-16-19-53 Торпедалы катер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313193005/http://azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1050-2016-09-20-16-19-53 |date=2017-03-13 }}

[[Категория:Аҙау]]</text>
      <sha1>2dbriutwhak6n630roiokvuk04t7rgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан музейҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115390</id>
    <revision>
      <id>1308945</id>
      <parentid>1075214</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14395" sha1="9p8paf5fhkpip8z2i3d5xummd1taw3q" xml:space="preserve">'''Башҡортостан музейҙары''' — Башҡортостан Республикаһы территорияһында урынлашҡан федераль, төбәк, муниципаль әһәмиәтендәге музейҙар йыйылмаһы.
[[Файл:UfaNationalMuseum.jpg|справа|мини|253x253пкс|Башҡортостан Республикаһының Милли музейы, Өфө ҡалаһы]]

== Тарих ==
Башҡортостанда музей эше [[1864 йыл]]да беренсе [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] музейы&lt;ref&gt;[http://www.museumrb.ru/ Национальный музей Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt; асылыуынан алып эре музей селтәренең булдырыуына тиклем үҫешә. 1919 йылда Өфө художество Октябрь революцияһы пролетар музейы асыла (хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы|М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейы]]), ә [[Стәрлетамаҡ]]та — ҡала тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы.

1940 йылда [[Өфө районы]]нда Ҡыҙыл Яр ауылында 25-се Чапаев дивизияһының музейы, ә [[Бәләбәй районы|Бәләбәй районының]] [[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш]] ауылында — сыуаш яҙыусыһы [[Иванов Константин Васильевич|Т. В. Ивановтың]] мемориаль музей-йорто асыла. [[В. И. Лениндың Йорт-музейы (Өфө)|В. И. Лениндың Йорт-музейы]] 1941 йылда, [[Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы]] — 1948 йылда асыла.

ХХ быуаттың 70-се йылдар аҙағына тиклем Башҡорт АССР-да 5 дәүләт музейы, яҡынса 400 йәмғиәт һәм мәктәп музейҙары була. Дәүләт музейҙары БАССР-ҙың Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында була.

80-се йылдар Башҡорт АССР-да «музей бумы» йылдары була:1978 йылда [[С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы|С. Т. Аксаков музейы]] ойошторола, 1979 йылда 3 йәмғиәт музейы төҙөлә — [[Бәләбәй]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, [[Баймаҡ]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән|Дүсән ауылында К. Ә. Хәкимов]] музейы, 1980 йылда — [[Октябрьский]] һәм [[Учалы]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙары. 1981 йылда — [[Аҡмулла|М. Акмулла]] музейы ойошторола.

[[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Башҡорт АССР-ның Министрҙар Советының]] 1984 йылдың 11 ноябрендәге 275-се һанлы ҡарарына ярашлы Республика тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм Стәрлетамаҡ ҡала тыуған яҡты өйрәнеү музейы базаларында Башҡорт дәүләт берләшкән музей ойошторола. Был музейға Өфөләге баш музей һәм уның республика буйынса 11 филиалы инә..

1989 йылда музейҙар һаны 18-гә барып етә, шул иҫәптән [[Дүртөйлө]], [[Туймазы]], [[Илеш]], [[Мәләүез]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙары, Салауат районы Малаяҙ ауылындағы Салауат Юлаев музейы, Миәкә районы Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылындағы Советтар Союзы Геройы [[Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы|М. Х. Ғөбәйҙуллин]] музейы, 1993 йылда — 36, шул иҫәптән Башҡортостан халыҡтарының этнография музейы һәм интернациональ дуҫлыҡ музейы, 1999 йылда — 57. 1994 йылда [[Әхмәтзәки Вәлиди музейы]] асыла. Дүртөйлө, Туймазы, Илеш, [[Бишбүләк]], [[Сибай]], Хәйбулла тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарында яңы экспозициялар асыла.
[[Файл:Victory Park, Ufa 01.jpg|мини|слева|Хәрби Дан музейы]]
1997 йылда Башҡортостан Республикаһының Әҙәби музейы (Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәби музейы) ойошторола. 1999 йылда Республика Хәрби дан музейы, 2002 йылда Музей асылды [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се башҡорт кавалерия дивизияһы]] музейы асыла. 2002 йылда Башҡортостан Республикаһының парламенты тарихы музейы барлыҡҡа килә.

Йәмәғәтселек инициативаһы менән Күгәрсен районында — [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|З. Биишеваны]]ң, Ауырғазы районында — [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимовтың]], Бишбүләк районында — Фәтих Кәримдең, Булат Имашевтың әҙәби музейҙары, Балтас районында — [[Батырша|Ғ. Ғалиевтың (Батырша]]), [[Ҡалтасы]], [[Күмертау]], [[Стәрлебаш]], Ғәфури, Иглин тарих-тыуған яҡты өйрәнеү муҙейҙары һ.б. асыла.

Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда 1076 музей эшләп килә, шул иҫәптән: 24 дәүләт, 103 муниципаль, 210 ведомство, 4 шәхси һәм 724 дөйөм белем биреү учреждениелары музейҙары.

Мәҙәниәт министрлығы 2013 йылдың 1 ғинуарына 94 музей менән идара итә, шул иҫәптән: 25 дәүләт һәм 69 муниципаль музейҙары&lt;ref&gt;[http://www.minkult-rb.ru/activities/activity-reports/ Отчеты о деятельности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218183320/http://minkult-rb.ru/activities/activity-reports/ |date=2015-02-18 }}&lt;/ref&gt;. Был музейҙарҙа яҡынса 650 мең тарихи һәм мәҙәни ҡиммәткә эйә булған әйберҙәр тупланған.

Музей эше буйынса белгестәрҙе [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда дөйөм тарих кафедраһы әҙерләй. Башҡортостандың Милли музейы республикала музей ғилеме буйынса фәнни-методик үҙәге булып тора.

== Музейҙар характеристикаһы ==
[[Файл:Museum_3_salavat.jpg|справа|мини|220x220пкс|Тыуған яҡты өйрәнеү музейы Салауат ҡалаһында ]]
[[Файл:Краеведческий музей в Стерлитамаке.jpg|мини|Стәрлетамаҡ тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]

Буйһонғанлыҡ буйынса Башҡортостан Республикаһы музейҙары федераль, төбәк, муниципаль әһәмиәтендәге музейҙарға бүленәләр.

Экспозициялар буйынса — художестволы, әҙәби ([[Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)|М. Цветаева музейы]]), тарих-тыуған яҡты өйрәнеү ([[Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы|Ишембай]],Салауат ҡалаларында), сәйәси, мемориаль, профессиональ (Ишембай халыҡ мәғарифы музейы, Мәғариф үҫеше тарихы музейы, имбайский музейы, халыҡ мәғәрифе музейы, судносылыҡ тарихы музейы, Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр министрлығы музейы, наркополиция музейы).

Башҡортостан музей комплекстарына мәҙәни-тарихи ҡомартҡылары инә —республиканың Шишмә районындағы [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]] һәм [[Турахан кәшәнәһе]]&lt;ref&gt;[http://www.bashturist.ru/rout/monument/monument/turakhan.html Мавзолей Тура-хана и Хусейнбека — БАШТУРИСТ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109182633/http://www.bashturist.ru/rout/monument/monument/turakhan.html |date=2013-11-09 }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Башҡортостанда шәхси, мәктәп, юғары уҡыу һәм башҡа белем биреү йорттары, корпорациялар музейҙары бар. Мәҫәлән, «[[Газпром Нефтехим Салауат|Газпром нефтехим Салауат»]] ААЙ-нең музейы Салауат ҡалаһындағы «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайында урынлашҡан.

Республика музейҙарының күпселек өлөшө Өфөлә урынлашҡан ([[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы|М. В. Нестеров исемендәге музей]], [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы|милли музей]], хәрби дан музейы,[[Археология һәм этнография музейы (Өфө)|археология һәм этнография музейы]], геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы, урман музейы, С. Т. Аксаковтың, М. Ғәфуриҙың, [[А. Э. Тюлькиндың мемориаль йорт-музейы|А. Э. Тюлькиндың]], [[Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың Йорт - музейы|Ш. Хоҙайбирҙиндың]] мемориаль йорт-музейҙары).

== Әҙәбиәт ==
* ''Акбулатов И. М.'' Новый статус обязывает // Соотечественник. 1997. № 7. с.42.
* ''[[Аҡманов Айтуған Ирек улы|Акманов И. А.]]'' Памятные места Уфы. Уфа. Китап, 2000.
* Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. Уфа, 2007. 276 с.
* ''[[Бикмәев Михаил Әхмәт улы |Бикмеев М. А.]]'' Школьные музеи Башкортостана, их задача, роль и значение в совершенствовании образовательной системы республики. Учебно-методическое пособие. Уфа: БИРО, 2006.
* ''Богуславский С. Р.'' Школьный литературный музей-клуб. М., 1989.
* Башкортостан: краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
* ''Валиуллин Г. Ф.'' Музейная педагогика историко-краеведческого музея (теория и практика). Уфа, 2005.
* ''Валиуллин Г. Ф.'' Музейно-педагогическая технология историко-краеведческого музея. Уфа, 2008.
* ''Валиуллин Г. Ф., Макарова В. Н., Рамазанова Л. А.'' Национальный музей Республики Башкортостан. Путеводитель. Уфа: Информреклама, 2008.
* ''Чванов М. А.'' Корни и крона. Уфа, 1991 с.201-209.
* ''Чижик Э. Л., Ахмеров Р. Б.'' Башкирский республиканский краеведческий музей. Уфа, 1968 с.4-9

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/10694-muzej-ar|Музейҙар|автор=Чишкова Л. А.}}
* [https://web.archive.org/web/20131110140600/http://encycl.bash-portal.ru/muzei.htm Мәҡәлә, ''Башҡортостан: ҡыҫҡа энциклопедия'']
* [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-spisok/17783-muzei-bashkortostana Башҡортостан музейҙары исемлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610173528/http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-spisok/17783-muzei-bashkortostana |date=2020-06-10 }}, [[Башҡорт энциклопедияһы]] сайтында
* [https://museumrb.ru/category/reestr-muzeev Башҡортостан Республикаһы музейҙары реестры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814145329/https://museumrb.ru/category/reestr-muzeev/ |date=2020-08-14 }}, [[Башҡортостан Республикаһы Милли музейы]] сайтында
* [http://ufa.spravker.ru/muzei/ Өфө музейҙары белешмәһе]
{{Башкортостан в темах}}
[[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]]
[[Категория:Башҡортостан музейҙары| ]]</text>
      <sha1>9p8paf5fhkpip8z2i3d5xummd1taw3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексеев урманы (Ростов өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115481</id>
    <revision>
      <id>1308776</id>
      <parentid>1065947</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5159" sha1="0g7suh8cjcdqufxgdsnosrd1qe6gmcl" xml:space="preserve">{{Лес
|Название                = Алексеев урманы
|Национальное название  = Алексеевский лес
|Изображение             = 
|Подпись                = 
|Координаты              =47.61/38.81
|CoordScale             = 
|Тип                     = япраҡлы урман
|Страна                  = Рәсәй
|Регион                  = Ростов өлкәһе
|Лесничество             = 
|Площадь                 = 10 күберәк
|Позиционная карта       = 
|Позиционная карта 1     = 
|Категория на Викискладе = 
}}

''' Алексеев урманы (Ростов өлкәһе) ''' — Матвеев-Курган районында, Крынка менән [[Миус]] йылғалары ҡушылған ер эргәһендәге урман. Майҙаны 1000 гектарҙан ашыуыраҡ. Тупраҡ һәм һыу эрозияһынан һаҡлаусы объект булараҡ, өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

== Һүрәтләмә ==

Тәүге тапҡыр урманға нигеҙ [[1840 йыл]]да һалына. Таганрог ҡалаһының етәксеһе (градоначальник) сығарған ҡарар буйынса, 33 десятина тирәһе ерҙә үҫентеләр ултыртыла.

[[Урман]]ға башлап ултыртҡанда алпауыт Фурсов та ҡатнаша. Сөнки ағастарҙы уның биләмәләренән алып атаман Алексей Иловайскийҙың поместьеһына тиклем ултыртып сығалар. Атаман хөрмәтенә ауылға ла, урманға ла Алексеев исеме бирелә.

Алексей Иловайский 1775–1796 йылдарҙа атаман булып торған Алексей Иванович Иловайскийҙың ейәне була. Ейәне Алексей Васильевич Иловайский, хәрби эштәрҙән бигерәк, Донда халыҡтың тормош шарттарын тотороҡландырыуға күберәк иғтибар бүлә.

Атаман А. В. Иловайский, үҙе идара иткән 1821—1826 йылдарҙа урман буйынса мелиорация эшендә байтаҡ хеҙмәт күрһәтә&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;Кукушин В. С. [http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000009/st019.shtml История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья] — Ростов-на-Дону, ГинГо, 1996&lt;/ref&gt;.

[[1992 йыл]]да Алексеев урманында 150 йәште үткән байтаҡ [[имән]]дәр барлығы асыҡлана. Улар барыһы ла ныҡ була. Уртаса бейеклектәре 25-30 м, ә сатырҙарының диаметры 20 метрҙан ашып китә.

Алексеев урманына Таганрогтан тимер юл аша бер сәғәттә барып етеп була.
Шуға ла ул, туристарҙың күпләп килеп ял итеү урыны&lt;ref name=&quot;book&quot; /&gt;.

Хәҙерге ваҡытта урман ҡырҡыла, сүп-сар менән тула бара. Туристар ағымы йылдан йыл арта бара. Бигерәк тә, Таганрог менән [[Дондағы Ростов]]тан күп киләләр.

Күҙәтеү алып барырға бурыслы хеҙмәт органдары урманға тейешле иғтибарҙы бүлеп еткермәй. Совет заманынан алып, [[урман]]дың бер ҙә таҙартылғаны юҡ. Аунап ятҡан ағастар [[бәшмәк]] ауырыуҙары таратыусы һәм ҡоротҡостар үрсетеүсе сығанаҡ булып ята бирә&lt;ref&gt;Елена Мотыжева [http://www.mius.info/index.php?id=2043 SOS из Алексеевского леса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407063202/http://www.mius.info/index.php?id=2043 |date=2022-04-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==

* [http://17mkurgan.wmsite.ru/rasskazy-i-otchety/alekseevskij-les/ АЛЕКСЕЕВСКИЙ ЛЕС — ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113163206/http://17mkurgan.wmsite.ru/rasskazy-i-otchety/alekseevskij-les/ |date=2017-01-13 }}

* [http://17mkurgan.wmsite.ru/rasskazy-i-otchety/alekseevskij-les-v-mae/ АЛЕКСЕЕВСКИЙ ЛЕС В МАЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170321001725/http://17mkurgan.wmsite.ru/rasskazy-i-otchety/alekseevskij-les-v-mae/ |date=2017-03-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Урман|*]]
[[Категория:Экосистемалар]]
[[Категория:Тәбиғи географик объекттар]]</text>
      <sha1>0g7suh8cjcdqufxgdsnosrd1qe6gmcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азов районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115572</id>
    <revision>
      <id>1308753</id>
      <parentid>1197326</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57458" sha1="hxym917q7oi9ib8ugo4uxhqkuwhuz3m" xml:space="preserve">{{Административная единица
 | Цвет1                          = {{Цвет|Россия}}
 | Русское название               = Азов муниципаль районы
 | Оригинальное название          = 
 | Герб                           = Coat of Arms of Azov rayon (Rostov oblast).png
 | Флаг                           = Flag of Azovsky rayon (Rostov oblast).svg
 | Гимн                           = 
 | Описание флага                 = Азов районы флагы
 | Страна                         = {{RUS}}
 | lat_dir                        = 
 | lat_deg                        = |lat_min = |lat_sec =
 | lon_dir                        = 
 | lon_deg                        = |lon_min = |lon_sec =
 | region                         = 
 | type                           = 
 | уровень                        = 
 | CoordScale                     = 
 | Статус                         = Муниципаль район
 | Входит в                       = Ростов өлкәһе
 | Включает                       = {{nobr|18 муниципаль ҡоролош}}
 | Столица                        = Аҙау ҡалаһы
 | Образование                    = 1924
 | Упразднение                    =  
 | Глава                          = Бевзюк Валерий Николаевич
 | Название главы                 = Район администрацияһы башлығы
 | Глава2                         = Засько Николай Фёдорович
 | Название главы2                = Депутаттар йыйылышы рәйесе&lt;ref&gt;[http://www.zsro.ru/index.php4?mod=120 РАЙОННОЕ СОБРАНИЕ ДЕПУТАТОВ]&lt;/ref&gt;
 | ВВП                            = 
 | Год ВВП                        = 
 | Место по ВВП                   = 
 | ВВП на душу населения          = 
 | Место по ВВП на душу населения = 
 | Языки                          = 
 | Население                      = {{ Население | Азовский район | тс }}
 | Год переписи                   = {{ Население | Азовский район | г }}
 | Процент от населения           = {{ #expr: ({{ Население | Азовский район | ч }} * 100 / {{ Население | Ростовская область | ч }} round 2) }}
 | Место по населению             = 
 | Плотность                      = {{ #expr: ({{ Население | Азовский район | ч }} / 2861.93 round 2) }}
 | Место по плотности             = 
 | Национальный состав            = 
 | Конфессиональный состав        = 
 | Площадь                        = 2861,93&lt;ref name='60_8006001'&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst60/DBInet.cgi?pl=8006001 Ростовская область. Общая площадь земель муниципального образования]&lt;/ref&gt;
 | Процент от площади             = 
 | Место по площади               = 
 | Максимальная высота            = 
 | Средняя высота                 = 
 | Минимальная высота             = 
 | Карта                          = Location Of Azovsky District (Rostov Oblast).svg
 | Размер карты                   = 
 | Карта административной единицы = 
 | Размер карты ае                = 
 | Часовой пояс                   = {{MSK+0}}
 | Аббревиатура                   = 
 | ISO                            = 
 | FIPS                           = 
 | Телефонный код                 = 86342
 | Почтовые индексы               = 
 | Интернет-домен                 = 
 | Код автомобильных номеров      = 61, 161
 | Сайт                           = http://www.rayon.azov-info.ru
 | Категория в Commons            = 
 | Примечания                     = 
 | Название параметра1            = [[ОКАТО]]
 | Параметр1                      = {{ОКАТО|60201000}}
}}

'''Азо́в райо́ны''' ({{lang-ru|Азовский районы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ростов өлкәһе]] составындағы муниципаль район.

Район үҙәге — [[Аҙау]] (Азов) ҡалаһы (район составына инмәй).

== Географияһы ==
Азов районы Ростов өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Көньяҡ яр буйында (Таганрог ҡултығы) һәм Дон йылғаһы дельтаһында урынлашҡан. Территория майҙаны — 2966,0 км².

Район тәбиғәт ландшафты бик бай. Бында көньяҡ рус далаһы, диңгеҙ яры буйы райондары, дон дельтаһының ҡурсаланған участкалары бар. 1884 йылда районда Александров урманы ултыртылған

== Тарихы ==
[[XVIII быуат]] һуңында — [[XIX быуат]] башында [[Аҙау диңгеҙе]] буйҙарына [[Украина]] һәм Үҙәк Рәсәй губерналарынан күсеп килгән кешеләргә күпләп ултырырға рөхсәт бирелгән. Далала һәм яр буйында бик күп ауыл һәм утарҙар барлыҡҡа килгән.

[[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Аҙау ҡалаһы тирә-яғы народниктар эшмәкәрлегенең иң эре үҙәктәренең береһенә әүерелгән. 1905—1907 йылдарҙағы революция йылдарында Аҙау диңгеҙе буйы ауылдары буйлап крәҫтиәндәр сығышы тулҡыны йәйелгән. Аҡ гвардия ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң, [[1920 йыл]]дың 1 мартында Аҙау яры буйында Совет власы урынлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.don-history.ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=30&amp;Itemid=45 История Донского края — Азов район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422155422/http://www.don-history.ru/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=30&amp;Itemid=45 |date=2009-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

Азов районы [[1924 йыл]]да — башта Донской округы, һуңғараҡ Таганрогский округы составында барлыҡҡа килгән. [[1935 йыл]]да район Ростов өлкәһенең Азов, Александровский районына һәм Һамар райондарына бүленгән. [[1962 йыл]]да Азов районы [[Ростов өлкәһе]]нең Александровский районы һәм Батайский районы территориялары иҫәбенә эреләтелгән, ә [[1963 йыл]]да — Ростов өлкәһенең Һамар һәм Аҡсай райондары иҫәбенә эреләтелгән.

[[1928 йыл]]да Азов районында Төньяҡ Ҡаф тауы территорияһында тәүге машина-трактор станцияһы (Александровский МТС-ы) барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[http://district.azov.info/new/2831/ 80 лет Азовскому району] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815084426/http://district.azov.info/new/2831/ |date=2014-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, [[1942 йыл]]дың авгусынан [[1943 йыл]]дың 8 февраленә саҡлы, район территорияһы немец-фашист баҫҡынсылары ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://azovdistrict.narod.ru/district.htm Азов район Ростовской области]&lt;/ref&gt;.

=== Халҡы ===
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Азов район | График }}

Ростов өлкәһендә Азов районы халыҡ һаны буйынса иң эре район булып тора.

Районда 20-нән артыҡ милләт вәкиле йәшәй.

== Муниципаль-территориаль ҡоролошо ==
Азов районында 18 ауыл биләмәһе составына ингән 99 тораҡ пункт бар:
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable
  | Столбцов = 6
  | Заголовок2 = Ауыл биләмәләре | Заголовок3 = Административ үҙәк | Заголовок4 = Тораҡ&lt;br&gt;пункттар&lt;br&gt;һаны | Заголовок5 = Халыҡ һаны | Заголовок6 = Майҙаны,&lt;br&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
  | Выравнивание4 = right | Выравнивание5 = right | Выравнивание6 = right
  | Сортировка4 = число | Сортировка5 = число | Сортировка6 = число
| |[[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]] | село [[Александровка (Азов район)|Александровка]] | 7 | {{ Население | Александровское сельское поселение (Азов район) | тс }} | 305,38&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]] | хутор [[Обуховка (Азов район)|Обуховка]] | 8 | {{ Население | Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 90,87&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Елизаветовское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветовское сельское поселение]] | село [[Елизаветовка (Азов район)|Елизаветовка]] | 2 | {{ Население | Елизаветовское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 150,24&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Задонское сельское поселение]] | хутор [[Задонский (Азов район)|Задонский]] | 13 | {{ Население | Задонское сельское поселение | тс }} | 237,48&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Кагальницкое сельское поселение (Азов район)|Кагальницкое сельское поселение]] | село [[Кагальник (село)|Кагальник]] | 5 | {{ Население | Кагальницкое сельское поселение (Азов район) | тс }} | 80,30&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]] | хутор [[Гусарева Балка]] | 9 | {{ Население | Калиновское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 207,16&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Красносадовское сельское поселение]] | посёлок [[Красный Сад (Азов район)|Красный Сад]] | 2 | {{ Население | Красносадовское сельское поселение | тс }} | 35,47&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Круглянское сельское поселение (Ростовская область)|Круглянское сельское поселение]] | село [[Круглое (Ростовская область)|Круглое]] | 2 | {{ Население | Круглянское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 141,52&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Кугейское сельское поселение]] | село [[Кугей (Азов район)|Кугей]] | 8 | {{ Население | Кугейское сельское поселение | тс }} | 302,59&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Кулешовское сельское поселение]] | село [[Кулешовка (Ростовская область)|Кулешовка]] | 2 | {{ Население | Кулешовское сельское поселение | тс }} | 65,22&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]] | село [[Маргаритово (Ростовская область)|Маргаритово]] | 6 | {{ Население | Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 182,20&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]] | хутор [[Новоалександровка (Азов район)|Новоалександровка]] | 6 | {{ Население | Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 134,50&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Обильненское сельское поселение (Ростовская область)|Обильненское сельское поселение]] | посёлок [[Овощной (Ростовская область)|Овощной]] | 4 | {{ Население | Обильненское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 114,91&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]] | село [[Отрадовка (Ростовская область)|Отрадовка]] | 9 | {{ Население | Отрадовское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 195,25&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Пешковское сельское поселение (Ростовская область)|Пешковское сельское поселение]] | село [[Пешково (Ростовская область)|Пешково]] | 4 | {{ Население | Пешковское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 210,80&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Рогожкинское сельское поселение (Ростовская область)|Рогожкинское сельское поселение]] | хутор [[Рогожкино (Азов район)|Рогожкино]] | 4 | {{ Население | Рогожкинское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 102,67&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Самарское сельское поселение (Ростовская область)|Самарское сельское поселение]] | село [[Самарское (Ростовская область)|Самарское]] | 5 | {{ Население | Самарское сельское поселение (Ростовская область) | тс }} | 170,19&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
| |[[Семибалковское сельское поселение]] | село [[Семибалки (Азов район)|Семибалки]] | 3 | {{ Население | Семибалковское сельское поселение | тс }} | 135,18&lt;ref name='60_8006001'/&gt;
}}
&lt;br&gt;
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible collapsed
  | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 5
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Төрө | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число
| | [[Александровка (Азов район)|Александровка]] | село | {{ Население | Александровка (Азов район) | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Береговой (Ростовская область)|Береговой]] | хутор | {{ Население | Береговой (Ростовская область) | тс }} | [[Пешковское сельское поселение (Ростовская область)|Пешковское сельское поселение]]
| | [[Бирючий (Ростовская область)|Бирючий]] | хутор | {{ Население | Бирючий (Ростовская область) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Большевик (Азов район)|Большевик]] | хутор | {{ Население | Большевик (Азов район) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Бурхановка (Ростовская область)|Бурхановка]] | хутор | {{ Население | Бурхановка (Ростовская область) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Васильево-Петровский]] | посёлок | {{ Население | Васильево-Петровский | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Васильево-Петровское]] | село | {{ Население | Васильево-Петровское | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Высочино (село)|Высочино]] | село | {{ Население | Высочино (село) | тс }} | [[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]]
| | [[Галагановка (Ростовская область)|Галагановка]] | хутор | {{ Население | Галагановка (Ростовская область) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Головатовка (Ростовская область)|Головатовка]] | село | {{ Население | Головатовка (Ростовская область) | тс }} | [[Пешковское сельское поселение (Ростовская область)|Пешковское сельское поселение]]
| | [[Городище (Ростовская область)|Городище]] | хутор | {{ Население | Городище (Ростовская область) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Григорьевка (Азов район)|Григорьевка]] | хутор | {{ Население | Григорьевка (Азов район) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Гусарева Балка]] | хутор | {{ Население | Гусарева Балка | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Донской (Азов район)|Донской]] | хутор | {{ Население | Донской (Азов район) | тс }} | [[Кагальницкое сельское поселение (Азов район)|Кагальницкое сельское поселение]]
| | [[Дугино (Ростовская область)|Дугино]] | хутор | {{ Население | Дугино (Ростовская область) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Елизаветинская (Ростовская область)|Елизаветинская]] | станица | {{ Население | Елизаветинская (Ростовская область) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Елизаветовка (Азов район)|Елизаветовка]] | село | {{ Население | Елизаветовка (Азов район) | тс }} | [[Елизаветовское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветовское сельское поселение]]
| | [[Ельбузд]] | хутор | {{ Население | Ельбузд | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Еремеевка (Ростовская область)|Еремеевка]] | хутор | {{ Население | Еремеевка (Ростовская область) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Задонский (Азов район)|Задонский]] | хутор | {{ Население | Задонский (Азов район) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Займо-Обрыв]] | село | {{ Население | Займо-Обрыв | тс }} | [[Пешковское сельское поселение (Ростовская область)|Пешковское сельское поселение]]
| | [[Зелёный (Ростовская область)|Зелёный]] | посёлок | {{ Население | Зелёный (Ростовская область) | тс }} | [[Кагальницкое сельское поселение (Азов район)|Кагальницкое сельское поселение]]
| | [[Зелёный Мыс (хутор)|Зелёный Мыс]] | хутор | {{ Население | Зелёный Мыс (хутор) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Знаменка (Азов район)|Знаменка]] | посёлок | {{ Население | Знаменка (Азов район) | тс }} | [[Семибалковское сельское поселение]]
| | [[Кагальник (село)|Кагальник]] | село | {{ Население | Кагальник (село) | тс }} | [[Кагальницкое сельское поселение (Азов район)|Кагальницкое сельское поселение]]
| | [[Казачий Ерик (Ростовская область)|Казачий Ерик]] | хутор | {{ Население | Казачий Ерик (Ростовская область) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Калиновка (Азов район)|Калиновка]] | хутор | {{ Население | Калиновка (Азов район) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Каяльский (Азов район)|Каяльский]] | посёлок | {{ Население | Каяльский (Азов район) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Койсуг (Азов район)|Койсуг]] | посёлок | {{ Население | Койсуг (Азов район) | тс }} | [[Обильненское сельское поселение (Ростовская область)|Обильненское сельское поселение]]
| | [[Койсугский (Азов район)|Койсугский]] | разъезд | {{ Население | Койсугский (Азов район) | тс }} | [[Красносадовское сельское поселение]]
| | [[Колузаево]] | хутор | {{ Население | Колузаево | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Коса (Азов район)|Коса]] | хутор | {{ Население | Коса (Азов район) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Кочеванчик (Азов район)|Кочеванчик]] | хутор | {{ Население | Кочеванчик (Азов район) | тс }} | [[Самарское сельское поселение (Ростовская область)|Самарское сельское поселение]]
| | [[Красная Заря (Азов район)|Красная Заря]] | хутор | {{ Население | Красная Заря (Азов район) | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Красная Поляна (Азов район)|Красная Поляна]] | хутор | {{ Население | Красная Поляна (Азов район) | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Красный Сад (Азов район)|Красный Сад]] | посёлок | {{ Население | Красный Сад (Азов район) | тс }} | [[Красносадовское сельское поселение]]
| | [[Круглое (Ростовская область)|Круглое]] | село | {{ Население | Круглое (Ростовская область) | тс }} | [[Круглянское сельское поселение (Ростовская область)|Круглянское сельское поселение]]
| | [[Кугей (Азов район)|Кугей]] | село | {{ Население | Кугей (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Кулешовка (Ростовская область)|Кулешовка]] | село | {{ Население | Кулешовка (Ростовская область) | тс }} | [[Кулешовское сельское поселение]]
| | [[Кульбакин (Азов район)|Кульбакин]] | хутор | {{ Население | Кульбакин (Азов район) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Курган (Азов район)|Курган]] | хутор | {{ Население | Курган (Азов район) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Лагутник (Азов район)|Лагутник]] | хутор | {{ Население | Лагутник (Азов район) | тс }} | [[Рогожкинское сельское поселение (Ростовская область)|Рогожкинское сельское поселение]]
| | [[Левобережный (Азов район)|Левобережный]] | хутор | {{ Население | Левобережный (Азов район) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Ленинский Лесхоз (Азов район)|Ленинский Лесхоз]] | посёлок | {{ Население | Ленинский Лесхоз (Азов район) | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Маргаритово (Ростовская область)|Маргаритово]] | село | {{ Население | Маргаритово (Ростовская область) | тс }} | [[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]]
| | [[Марков (хутор)|Марков]] | хутор | {{ Население | Марков (хутор) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Межевой (Ростовская область)|Межевой]] | посёлок | {{ Население | Межевой (Ростовская область) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Метелев (Азов район)|Метелев]] | хутор | {{ Население | Метелев (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Мечетка (Ростовская область)|Мечетка]] | хутор | {{ Население | Мечетка (Ростовская область) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Мечетный (Азов район)|Мечетный]] | посёлок | {{ Население | Мечетный (Азов район) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Мило-Яковлевка]] | хутор | {{ Население | Мило-Яковлевка | тс }} | [[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]]
| | [[Нижняя Козинка]] | хутор | {{ Население | Нижняя Козинка | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Новоалександровка (Азов район)|Новоалександровка]] | хутор | {{ Население | Новоалександровка (Азов район) | тс }} | [[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]]
| | [[Новомаргаритово (Азов район)|Новомаргаритово]] | село | {{ Население | Новомаргаритово (Азов район) | тс }} | [[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]]
| | [[Новомирский (Азов район)|Новомирский]] | посёлок | {{ Население | Новомирский (Азов район) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Новониколаевка (Азов район)|Новониколаевка]] | село | {{ Население | Новониколаевка (Азов район) | тс }} | [[Самарское сельское поселение (Ростовская область)|Самарское сельское поселение]]
| | [[Новополтавский (Азов район)|Новополтавский]] | посёлок | {{ Население | Новополтавский (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Новотроицкое (Азов район)|Новотроицкое]] | село | {{ Население | Новотроицкое (Азов район) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Новый (Азов район)|Новый]] | посёлок | {{ Население | Новый (Азов район) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Обуховка (Азов район)|Обуховка]] | хутор | {{ Население | Обуховка (Азов район) | тс }} | [[Елизаветинское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветинское сельское поселение]]
| | [[Овощной (Ростовская область)|Овощной]] | посёлок | {{ Население | Овощной (Ростовская область) | тс }} | [[Обильненское сельское поселение (Ростовская область)|Обильненское сельское поселение]]
| | [[Опорный (посёлок)|Опорный]] | посёлок | {{ Население | Опорный (посёлок) | тс }} | [[Самарское сельское поселение (Ростовская область)|Самарское сельское поселение]]
| | [[Орловка (Ростовская область)|Орловка]] | село | {{ Население | Орловка (Ростовская область) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Отрадовка (Ростовская область)|Отрадовка]] | село | {{ Население | Отрадовка (Ростовская область) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Павловка (Азов район)|Павловка]] | хутор | {{ Население | Павловка (Азов район) | тс }} | [[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]]
| | [[Павло-Очаково (Азов район)|Павло-Очаково]] | хутор | {{ Население | Павло-Очаково (Азов район) | тс }} | [[Семибалковское сельское поселение]]
| | [[Песчаный (Ростовская область)|Песчаный]] | хутор | {{ Население | Песчаный (Ростовская область) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Петровка (Азов район)|Петровка]] | хутор | {{ Население | Петровка (Азов район) | тс }} | [[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]]
| | [[Петровский (Азов район)|Петровский]] | хутор | {{ Население | Петровский (Азов район) | тс }} | [[Кагальницкое сельское поселение (Азов район)|Кагальницкое сельское поселение]]
| | [[Пешково (Ростовская область)|Пешково]] | село | {{ Население | Пешково (Ростовская область) | тс }} | [[Пешковское сельское поселение (Ростовская область)|Пешковское сельское поселение]]
| | [[Платоновка (Ростовская область)|Платоновка]] | хутор | {{ Население | Платоновка (Ростовская область) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Платоно-Петровка (Азов район)|Платоно-Петровка]] | село | {{ Население | Платоно-Петровка (Азов район) | тс }} | [[Новоалександровское сельское поселение (Ростовская область)|Новоалександровское сельское поселение]]
| | [[Победа (Азов район)|Победа]] | хутор | {{ Население | Победа (Азов район) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Полтава 1-я (Азов район)|Полтава 1-я]] | хутор | {{ Население | Полтава 1-я (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Полтава 2-я (Азов район)|Полтава 2-я]] | хутор | {{ Население | Полтава 2-я (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Полушкин (хутор)|Полушкин]] | хутор | {{ Население | Полушкин (хутор) | тс }} | [[Рогожкинское сельское поселение (Ростовская область)|Рогожкинское сельское поселение]]
| | [[Порт-Катон]] | село | {{ Население | Порт-Катон | тс }} | [[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]]
| | [[Приморский (Ростовская область)|Приморский]] | посёлок | {{ Население | Приморский (Ростовская область) | тс }} | [[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]]
| | [[Рогожкино (Азов район)|Рогожкино]] | хутор | {{ Население | Рогожкино (Азов район) | тс }} | [[Рогожкинское сельское поселение (Ростовская область)|Рогожкинское сельское поселение]]
| | [[Самарское (Ростовская область)|Самарское]] | село | {{ Население | Самарское (Ростовская область) | тс }} | [[Самарское сельское поселение (Ростовская область)|Самарское сельское поселение]]
| | [[Семибалки (Азов район)|Семибалки]] | село | {{ Население | Семибалки (Азов район) | тс }} | [[Семибалковское сельское поселение]]
| | [[Советский Дар (Азов район)|Советский Дар]] | село | {{ Население | Советский Дар (Азов район) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Солнечный (Азов район)|Солнечный]] | посёлок | {{ Население | Солнечный (Азов район) | тс }} | [[Калиновское сельское поселение (Ростовская область)|Калиновское сельское поселение]]
| | [[Сонино (Азов район)|Сонино]] | хутор | {{ Население | Сонино (Азов район) | тс }} | [[Отрадовское сельское поселение (Ростовская область)|Отрадовское сельское поселение]]
| | [[Степнянский (Азов район)|Степнянский]] | хутор | {{ Население | Степнянский (Азов район) | тс }} | [[Задонское сельское поселение]]
| | [[Стефанидинодар (Азов район)|Стефанидинодар]] | село | {{ Население | Стефанидинодар (Азов район) | тс }} | [[Круглянское сельское поселение (Ростовская область)|Круглянское сельское поселение]]
| | [[Суходольск (Азов район)|Суходольск]] | посёлок | {{ Население | Суходольск (Азов район) | тс }} | [[Самарское сельское поселение (Ростовская область)|Самарское сельское поселение]]
| | [[Тимирязевский (Ростовская область)|Тимирязевский]] | посёлок | {{ Население | Тимирязевский (Ростовская область) | тс }} | [[Кулешовское сельское поселение]]
| | [[Топольки (Азов район)|Топольки]] | посёлок | {{ Население | Топольки (Азов район) | тс }} | [[Рогожкинское сельское поселение (Ростовская область)|Рогожкинское сельское поселение]]
| | [[Узяк (Азов район)|Узяк]] | хутор | {{ Население | Узяк (Азов район) | тс }} | [[Кагальницкое сельское поселение (Азов район)|Кагальницкое сельское поселение]]
| | [[Усть-Койсуг]] | хутор | {{ Население | Усть-Койсуг | тс }} | [[Обильненское сельское поселение (Ростовская область)|Обильненское сельское поселение]]
| | [[Харьковский (Азов район)|Харьковский]] | хутор | {{ Население | Харьковский (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Христичёво]] | хутор | {{ Население | Христичёво | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Цыганки (Ростовская область)|Цыганки]] | хутор | {{ Население | Цыганки (Ростовская область) | тс }} | [[Александровское сельское поселение (Азов район)|Александровское сельское поселение]]
| | [[Чепрасовский (Азов район)|Чепрасовский]] | посёлок | {{ Население | Чепрасовский (Азов район) | тс }} | [[Кугейское сельское поселение]]
| | [[Чумбур-Коса (Азов район)|Чумбур-Коса]] | хутор | {{ Население | Чумбур-Коса (Азов район) | тс }} | [[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]]
| | [[Шмат (Азов район)|Шмат]] | хутор | {{ Население | Шмат (Азов район) | тс }} | [[Обильненское сельское поселение (Ростовская область)|Обильненское сельское поселение]]
| | [[Южный (Азов район)|Южный]] | посёлок | {{ Население | Южный (Азов район) | тс }} | [[Елизаветовское сельское поселение (Ростовская область)|Елизаветовское сельское поселение]]
| | [[Юшкин (Азов район)|Юшкин]] | хутор | {{ Население | Юшкин (Азов район) | тс }} | [[Маргаритовское сельское поселение (Ростовская область)|Маргаритовское сельское поселение]]
}}

== Иҡтисады ==
Азов районы территорияһында бер нисә эре сәнәғәт предприятиеһы бар. Шуның иң эреһе — «Кока-Кола Эйч Би Си Евразия» — алкоголһеҙ эсемлектәр эшләп сығарыуға махсуслашҡан.

== Транспорты ==
Азов районы территорияһы буйлап дәүләт әһәмиәтендәге транспорт артерияһы үтә. Шуларҙың иң кәрәклеһе — Рәсәйҙең Европа өлөшөн Төньяҡ Ҡаф тауы республикалары менән бәйләүсе тимер юл һәм автомобиль магистрале. «Батайск—Ейск» һәм «Аҙау—Староминская—Краснодар» автоюлдары халыҡ хужалығында мөһим әһәмиәткә эйә.

== Археологияһы ==
Елизаветинская станицаһы (Ростовская область) янында Төньяҡ-Көнсығыш Аҙау буйында б.э.т. VI III быуаттарҙа скиф ырыу-ҡәбилә юғары ҡатламының ставкаһы һәм административ, сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған 44 га майҙанлы Елизаветовский ҡаласығы (Танаис ҡалаһы — 20 га) бар. Ҡаласыҡ эргәһендә ҡурғандар һәм ҡәберлектәр булған, шуларҙан иң билдәлеһе — «Биш туған» ҡурғандар төркөмө&lt;ref&gt;[http://hist.ctl.cc.rsu.ru/Don_NC/Ancient/Earliron/Bospor/elisabet.htm Курганы «Пять братьев» (IV век до н. э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628031039/http://hist.ctl.cc.rsu.ru/Don_NC/Ancient/Earliron/Bospor/elisabet.htm |date=2017-06-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Палеонтологияһы ==
Аҙау диңгеҙенең Таганрог ҡултығы ярында, Азов районының Семибалки ауылы эргәһендә плейстоцен эпохаһына ҡараған палеонтологик урын бар. Эоплейстоцен аҙағы тип эре ҡондоҙ-трогонтерия, тамань филе, эре ат, эласмотерия, гомотерия, гиена, эре мышы, ҡатмарлы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубрҙың&lt;ref&gt;[http://sarzoomir.com/zhivotnie-obitavshie-okolo-beregov-azovskogo-morja.html Животные, обитавшие около берегов Азовского моря]&lt;/ref&gt;) һәм ваҡ һөтимәрҙәрҙең бер ерҙә бик һирәк осраған дәүере билдәләнә. Табылдыҡтар морозовский горизонтына, черевичанский фазаһына һәм юғарғы черевичанский ассоциацияһына (тамань фаунистик комплекс) ҡарай. Табылдыҡтарҙың геологик йәше иң боронғо кешенең тормош көтөү эҙҙәренә юлығыу мөмкинлеген бирә, сөнки сирек (четвертичный) периоды башында дала зонаһында тереклек иткән көтөүҙә йәшәгән үлән менән туҡланыусы ҡырағай йәнлектәр кешегә йән аҫырау мөмкинлеге биргән тиергә кәрәк. Семибалка табылдыҡтары Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығында һаҡлана&lt;ref&gt;''Байгушева В. С.'' Новые данные о таманском фаунистическом комплексе из раскопа у села Семибалки (Приазовье) // Историко-археологические исследования в Азове и на Нижнем Дону в 1998 г. Азов, 2000. Вып. 16. С. 27-57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рековец Л. И.'' Мелкие млекопитающие антропогена юга Восточной Европы. Киев: Наукова думка, 1994. 372 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Tesakov A. S.'', ''Dodonov A. E.'', ''Titov V. V.'', ''Trubikhin V. M.'' Geological settings of small mammal faunas in the east of the Sea of Azov / Loess and Paleoenvironment. Abstr. and Guidebook. Moscow: GEOS, 2003. P. 60-61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://paleorostov.narod.ru/Quatern_07a_g.pdf ''В. С. Байгушева'' Археологические особенности палеонтологических местонахождений начала четвертичного периода]&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
Азов районы территорияһында региональ әһәмиәтле (тарих, архитектура, монументаль сәнғәт) мәҙәни мираҫ объекттары бар. Мәҙәни мираҫ объекттары түбәндәге тораҡ пункттарында урынлашҡан:
* Донской утарында (Азов районы): етеш тормош көткән казак И. А. Нефедов йорто, казак Шинкаренконың нәҫел йорто, терәп һалынған магазины һәм ярым иҙән аҫты (подвал) менән сауҙагәр Белоусовтың йорто, родовой дом казак Д. Н. Ирхиндың нәҫел йорто.;
* Елизаветинская утарында — Елизаветинский казак йорто атаман идаралығы (управаһы), ир балалар өсөн сиркәү эргәһе мәктәбе, ҡыҙ балалар өсөн ике йыллыҡ сиркәү эргәһе мәктәбе, сауҙа казагы Бухарин йорто, казак Маноцкий йорто;
* Маргаритово ауылында (Ростов өлкәһе) — алпауыт Серандинаки усадьбаһы;
* Обуховка ауылында — казак Демидов йорто, сауҙа казагы Болдыревтың кибетле йорто;
* Задонский совхозы үҙәк усадьбаһында — ДТ-75 тракторына һәйкәл;
* Самарское ауылындағы 1-се мәктәп эргәһендә — СУ-122 үҙйөрөшлө артиллерия установкаһы һәйкәле;
* Обуховка ауылында — Изге Пётр һәм Изге Павел һәм Изге Троица Христос Әсәһенең Бөркәнсеге сиркәүе, Обуховский сиркәүе эргәһендәге Ерик аша үткәүел күпер, Ерик Прорва аша һалынған күпер.
* Ново-Александровка ауылында — Католиктар кирхаһы;
* Ново-Николаевка ауылында — Никольский православие храмы;
* Дон йылғаһы ярындағы Ҡурған (Азов районы) утарында — Ленин исемендәге колхоздың судокомандаһы («Кашалот» бәләкәй буксиры) хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдә;
* Перебойный утрауында Дон йылғаһы дельтаһында — лоцмейстерский посы бинаһы. Бында рус физигы һәм электротехнигы, профессор Александр Степанович Попов илдең тәүге радиостанцияһында һынауҙар ойошторған.

Федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты — Елизаветинская станицаһы эргәһендәге б.э.т. V—III быуатҡа ҡараған Елизаветово ҡаласығы&lt;ref&gt;[http://www.skvriz.ru/component/content/article/31------1/1037-2009-12-30-06-41-11.html Станица Елизаветинская: сокровища истории в донской степи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229032212/http://www.skvriz.ru/component/content/article/31------1/1037-2009-12-30-06-41-11.html |date=2016-12-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы
* Ростов өлкәһенең административ-территориаль бүленеше
* Ростов өлкәһенең тораҡ пункттары
* Азов-Сити — Рәсәй уйын зонаһы
* Водолацкий Виктор Петрович — Азов районының Почётлы гражданы
* Елизаветово ҡаласығы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rayon.azov-info.ru/ Официальный сайт администрации Азовского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811151323/http://www.rayon.azov-info.ru/ |date=2013-08-11 }}
* [http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=76734 Азов район на сайте администрации Ростовской области]
* [http://azov_r.smoro.ru/ Муниципальное образование Азовского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110621121133/http://azov_r.smoro.ru/ |date=2011-06-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20190915164854/http://rosdon.ru/rostov/a-32.html Азов район] на сайте Rosdon.ru
* [http://www.azovdistrict.narod.ru/ Неофициальный сайт Азовского района]
* [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m1/1/art.aspx?art_id=1298 Сокольский Э. Койсугские хутора: Кочеванчик, Самарское, Новониколаевка, Высочино // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014]
* [http://www.gosspravka.ru/61/002/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов]
* '''Почтовые индексы:'''
** [http://www.ru-zip.com/district/1458/ Почтовые индексы: Азов Район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413000402/http://www.ru-zip.com/district/1458/ |date=2016-04-13 }}
** [http://www.moscowindex.ru/rus/61002/ Почтовые индексы | Ростовская область | Азов район]

{{Ростов өлкәһе}}

[[Категория:Азов районы| ]]</text>
      <sha1>hxym917q7oi9ib8ugo4uxhqkuwhuz3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115581</id>
    <revision>
      <id>1308862</id>
      <parentid>1050433</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7062" sha1="m4p0718gtf2ldn4czv36e6g4g7fob7a" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл|Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл}}
{{Памятник
|Русское название         =Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Азов, Площадь Речного вокзала.JPG
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 
|Страна                   = [[Рәсәй]]
|Страна2                  = 
|Архитектурный стиль      = 
|Название местоположения  = ҡала
|Местоположение           = [[Ростов өлкәһе]], [[Аҙау ҡалаһы]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 47.117921 |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 39.422125 |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = RU 
|Архитектор               = А. Иванов, Г. Стульцев
|Окончание строительства  = 1975
|Commons                  = 
}}
{{Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы|6100230000}}
'''Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл ''' — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Аҙау ҡалаһы]]ндағы һәйкәл. [[1975 йыл]]дың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

== Тарихы ==
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл [[Аҙау ҡалаһы]]ның тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған.&lt;br /&gt;
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. [[1941 йыл]]дың октябренән алып [[1942 йыл]]дың июль айына тиклем [[Аҙау ҡалаһы]]нда Аҙау хәрби флотилияһының айырым [[Дон]] отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. [[Дон]] отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында [[Советтар Союзы Геройы]] Цезарь Куников була.&lt;br /&gt;
Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре [[1943 йыл]]дың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.&lt;br /&gt;

Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында [[Советтар Союзы Геройы]] Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.&lt;br /&gt;

Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент [[1975 йыл]]дың 7 майында асыла.

== Һүрәтләмә ==
Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев.
Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».

== Әҙәбиәт ==
* Михайлушкин П. Морякам Азовской военной флотилии/П. Михайлушкин //Красное Приазовье. — 1984. — 1 августа
* Чумак, Т. Героическим морякам. Газ. Читай-Азов. 2008. — 5 августа.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170516083233/http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1051-2016-09-20-16-21-49 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516083233/https://web.archive.org/web/20170516083233/http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1051-2016-09-20-16-21-49 |date=2017-05-16 }} Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл]
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1052-2016-09-20-16-23-55  Азов хәрби флотилияһы моряктарына] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315011745/http://azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1052-2016-09-20-16-23-55 |date=2017-03-15 }}.
* [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1050-2016-09-20-16-19-53 Торпедалы катер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313193005/http://azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03/2-uncategorised/1050-2016-09-20-16-19-53 |date=2017-03-13 }}

[[Категория:Аҙау]]</text>
      <sha1>m4p0718gtf2ldn4czv36e6g4g7fob7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бекрен исемендәге Изге Николай монастыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115752</id>
    <revision>
      <id>1308976</id>
      <parentid>1284758</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10034" sha1="np082qqa6sa70drscz46crdjwb4rzzc" xml:space="preserve">{{Храм|Русское название=Бекрен Изге Николай монастыры|Изображение= Бекреневский монастырь Ростовская область.jpg|Подпись изображения=Свято-Николаевский  ғибәҙәтханаһы, 1913 йыл.|Ширина изображения=280 px|Страна=Рәсәй|lat_dir=N|lat_deg=47.685124|lon_dir=E|lon_deg=41.718779|region=RU|CoordScale=2000|Название местоположения=ҡала|Местоположение=Константиновск|Конфессия=Православие|Епархия=Волгодонск |Архитектурный стиль=Эклектика|Основатель=С. И. Поляков|Начало строительства=1888|Окончание строительства=1895|Состояние=емерелгән}}

'''Бекрен исемендәге Изге Николай монастыры''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Ростов өлкәһе]] Константиновск районы элекке ҡатын-ҡыҙҙар православие монастыры (хәҙерге [[Волгодонск]] епархияһына ҡарай).

[[1910 йыл|1910 йылда]] барлыҡҡа килгән. Монастырға Изге-Николаевск ғибәҙәтханаһы; Изге Николайға һәм ышаныслы Изге Александар Невскийға бағышланған ике тәхетле ағас сиркәү; монастырға нигеҙ һалыусы С. И. Поляков тарафынан ҡаҙылған ҡоҙоҡ, рухани йорто, сәфәр ҡылыусылар өсөн ҡунаҡхана ҡарай. Ҡунаҡхана янында Преподобный Сергий Радонежский хөрмәтенә төҙөлгән ағас сиркәү һәм монастырь зыяраты бар. Монастырҙың төп мөҡҡәдәс әйбере — Хоҙай Әсәһенең Козельщанск иконаһы. Монастырь булдырылыу менән уны игумения Амфиана етәкләгән. Монастырь [[1929 йыл|1929 йылға]] тиклем эшләгән.

[[9 май]] — ғибәҙәтхананың ҡурсалаусыһы Изге Николай, ә [[14 сентябрь]] — Хоҙай тәреһенең күккә күтәрелеү байрамдары.

== Тарих ==
Бекренев монастырының төҙөлөүе [[1853]]—[[1856 йыл|1856 йылдарҙағы]] [[Ҡырым һуғышы]] менән бәйле. [[Севастополь|Севастополде]] обороналаусыларға һуғыш кәрәк-яраҡтары, һыу, аҙыҡ-түлек, медикаменттар етмәгән. Эсәр һыуҙы яҡын тирәләге ҡоҙоҡтарҙан алғандар һәм уны яраланған һалдаттарға бүлеп эсергәндәр.

[[Севастополь|Севастополде]] обороналаусылар араһында [[1854 йыл|1854 йылда]] Цимлянский районы Марьинская станицаһы казағы урядник Сергей Поляков булған. һуғыштан ҡайтҡас, ул үҙенең,тере ҡалһам, ҡоҙоҡ төҙөтәсәкмен, тигән әйтеүен үтәп, һуғышта һәләк булған иптәштәренә бағышлап, ҡоҙоҡ ҡаҙытҡан. Ҡоҙоҡ тәрән булмаған Бекреневский соҡоронда (татар һуғышсыһы Бекрен күмелгән был соҡор уның исеме менән аталған) ҡаҙылған. Ҡоҙоҡтоң тәрәнлеге 12,5 метр тирәһе булып, унан шишмә бәреп сыҡҡан. Ҡоҙоҡ өҫтөнә ҡыйыҡлы ағас бура ултыртҡандар, ҡыйығы аҫтына Изге Николай Чудотворецтың иконаһын ҡуйып, һыу сығанағын изгеләндергәндәр.

[[1867 йыл|1867 йылдың]] 25 майында император Александр II террористар ҡулынан ҡотолоп ҡалған. Ошо ваҡиғаны мәңгеләштереү маҡсатында С. И. Поляковтың дуҫы менән сауҙагәр С.С. Амбросимов императорға ғибәҙәтхананы йыһазландырыу, ҡоҙоҡ янында сиркәү төҙөтөү һәм һәр йыл һайын Марьинск станицаһынан Бекренев ҡоҙоғона тәре походын ойоштороу өсөн 1000 һум аҡса һорап, мөрәжәғәт хаты яҙып ебәргән.

Император Александр II Указы буйынса ҡоҙоҡ янында сиркәү төҙөлгән һәм, Мөғжизә тыуҙырыусы Николай исеме бирелеп, изгеләндерелгән.Ҡоҙоҡ изге урын булып һанала башлаған. Бында йыл һайын 9 май көнөндә изге Николай Чудотворец (22 май-яңы стиль), бишәр меңләгән кеше йыйған Тәре походы уҙғарған.

[[1888 йыл|1888 йылдың]] 17 октябрендә &quot;Борки&quot;станцияһы янында поезд һәләкәткә осраған. Поездағы Падишаһ Император [[Александр III]] һәм уның ғаиләһе иҫән-һау ҡалған

Шул уңайҙан [[Дон]] Архипастырына Изге Николай сиркәүен ғибәҙәтхана дәрәжәһенә күтәреүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Быға рөхсәт бирелгән. Бәләкәй сиркәү урынына ҙур ғибәҙәтхана һалып, уны [[1888 йыл|1888 йылда]] изгеләндергәндәр. Сиркәү бик киң килеп сыҡҡан, ул иконостаслы һәм биҙәлгән стеналы булған.

Сиркәүҙә Архиерей өйө төҙөлгән, бында иеромонах Геннадий йәшәгән. Изге Синодтың [[1895]] йылдың N2 348 25 Указы менән бөтә йорт-ҡуралар Бертенев Изге Николай монастырына әүерелдерелгән. Башта ул ирҙәр монастыры булған. [[1910 йыл|1910 йылда]] [[Дон]] һәм Новочеркасск Архиепискобының Изге Синодҡа үтенсе буйынса ҡатын-ҡыҙҙар монастырына әйләндерелгән.

[[1913 йыл|1913 йылдың]] 30 июлендә монастырь изгеләндерелгән. Монастырҙы игумения Амфиана етәкләгән.

Изге Никольский ғибәҙәтханаһы янында ике тәхетле бәләкәй ағас сиркәү, монастырь ишек алдынд игумения өйө, аш бүлмәһе, өлкән йәштәге суфый ҡатын-ҡыҙҙар өсөн флигель, С. И. Поляков ҡаҙытҡан ҡоҙоҡ булған.
[[Файл:Our_Lady_Kozelshanskaya.jpeg|справа|мини|200x200пкс|Хоҙай Әсәһенең Козельщанский иконаһы]]
[[1920 йыл|1920 йылдар]] уртаһында монастырь ябылған. Уның һуңғы игуменияһы матушка Митрофания булған. [[1928 йыл|1928 йылда]] монастырь ере бергәләшеп эшләү артеленә бирелгән. [[1929 йыл|1929 йылда]] артелде «Правда» коммунаһына әйләндергәндәр.

1930-сы йылдарҙа игумения Валериана һәм суфый ҡатын-ҡыҙҙар, коллективизацияға ҡаршы агитация алып барыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алынған. [[1930 йыл|1930 йылдың]] 13 сентябрендә улар Төньяҡ-[[Кавказ]] крайы ОГПУ ҡарары менән Енәйәт Кодексының 58/10 статьяһы буйынса Төньяҡ крайына 5 йылға һөргөнгә ебәрелгән.

1950-се йылдарҙа монастырь бөтөнләй емерелгән. Хәҙерге ваҡытта уның урынында ололау тәреһе тора, бында [[22 май|22 майҙа]] йыл һайын тәре походы менән киләләр. Мариинск станицаһында Николаевский ғибәҙәтханаһы тергеҙелә.

== Һылтанмалар ==
* [http://sobory.ru/article/?object=38548 Бекреневский Свято-Николаевский женский монастырь]
* [http://sarkel.ru/istoriya/bekrenevskij_zhenskij_monastyr Бекреневский Свято-Николаевский женский монастырь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317170654/http://sarkel.ru/istoriya/bekrenevskij_zhenskij_monastyr/ |date=2017-03-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20170214110211/http://konstantinovsk.ru/history/istoriya-bekrenevskogo-svyato-nikolaevskogo-zhenskogo-monastyrya История Бекреневского Свято-Николаевского женского монастыря]
* [http://www.rostov.aif.ru/culture/events/1141815 В Ростовской области найдены ворота исчезнувшего Бекренёвского монастыря]
[[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]]
[[Категория:1895 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>np082qqa6sa70drscz46crdjwb4rzzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт эпосы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116156</id>
    <revision>
      <id>1308932</id>
      <parentid>1218721</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5935" sha1="2wz6kq3a6e9asscbphp0tcte1m2ih11" xml:space="preserve">'''Башҡорт эпосы''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] халҡының төрлө этник ҡатламдарын һәм мәҙәни традицияларын сағылдырыусы эпик әҫәрҙәр репертуары. Тәүтормош-община ҡоролошонда барлыҡҡа килеп, эпос башҡорт халҡының һәр тарихи дәүерен оҙата килгән.

== Эпик әҫәрҙәрҙең төрҙәре ==
Башҡорт эпосына хас булған түбәндәге сюжеттарҙы билдәләргә мөмкин:
* башҡорттар өсөн хас сюжеттар («[[Урал батыр]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]», «[[Заятүләк менән Һыуһылыу]]», «Алдар менән Зөһрә», «[[Бабсаҡ менән Күсәк]]» һ. б.),
* бүтән [[Төрки халыҡтар|төрки телле халыҡтарҙың]] поэтик ижады менән уртаҡ сюжеттар («[[Алпамыша менән Барсынһылыу|Алпамыша]]», «[[Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу]]», «Тарғын менән Ҡужаҡ» һ. б.),
* көнсығыш әҙәбиәте йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сюжеттар («Йософ менән Зөләйха», «Таһир менән Зөһрә» һ.б.).
Башҡорт эпосының төп жанрҙары:
* [[ҡобайыр]] («Урал батыр», «Аҡбуҙат» һ. б.);
* хикәйәт («Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә» һ. б.);
* иртәк («[[Заятүләк менән Һыуһылыу|Заятуләк менән Һыуһылыу]]», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һ. б.);
* ҡисса («Таһир менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха» һ. б.).

== Башҡорт эпик әҫәрҙәренең традициялары ==
Боронғо башҡорттар өсөн Ватан һәм [[Урал]] төшөнсәләре айырылғыһыҙ булған, уларһыҙ был донъяла йәшәү мәғәнәһен дә күрмәйенсә, башҡорт халҡы был ике төшөнсәне бер бөтөн итеп ҡабул иткәндәр. Уралға арнап башҡорт халҡы тарафынан иң мөҡәддәс йырҙар, легендалар, ҡобайырҙар һ.б. сығарылған. Миҫалға, «Урал батыр» [[Ҡобайыр|ҡобайыры]] поэтик тел аша башҡорт халҡының Урал, Тыуған ер менән берлеге, айырылғыһыҙ икәнлеге тураһында бәйән итә.

=== Трилогия ===
Башҡорт халҡының эпик традициялары «[[Урал батыр]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]», «[[Бабсаҡ менән Күсәк|Бабсаҡ һәм Күсәк]]»&lt;nowiki/&gt; исемле әҫәрҙәрҙә сағылдырыла. Уларҙа башҡорттарҙың тарихи үткәне ҙур өс дәүергә бүленә:
* 1) ғүмерҙең башланғыс алыуы, йәшәү мәғәнәһе һәм [[Көньяҡ Урал]]да беренсе башҡорт ҡәбиләләренең барлыҡҡа килеүе;
* 2) металдан эш ҡорамалдары етештереү, атты ҡулға өйрәтеү;
* 3) Көньяҡ Уралды биләгән төрлө ҡәбиләләрҙән башҡорт халҡының формалашыуы.

== Башҡарыусылар ==
Эпик әҫәрҙәрҙе ижад итеүселәр һәм халыҡҡа еткереүселәр — халыҡ сәсәндәре. Тап улар беҙҙең көндәргә рухи мәҙәниәтебеҙҙең шиңмәҫ ҡомартҡыларын килтереп еткергәндәр. Сәсәндәр — ысын-ысындан халыҡ массаларының уй-кисерештәрен, теләк-хыялдарын сағылдырыусылар. Сәсәндәрҙең маҡсаты халыҡ тормошон, уларҙың идеалдарын художестволы кәүҙәләндереүҙән ғибарәт. Нәҡ ошо миссия уларға популярлыҡ һәм халыҡ һөйөүен алып килә.

== Эпик әҫәрҙәр ==
«[[Урал батыр]]», «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]», «[[Бабсаҡ менән Күсәк]]», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡуңыр буға», «[[Заятүләк менән Һыуһылыу]]», «[[Иҙеүкәй менән Мораҙым]]», «Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «[[Тарғын менән Ҡужаҡ]]», «Ек Мәргән», «[[Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу|Ҡуҙыйкурпәс менән Маянһылыу]]», «[[Алдар менән Зөһрә]]», «Йософ менән Зөләйха», «Байрамбикә менән Татлыбай», «[[Ҡарас менән Аҡса]]», «Ҡараһаҡал» һ.б.

== Һылтанмалар ==
* {{YouTube|ihAWXFkCwHU|Урал-батыр и всемирный потоп}}
* {{YouTube||Загадка уральского палеолитаT8GA5aPlfl0}}
* [https://web.archive.org/web/20221116091117/http://encycl.bash-portal.ru/epos.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия'']
* ''Мирбадалева А. С.'' Башкирский народный эпос. М., 1977.

{{Башкиры}}
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Башҡорт эпостары]]</text>
      <sha1>2wz6kq3a6e9asscbphp0tcte1m2ih11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116275</id>
    <revision>
      <id>1308959</id>
      <parentid>1307508</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19564" sha1="jyjd193r1e13ic2fh079c4m5ks2z2pf" xml:space="preserve">'''Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме''' — [[башҡорт теле]]н, башҡорт мәҙәниәтен, [[Башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәтен]], [[Башҡорттар|башҡорт халҡын]] һәм уның [[Башҡортостан тарихы|тарихын]] өйрәнеүсе фән тупланмаһы.
[[Файл:Coat_of_Amrs_of_Bashkortostan.svg|мини|159x159пкс|[[Башҡортостан]] [[Башкортостан Республикаһы]] гербы]]
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме үҙ эсенә [[Башҡорт этногенезы|этногенезды]], [[башҡорт теле]]н һәм [[Башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәтен]], был дисциплиналарҙы уҡытыу методикаһын, башҡорттарҙың рухи мәҙәниәтен һ.б. өйрәнеүҙе ала.

== Тарихы ==
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме Урта быуаттарҙың [[Бәлхи]], [[Әхмәт ибн Фаҙлан]], [[Иҙриси]], [[Мәсүди]], [[Мәхмүт Ҡашғари]], [[Джиованни дель Плано Карпини|Плано Карпини]], [[Рәшит әт-дин]], [[Гильом де Рубрук|В. Рубрук]], С. Тәржемән, [[Юлиан Венгерский|Юлиан]], [[Яҡут әл-Хәмәүи|Яҡут]] кеүек авторҙарына, башҡорт шәжәрәләренә, фольклор ҡомартҡыларына, археологик экспедициялар, генетика, этнология, фольклористика материалдарына таяна.

Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә [[XVIII быуат]]та нигеҙ һалына. 1768—1874 йылдарҙағы [[Академик экспедициялар]]&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=akademicheskie-ekspedicii&amp;id=257 Академические экспедиции 18 века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170616093555/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=akademicheskie-ekspedicii&amp;id=257 |date=2017-06-16 }}&lt;/ref&gt; барышында Башҡортостан [[Башҡортостан географияһы|географияһы]], [[Башҡортостан климаты|климаты]], башҡорт халҡының көнкүреше, мәҙәниәте һәм йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре өйрәнелә. [[Георги Иоганн Готлиб|И. Г. Георги]], [[Петер Симон Паллас]], [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]], [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]], С. У. Ремезов, С. Соммье, [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]], [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]], В. М. Флоринский һ.б. тикшеренеүселәр башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә ҙур өлөш индергәндәр. Башҡорттарҙың [[Башҡортостан тарихы|тарихы]], топографияһы, [[Башҡорттарҙың хужалығы|хужалығы]], көнкүреше, [[Башҡорт менталитеты|менталитеты]] һәм халыҡтың ышаныуҙары буйынса күп мәғлүмәт этнограф [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычковтың]] «Топография Оренбургской губернии»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Фархшатов М. Н., [[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисамитдинова Ф. Г.]]|заглавие=Башкироведческая наука.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=293|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}}&lt;/ref&gt; исемле хеҙмәтендә баҫылып сыҡҡан.

[[XIX быуат]]тан алып башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең үҙәген башҡорт телен һәм [[Башҡорт алфавиты|алфавитын]] өйрәнеү биләй. Русса-башҡортса һәм башҡортса-русса һүҙлектәр донъя күрә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/text/2008/ahmshn01_08.html Бельские просторы]&lt;/ref&gt;. Был осорға шулай уҡ [[Иванов Мартиниан Иванович|М. Ивановтың]], [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|М. Биксуриндың]] («Башланғыс ҡулланма…», төп нөсхәһендә «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана с русско-персидско-татарскими словами, расположенными по предметам, разговорами и прописями», 1859), [[Катаринский Василий Владимирович|В. Катаринскийҙың]] («Ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлек» (урыҫ. «Краткий русско-башкирский словарь»), 1893; «Башҡортса-русса һүҙлек», (урыҫ. «Башкирско-русский словарь» 1899) һ. б. баҫмалары ҡарай. 1892 йылда башҡорттар өсөн урыҫ алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба баҫылып сыға (1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабатлап баҫтырыла). 1907 йылда [[Бессонов Александр Григорьевич|А. Г. Бессоновтың]] «Башҡорттар өсөн әлифба» (урыҫ. «Букварь для башкир»), [[Катанов Николай Фёдорович|Н. Ф. Катановтың]] «Башҡорт теле өсөн алфавит» (урыҫ. «Азбука для башкирского языка»), 1912 йылда [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|М. С. Ҡулаевтың]] «Башҡорттар өсөн өн әйтелеше һәм әлифба нигеҙҙәре» (урыҫ. «Основы звукоподражания и азбука для башкир») һ.б. хеҙмәттәр донъя күрә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович|Галяутдинов И. Г.]]|заглавие=Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв|ссылка=http://www.vatandash.ru/index.php?article=100|издание=[[Ватандаш]]|год=2000|номер=12|issn=1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Н. А. Аристов, [[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]], [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]], М. В. Лоссиевский, П. И. Небольсин, Д. П. Никольский, [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]], [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Г. Рыбаков]], И. С. Попов, В. И. Филоненко&lt;ref&gt;[http://posredi.ru/knb_F_Filonenko.html ФИЛОНЕНКО Виктор Иосифович — Культура народов Башкортостана, posredi.ru]&lt;/ref&gt; һ. б. ғалимдар тарафынан башҡорт халҡының антропологияһы, тарихы, этнографияһы һәм фольклоры һәр яҡлап өйрәнелә башлай. Этнолог С. И. Руденко «Башҡорттар: Тарихи-этнографик очерктар» (урыҫ.«Башкиры: Историко-этнографические очерки») монографияһын баҫтырып сығара, ә тел ғилеме белгесе [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]] беренсе академик «Башҡорт теленең грамматикаһы»н (урыҫ. «Грамматика башкирского языка») яҙа&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Был осорға [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. Өмөтбаев]], [[Ризаитдин Фәхретдинов|Р. Ф. Фәхретдинов]], [[Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы|Ю. С. Бикбов]] һ. б. кеүек башҡорт зыялыларының хеҙмәттәре лә ҡарай.

[[1922 йыл]]да Башҡорт АССР-ның Наркомпросында Академик үҙәк ойошторола. Уның төп бурысы башҡорт халҡының тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеүҙән ғибәрәт була. Шул уҡ йылда Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте ойошторола. Унда Г. В. Вахрушев, [[Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы|Ғ. Ф. Вилданов]], [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Х. Ғ. Ғәбитов]], Г. И. Комиссаров, [[Мирасов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|С. Ғ. Мерәҫов]], П. А. Петров-Туринге, [[Ризаитдин Фәхретдинов|Р. Ф. Фәхретдинов]] һ.б. эшләй. Шулай уҡ В. В. Бартольд, [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]], [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы|Ә. Ә. Диваев]], [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] һ.б. йәмғиәттең хөрмәтле ағзалары, ә И. Т. Таһиров, [[Сөнчәләев Шәриф Хәмиҙулла улы|Ш. Х. Сөнчәләй]] һ.б. — рәйесе булалар. Йәмғиәт «Башҡортса тыуған яҡты өйрәнеү йыйынтығы»н, «Башҡорт аймағы», «Белем» журналдарын һ.б. баҫтырып сығара.

[[ХХ быуат]]та фәндең үҫешеүендә [[Башҡорт дәүләт университеты]] (1909 йыл), [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт педагогия университеты]] (1967), [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө сәнғәт институты]] (1968) кеүек юғары уҡыу йорттарының асылыуы булышлыҡ итә.

1932 йылда [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Милли мәҙәниәт башҡорт ғилми-тикшеренеү институтына]] нигеҙ һалына, ул 1951 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге) тип үҙгәртелә.

Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлиди Туған]], [[Әбделҡадир Инан]], Б. Э. Нольде, [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ғ. Таған]] һ. б. тос өлөш индерә. Шулай уҡ башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең ҡайһы бер мәсьәләләре [[Венгрия]], [[Германия]], [[Төркиә]], [[Финляндия]], [[Франция]], [[АҠШ]] (Т. Байкара, Ф. Бергдольт, И. Вашари, [[Алтон Стюарт Доннелли|А. Донелли]], Э. Карр, М. Кемпер, Х. Малик, [[Дьюла Месарош|Д. Месарош]], П. Паскаль, Д. Петерс, [[Роже Порталь|Р. Портал]], [[Вилмош Прёле|В. Проле]], [[Мартти Рясянен|М. Рясянен]], А. Франк, И. Эрдейи) ғалимдарының, үҙебеҙҙең [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғ. Б. Хөсәйенов]], [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Ғарипов]] һ.б. кеүек шәхестәребеҙҙең хеҙмәттәрендә яҡтыртыла.

Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеменең проблемалары Биохимия һәм генетика институттарында, [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]], этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә һ. б. өйрәнелә.

== Музейҙар ==
* [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы|М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]].
* [[Археология һәм этнография музейы (Өфө)|Археология һәм этнография музейы]] (Өфө).
* Башҡортостан Республикаһының Н. Лотфуллин исемендәге заманса сәнғәт музейы.
* Башҡортостан Республикаһының милли әҙәбиәт музейы.
* [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]]
* [[Салауат тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]
* Стәрлетамаҡ тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
* Силәбе өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейы

== Матбуғат ==
Башҡорттарҙы өйрәнеү ғилеме буйынса мәғлүмәт [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]], «[[Ватандаш]]», «Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы хәбәрҙәре»&lt;ref&gt;[http://www.vestnikanrb.ru/ Журнал «Вестник Академии наук Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218151410/http://vestnikanrb.ru/ |date=2014-12-18 }}&lt;/ref&gt;, «Йәдкәр»&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/yadkyar/t/17039 «Ядкяр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224028/http://wiki02.ru/encyclopedia/yadkyar/t/17039 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, «[[Республика Башкортостан (гәзит)|Башҡортостан Республикаһы]]»&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/ Газета «Республика Башкортостан». 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603020839/https://agidel.ru/ |date=2020-06-03 }}&lt;/ref&gt; гәзитендә һ. б. баҫыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Төркиәт]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аглиуллина К. И.'' Региональная энциклопедистика // Мир библиогр. — 2012. — № 4. — С. 45-47.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* История Башкортостана. 1917—1990-е годы. Колл. труд в 2-х т. Т.1. 1917—1945. Уфа: Гилем, 2004. 400 с.
* Башкиры в Башкортостане в ХХ столетии: исторические очерки. Колл. монография. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2009. 304 с.
* Башкирика: Моносборник избранных работ по башкироведению и тюркологии. Уфа: БГПУ, 2004
* Малоизвестные источники по истории женского движения в Башкортостане в начале ХХ в. // Башкироведение: сборник статей. Уфа, 2004. «Башкироведение». Уфа: «Китап» 2005.
* Труды Н. К. Дмитриева по башкироведению. Ред. [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Гарипов Т. М.]] // Вопросы башкирской филологии. М., 1959.
* ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]]'' [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1940-bash-orttar-tura-ynda-f-n Башкироведение.// Статья в Башкирской энциклопедии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129045338/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1940-bash-orttar-tura-ynda-f-n |date=2014-11-29 }} {{Ref-ba}}(баш.)
* {{Китап|автор=Фархшатов М. Н., [[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисамитдинова Ф. Г.]]|заглавие=Башкироведческая наука.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=291—298|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-02-09/vengerskiy-zhurnal-opublikoval-statyu-o-bashkirah-2686560 Венгерский журнал опубликовал статью о башкирах. ИА «Башинформ», 9 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|02|2022}}  
* https://www.bashkortostan.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126175623/https://www.bashkortostan.ru/ |date=2020-11-26 }}
* http://bashkort450.on.ufanet.ru/bashkultura.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305211821/http://bashkort450.on.ufanet.ru/bashkultura.htm |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Башҡортостанда фән]]
[[Категория:Мәҙәни өлкәләр буйынса фәндәр]]
[[Категория:Төркиәт]]</text>
      <sha1>jyjd193r1e13ic2fh079c4m5ks2z2pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан китапханалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116874</id>
    <revision>
      <id>1308944</id>
      <parentid>1292204</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15234" sha1="8ovwhhvfnws2mkpj4qhmzcxdfhupz2c" xml:space="preserve">[[Файл:Library_Zaki-Validi.jpg|справа|мини|300x300пкс|Өфөләге З. Вәлиди  исемендәге китапхана]]
[[Файл:Library_Salavat.jpg|справа|мини|300x300пкс|Салауат ҡалаһындағы Үҙәк китапхана]]
[[Файл:Театр_оперы_и_балета_в_Уфе.jpg|справа|мини|300x300пкс|Аксаков халыҡ йорто]]
'''Башҡортостан китапханалары''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] территорияһында булдырылған китапханалар. Башҡортостан китапханалары Башкортостан Республикаһы мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында торалар.
== Тарих ==
[[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] территорияһында  беренсе китаптарҙың таралыуы бында йәшәгән халыҡтың дини ҡараштары менән бәйле.  Мосолман миссионерҙары үҙҙәре менән дини йөкмәткеле китаптар алып килгәндәр. Уларҙың күпселеге китапханалар тураһында хәбәрҙар булған. Башҡортостан территорияһында монголдарҙың ябырылыуына тиклем уҡ  эре һарай  һәм ғибәҙәтханалар янында  китап һаҡлау биналары булған, бында ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған рухани һәм донъяуи әҙәбиәт йыйылған булған.

ХVI быуат уртаһында Башҡортостан Урыҫ дәүләте составына ингәндән һуң китап  һәм китап һаҡлау эштәре Рәсәй йоғонтоһо аҫтында бара. Православие Башҡортостанда урыҫ телендәге дини китаптарының таратылыуы менән үрелеп бара.

Беренсе китапханалар Башҡортостанда XVI быуаттан башлап мәсет, мәҙрәсә, монастырҙар һәм сиркәүҙәр янында булдырыла.  Бында дини йөкмәткеле китаптар һаҡланған.

1586 йылда ҡала статусын алғандан һуң, Өфө башҡорт ерҙәренең административ үҙәге булып китә. Өфө воеводаһының  приказлы йортонда донъяуи әҙәбиәт туплана. Мәскәү китап баҫыу дворында сығарылған китаптарҙың ҡалаға даими килә башлауы XVII быуатта башлана.  Өфө ҡалаһы Мәскәү типографияһының 1649 -1663 йылдарҙағы керем һәм сығым ҡағыҙҙарында теркәлгән, тимәк, Өфөгә китаптар алынған булған.

[[1835 йыл]]да Өфөлә  түләүле  китапхана асыла. Китап уҡыусылар аҡса түләп китаптарҙы өйгә алып уҡый алған. Бер нисә хужаһы алмаштырылып, был китапхана [[1864 йыл]]ға тиклем эшләп килгән.

Беренсе дәүләт халыҡ китапханаһы Өфөлә [[1836 йыл]]да асыла.

[[С. Т. Аксаков]]тың вафатына 50 йыл тулыуы айҡанлы Өфөлә театр һәм китапханалы мәҙәни үҙәк төҙөргә ҡарар сығарыла. Төҙөлөп бөтмәгән үҙәк бинаһына [[1915 йыл]]да Аксаков халыҡ китапханаһы күсә. Ҡыш көндәрендә Аксаков китапханаһы ябылып торған. Китапханала төрки телле әҙәбиәт тә йыйылған була. Был осорҙа Өфөлә губерна тыуған яҡты өйрәнеү музейы янында Йәмғиәт китапханаһы һәм Н. К. Блохиндың шәхси китапханаһы эшләп килә.  XX быуат башында китапханалар ситтән алып киленгән  әҙәби китаптар менән һәм  урындағы алты Өфө типографияһында баҫылып сыҡҡан китаптар менән тулылана.

Ҡаланың төрки телле халыҡтар өсөн тәғәйенләнгән китаптар башлыса мәсеттәрҙә туплана. Был дини әҙәбиәт була. Донъяуи китаптар ситтән алып киленә. Төрки телле әҙәбиәт иң үтерлек була. Милли нәшриәттәр Башҡортостанда  [[ХХ быуат]] башында [[Өфө]]лә&lt;nowiki/&gt; (Шарк), [[Стәрлетамаҡ]]та&lt;nowiki/&gt; (Нур), [[Бөрө]]лә&lt;nowiki/&gt;барлыҡҡа килә. Беренсе мосолман китапханаһы ғалим [[Ризаитдин Фәхретдинов]] башланғысы менән [[Өфө]]лә [[ХХ быуат]] башында халыҡтан йыйылған аҡсаға асыла.

[[1917 йыл]]ға Башҡортостанда  яҡынса 340 китапхана , шул иҫәптән  башҡорт, татар, сыуаш, удмурт ауылдары китапханаларында, эшләй.

1930-сы йылдарҙа китапханалрҙа дошман әҙәбиәтенән таҙартыу үткәрелә. Фондтарҙан ҡайһы бер башҡорт яҙыусыларының китаптары, шул иҫәптән БАССР-ҙың яҙыусылар Союзының беренсе рәйесе [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы|А. Таһировтың]] әҫәрҙәре, алына. Китаптар әҙәбиәт һәм нәшриәттәр эштәре буйынса өлкә идаралығының махсус исемлектәренә ярашлы тартып алына. Ғәмәлдән сығарырылған әҙәбиәт өсөн махсус фонд булдырыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  [[БАССР]]-ҙа китапханалар ябылмай. Уларҙың хеҙмәте менән урындағы йәшәүселәр ҙә, СССР-ҙың башҡа райондарынан эвакуацияланғандар ҙа ҡуллана. Китапханалар үҙенең эшен госпиталдәрҙә алып баралар, хәрбиләр һәм оборонаға эшләүсе ойошмалар өсөн китаптар һайлап ҡуялар. 

== Хәҙерге заман ==
Хәҙерге ваҡытта китапханалар һаны буйынса Башҡортостан Республикаһы Рәсәй Федерацияһының алдынғы субъекттары иҫәбенә инә. 2015 йыл башына республикала яҡынса 1670 дәүләт һәм муниципаль китапхана эшләй. Республика китапханалары Башҡортостан китапханалары Ассоциацияһына  берләштерелгән. Китапханалар мәктәптәрҙә, колледждарҙа, хастаханаларҙа, Юғары уҡыу йорттарында, предприятиеларҙа булдырылған. Бик күп шәхси китапханалар ҙа  бар.

Китапханалар башлыса  &quot;Башкнига&quot; Сауҙа йорто бибколлекторы аша тулылана. 

Башҡортостан Республикаһында китапхана семинарҙары, башҡорт китабы көндәре, әҙәбиәт, фольклор байрамдары уҙғарыла.

Иң эреләрҙән [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Ә. Вәлиди исемендәге Милли китапхана]] (яҡынса 3,2 млн китап),[[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] китапханаһы (1 млн китап)&lt;ref&gt;[http://bibl.rusoil.net/jirbis2/ Библиотека Уфимского государственного нефтяного технического университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234134/http://bibl.rusoil.net/jirbis2/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, БДУ (1,4 млн китап), Өфө дәүләт авиацион техник университет китапханаһы (1 миллионға яҡын китап),  РФА Өфө фәнни үҙәгенең ғилми  китапханаһы (800 мең китап), Салауат үҙәк ҡала китапханаһы (110 мең китап) һ. б. китапханалар һанала. Ә. Вәлиди исемендәге Милли китапханһында документтарҙы реставрациялау һәм консевациялау Үҙәге эшләй. Башҡортостан Республикаһы ҡалаларында үҙәклештерелгән китапхана системалары булдырылған: ҡала китапханаларын берләштергән  Стәрлетамаҡ ҡалаһы Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы , Салауат ҡалаһы Үҙәкләштерелгән китапхана системаһы һ. б. 

Республикала  махсус китапханалар булдырылған. Улар иҫәбенә &quot;Һуҡырҙар һәм насар күреүселәр өсөн Башҡорт махсус китапханаһы&quot;,  Республика фәнни-медицина китапханаһы, балалар өсөн китапханалар,   предприятиеларҙағы фәнни китапханалар, ғибәҙәтханалар янындағы  дини әҙәбиәте китапханалары инә&lt;ref&gt;[http://ufahram.ru/deyatelnost/eparh_bib.php Епархиальная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132203/http://ufahram.ru/deyatelnost/eparh_bib.php |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[Стәрлетамаҡ]]та 1996 йылдан алып [[Әбделҡадир Инан]] исемендәге  башҡорт-татар китапханаһы эшләй.

Башҡортостан Республикаһында китапханалар эше  &quot;Башҡортостан Республикаһында китапханалар эшен 2010-2014 йылдарҙа үҫтереү&quot; дәүләт программаһына ярашлы тормошҡа ашырыла. 

== Белем алыу ==
Китапхана хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү Башҡортостан Республикаһында Өфө китапхана эше колледжында үткәрелә &lt;ref&gt;[http://ukbdmk.ru/ УКБДМК - Уфимский колледж библиотечного дела и массовых коммуникаций - сайт библиотечного колледжа Новости Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111161720/http://ukbdmk.ru/ |date=2016-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Закиров М. Х. Развитие библиотечного дела в Башкирской АССР за годы Советской власти //Библиотеки Башкирии. Уфа, 1968 Вып.3.;
* Время. Общество. Библиотека. Уфа, 1996;
* Гайсина Р. Х., Маннанов М. А. Храм сокровищ. Уфа, 1996.
* Оренбургские губернские ведомости. Часть неофициальная. 1864. 26 сентября. М. Сомов. Описание Уфы.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160304195430/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/8352-biblioteki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195430/https://web.archive.org/web/20160304195430/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/8352-biblioteki |date=2016-03-04 }}  Башкирская энциклопедия]
* [http://www.bashnl.ru/  Национальная библиотека имени Ахмет-Заки]
* [http://kulturarb.ru/orgs/?ELEMENT_ID=15617 Централизованная библиотечная система города Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193653/http://kulturarb.ru/orgs/?ELEMENT_ID=15617 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.ishimbaybiblio.ru/ Централизованная библиотечная система города Ишимбая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419015828/http://ishimbaybiblio.ru/ |date=2017-04-19 }}
* [http://salavat-cbs.ru/ Централизованная библиотечная система города Салавата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429085820/http://salavat-cbs.ru/ |date=2017-04-29 }}
* [http://lib-str.ru/ Централизованная библиотечная система города Стерлитамака] 
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/o_bibliotekakh_i_bibliotekarjakh/iz_istorii_knigi_i_bibliotechnogo_dela_v_bashkortostane/11-1-0-943 Кугарчинская централизованная библиотечная система] 
* [http://kulturarb.ru/libraries/ Культурный мир Башкортостана. Из истории библиотечного дела в Башкортостане] 
* [http://ufahram.ru/deyatelnost/eparh_bib.php Епархиальная библиотека при Богородско-Уфимском храме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132203/http://ufahram.ru/deyatelnost/eparh_bib.php |date=2016-03-04 }}
* [http://beloretsk.blagochin.ru/biblioteka/ Библиотека Свято-Троицкого храма]
* [http://goroda.tcoa.ru/ufa/sobornaya_mechet.html Соборная мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105083317/http://goroda.tcoa.ru/ufa/sobornaya_mechet.html |date=2012-01-05 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=2377 Журнал Ватандаш. Главная библиотека Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194207/http://www.vatandash.ru/index.php?article=2377 |date=2016-03-04 }}
* [http://posredi.ru/enc_B_Biblioteki_gor.html Библиотеки городские]

{{Башкортостан в темах}}

[[Категория:Башҡортостан китапханалары]]</text>
      <sha1>8ovwhhvfnws2mkpj4qhmzcxdfhupz2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архитектура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117051</id>
    <revision>
      <id>1308830</id>
      <parentid>1303538</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52187" sha1="5wcelx7dsqa4uz2qnrh6co6pws1u13h" xml:space="preserve">[[File:Congresso do Brasil.jpg|thumb|alt= The view shows a 20th-century building with two identical towers very close to each other rising from a low building which has a dome at one end, and an inverted dome, like a saucer, at the other.|
[[Бразилия]]ның Милли конгрессы. Архитектор [[Оскар Нимейер]]]]

'''Архитекту́ра''' йәки '''зо́дчество'''&lt;ref name=&quot;НИЭ&quot;&gt;Архитектура // Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн. 2. Ар-Би. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2002. — 256 с.: ил. — '''С. 21—22'''. — ISBN 5-85270-192-0 (кн. 2), ISBN 5-85270-218-8.&lt;/ref&gt; — йорттар, биналар һәм ҡоролмаларҙы проектлаштырыу, [[төҙөлөш|төҙөү]] һәм биҙәү сәнғәте һәм фәне (уларҙың архитектур ансамблен дә үҙ эсенә алып)&lt;ref name=&quot;бэс&quot;&gt;Архитектура //[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/60458 Большой энциклопедический словарь]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;кр&quot;&gt;[http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html Архитектура //Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026125533/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html |date=2014-10-26 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[кеше]] тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн мөхит арауығы тыуҙырған йорт-биналар һәм ҡоролмалар йыйылмаһы&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;
{{статья|автор=А. В. Иконников|заглавие=Архитектура|издание=Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. А. М. Прохоров|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=296—302}}&lt;/ref&gt;. Архитектура [[кеше]]ләрҙең ынтылыш-теләктәренә, заманса [[техника|техник]] мөмкинлектәргә һәм эстетик фекер-ҡараштарға ярашлы уларҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн кәрәк булған материаль ойошторолған мөхит булдыра&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;кр&quot; /&gt;. Объекттарҙың ''функциональ'' (тәғәйенләнеше, файҙаһы), ''техник'' (ныҡлығы, оҙаҡ ваҡыт хеҙмәт итеүе) һәм ''эстетик'' (матурлығы) үҙенсәлектәре архитектурала үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;.

Архитектура эштәре йыш ҡына мәҙәни һәм сәйәси символ, шулай уҡ сәнғәт әҫәре булараҡ ҡабул ителә. Тарихи мәҙәниәттәр
(цивилизациялар) үҙҙәренең архитектура ҡаҙаныштары менән дә айырылып тора һәм билдәләнә. Архитектура бер үк ваҡытта йәмғиәттең йәшәйеш функцияларын тормошҡа ашырырға булышлыҡ итһә һәм уларҙы йәмғиәт үҫеше ҡанундарына ярашлы тейешле юҫыҡҡа йүнәлтә. Әммә архитектура кешеләрҙең мөмкинлектәренә һәм ихтыяж-талаптарынан сығып йәшәп килә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

Ер-урын, аралыҡ менән эшләү предметына шулай уҡ тораҡ пуктын дөйөм ойоштороу ҙа инә. [[Ҡала төҙөлөшө]] (градостроительство) төшөнсәһе менән ул айырым йүнәлеш итеп ҡарала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt; һәм ижтимағи-иҡтисади, төҙөлөш-техник, архитектура-сәнғәт, санитар-гигиена проблемаларын үҙ эсенә ала. Шуға ла, ҡала төҙөлөшө нигеҙҙәрен белмәй, архитектура ҡоролмаһына дөрөҫ баһа биреү ауырға төшә&lt;ref name=«Мир архитектуры»&gt;{{книга|автор=А. Гутнов, В. Глазычев|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}&lt;/ref&gt;.

Архитектура өлкәһендәге юғары халыҡ-ара бүләктәрҙең береһе —''Притцкер премияһы'', ул һәр йыл һайын архитектура буйынса иң юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелә.

Халыҡ-ара архитекторҙар союзының [[1996 йыл]]да [[Барселона]]ла үткән 20-се Генераль ассамблеяһы ҡарарына ярашлы, һәр йыл һайын октябрҙың беренсе дүшәмбеһендә архитекторҙарҙың һәм архитектура ҡомартҡыларын яратыусыларҙың халыҡ-ара һөнәри байрамы — Бөтә донъя архитектура көнө билдәләнә&lt;ref&gt;''[http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE World Day of Architecture — Message from the UIA President] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103221832/http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE |date=2014-01-03 }}''&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|мини|[[Һиндостан]]дың Чандигарх ҡалаһындағы Ассамблея Һарайы, архитекторы [[Ле Корбюзье]]]]

== «Архитектура» һүҙенең сығышы ==
[[Рус теле]]ндә киң ҡулланылышта булған һәм уның аша элекке [[Советтар Союзы]]нда йәшәгән башҡа халыҡтар телдәренә инеп киткән «архитектура» һүҙе [[поляк теле]] аша ({{lang-pl|architektura}}) [[латин теле]]нән ({{lang-la|architectura}}) үҙләштерелгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=91&amp;vol=1|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=91}}&lt;/ref&gt;. Латин телендә был һүҙ ''architectus'' «архитектор» һүҙенән яһалған, ә уныһы үҙ сиратында боронғо грек теленән алынған ({{lang-grc|ἀρχιτέκτων}}): αρχι- (''главный, старший'') һәм τέκτων (''плотник, строитель'') — «главный строитель»&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ernout A., Meillet A.|заглавие=Dictionnaire etymologique de la langue latine|издание=3|место=Paris|год=1951|pages=78}}&lt;/ref&gt;.

[[Рус теле]]ндә төҙөлөш сәнғәтенә ҡағылышлы тағы ла бер үҙенсәлекле һүҙ ҡулланыла: «'''зодчество'''» ({{lang-cu|«зьдьчий»}} «зьдь» — глина, материя) һүҙенән алынған&lt;ref name=&quot;Etymology&quot;&gt;{{книга|автор = Преображенский, А.|заглавие = Этимологический словарь русского языка|место = М.|издательство = Типография г. Лиссиера и Д. Совко|год = 1910-1914|страницы = 246-247}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектор ==
Архитектор — йорт һәм биналар, уларҙың [[фасад]]тары, шулай уҡ эске аралыҡ пландарын дөйөм һәм өлөшләтә эшләүҙе үҙ эсенә алған архитектура йәһәтенән проектлау менән шөғөлләнеүсе махсус белемле белгес. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда архитектура буйынса юғары белем 270100 «Архитектура» һәм 270900 «Ҡала төҙөлөшө» (градостроительство) һөнәрҙәре буйынса бирелә&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=118285;p=3 Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 17.09.2009 г. № 337 «Об утверждении перечней направлений подготовки высшего профессионального образования»&lt;/ref&gt;.

== Сәнғәт төрө булараҡ архитектура ==
[[Файл:Classical orders from the Encyclopedie.png|thumb|right|Төрлө [[Архитектура ордеры|архитектура ордерҙарының]]
капителдәре&lt;br&gt; (өҫкө өлөштәре)&lt;ref name=&quot;dAlembert&quot;&gt;Иллюстрация из «Энциклопедии, или Толкового словаря наук, искусств и ремёсел». Франция, XVIII век&lt;/ref&gt;]]

[[Сәнғәт]] төрө булараҡ архитектура рухи [[мәҙәниәт]] өлкәһенә ҡарай, кешенең тирә-яғын [[эстетика|эстетик]] йәһәттән формалаштыра, йәмғиәттең уй-фекерҙәрен һәм идеяларын нәфис (художестволы) образдарҙа сағылдыра һәм кәүҙәләндерә.

Йәмғиәттең тарихи үҫеше ҡоролмаларҙың функцияларын һәм төрҙәрен (йорт-биналарҙың эске төҙөлөшө, асыҡ арауыҡлы ҡоромалар, төрлө төҙөлөш ансамблдәре), уларҙың техник конструкция системаларын, архитектура ҡоролмаларының художестволы төҙөлөшөн билдәләй.

[[Художестволы образ]]дарҙы формалаштырыу йәһәтенән архитектураны һынлы булмаған (''неизобразительный, тектонический'') сәнғәт төрҙәренә индерәләр, сөнки уларҙа ҡулланылған билдәләр сағылдырған образдарҙа ниндәйҙер реаль предметтарҙы, күренештәрҙе һәм хәл-ваҡиғаларҙы күреп-таныу мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;apxu&quot;&gt;[http://www.apxu.ru/article/kako/culpt/hudogectvennotvor4eckaa_deatelnoct_4eloveka.htm Проект apxu.ru — Художественно-творческая деятельность человека]&lt;/ref&gt;. Архитектура әҫәрҙәренә эстетик баһа уларҙың үҙ функциональ тәғәйенләнешен үтәү, хеҙмәтләндереү һәләтлеге аша бирелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

Образдарҙың булдырылыу ысулдары буйынса архитектураны сәнғәттең ''арауыҡлы (пластик һынлау)'' төрөнә индерәләр ''пространственный (пластический вид искусства''). Уның әҫәрҙәре:
* үҙгәрмәй һәм ваҡыт үтеү менән үҫешмәйсә арауыҡта ҡала бирә; 
* улар предметлы характерҙа була;
* матди материалы эшкәртеү юлы менән яһала;
* ҡараусы тарафынан туранан-тура һәм визуаль рәүештә (күҙҙәр аша) ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;apxu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig Глоссарий.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601222613/http://glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig |date=2011-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

Архитектура сәнғәтен сағылдырған саралар иҫәбенә архитектура композицияһы, тектоника, масштаб, пропорциялар, ритм, күләмдәр пластикаһы, фактура (әҫәрҙәр техникаһының үҙенсәлеге) һәм ҡулланылған [[төҙөлөш материалдары]]ның [[төҫ]]ө инә&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;. Архитектура әҫәрҙәренең эстетик йәһәттән йоғонтоһона байтаҡ дәрәжәлә уларҙың конструктив сиселеше йоғонто яһай. Ҡоролма ныҡ  булыу менән бергә үҙенең ныҡлығы тураһында ныҡлы тәьҫир ҙә ҡалдырырға тейеш. Әгәр ҙә ҡарағанда материалдың етмәгәнлеге хаҡында фекер тыуа икән, йорт-бина ла тотороҡһоҙ һәм ышанысһыҙ булып күренә, шул уҡ ваҡытта материалдың артыҡлығы саманан тыш ауырлыҡ тойғоһо тыуҙыра. Был инде үҙ сиратында кире [[эмоция]]ларға килтерә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

== Архитектураның төп өлкәләре ==
{{врезка
 | Выравнивание    = right
 | Заголовок    = 
| Ширина = 200px
 | Содержание   =
''Архитектура'' өс башланғысҡа нигеҙләнә: ''	ныҡлыҡ (прочность)'' ({{lang-la|firmitas}}), ''файҙа (польза)'' ({{lang-la|utilitas}}) һәм  ''матурлыҡ (красота)'' ({{lang-la|venustas}}).
| Подпись         = [[Марк Витрувий Поллион]]. Десять книг&lt;br&gt; об архитектуре&lt;ref name=&quot;Vitruvius&quot;&gt;
{{книга|автор = Витрувий.|заглавие = Десять книг об архитектуре. Пер. с лат. Ф. А. Петровского|место = М.|издательство = Едиториал УРСС|год = 2003}}&lt;/ref&gt;. Книга I}}

=== Йорт-биналарҙы һәм ҡоролмаларҙы проектлау ===
''Күләмле-планлы проектлау'' (архитектура тар мәғәнәлә, зодчество) — архитектураның төп бүлеге, ул бина һәм ҡоролмаларҙы проектлау һәм төҙөү менән бәйле.  

''Архитектура эшмәкәрлеге'' — архитекторҙарҙың архитектура объекты булдырыуға йүнәлтелгән маҡсатлы һөнәри эшмәкәрлеге. Ул түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала: 
* архитектура проектын төҙөү буйынса [[ижад]]и процесс,
* төҙөү йәки яңыртыу буйынса проект документацияһының барлыҡ бүлектәрен эшләүҙе координациялау,
* архитектура объектын төҙөүгә автор күҙәтеүе.

=== Ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге ===
[[XX быуат]] уртаһында архитектор һөнәре ике тармаҡҡа бүленә: «күләмле проектлау» («күләмдәрҙе, йәғни йорт-биналарҙы проектлау) һәм  «[[ҡала төҙөлөшө]]» (ҡала райондарын йә эре күп функциялы комплекстарҙы проектлау).

''Ҡала төҙөлөшө'' — архитектураның ҡала мөхитен проектлау һәм үҫтереү менән шөғөлләнеүсе бүлеге. Ул шулай уҡ бер комплекста ҡаланың планлы үҫеш һәм яңы объекттар төҙөү мәсьәләләрен дә, санитар-иҡтисади һәм экология проблемаларын да хәл итә.   

Хәҙерге заман ҡала төҙөлөшөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып [[Швейцария]]ла тыуған [[Франция|француз]] архитекторы, рәссам һәм дизайнер [[Ле Корбюзье]] һанала&lt;ref name=&quot;LeCorbusier&quot;&gt;{{книга|автор = [[Ле Корбюзье]] |заглавие = Три формы расселения. Афинская хартия |оригинал = Пер. с франц. Ж. Розенбаума. Послесл. Ю. Бочарова и А. Раппапорта |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1976 |страниц = 136}}&lt;/ref&gt;. Ул ҡала төҙөлөшөнә ҡағылған күп һанлы проектарында (1922—1945), «ирекле ҡала планы» йәки «йәшел ҡала» идеяларын (идея «свободного городского плана» или «зеленого города»: «Лучезарный Город» — по Ле Корбюзье) беренсе урынға ҡуя, улар бары XX быуаттың икенсе яртыһында ғына ысын мәғәнәлә танылыу һәм таралыу ала.

Архитектура менән ҡала төҙөлөшөнөң үҙ-ара бәйләнеше үтә мөһим һәм бер үк ваҡытта бәхәсле мәсьәлә булып ҡала килә.

Ле Корбюзье эшләгән һәм Хәҙерге заман архитектураның халыҡ-ара конгресы (Международный конгресс современной архитектуры -CIAM) тарафынан [[1933 йыл]]да [[Афина]]ла ҡабул ителгән Афина хартияһының (Ҡала төҙөлөшө манифесының) 92-се пунктында архитектура менән ҡала төҙөлөшө мөнәсәбәте тураһында түбәндәгесә әйтелгән:
{{начало цитаты}}Архитектура беренсе дәрәжәләге һәм иң мөһим әһәмиәткә эйә була бара. Архитектура ҡала яҙмышын алдан, көн элгәре хәл итә. Архитектура ҡала төҙөлөшө планының беренсел нигеҙе булған торлаҡтың структураһын билдәләй. ''Архитектура, теүәл иҫәпләүҙәргә һылтанып, торлаҡты эре комплекстарға берләштерә.''{{конец цитаты}}
Халыҡ-ара манифеста яҙылғандың төп мәғәнәһе: «Кеше — бар әйберҙәрҙең үлсәме» («Человек — мера всех вещей») принцибынан сығып, ''Афина хартияһы архитектураны беренсел тип иҫәпләй''.

Шул уҡ ваҡытта башҡа уй-фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, ''Зигфрид Гидион'' яҙуынса&lt;ref name=&quot;Giedion&quot;&gt;{{книга|автор = Гидион Зигфрид |заглавие = Пространство. Время. Архитектура |оригинал = Перевод. изд.: Raum, Zeit, Architektur: Die Entstehung einer neuen Tradition / S. Giedion - Ravensburg |ответственный = Сокр. пер. с нем. М.В. Леонене, И.Л. Черня. |издание = 3-е изд |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 39 |страниц = 455 с., ил.}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Архитектураның киләсәге ҡала төҙөлөшө менән айырылғыһыҙ бәйләнгәнен беҙҙең заман архитекторҙары бик яҡшы белә. Берҙән-бер матур йорт үҙе генә бер ниндәй әһәмиәткә эйә түгел.{{конец цитаты}}
Бындай ҡараш, әлбиттә, бер кешенең генә түгел, ә ҙур социаль төркөмдәрҙең, дөйөм йәмғиәттең мәнфәғәтен күҙ уңында тота.&lt;br /&gt;
[[СССР|Совет]] ҡала төҙөлөшө мәктәбе лә шулай уҡ мөхит булараҡ ҡала масштабынан сығып уй-фекер йөрөтөргә өйрәтте&lt;ref name=&quot;Гутнов&quot;&gt;{{книга|автор = Гутнов А.Э. |заглавие = Эволюция градостроительства |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 5 |страниц = 256 с., ил.}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Ҡалалағы урынын белмәй тороп, айырым йорт-бинаның индивидуаль үҙенсәлектәрен тойоу һәм әйтеп биреү мөмкин түгел. Ҡала төҙөүсе... үҙҙәренең ҙурлығы һәм ҡатмарлығы яғынан ғәҙәти архитектура ҡоролмаһынан күпкә юғары булған объекттар менән шөғөлләнә.{{конец цитаты}}

Хәҙергә [[Рәсәй]] ҡануниәте лә ҡала төҙөлөшөнә ҡағылған эшмәкәрлекте архитектура эшмәкәрлеге менән сағыштырғанда киңерәк төшөнсә  итеп ҡарай. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ''Ҡала төҙөлөшө кодексының'' (Градостроительный кодекс Российской Федерации -ГСК РФ)1-се статьяһына ярашлы:
{{начало цитаты}}''Ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге'' — территорияларҙы, шул иҫәптән ҡалаларҙың һәм башҡа биләмәләрҙең территорияларын үҫтереү буйынса эшмәкәрлек һәм ул түбәндәге эш төрҙәре менән тормошҡа ашырыла:
* территориаль планлаштырыу,
* ҡала төҙөлөшө зоналарын асыҡлау,
* территорияларҙы әҙерләү,
* ''архитектура-төҙөлөш проекты эшләү'',
* [[төҙөлөш]],
* капиталь төҙөкләндереү (ремонт),
* капиталь төҙөлөш объектарын тергеҙеү һәм яңыртыу.{{конец цитаты}}

XX быуат аҙағында ҡала төҙөлөшө төшөнсәһенән социология һәм системаларҙың дөйөм теорияһына яҡыныраҡ торған фән булараҡ ''урбанистика'' айырылып сыҡты, ул ҡала һәм уның үҫеш принциптарын өйрәнә. 

=== Ландшафт архитектураһы ===
''Ландшафт архитектураһы'' — архитектураның [[баҡса]], [[парк]] һәм материалдары ландшафт (ер өҫтөнөң үҙенә генә хас үҙенсәлекле бер өлөшө) һәм тәбиғи үҫемлектәр булған башҡа мөхиттәрҙе ойоштороуға арналған бүлеге. Ландшафт архитекторы парктарҙы һәм баҡсаларҙы биҙәү, ҡала микрорайондарын һәм йорт алды участкаларын йәшелләндере менән шөғөлләнә. 

[[Рәсәй]]ҙәге ландшафт архитектураһының иң яҡшы өлгөләре булып һанала:
* [[Мәскәү өлкәһе]]нең Красногорский райоеы Архангельский ауылындағы «Архангельский» дәүләт-музей усадьбаһы.&lt;ref&gt;[http://www.beautygarden.ru/sady-i-parki-mira/rossiya/archangelskoe Архангельское ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Мәскәү]]ҙәге Кусков музей-усадьбаһы.&lt;ref&gt;[http://www.kuskovo.ru/ Жемчужина Европы — Усадьба Кусково]&lt;/ref&gt;
* [[Петергоф һарай-парк ансамбле]] музей-ҡурсаулығы.&lt;ref&gt;[http://peterhofmuseum.ru/ Музей-заповедник «Петергоф»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524112828/http://peterhofmuseum.ru/ |date=2007-05-24 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Kuskovo-2004-1.jpg|thumb|680 px|center|Кусков, Һарай һәм манаралы сиркәү күренеше]]
{{Панорама|St Petersburg Peterhof 23453.jpg|900px|Ҙур Петергоф һарайының Түбәнге паркы панорамаһы}}

=== Интерьер дизайны ===
''Интерьер дизайны'' — архитекторҙарҙың һәм дизайнерҙарҙың архитектура һәм сәнғәт саралары менән йорт-бина эсендә фунциональ, эргономик һәм эстетик аралыҡ булдырыу буйынса һөнәри һәм ижади эшмәкәрлеге. Уның маҡсаты — уңайлыҡ тыуҙырыу һәм кешеләрҙең мөхит менән эстетик яҡтан үҙ-ара ыңғай тәьҫир итешеүен булдырыу. Интерьер дизайны үҙендә сәнғәт һәм сәнәғәт дизайнын берләштерә.

Дизайнер йорт-бина эсендәге хеҙмәт барышын оптималләштерә, махсуслашҡан бүлмәләрҙең биҙәлешен эшләй, артабан уларҙы планлаштырыуҙан башлап, яҡтылыҡ, елләтеү, акустика системаларын ҡороу, мебелде урынлаштырыу хәстәрҙәренә тиклем интерьерҙы матурлау менән етәкселек итә.    

Архитектураның бер өлөшө булған интерьер дизайнының үҙенең күп төрлө стилдәре бар, улар, төрлө тарихи дәүерҙәрҙә барлыҡҡа килеп, артабан үҫеш алған. Бер үк бина, мәҫәлән, конференц-зал, төрлө стилдәрҙә биҙәлергә мөмкин: «Хай-тек», роман архитектураһы,  модернизм стилдәре һәм башҡалар. Интерьер стилдәре архитектураныҡына ҡарағанда күберәк.

==== Интерьер дизайны өлгөләре ====
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Hotel San Domenico-Taormina-Sicilia-Italy - Creative Commons by gnuckx (3667442268).jpg|[[Италия]]ның Таормина ҡалаһындағы  Сан-Доминико ҡунаҡханаһы 
File:Lenno Villa Balbianello wnetrze 4.jpg|Балбьянелло виллаһы
File:Apothecary room - Arppeanum - DSC05136.JPG|Дарыухана
File:Lenno Villa Balbianello wnetrze 3.jpg|Ленно виллаһы
File:Johan Zacharias Blackstadius, Interiör, salong med läsande flicka, 1850.jpg|Салон 
File:Bar in de Rotterdamzaal.jpg| Роттердам ҡалаһындағы бар
File:Balboa Bay Club 9 Photo Don Ramey Logan.jpg|Бальбоа Бей клубы
File:12-03-01-axel-springer-by-RalfR-28.jpg|Шпрингер небоскрёбы
&lt;/gallery&gt;

=== Ваҡ формалар архитектураһы ===
''Ваҡ формалар архитектураһы'' — архитектураның функциональ-декорация (мәҫәлән, кәртә-ҡоймалар), мемориаль характерҙағы (ҡәбер таштары), ҡаланы төҙөкләндереү (яҡтыртыу ҡорамалдары) һәм мәғлүмәт биреүсе (стендтар, реклама таҡталары) объекттар менән шөғөлләнеүсе бүлеге. 

&lt;gallery widths=&quot;180px&quot;&gt;
File:Zabor.jpg | Ҡойма
File:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Morus nigra.Hedge.jpg | «Тере» кәртә (живая изгородь)
File:Харьков Хар.наб.8 Беседка Vizu2010.JPG | Беседка
File:Athina Ogrod Narodowy 3.jpg | Сатыр (пергола)
&lt;/gallery&gt;

Ландшафт архитектураһында һәм баҡса-парк сәнғәтендәге ярҙамсыл архитектура ҡоролмалары, ябай функциялы һәм архитектура ансамбленең дөйөм композицияһын тулыландырыусы ҡорамалдар һәм художество-декоратив элементтар ҙа ваҡ архитектура формаларына ҡарай&lt;ref&gt;Академия архитектуры. 1935. т. I, стр. 15&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belparavo&quot;&gt;[http://www.determiner.ru/dictionary/219/word/malye-arhitekturnye-formy Малые архитектурные формы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416010316/http://www.determiner.ru/dictionary/219/word/malye-arhitekturnye-formy |date=2013-04-16 }} — Право Белоруссии: Понятия, термины, определения, 2002 г.&lt;/ref&gt;. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҙур функциялар үтәмәй, бары тик художество-декоратив яҡтан ғына әһәмиәткә эйә. Шул уҡ ваҡытта ваҡ архитектура формалары архитектура ансамлендә мөһим роль уйнарға ла мөмкин&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/968/word/ansambl-arhitekturnyi Ансамбль архитектурный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203145/http://interpretive.ru/dictionary/968/word/ansambl-arhitekturnyi |date=2016-03-04 }} — Энциклопедия «Искусство» в 4 т. Под ред. Горкина А. П.&lt;/ref&gt;. Ландшафт дизайнында улар баҡсаны биҙәүҙең төп элементтары булып тора&lt;ref&gt;[http://www.artwindows.ru/smallarchitecturalforms/smallarchitecturalforms.html Малые архитектурные формы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819125221/http://www.artwindows.ru/smallarchitecturalforms/smallarchitecturalforms.html |date=2013-08-19 }} — Уроки ландшафтного дизайна&lt;/ref&gt;. Еңел конструкцияларҙан йыйылған һәм махсус нигеҙ яһамай ғына ваҡытлыса урынлаштырылған ҙур булмаған ҡоролмалар ҙа ваҡ архитектура формаларына ҡарай сауҙа павильондары һ.б.)&lt;ref name=&quot;ukrkiosk&quot;&gt;[http://www.country.ua/art/19/1132.html Типовые правила размещения малых архитектурных форм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611074634/http://www.country.ua/art/19/1132.html |date=2013-06-11 }} — приказ Государственного комитета строительства, архитектуры и жилой политики Украины&lt;/ref&gt;.

Башҡа ваҡ архитектура формалары: баҫҡыстар, кәртә-ҡоймалар, скульптуралар, мемориаль таҡтаташтар, фонтандар, тыштағы яҡтыртыу ҡорамалдары, афиша һәм реклама стендтары, баҡса-парк ҡоролмалары (газондар, беседкалар, парк эскәмйәләре, баҡсалағы мебель), ҡала урамындағы мебуль, сүп-сар һауыттары (урналар һәм кәрзиндәр), балалар уйын майҙансыҡтары һәм комплекстары, киоск һәм павильондар, сауҙа лотоктары һәм автоматтары һ.б. 

=== «Ҡағыҙҙағы архитектура» ===
'''Ҡағыҙ архитектураһы''' — архитекторҙарҙың материалләштереү маҡсаты булмаған архитектура формаларын проектлау буйынса теоретик эшмәкәрлеге. Был проекттар үҙҙәренең техник яҡтан ҡатмарлы, тормошҡа ашырыу өсөн ҡиммәт, масштаблы булыуы йә цензура рөхсәт итмәүе арҡаһында бары тик ҡағыҙҙа ғына тороп ҡала. Барокко һәм классицизм дәүерендәге [[Франция]] — тарихта киң билдәле «ҡағыҙ архитектураһы» осоро.  

«Ҡағыҙҙағы архитектура» — утопик сәнғәт. Ул бер яҡтан төрлө архитектура формалары эҙләү өсөн тәжрибә майҙаны булһа, икенсе яҡтан авторҙың сикһеҙ фантазияһын сағылдыра.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Архитектура өлкәләре&quot; widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;140px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Marina_Bay_Sands_model_1.jpg|Макет [[:en:Marina Bay Sands|Marina Bay Sands]]. Архитектор Моше Сафди
Файл:Life mounds charles jencks.jpg|''Life Mounds'' at Jupiter Artland. Архитектор Чарльз Дженкс
|Интерьер Galleria Department Store, [[Сеул]]. Архитектор [[:en:UNStudio|UNStudio]]
Файл:Rietveld chair 1.JPG|Ҡыҙыл-зәңгәр ултырғыс. Архитектор Геррит Ритвельд
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Архитектура теорияһы ==
{{врезка
 | Выравнивание    = right
 | Заголовок    = 
| Ширина = 200px
 | Содержание   =
''Архитектура'' — арауыҡтағы [[музыка]], ҡатып-ҡалған музыка.
| Подпись         = Философ Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг&lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/encSlov/a/100.htm Архитектура — ҡатып-ҡалған музыка]&lt;/ref&gt;
}}

Төҙөлөш терминдары һүҙлеге&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/stroitel/4977 Терминологический словарь по строительству на 12 языках]&lt;/ref&gt; архитектура теорияһын өйрәнеү объекттары архитектураның тәбиғәте һәм үҙенсәлектәре, уның сәнғәт булараҡ килеп сығыуы, үҫеше һәм эшләүе, шулай уҡ асылы, йөкмәткеһе һәм формалары булған [[фән]] тип билдәләй.&lt;br /&gt;
Архитектура теорияһы предметына тағы ла төп төшөнсәләр системаһы (категориялар) ҡарай, улар, атап әйткәндә, түбәндәгеләр: 
архитектура композицияһы, функцияһы, формаһы, конструкцияһы, архитектоника (бина конструкцияһының, уның өлөштәренең үҙ-ара бәйләнеше, бер бөтөнлөгө) архитектура мөхите, [[симметрия]] һәм асимметрия һ.б. [[Күләм]] — тыштан ҡарағанда — мөхиттең йомоҡ һәм сикләнгән, бөтөн берәмеге. Ара, арауыҡ (пространство) — эстән ҡарағанда — мөхиттең бер өлөшө&lt;ref name=&quot;Gegello&quot;&gt;{{книга|заглавие = Очерки теории архитектурной композиции |ответственный = Гл. ред. А.И. Гегелло |место = М. |издательство = Гос. изд-во лит-ры по стр-ву, архитектуре и стр. материалам |год = 1960}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура тарихы ==
Архитектура тарихы — социаль ихжтыяждарға һәм фәнни-техник шарттарға ярашлы архитектураның ваҡыт һәм арауыҡта функциональ, конструктив һәм эстетик яҡтан үҫешен өйрнеүсе һәм тикшереүсе фән һәм академик дисциплина. Ул архитектураның үҫеш ҡанундарын  тарихи процесстың дөйөм ҡанундары, мәҙәниәт һәм йәмғиәттең тарихы менән тығыҙ бәйләнештә өйрәнә&lt;ref&gt;[http://www.aspirantura.spb.ru/pasp/18_0_1.html Паспорт специальности 18.00.01 Теория и история архитектуры, реставрация и реконструкция историко-архитектурного наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008121536/http://aspirantura.spb.ru/pasp/18_0_1.html |date=2011-10-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура стиле ==
{{main|Архитектура стиле}}
''Архитектура стиле'' — билдәле бер ваҡыт һәм урын өсөн хас архитектураның функциональ, конструктив һәм художество яғынан (йорт-биналарҙың тәғәйенләнеше, ҡулланылған төҙөлөш материалдары һәм конструкциялары, архитектура композициялары) төп билдәләре һәм үҙенсәлектәре йыйылмаһы. Ул, оҫта ижадының төп идея-художество үҙенсәлектәре тупланмаһы булараҡ, йәмғиәттең билдәле бер социаль һәм иҡтисади үҫеше шарттарындағы сәнғәт һәм мәҙәниәттең бөтә яҡтарын да үҙ эсенә алған донъяға художестволы ҡараш тигән дөйөм төшөнсәгә эсенә инә. 

Архитектура стилдәре үҫеше [[климат]]ҡа һәм техникаға, шулай уҡ [[дин]]и һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәни]] факторҙарға ла бәйле.

Архитектура үҫеше ваҡыт менән туранан-тура мөнәсәбәттә булһа ла, төрлө стилдәр бер-береһен һәр саҡ эҙмә-эҙлекле алыштырмай, уларҙың ҡайһылары үҙ-ара альтернатив формала бер юлы ҡулланылышта була ала (мәҫәлән, [[барокко]] һәм [[классицизм]], [[модерн]] һәм эклектика, функционализм, конструктивизм һәм [[ар-деко]])&lt;ref name=&quot;Давидич&quot;&gt;{{книга|автор = Давидич Т. Ф. |заглавие = Стиль как язык архитектуры |место = Харьков |издательство = Изд-во Гуманитарный центр |год = 2010 |страниц = 336 |isbn = 978-966-8324-70-3}}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, архитектура стиле, сәнғәттәге башҡа стилдәр кеүек үк, — шартлы төшөнсә. Ул, тәү сиратта, [[Европа]] архитектураһы тарихын аңлау уңайлы булһын өсөн ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта төрлө төбәктәрҙең архитектураһы тарихын сағыштырғанда стиль төшөнсәһе тасуирлау сараһы булараҡ ҡулланыуға ярамай.  

Архитектура стилдәренең ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, ''модерн'', төрлө илдәрҙә төрлөсә атама менән йөрөтөлә. Хәҙерге заман философияһында ла шулай уҡ бер-береһенән һиҙелерлек айырылған йүнәлештәр барлыҡҡа киле, шуға ла теге йәки был йүнәлештең үҙ аллылығы хаҡында ғилми бәхәстәр дауам иткәндә, атамалар һәм төшөнсәләр буйынса берҙәмлек әлегә юҡ һәм уның булыуы ла мөмкин түгел. 

Билдәләнгән етешһеҙлектргә ҡарамаҫтан, [[Архитектура стиле|стиль]], тасуирлау сараһы булараҡ, архитектура тарихындағы фәнни алымдың бер өлөшө, сөнки ул архитектураға ҡағылышлы уй-фекерҙәр үҫешендәге глобаль векторҙы күҙалларға булышлыҡ итә. Донъя әһәмиәтендәге түбәндәге архитектура стилдәрен айырып ҡарау ҡабул ителгән:
[[Файл:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|right|Беҙҙең эраға тиклем V быуатта [[Сицилия]]ла никах һаҡлаусы алиһә [[Гера]]ға бағышлап төҙөлгән һарай]]
* Боронғо архитектура (Храм архитектураһы).
* Антик архитектура (Боронғо Греция һәм Рим архитектураһы). Б.э.т. VIII — V быуаттар.
* Роман стиле. X — XII быуаттар.
* [[Готика]]. XII — XV быуаттар.
* [[Яңырыу]] дәүере архитектураһы. XV — XVII быуаттар.
* [[Барокко]] архитектураһы. XVI — XVIII быуаттар. 
* [[Рококо]] архитектураһы. XVIII быуат башы — XVIII быуат аҙағы.
* [[Классицизм]] стиле, шул иҫптән (палладианство, [[ампир]], неогрек. XVIII быуат уртаһы — XIX быуат.
* Эклектика стиле. 1830 — 1890 йылдар
* Модерн арихитектураһы. 1890 — 1910 йылдар.
* Модернизм архитектураһы. 1900-сы йылдар башы — 1980-се йылдар.
* Конструктивизм архитектураһы. 1920—1930-сы йылдар башы.
* Постмодернизм архитектураһы. [[XX быуат]] уртаһынан.
* Хай-тек стиле. 1970-се йылар аҙағынан.
* Деконструктивизм. 1980-се йылдар аҙағынан.
* Динамик архитектура. [[XXI быуат]] башынан.

== Психологик тәьҫир ==
Психолог ''Коллин Эллард'' архитектураның психологик тәьҫир итеү һәләтлеген билдәләй{{sfn|Эллард|2016|с=25|name=&quot;стр25&quot;}}{{не АИ|23|11|2016}}: 
&lt;blockquote&gt;[...] сабыйҙың шатлыҡлы йылмайыуына яуап итеп йылмайғанда беҙ нисек бәхетлерәк булып китәбеҙ, — нәҡ шулай йорт-биналар беҙҙе [архитектура дизайнына һалынған хис-тойғоларҙы (эмоцияларҙы)] тойорға мәжбүр итә. Был үҙ-ара бәйләнештәр беҙҙең организмда нерв сылбырҙары кеүек һалынған, һәм улар беҙгә бер-беребеҙ менән тәжрибә уртаҡлашыу, үҙебеҙ йәшәгән мөхиттә булған хәүеф-хәтәргә һәм мөмкинлектәргә ярашлы (адекватно) яуап биреү һәм иғтибар итә алыу мөмкинлеген бирә.&lt;/blockquote&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Архитектура ордеры]]
* [[Архитектура стиле]]
* [[Сәнғәт]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         =  Колин Эллард
 | заглавие      =  Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие  
|оригинал =   Colin Ellard “Places of the Heart: The Psychogeography of Everyday Life”
 | место         = М.
 | издательство  =   Альпина Паблишер
 | год           = 2016
 | allpages      = 282
 | isbn          =  978-5-9614-5390-4
 | тираж         =  2000
 | ref           =  Эллард
}}
* {{Книга
|автор         = В. А. Пилявский, Т. А. Славина, А. А. Тиц, Ю. С. Ушаков, Г. В. Заушкевич, Ю. Р. Савельев
|заглавие      = История русской архитектуры
|издание       = 2-е изд доп. и перабот.
|ответственный = Под ред. Н. Н. Днепрова, Г. Г. Яцевича
|место         = {{СПб}}
|издательство  = Стройиздат СПб
|год           = 1994
|страницы      = 
|страниц       = 600
|isbn          = 5-274-00728-7
|тираж         = 25000
}}
* ''Лю Цзунъюань'' (Китай, VIII век н. э.), «Рассказ о плотнике» // Шедевры китайской классической прозы в переводах академика В. М. Алексеева: В 2 кн. — М., 2006.
* {{книга|заглавие = Источник (в 2-х томах)|оригинал = The Fountainhead|автор = Айн Рэнд|ссылка = |isbn = 978-5-9614-1671-8|страницы = 808|год = 2011|издание = |место =  М.|издательство = «Альпина Паблишер»}}
* Мастера архитектуры об архитектуре (В. А. Веснин, Г. П. Гольц, И. В. Жолтовский, И. А. Фомин, А. В. Щусев) / Отв. ред. М. П. Цапенко. — Киев, 1953.
* ''Буров А. К.'' Об архитектуре. — М., 1960.
* Мастера архитектуры об архитектуре: Избр. отрывки из писем, статей, выступлений и трактатов / Под общ. ред. А. В. Иконникова, И. Л. Маца, Г. М. Орлова. — М., 1972.
* Мастера советской архитектуры об архитектуре: Избр. отрывки из писем, статей, выступлений и трактатов: В 2 т. — М., 1975.
* ''Николаев И. С.'' Профессия архитектора. — М., 1984.
* ''Чепелик В. В.'' Зодчие средневековья и Нового времени (VI—XIX вв.). — Киев, 1990.
* ''Асєєв Ю. С.'' Професія — архітектор. — Київ, 1991.
* ''Пучков А. А.'' Поэтика античной архитектуры / ИПСИ АИУ. — Киев: Феникс, 2008. — 992, XXXII с. — ISBN 978-966-651-659-9.
* ''Пучков А. А.'' Древнегреческий архитектор: Реконструкция творческой практики как интерпретация нетворческого ремесла // Сучасні проблеми дослідження, реставрації та збереження культурної спадщини / ІПСМ АМУ. — Київ, 2008. — Вип. 5. — С. 159—228.
* ''Яргина З. Н. и др.'' Основы теории градостроительства: Учеб. для вузов. Спец. &quot;Архитектура&quot; / З. Н. Яргина, Я. В. Косицкий, В. В. Владимиров, А. Э. Гутнов, Е. М. Микулина, В. А. Сосновский. — М.: Стройиздат, 1986. — 326 с.
* ''Яргина З. Н., Яргин С. В.'' Озеленение в центре Москвы: средство снижения транспортной нагрузки // Архитектура и время, 2012, № 5. – С. 22-25.
* {{книга
 |автор = Осятинский А. И.
 |заглавие = Строительство городов на Волге
 |ссылка = 
 |издание = 
 |ответственный = Под ред. д-ра архитектуры проф. В. И. Пилявского
 |место = Саратов
 |издательство = Изд-во Саратовского университета
 |год = 1965
 |страниц = 191
 |isbn = 
}}
* {{книга
 |автор = Саваренская Т. Ф.
 |заглавие = Западноевропейское градостроительство XVII-XIX веков: Эстетические и теоретические предпосылки
 |ссылка = 
 |издание = 
 |ответственный = 
 |место = М.
 |издательство = Стройиздат
 |год = 1987
 |страниц = 192
 |isbn = 
}}
* ''Алфёрова Г. В.'' Организация строительства городов в Русском государстве в XVI – XVII вв. // Вопросы истории. 1977, № 7. С. 50-67.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал=Архитектура
|Викицитатник=Архитектура
|Викисловарь=архитектура
|Тема=Архитектура
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектура}}
* Open-Site|International/Russian/Искусство/Архитектура
* [https://www.youtube.com/watch?v=hXJJAJytPrw Профессия &quot;Архитектор&quot;] — Образовательный анимационный фильм о профессии «Архитектор».
* {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектор}}
* [http://cih.ru/bc.html Российские архитекторы] — каталог
* [http://www.myarchipress.com/ Открытый журнал об архитектуре и дизайне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306180637/https://www.myarchipress.com/ |date=2021-03-06 }} myarchipress: архитектурно-дизайнерский портал
* [http://bse.sci-lib.com/article012797.html Статья в БСЭ]
* [http://www.cityhistory.ru/goroda-v-proshlom-i-v-budushhem-gradostroitelstvo/ Города в прошлом и в будущем (Градостроительство)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125203800/http://www.cityhistory.ru/goroda-v-proshlom-i-v-budushhem-gradostroitelstvo/ |date=2011-01-25 }}
* [https://web.archive.org/web/20170913173453/http://gradplan.ru/ Портал о градостроительстве]
* [http://townevolution.ru/books/ Библиотека с книгами по архитектуре и градостоительству]

{{Һайланған мәҡәлә|Архитектура}}

[[Категория:Архитектура]]</text>
      <sha1>5wcelx7dsqa4uz2qnrh6co6pws1u13h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117052</id>
    <revision>
      <id>1308953</id>
      <parentid>1281617</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29814" sha1="m31j01ae32d71f7nwgc4cudmglw9a6v" xml:space="preserve">'''[[Башҡортостан]]дың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исемлеге'''.
[[Файл:Hero of Socialist Labor medal.svg|справа|мини|268x268пкс|Социалистик Хеҙмәт Геройҙарына бирелгән «Ураҡ һәм Сүкеш»&lt;br&gt; алтын миҙалы]]
Ике тапҡыр геройҙар ҙа, был исемде [[Башҡортостан|Башҡортостанға]] килгәнгә тиклем алыусылар ҙа индерелгән.
[[1918 йыл]]дан [[1938 йыл|1938 йылға]] тиклем Башҡортостанда «Хеҙмәт геройы» исеме бирелә. [[БАССР|БАССР-ҙа]] Хеҙмәт геройы исемен В. Д, Галанов, Л. А. Галанова, Э. И. Корлейс, А. А. Михайлов һ.б. ала.
Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә 210 кеше лайыҡ була. Сығышы менән республиканан булған, әммә ситтә йәшәгән 20-нән ашыу яҡташыбыҙ ҙа ошо исемде йөрөтә.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-bottom: 82px;&quot;
! №
! Фамилияһы, исеме, атаһының исеме
! Йәшәгән йылдары
! Наградланыу йылы
|-
| 1
| [[Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—2001
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
| 2
|[[Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1920—1998
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
| 3
| [[Абрамычева Нина Ивановна]]
| align=&quot;center&quot; | 1926—1948
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
| 4
| [[Әғләмов Нәғим Харислам улы]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; | 1977
|-
| 5
| [[Аврас Леонид Фёдорович]]
| align=&quot;center&quot; | 1907—1986
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
| 6
| [[Алёхин Тихон Егорович]]
| align=&quot;center&quot; | 1909—1968
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
| 7
| [[Аллаяров Ричард Хәйрулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—1988
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
| 8
|[[Әминев Әхмәт Ғата улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—1999
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
| 9
|[[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—1996
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
|10
| [[Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1928
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|11
|[[Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—2001
| align=&quot;center&quot; | 1990
|-
|12
|[[Асҡаров Сәлимгәрәй Сәхибгәрәй улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1936—1991
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|13
|[[Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; | 1977
|-
|14
| [[Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1910—2004
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|15
|[[Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1936—2010
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|16
|[[Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—2002
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|17
|[[Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1987
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|18
|[[Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы]]
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|19
| [[Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1922—2000
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|20
| [[Байбородов Фёдор Михайлович]]
| align=&quot;center&quot; |1929
| align=&quot;center&quot; | 1974
|-
|21
| [[Байдин Николай Анатольевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1919—1993
| align=&quot;center&quot; | 1958
|-
|22
|[[Бәкеров Мират Самиҡ улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|23
| [[Баландин Василий Петрович]]
| align=&quot;center&quot; | 1904—1973
| align=&quot;center&quot; | 1945
|-
|24
| [[Батанов Николай Яковлевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1911—1983
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|25
| [[Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1904—1970
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|26
| [[Батыршин Нәҡий Хурамша улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—2002
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|27
|[[Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1926—2001
| align=&quot;center&quot; | 1967
|-
|28
| [[Биғолов Минеғол Солтан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—1973
| align=&quot;center&quot; | 1958
|-
|29
| [[Безденежный Фёдор Ильич]]
| align=&quot;center&quot; | 1926—2001
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|30
| [[Богданова Галина Михайловна]]
| align=&quot;center&quot; |1929
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|31
| [[Бондаренко Григорий Трофимович]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|32
| [[Булгаков Ришат Тимерғәли улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—1989
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|33
| [[Буянов Иван Фёдорович]]
| align=&quot;center&quot; | 1926—1976
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|34
| [[Вәлиев Әхмәтзаһит Ҡаҙрай улы]]
| align=&quot;center&quot; |1930
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|35
| [[Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1900—1957
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|36
| [[Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|37
| [[Вилданов Тимербулат Миңлехан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—2005
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|38
| [[Волкова Любовь Григорьевна]]
| align=&quot;center&quot; |1929
| align=&quot;center&quot; | 1960
|-
|39
| [[Воробьёв Николай Алексеевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1913—2000
| align=&quot;center&quot; | 1964
|-
|40
| [[Ғәбитов  Миҙхәт Исмәғил улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929
| align=&quot;center&quot; | 1961
|-
|41
| [[Гаврилов Сергей Алексеевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1984
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|42
|[[Ғәзиев Ислам Гәрәй улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|43
| [[Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—2002
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
|44
| [[Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1938
| align=&quot;center&quot; | 1960
|-
|45
| [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1934—2012
| align=&quot;center&quot; | 1986
|-
|46
| [[Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—2010
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|47
| [[Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; | 1978
|-
|48
| [[Ганцева Лидия Ивановна]]
| align=&quot;center&quot; | 1938—2000
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|49
| [[Гәрәев Рафаил Закир улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—2010
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|50
| [[Гарин Фёдор Данилович]]
| align=&quot;center&quot; | 1908—1987
| align=&quot;center&quot; | 1960
|-
|51
| [[Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1936—2004
| align=&quot;center&quot; | 1974
|-
|52
| [[Ғилданов Хәләф Ғилван улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—1994
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|53
| [[Гинин Николай Степанович]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—1999
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|54
| [[Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1929
| align=&quot;center&quot; | 1982
|-
|55
| [[Ғирфанов Солтан Ғирфан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1989
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|56
| [[Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1923
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|57
| [[Горячев Фёдор Степанович]]
| align=&quot;center&quot; | 1905—1996
| align=&quot;center&quot; | 1972
|-
|58
| [[Громов Александр Петрович (Социалистик Хеҙмәт Геройы)]]
| align=&quot;center&quot; | 1913—1987
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|59
| [[Гулина Эльвира Александровна]]
| align=&quot;center&quot; | 1936—2012
| align=&quot;center&quot; | 1973
|-
|60
| [[Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1921—1996
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|61
| [[Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1929
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|62
| [[Дауытов Зиҡәф Нәби улы]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1935
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|63
| [[Демичева Раиса Николаевна]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—1995
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|64
| [[Диваев Рәшит Мансур улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2010
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|65
| [[Драцкий Николай Григорьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—1982
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|66
| [[Дульцев Василий Семёнович]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|67
| [[Дьяконов Владислав Дмитриевич]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1928
| align=&quot;center&quot; | 1980
|-
|68
| [[Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—2000
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|69
| [[Живов Павел Евгеньевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1918—2001
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|70
| [[Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|71
| [[Зәйнуллин Хәмит Хисмәтулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—2000
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|72
| [[Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1988
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|73
| [[Зарипов Хәмитйән Камал улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1910—1990
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|74
| [[Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—2005
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|75
| [[Злыдников Дмитрий Афанасьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—1998
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|76
| [[Иванов Евгений Григорьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1929
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|77
| [[Иманғолов Динислам Ислам улы]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1924
| align=&quot;center&quot; | 1974
|-
|78
| [[Иноземцев Алексей Михайлович]]
| align=&quot;center&quot; | 1912—1967
| align=&quot;center&quot; | 1958
|-
|79
| [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; | 1968
|-
|80
| [[Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—1992
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|81
| [[Истамғолов Әмир Мираҫ улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—2009
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|82
| [[Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|83
| [[Камалов Рәил Исмәғил улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—1989
| align=&quot;center&quot; | 1965
|-
|84
| [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | род. 1929
| align=&quot;center&quot; | 1978
|-
|85
| [[Ҡарамышев Лотфулла Ғибаҙулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1917—1985
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|86
| [[Кәримов Мостафа Сафа улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1919—2005
| align=&quot;center&quot; | 1979
|-
|87
| [[Каткова Тамара Ларионовна]]
| align=&quot;center&quot; | 1929
| align=&quot;center&quot; | 1974
|-
|88
| [[Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1908—1952
| align=&quot;center&quot; | 1951
|-
|89
| [[Кириллова Евдокия Федотовна]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—2005
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|90
| [[Климов Владимир Яковлевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1892—1962
| align=&quot;center&quot; | 1940 һәм 1957
|-
|91
| [[Ковалёв Николай Григорьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1921—2002
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|92
| [[Корольков Григорий Михайлович]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; | 1984
|-
|93
| [[Коршунова Зоя Павловна]]
| align=&quot;center&quot; |1932—2018
| align=&quot;center&quot; | 1973
|-
|94
| [[Костарев Антон Дмитриевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—1985
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|95
| [[Краснова Зоя Игнатьевна]]
| align=&quot;center&quot; | 1938—2014
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|96
| [[Креков Фёдор Андреевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1919—2007
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
|97
| [[Кривов Тимофей Степанович]]
| align=&quot;center&quot; | 1886—1966
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|98
| [[Кручинов Василий Фёдорович]]
| align=&quot;center&quot; | 1900—1977
| align=&quot;center&quot; | 1950
|-
|99
| [[Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—1991
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|100
| [[Кувыкин Степан Иванович]]
| align=&quot;center&quot; | 1903—1974
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|101
| [[Кузнецов Константин Петрович]]
| align=&quot;center&quot; | 1912—1996
| align=&quot;center&quot; | 1958
|-
|102
| [[Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1901—1996
| align=&quot;center&quot; | 1987
|-
|103
| [[Куприянов Иван Дмитриевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1910—1962
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|104
| [[Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—1994
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|105
| [[Лаврентьев Пётр Денисович]]
| align=&quot;center&quot; | 1905—1979
| align=&quot;center&quot; | 1945
|-
|106
| [[Ломодуров Николай Зиновьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1909—1976
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|107
| [[Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1943
| align=&quot;center&quot; | 1985
|-
|108
| [[Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1926—1993
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|109
| [[Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
|110
| [[Машкин Фёдор Иванович]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—2002
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|111
| [[Мелихов Василий Михайлович]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1990
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|112
| [[Михайлов Дмитрий Иванович]]
| align=&quot;center&quot; | 1919
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|113
| [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—2000
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|114
| [[Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1913—1986
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
|115
| [[Мурахтина Нина Петровна]]
| align=&quot;center&quot; | 1923—1989
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|116
| [[Мусин Әмир Шәғәли улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1937
| align=&quot;center&quot; | 1980
|-
|117
| [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]]
| align=&quot;center&quot; |1924
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|118
| [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|119
| [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1922—1988
| align=&quot;center&quot; | 1951
|-
|120
| [[Надькин Павел Николаевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1911—1991
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|121
| [[Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1923—2004
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|122
| [[Нәҡиев Әғлә Рахман улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1908—1976
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|123
| [[Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—1980
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|124
| [[Наумкин Василий Дмитриевич]] 
| align=&quot;center&quot; | 1936—1993
| align=&quot;center&quot; | 1976 һәм 1985
|-
|125
| [[Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1938—2011
| align=&quot;center&quot; | 1973
|-
|126
| [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1899—1986
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|127
| [[Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—2002
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|128
| [[Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1933—2001
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|129
| [[Никитин Николай Моисеевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1926—2008
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|130
| [[Никифоров Михаил Тихонович]]
| align=&quot;center&quot; | 1918—1993
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|131
| [[Новиков Александр Григорьевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1915—2002
| align=&quot;center&quot; | 1958
|-
|132
| [[Нуриев Зыя Нурый улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1915—2012
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|133
| [[Нухов Фәрит Әйүп улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—1990
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|134
| [[Ожегова Анастасия Васильевна]]
| align=&quot;center&quot; | 1922—1999
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|135
| [[Ожегова Анисья Павловна]]
| align=&quot;center&quot; | 1904—1984
| align=&quot;center&quot; | 1949
|-
|136
| [[Павлов Фёдор Максимович]]
| align=&quot;center&quot; | 1905—1996
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|137
| [[Петров Борис Ильич]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2004
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|138
| [[Петров Григорий Кузьмич]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1973
|-
|139
| [[Поляковский Иосиф Болеславович]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—1981
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|140
| [[Привезенцев Василий Иванович]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—1997
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|141
| [[Птицина Анастасия Евстафьевна]]
| align=&quot;center&quot; | 1916—1994
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|142
| [[Пятков Виктор Евгеньевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2008
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|143
| [[Рәжәпов Шифа Ғарифулла улы]]
| align=&quot;center&quot; |1925
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|144
| [[Рассказов Иван Павлович]]
| align=&quot;center&quot; | 1917—1980
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|145
| [[Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1920—2010
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|146
| [[Рябов Фёдор Андреевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1962
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|147
| [[Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—1988
| align=&quot;center&quot; | 1973
|-
|148
| [[Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1916—2007
| align=&quot;center&quot; | 1969
|-
|149
| [[Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—2000
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|150
| [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—1997
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|151
| [[Салтыкова Федосия Петровна]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—2007
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|152
| [[Самарин Виктор Сергеевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1912—1979
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|153
| [[Самсонов Александр Максимович]]
| align=&quot;center&quot; | 1935
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|154
| [[Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2010
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|155
| [[Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2015
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|156
| [[Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1920
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|157
| [[Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1933
| align=&quot;center&quot; | 1979
|-
|158
| [[Сергеев Петр Васильевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—1981
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|159
| [[Солонин Василий Степанович]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—1980
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|160
| [[Спиридонов Арсентий Владимирович]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—1996
| align=&quot;center&quot; | 1980
|-
|161
| [[Стариков Алексей Маркович]]
| align=&quot;center&quot; | 1909—1984&lt;ref&gt;[http://enc.ural.ru/index.php/Алексей_Маркович_Стариков Стариков Алексей Маркович — Свободная энциклопедия Урала (Инженеры Свердловской Области)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129080838/http://enc.ural.ru/index.php/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|162
| [[Столяров Евгений Васильевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1922—1985
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|163
| [[Стоянов Александр Васильевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1918—1971
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|164
| [[Субаев Фәтих Йосоп улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1911—1978
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|165
| [[Суздальцев Александр Иванович]]
| align=&quot;center&quot; | 1937
| align=&quot;center&quot; | 1977
|-
|166
| [[Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1943
| align=&quot;center&quot; | 1973
|-
|167
| [[Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—1997
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|168
| [[Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—1994
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|169
| [[Солтанов Шәриф Хәбибулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1913—1998
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|170
| [[Һунаршин Әүәл Хажи улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1911—1995
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|171
| [[Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—2009
| align=&quot;center&quot; | 1961
|-
|172
| [[Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1930—2001
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|173
| [[Таһиров Фәхрәзи Әхмәҙиә улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1928
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|174
| [[Тайсин Вафир Нурислам улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—1995
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|175
| [[Тарасенко Николай Евдокимович]]
| align=&quot;center&quot; | 1908—1974
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|176
| [[Теләшев Ғүмәр Ғариф улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1960
|-
|177
| [[Титов Борис Иванович]]
| align=&quot;center&quot; | 1903—1972
| align=&quot;center&quot; | 1948
|-
|178
| [[Тишина Анастасия Фёдоровна]]
| align=&quot;center&quot; | 1915—2002
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|179
| [[Трофимук Андрей Алексеевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1911—1999
| align=&quot;center&quot; | 1944
|-
|180
| [[Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1923—2010
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|181
| [[Усманов Юнир Барый улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|182
| [[Фазлыәхмәтова Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—1996
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|183
| [[Фәйезов Фәйзрахман Вәлетдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1921—1998
| align=&quot;center&quot; | 1951
|-
|184
| [[Фәйезов Фәнүз Фәйез улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1935—2009
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|185
| [[Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929
| align=&quot;center&quot; | 1967
|-
|186
| [[Фәйзуллин Миҙхәт Муса улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—1988
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|187
| [[Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924—1987
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|188
| [[Фәррәхов Минехәзи Миңлевәли улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—2003
| align=&quot;center&quot; | 1986
|-
|189
| [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1914—2012
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|190
| [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—2004
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|191
| [[Ферин Михаил Алексеевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1907—1979
| align=&quot;center&quot; | 1957
|-
|192
| [[Филимонов Александр Николаевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—1999
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|193
| [[Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1917—1997
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|194
| [[Хайбрахманов Хәйрулла Силей улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1886 — ?
| align=&quot;center&quot; | 1949
|-
|195
| [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—1995
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|196
| [[Хализова Мария Ивановна]]
| align=&quot;center&quot; | 1929
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|197
| [[Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1934—2000
| align=&quot;center&quot; | 1964
|-
|198
| [[Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1928—2000
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|199
| [[Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1936
| align=&quot;center&quot; | 1985
|-
|200
| [[Хәсәнов Дамир Йосоп улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1938—2005
| align=&quot;center&quot; | 1984
|-
|201
| [[Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; | 1977
|-
|202
| [[Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932—2004
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|203
| [[Хурамшин Тәлғәт Закир улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1932
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|204
| [[Чикаев Хәйернас Ильяс улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—2012
| align=&quot;center&quot; | 1980
|-
|205
| [[Чуева Анна Николаевна]]
| align=&quot;center&quot; | 1895—1966
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|206
| [[Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1911—1979
| align=&quot;center&quot; | 1959
|-
|207
| [[Шакиров Миҙхәт Закир улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1916—2004
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|208
| [[Шакшин Анатолий Дмитриевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2010
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|209
| [[Шәрипов Әхсән Шәрифғәле улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—2004
| align=&quot;center&quot; | 1981
|-
|210
| [[Шәрипов Ришат Муса улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1933—2004
| align=&quot;center&quot; | 1977
|-
|211
| [[Шарков Гаврил Антонович]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—2002
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|212
| [[Шәйәхмәтов Фазулла Зәйнулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1929—2002
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|213
| [[Шерстобитов Евгений Павлович]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; | 1980
|-
|214
| [[Шинкова Матрена Васильевна]]
| align=&quot;center&quot; |1921
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|215
| [[Йосопов Ринат Шәйхулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1942
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|216
| [[Йосопов Хәмит Ғәббәс улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1916—1993
| align=&quot;center&quot; | 1958
|-
|217
| [[Яблоков Дмитрий Дмитриевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1896—1993
| align=&quot;center&quot; | 1986
|-
|218
| [[Йәғәфәров Сабит Фәтих улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1935—1981
| align=&quot;center&quot; | 1975
|-
|219
|[[Яковлев Евгений Николаевич]]
| align=&quot;center&quot; | 1931—
| align=&quot;center&quot; | 1986
|-
|220
| [[Яҡупов Ғилман Ғирфан улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1925—2012
| align=&quot;center&quot; | 1971
|-
|221
| [[Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1927—1999
| align=&quot;center&quot; | 1966
|-
|222
| [[Яппаров Карам Хәлиулла улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1924
| align=&quot;center&quot; | 1956
|-
|223
| [[Яхин Риза Хажиәхмәт улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1935—1998
| align=&quot;center&quot; | 1976
|-
|224
| [[Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы]]
| align=&quot;center&quot; | 1923—1999
| align=&quot;center&quot; | 1966
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20230405070050/http://encycl.bash-portal.ru/geroi_soc_tr.htm Герои Социалистического Труда Башкортостана]
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-spisok/17659-geroi-sotsialisticheskogo-truda Башкирская энциклопедия. Герои социалистического труда РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705092630/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-spisok/17659-geroi-sotsialisticheskogo-truda |date=2017-07-05 }}

== Әҙәбиәт ==
Филимонов М. А. Сила профсоюзов в единстве. Очерки истории. Уфа. 1997.

Башкирская энциклопедия. Том 2 : В — Г — Д — Е — Ё — Ж, 2006 г. — 624 с. ISBN 5-88185-062-9
{{Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исемлеге}}
[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Исемлектәр:Башҡортостан]]</text>
      <sha1>m31j01ae32d71f7nwgc4cudmglw9a6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башкирские Пираты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118360</id>
    <revision>
      <id>1308923</id>
      <parentid>1272689</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16331" sha1="nz2br3halmua52lcpsawgtbpr0arhd9" xml:space="preserve">{{Хоккей клубы
|Исем      = Башкирские Пираты
|фон           = #000000
|текст         = #FFA500
|Эмблема       = [[Файл:Башкирские Пираты.jpg|250px]]
|Ил = {{Рәсәй флагы}} [[Рәсәй]]
|Регион = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]
|Ҡала = {{Флагификация|Өфө}}
|Нигеҙләнгән =[[2015]]
|Таратылған =
|Элекке исемдәре  =
|Өй аренаһы =[[Өфө-Арена]] (8 070)
|Төҫтәр ={{color box|black}} {{color box|white}} {{color box|orange}} {{color box|red}}
|Лига          = [[Следж-хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты]]
|Дивизион      =
|Конференция   = 
|Баш тренеры ={{Рәсәй флагы}} [[Ларионов Александр Владимирович|Александр Ларионов]]
|Эйә = 
|Директор = 
|Президент = 
|Менеджер = 
|Капитан ={{Рәсәй флагы}} Айрат Уразаев
|Спонсор = 
|Аффилир-клубы = 
|Трофейҙар = 
|Конференцияла еңеүҙәр = 
|Сезонда еңеүҙәр =
|Дивизионда еңеүҙәр = 
|Рәсми сайт = https://bashpirat.ru
|КМС = 
|Форма1 =
|Форма2 =
| &lt;!-- Форма --&gt;
}}
'''«Башкирские Пираты»''' ({{lang-ba|Башҡорт Пираттары}}) следж-хоккей клубы — [[Башҡортостан]]дың [[Өфө]] ҡалаһында [[2015]] йылда Башҡортостандың берләштерелгән хоккей федерацияһы һәм [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы ярҙамында ойошторолған [[следж-хоккей]] буйынса профессиональ команда. 2016 йылдан башлап Рәсәй чемпионатында ҡатнаша башлай.

== Тарихы ==
2015 йылдың 23 октябрендә Өфөлә тәү тапҡыр боҙға следж-хоккейсылар сыға&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/nabor-v-komandu-po-sledzh-khokkeyu/ Набор в команду по следж-хоккею]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостандың баш ҡалаһында следж-хоккей клубын яһау инициаторы Алексей Канатников була. Ул үҙе лә был спорт төрө менән шөғөлләнә ине. Алексей — команданың етәксеһе һәм баш тренеры. Оҙаҡламай, Өфөләге следж-хоккей клубына «Башкирские Пираты» исеме бирелә. Командаға [[Башҡортостан берләштерелгән хоккей федерацияһы]] һәм [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы ҙур ярҙам күрһәтә.

2016 йылда «пираттар» Рәсәй чемпионатында ҡатнаша башлай. 5 октябрҙә улар [[Югра (следж-хоккей клубы)|«Югра»]] командаһына ҡаршы уйын менән Рәсәй чемпионаттарында дебют яһай. Шул уйын 2:27 иҫәбе менән Ханты-Манси уйынсылары файҙаһына тамамлана. Рәсәй чемпионатының беренсе этабында «Башкирские Пираты» бөтә алты уйында ла еңелә&lt;ref&gt;[http://hockeyrb.ru/news/details/107 НЕОБХОДИМЫЙ ОПЫТ ДЛЯ «БАШКИРСКИХ ПИРАТОВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170303120049/http://hockeyrb.ru/news/details/107 |date=2017-03-03 }}&lt;/ref&gt;. Команданың тәүге шайбаһын Алексей Канатников керетә. Икенсе этапта ла шул уҡ хәл ҡабатлана. Команда миҙгел һөҙөмтәләре буйынса һуңғы 7-се урынды ала.

2017/2018 йылдар миҙгеле алдынан үткән Самойлов иҫтәлегенә следж-хоккей буйынса турнирҙа өсөнсө урынды яулай — был команданың тәүге ҡаҙанышы. 26 декабрҙә команданың яңы баш тренеры итеп Никита Козлов тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashpirat.ru/novosti/klub/novyij-trener-piratov У Башкирских пиратов новый тренер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128114654/https://bashpirat.ru/novosti/klub/novyij-trener-piratov |date=2022-01-28 }}&lt;/ref&gt;. Был миҙгелдә «пираттар» рәсми уйында тәүге еңеүҙе яулай — 3:0 иҫәбе менән «Санкт-Петербург» следж-хоккей клубы отола&lt;ref&gt;[https://bashpirat.ru/novosti/klub/pervaya-pobeda Рәсәй чемпионаттарында тәүге еңеү!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128122253/https://bashpirat.ru/novosti/klub/pervaya-pobeda |date=2022-01-28 }}&lt;/ref&gt;, ә Алексей Канатников бар өс голды ла керетә. Был еңеү ярҙамында «Башкирские Пираты» миҙгелде алтынсы урында тамамлай.

Елена һәм Геннадий Тимченко хәйриә фонды үткәргән балалар следж-хоккейын үҫтереү проектары конкурстарында икенсе йыл рәттән Башҡортостан коллективы еңә. Еңгән аҡсалар республикала балаларҙан торған следж-хоккей клубын төҙөүгә китәсәк&lt;ref&gt;[https://bashpirat.ru/novosti/klub/detskaya-komanda-po-sledzh-xokkeyu В Башкортостане появится детская команда по следж-хоккею] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128113623/https://bashpirat.ru/novosti/klub/detskaya-komanda-po-sledzh-xokkeyu |date=2022-01-28 }}&lt;/ref&gt;.

2018/2019 йылдар миҙгелендә «пираттар» Силәбе өлкәһе командаһын ике тапҡыр тар-мар итә (15:0, 12:0). Был команданың иң эре еңеүҙәре була. Шулай уҡ улар Мәскәү командаһын булиттар серияһында оталар. «Башкирские Пираты» даими миҙгелде етенсе урында тамамлай. 2019/2020 йылдар миҙгелендә «пираттар» 14 осрашыу үткәрә, ике еңеү яулай, 21 гол керетә һәм тағы ла миҙгелде етенсе урында тамамлай.

2020 йылдың 18 мартында следж-хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының тренеры [[Ларионов Александр Владимирович|Александр Ларионов]] «Башкирские Пираты» хоккей клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashpirat.ru/novosti/klub/aleksandr-larionov-–-glavnyij-trener-«bashkirskix-piratov» Александр Ларионов — яңы тренер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807102207/https://bashpirat.ru/novosti/klub/aleksandr-larionov-%E2%80%93-glavnyij-trener-%C2%ABbashkirskix-piratov%C2%BB |date=2020-08-07 }}&lt;/ref&gt;.
=== Балалар һәм үҫмерҙәр командаһы ===

2018 йылдың 3 апрелендә Башҡортостандар балаларҙан һәм үҫмерҙәрҙән торған следж-хоккей буйынса команда төҙөүө тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;[https://bashpirat.ru/novosti/klub/detskaya-komanda-po-sledzh-xokkeyu В Башкортостане появится детская команда по следж-хоккею] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128113623/https://bashpirat.ru/novosti/klub/detskaya-komanda-po-sledzh-xokkeyu |date=2022-01-28 }}&lt;/ref&gt;. Елена һәм Геннадий Тимченко хәйриә фонды үткәргән балалар һәм үҫмерҙәр следж-хоккейын үҫтереү буйынса проектар араһында федераль конкурсында «Башкирские Пираты» икенсе йыл рәттән еңеү яулай. 2019 йылдың декабрендә йәш «пираттар» Сочиҙа үткән следж-хоккей фестивалендә үҙ дивизионында бронза миҙалдарын яулай&lt;ref&gt;[https://bashpirat.ru/novosti/klub/festival-sledzh-xokkejnoj-ligi-v-sochi Бронза миҙалдары балаларҙа!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128120726/https://bashpirat.ru/novosti/klub/festival-sledzh-xokkejnoj-ligi-v-sochi |date=2022-01-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Сығыш яһауҙар тарихы ==
{{main|«Башкирские Пираты» миҙгелдәре исемлеге}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Сезон !! У !! Е !! ӨВЕ !! БСЕ !! БСО !! ӨВО !! О !! Ш !! М !! Урын 
|- align=&quot;center&quot;
|[[Следж-хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2016/2017|2016/17]]||12||0||0||0||0||0||12||5-151||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''0'''||7
|- align=&quot;center&quot;
|[[Следж-хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2017/2018|2017/18]]||12||1||0||0||0||0||11||2-62||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''3'''||6
|- align=&quot;center&quot;
|[[Следж-хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2018/2019|2018/19]]||14||2||0||1||0||0||11||32-72||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''8'''||7
|- align=&quot;center&quot;
|[[Следж-хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2019/2020|2019/20]]||14||2||0||0||0||0||12||21-70||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''6'''||7
|- align=&quot;center&quot;
|[[Следж-хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2020/2021|2020/21]]||16||5||0||0||0||0||11||15-24||bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|'''15'''||6
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Бөтәһе!!52!!5!!0!!1!!0!!0!!46!!60-355!!17!!
|}

''Иҫкәрмәләр'': У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, ШК — керетелгән шайбалар, ҮШ — үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр, %М — мәрәйҙәр проценты

== Состав ==
{| width=75%
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Ҡапҡасылар'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!width=10%|№
!width=10%|Ил
!width=40%|Исем
!width=40%|Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|13
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Антон Родивилов
|[[7 февраль]], 2001
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|47
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Василий Моторин
|[[19 июнь]], 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һаҡсылар'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!№
!Ил
!Исем
!Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|11
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Канатников Алексей Алексеевич|Алексей Канатников]]
|[[16 июнь]], 1985
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|16
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Сергей Кожевников
|[[14 декабрь]], 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|22
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Павел Лямин {{Капитан спорт}}
|[[2 ғинуар]], 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|71
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Давуд Ғазилов
|[[13 сентябрь]], 1992
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һөжүмселәр'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!№
!Ил
!Исем
!Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|7
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Айрат Уразаев
|[[7 ғинуар]], 1983
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|8
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Никита Беляев
|[[28 май]], 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|24
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Максим Данилов
|[[28 ғинуар]], 1997
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|25
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Илнур Зарипов
|[[13 июль]], 1990
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|48
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|Даниил Левченко
|[[17 июнь]], 2001
|}

== Тренер штабы ==
* Баш тренер — [[Ларионов Александр Владимирович|Александр Ларионов]]
* Тренер-механик — [[Рәхмәтулин Фәрит Хәлит улы|Фәрит Рәхмәтулин]]
* Медик — [[Ананьева Елена Владимировна|Елена Ананьева]]

== Баш тренерҙар ==
«Башкирские Пираты» командаһының бөтә баш тренерҙары:
* [[Канатников Алексей Алексеевич|Алексей Канатников]] (2016—ә.в.)

== Капитандар ==
«Башкирские Пираты» командаһының бөтә капитандары:
* Айрат Уразаев (2016—2019)
* Павел Лямин (2019—ә.в.)

== Ҡаҙаныштар ==
* {{3}} С. А. Самойлов иҫтәлегенә следж-хоккей буйынса турнир (2017).
* {{3}} М.Т. Каланшников исемендәге кубокта бронза миҙалы (2018).

== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ==
* '''Бер гол да үткәрмәйенсә иң ҙур айырма менән еңеү:''' 15:0 Силәбе өлкәһе йыйылма командаһы (2018/2019)
* '''Иң ҙур айырма менән еңеү:''' 15:0 Силәбе өлкәһе йыйылма командаһы (2018/2019)
* '''Еңеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:''' 15:0 Силәбе өлкәһе йыйылма командаһы (2018/2019)
* '''Еңелеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:'''  2:27 «Югра» Ханты-Манси (2016/17).
* '''Бер гол да керетмәйенсә иң ҙур айырма менән еңелеү:''' 0:20 «Удмуртия» Ижевск (2017/18).
* '''Иң ҙур айырма менән еңелеү:''' 2:27 «Югра» Ханты-Манси (2016/17).
* '''Иң оҙон еңеүҙәр серияһы''': 1. '''Иң оҙон еңелеүҙәр серияһы''': 18
* Клуб тарихында бөтә уйынсыларҙа Башҡортостандан була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Башҡортостандың спорт ойошмалары}}
[[Категория:Башҡортостандың спорт ойошмалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса следж-хоккей клубтары]]
[[Категория:Өфө спорт клубтары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей клубтары]]
[[Категория:Рәсәй следж-хоккей клубтары]]
[[Категория:Башҡортостанда хоккей клубтары]]
[[Категория:Башҡортостанда следж-хоккей клубтары]]
[[Категория:2015 йылда нигеҙләнгән хоккей клубтары]]
[[Категория:2015 йылда нигеҙләнгән следж-хоккей клубтары]]
[[Категория:Башкирские Пираты]]</text>
      <sha1>nz2br3halmua52lcpsawgtbpr0arhd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикмәмбәтов Тимур Нурбәхет улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119806</id>
    <revision>
      <id>1309004</id>
      <parentid>1280583</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20140" sha1="grf1g4n95f7y9x1cmfnv3x9pei9lkb4" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Тимур Бикмәмбәтов
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 250px
 |описание изображения = Тимур Бикмәмбәтов 2012 йылдың мартында
 |имя при рождении     = Тимур Нурбәхет улы Бекмәмбәтов
 |место рождения       = Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһының (Ҡаҙаҡ ССР-ы) Гурьев (Атырау) ҡалаһы 
 |профессия            = продюсер, кинорежиссёр, сценарист,  клипмейкер
 |гражданство          ={{USSR}} &lt;br&gt; {{KZ}} &lt;br&gt; {{RUS}}
 |годы активности      = 1991 йылдан башлап
 |направление          = 
 |киностудия           = 
 |награды              = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Дружбы}}
{{!}}}
}}
'''Тимур Нурбәхет улы Бикмәмбәтов''' ([[25 июнь]] [[1961 йыл]]) — Ҡаҙағстан кинорежиссёры, сценарист, продюсер, клипмейкер&lt;ref&gt;[http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/464015/ Профиль на сайте КиноПоиск.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kinofilms.ua/star/420_Timur_Bekmambetov/ Тимур Бекмамбетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606091416/http://www.kinofilms.ua/star/420_Timur_Bekmambetov |date=2014-06-06 }}&lt;/ref&gt;. &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;96&quot;&gt; «Astana» халыҡ-ара экшн-фильмдар кинофестивален нигеҙләгән, уның президенты.&lt;/span&gt;

== Биографияһы ==
1961 йылдың 25 июнендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Гурьев ҡалаһында (хәҙер — Атырау) тыуа. Атаһы — Нурбәхет Бикмәмбәтов, әсәһе — Мира Богословская. С. М. Киров исемендәге 17-се Гурьев урта мәктәбен тамамлай. Энергетик атаһының кәңәше менән Мәскәү энергетика институтына инә, әммә сәнғәткә ҡыҙыҡһыныуы көсәйеп, уны ташлай. [[Ашхабад]] эргәһендә артиллерия ғәскәрендә армия хеҙмәтен үтә. Хеҙмәттән һуң 1982 йылда [[Ташкент]]ҡа күсә, унда «Ильхом» театры рәссамы була һәм «Үзбәкфильм» киностудияһында эшләй. Шунда Виктор Вержбицкий менән таныша, ул һуңынан Тимурҙың даими актёрына әйләнә, ул төшөргән бөтә фильмдарҙа ла ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2006/02/05/movies/05johnson.html?_r=1&amp;oref=slogin The New York Times: ''From Russia, with Blood and Shape-Shifters'']&lt;/ref&gt;.

1987 йылда «театр һәм кино рәссамы» специальносы буйынса А. Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай һәм, карьера эҙләп, [[Мәскәү]]гә китә, унда реклама роликтары производствоһына эшкә инә.

1989 йылда «Кредит-Москва» банкы тураһында реклама сюжеты эшләй. «Менатеп» банкының реклама клиптары авторы. 1992 йылда «Видео Интернешнл» компанияһы етәксеһе Михаил Лесин аша «Империал» банкы президенты Сергей Родионов менән таныша. 1992—1997 йылдарҙа Родионов заказы буйынса &quot;Империал банкынан Бөтә донъя тарихы&quot;ның 20 реклама ролигын төшөрә, ул роликтар Рәсәй рекламаһы классикаһына әүерелә. Рәсәй рекламаһы үҫешенә һиҙелерлек өлөш индерә. Рәсәй Реклама академияһы ағзаһы итеп һайлана. «Кукольный формат» театрының (Санкт-Петербург) продюсеры булып тора.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Авдюшко Варвара Викторовна (18.03.1974) — костюмдар буйынса рәссам, кинопродюсер, ул театр һәм кино актёры Виктор Антонович Авдюшко менән гримёр рәссам Лариса Николаевна Авдюшконың ҡыҙы&lt;ref&gt;Варвара Авдюшко. kino-teatr.ru. Проверено 7 апреля 2017&lt;/ref&gt;.

== Кино карьераһы ==
1993 йылда афған һуғышына арналған «Пешаварский вальс» фильмын төшөрә. 1994 йылда картина Карловы Вары фестивалендә һәм Кинотаврҙа приздар ала.

РТР телеканалы заказы буйынса һигеҙ сериялы «Наши 90-е» тигән нәфис фильм төшөрә. 1998 йылда продюсер Роджер Корман уны «Гладиатрикс» фильмын төшөрөү эшенә саҡыра. Съёмка Рәсәйҙә бара, фильм экранға 2001 йылда сыға.

2004—2005 йылдарҙа уға билдәлелек килтергән «Ночной Дозор» һәм «Дневной Дозор» фильмдарын төшөрә. 2005 йылда Голливудҡа саҡырыла, «Fox» кинокомпаниялар төркөмөнөң бер нисә проектында ҡатнаша. 2006 йылда «Киевстар» мобиль операторы өсөн ике реклама ролигының режиссёры була, уларҙа Жерар Депардьё төшә.

2007 йылда «Ирония судьбы. Продолжение» фильмының режиссёры була.

2008 йылда Голливудта «Особо опасен» фильмын төшөрә.

2009 йылда «9» йәнһүрәтенең (Тим Бёртон менән) һәм «Чёрная Молния» фильмының продюсеры була.

2012 йыл уртаһында «Авраам Линкольн: Охотник на вампиров» картинаһы сыға, Тимур Бикмәмбәтов уның режиссёры була. 2012 йылда «Приключения Алисы. Пленники трёх планет» фильмын продюсерлай.

2016 йылда — «Бен-Гур» картинаһының режиссёры. Йыл аҙағында «Взломать блогеров» тигән фильм сыға, Тимур Бикмәмбәтов уға продюсерлыҡ итә. Картина Рәсәй киноһы тарихында тамашасыларҙың иң түбән баһаһын ала.

== Өҫтәмә мәғлүмәт ==
* Т. Бикмәмбәтов үҙен Рәсәйгә ҡарағанда нығыраҡ ҡаҙаҡ кинорежиссёры тип һанай, сөнки уның ижадында атаһының туғандары һәм ҡаҙаҡ тамырҙары көслөрәк һиҙелә: «Үҙемдең фильмдарымды төшөргәндә мине бөтәһенән бигерәк ҡаҙаҡ хикәйәттәре һәм риүәйәттәре рухландыра ине. Мин һәр ваҡыт ошо хикәйәттәрҙең берәй өлөшөн кинематографиямда кәүҙәләндерергә тырыштым. Мин бөтә донъя ҡаҙаҡ тигән халыҡ барлығын белһен тип теләй инем».
* Т. Бикмәмбәтов кинематографта үҙ ижадының нигеҙен ошолай тип билдәләй: «Миңә кешеләрҙе ҡурҡытыу оҡшай, ә американдар был эштә бик тәжрибәле. Әммә уларҙыҡын күсереп ҡуллана алмайым, Америка режиссёры ла була алмайым»&lt;ref&gt;[http://www.cofe.ru/apple/article.asp?heading=10&amp;article=12822 ''Елена Иванова.'' Как Бекмамбетов стал опасным. / Газета «Яблоко» (29 августа 2008 года).]&lt;/ref&gt;. Атаһы яғынан боронғо ҡаҙаҡ ырыуына ҡарай, шәжәрәһе Х быуатҡа тиклем асыҡланған. Әсәһе яғынан йәһүд туғандарын бер интервьюһында һуғыш ваҡытында Белоруссияла һәләк булғандар тип иҫкә ала&lt;ref&gt;[http://www.c-cafe.ru/days/bio/29/025_29.php ''Евгения Заболотских.'']&lt;/ref&gt;, ләкин ҡатнаш милләтле ғаиләлә тәрбиәләнеүе тураһында ентекле аңлатма биргәне юҡ&lt;ref&gt;[http://vesti.kz/conference/6/ Интервью / vesti.kz (15 декабря 2009 года)]&lt;/ref&gt;.
* Т. Бикмәмбәтов яҙмышын Америка йә американ кинематографы менән даими нигеҙҙә бәйләүҙе планлаштырмай. Интевьюларының береһендә ул Голливуд тураһында былай ти: «…был бары тик оҙайлы командировка. Унда рәхәт, ҡыҙыҡ, кеше күп, мәғлүмәт, үҙеңде асыу мөмкинлектәре, ылыҡтырғыс проекттар — режиссёр өсөн дә, продюсер өсөн дә — күп. Миңә анимация эшләү тураһында белеү мөмкинлеге бирелде. Һәм мин уны файҙаландым»&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/10-09-2009/228592_timur_bekmambetov_ja_robot_i_ochen_organichno_sebja_v_etom_oschuschaju.html ''А. Фёдорова.'' Я робот, и очень органично себя в этом ощущаю. / «Труд» № 168 (10 сентября 2009 года)]&lt;/ref&gt;.
* Т. Бикмәмбәтов «кино теле» сығарыу планы тураһында һөйләне. Кино теле компьютер ярҙамында автоматик рәүештә сценарий тексын кинофильмға күсереү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2012/07/19/chromo/ Lenta.ru: Язык роботов.]&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:30px;&quot;|Йыл
! rowspan=&quot;2&quot;|Фильм
! colspan=&quot;3&quot;|Статус
|-
! width=65 |режиссёр
! width=65 |продюсер
! width=65 |сценарист
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||1987
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Перед большой дорогой на войну»''
|
|
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||1993
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Пешаварский вальс»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2000
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Наши 90-е»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2000
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Гладиатрикс»''
| {{Эйе}}
|
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|| 2002
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«ГАЗ — русские машины»''
| {{Эйе}}
|
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2004
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ночной Дозор»''
| {{Эйе}}
|
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2005
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Дневной Дозор»''
| {{Эйе}}
|
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2006
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Громовы»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2007
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ирония судьбы. Продолжение»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2008
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Особо опасен»''
| {{Эйе}}
|
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2009
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«9»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2009
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Чёрная Молния»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2010
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ёлки»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Выкрутасы»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Аполлон 18»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Фантом»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Смешарики. Начало»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2011
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ёлки 2»''
|
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2012
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Президент Линкольн: Охотник на вампиров»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2012
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Приключения Алисы. Пленники трёх планет»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2012
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Джентльмены, удачи!»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2012
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Снежная Королева»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2013
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ёлки 3»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2013
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Горько!»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2013
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Игра в правду»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2014
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Горько! 2»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2014
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ёлки лохматые»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2014
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Белки»''
|
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2014
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Снежная королева 2: Перезаморозка»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2014
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ёлки 1914»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2015
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Он — дракон»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2015
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Самый лучший день»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2015
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Убрать из друзей»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2016
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Хардкор»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2016
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Бен-Гур»''
| {{Эйе}}
|
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2017
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Время первых»''
|
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2016
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Ёлки 5»''
| {{Эйе}}
| {{Эйе}}
|
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
||2016
| style=&quot;text-align:left;&quot;|''«Взломать блогеров»''
|
| {{Эйе}}
|}

== Клиптары ==
* Чичерина «Ту-лу-ла»
* Чичерина «Жара»
* Linkin Park «Powerless»

== Бүләктәре ==
[[Файл:Timur_Bekmambetov_with_Dmitry_Medvedev_October_31_2011.jpg|мини|Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләү]]
* IV Халыҡ-ара реклама фестивалендә «Имидж рекламаһы» категорияһында Гран-при һәм приз («Альфа-банк-3» («День рождения») (Мәскәү-1994)
* 1994 йылда Словенияла үткән Яңы Европа фестивалендә Имидж рекламаһының иң яҡшы блогы («Бөтә донъя тарихы, Империал банкы»);
* Реклама фильмдарының II «Кипарис» халыҡ-ара фестивалендә «Имидж» номинацияһында «Алтын кипарис» («[[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александр Македонский]]» ролигы өсөн) (Ялта-1994) 
* Платина Тарлан — 2004
* Дуҫлыҡ ордены (2011 йылдың 22 июне) — ''ватан ''&lt;span&gt; ''кинематография сәнғәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн ''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1562099 Указ Президента Российской Федерации от 22 июня 2011 г. № 849]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «Йылдың иң яҡшы сит ил режиссёры»на CinemaCon премияһы (Лас-Вегас, 2012)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|0067457|Тимур Бекмамбетов}}
* [http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&amp;e_person_id=1144 Тимур Бекмамбетов — Энциклопедия отечественного кино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208034048/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&amp;e_person_id=1144 |date=2017-02-08 }}

=== Сайттар һәм ресурстар ===
* {{lj_user|tbekmambetov|Тимур Бекмамбетов}} — блог Тимура Бекмамбетова
* {{youtube.com|tbekmambetov|Тимура Бекмамбетова}}
* [http://allpersons.name/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=429&amp;Itemid=9 Биография Тимура Бекмамбетова]

=== Мәҡәләләр ===
* {{ВТ-ЛП|Бекмамбетов, Тимур}}
* [http://www.novoskop.ru/news/timur-bekmambetov-voshel-v-pyaterku-samykh-izvestnykh-rezhisserov-mira Тимур Бекмамбетов вошел в пятерку самых известных режиссёров мира]
* [http://www.forbesrussia.ru/stil-zhizni/afisha/42335-problema-bekmambetova Проблема Бекмамбетова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628200614/http://www.forbesrussia.ru/stil-zhizni/afisha/42335-problema-bekmambetova |date=2010-06-28 }} — статья, посвященная Тимуру Бекмамбетову и фильму «Черная молния»

=== Интервью ===
* [http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008/03/26/144316 Интервью Тимура Бекмамбетова газете Ведомости]
* [http://lenta.ru/conf/timur/ Ответы Тимура Бекмамбетова] на вопросы читателей [[Lenta.ru]]
* [http://www.rollingstone.ru/articles/3672/27,4/ Тимур Бекмамбетов. Тимур и его коммандос. Интервью журналу Rolling Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207020147/http://www.rollingstone.ru/articles/3672/27,4/ |date=2019-02-07 }}
* {{YouTube|4MDXXHlnyZs|Тимур Бекмамбетов о работе в Голливуде и современном кино. Интервью с Д. Ю. Пучковым 23 декабря 2016 г.}}

[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәйҙә реклама]]
[[Категория:25 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>grf1g4n95f7y9x1cmfnv3x9pei9lkb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бачинский Кшиштоф Камиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119853</id>
    <revision>
      <id>1308921</id>
      <parentid>1285983</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6069" sha1="gmr410mf6oxxw4kuk3kv4ex0gjn51yc" xml:space="preserve">{{Яҙыусы|Исеме=Кшиштоф Камиль Бачинский|Төп исеме=Krzysztof Kamil Baczyński|Рәсеме=Baczynski.jpg|Ширина=220px|Рәсем аңлатмаһы=|Тыуған ваҡыттағы исеме=Кши́штоф Ками́ль Бачи́нский |Псевдонимдары=Ян Бугай (Jan Bugaj), Пётр Смугош (Piotr Smugosz), Кшиштоф Зелинский (Krzysztof Zieliński), Кшысь (Krzyś), Эмиль (Emil)|Тыуыу датаһы=22.01.1921|Тыуған урыны={{МР|Варшава}}|Вафат булыу датаһы=4.08.1944|Вафат булған урыны={{МС|Варшава}}|Гражданлығы={{POL}}|Эшмәкәрлек төрө=поляк шағиры|Әүҙемлек йылдары=|Йүнәлеше=|Жанр=|Әҫәрҙәренең телдәре=[[Поляк теле|поляк]] |Наградалары={{{!}}
 {{!!}}{{Медаль За Варшаву. 1939—1945}}
 {{!}}}|Викимилек=|Викикитапхана=}}

'''Кшиштоф Камиль Бачинский''' ([[Поляк теле|пол.]] ''Krzysztof Kamil Baczyński''; псевдонимдары Ян Бугай (Jan Bugaj), Пётр Смугош (Piotr Smugosz), Кшиштоф Зелинский (Krzysztof Zieliński), Кшысь (Krzyś), Эмиль (Emil) һәм башҡалар; [[22 ғинуар]] [[1921 йыл]] — [[4 август]] [[1944 йыл]]) — поляк шағиры.

== Биографияһы ==
Кшиштоф Камиль Бачинский 1921 йылдың 22 ғинуарында Варшавала тыуған. Атаһы Станислав Бачинский — яҙыусы һәм әҙәби тәнҡитсе, әсәһе уҡытыусы, бер нисә мәктәп дәреслеге авторы булған. Гимназияла уҡыған сағында «Спартакус» бойондороҡһоҙ социалистик йәштәр берлегенә ингән. Нәфис сәнғәттәр академияһында уҡый, график, китап рәссамы булырға хыяллана. Илде немецтар баҫып алғас, поляк телен һәм әҙәбиәтен йәшерен Варшава универстиетында өйрәнә, Армия Крайованың подхорунжийы була.

1942 йылда Бачинский йәшерен нәшриәттә Ян Бугай исеме менән «Һайланма шиғырҙар» китабын сығара. 96 дана итеп ротаторҙа баҫылған китап тиҙ таралып бөтә, авторҙа берҙән-бер дана тороп ҡала.

1942 йылдың июнендә Бачинский бергә йәшерен университетта полонистиканы өйрәнгән Барбараға өйләнә.

Бачинский 1944 йылда Варшава ихтилалы барышында һәләк була. Бер нисә аҙнана һуң уның ҡатыны ла үлтерелә.

Кшиштоф Камиль Бачинский Варшавала Воинское Повонзки зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==
Йәшерен рәүештә бәләкәй генә әҙ тиражлы бер нисә китап сығара. 500-ләгән шиғырҙан, бер нисә поэманан һәи ике тиҫтә хикәйәнән торған әҙәби мираҫы һуғыштан һуң донъя күрә. Әҙәбиәт тарихында үҙ быуынының (Колумбтар быуыны) иң күренекле шағиры, поляк әҙәбиәтенең легендар шәхесе булып ҡала.

Уның исемендәге әҙәби премия булдырыла. Шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы Эва Демарчик һәм башҡа танылған бардтар башҡара.

рус телендә Бачинскийҙы Анатолий Гелескул, Борис Дубин, Георгий Ефремов, Мария Петровых, Александр Ревич, Борис Слуцкий, Зыгмунт Левицкий, Наталья Горбаневская, Дмитрий Кузьмин тәржемә итә.

== Китаптары ==
* Шиғырҙар. Мәскәү: Художественная литература, 1978.

== Әҙәбиәт ==
* «Żołnierz, poeta czasu kurz»: Wspomnienia o K. K. Baczyńskim. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.baczynski.art.pl Биография, стихи on line]{{ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20070207095052/http://www.republika.pl/ewapam/ стихи on line]{{ref-pl}}
* [http://baczynski.kulturalna.com/g-1.html Стихи on line] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823021736/http://baczynski.kulturalna.com/g-1.html |date=2006-08-23 }}{{ref-pl}}
* [http://www.novpol.ru/index.php?id=303 Стихи]{{ref-ru}}
* [http://magazines.russ.ru/inostran/2005/10/ge9.html Стихи на сайте Журнального зала]
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Викикитапханала һылтанмаған яҙыусылар тураһында мәҡәләләр]]
[[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Поляк шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:22 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Варшавала тыуғандар]]
[[Категория:4 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1944 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>gmr410mf6oxxw4kuk3kv4ex0gjn51yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119998</id>
    <revision>
      <id>1308938</id>
      <parentid>1206982</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11035" sha1="85mzz33z4dmh8n6fegazsvq2ygbg0xe" xml:space="preserve">{{Организация
|название         =  Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы

|альтернативное   = СК РБ
|цвет_названия    = #FFFFFF
|background_color = #6495ED
|логотип          = [[Файл:SouzKyraisovRB.jpg|150px]] 
|подпись          = 
|карта1           = 
|легенда1         = 
|тип              = Ижади йәмәғәт ойошмаһы
|членство         = 
|тип_центра       = 
|центр            = [[Өфө]], [[Рәсәй]]
|языки            = урыҫ, башҡорт 
|должность_руководителя1 = '''Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы рәйесе'''
|имя_руководителя1       =  [[Ғәйсәров Артур Борхан улы]]  
|должность_руководителя2 = 
|имя_руководителя2 = |етәксе вазифаһы 3 =
|имя_руководителя3 =
|событие_основания1 = 
|дата_основания1 = 1998
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_основания3 =
|дата_основания3 =
|событие_основания4 =
|дата_основания4 = 
|сайт = http://soyuzkuraistovrb.ru/
}}

'''Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы''' (Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар берекмәһе) — Башҡортостан Республикаһының йәмәғәт ойошмаһы һәм ижади союзы.

Союздың маҡсаты — милли инструменталь ижадты һаҡлау, үҫтереү, ҡурайсыларға, башҡорт традицион музыка ҡоралдарында бөтә башҡарыусыларға, уларҙың уңышлы ижади һәм концерт эшмәкәрлегенә булышлыҡ итеүсе бөтә шарттар тыуҙырыу.

Адресы: 450001, Башҡортостан Республикаһы, [[Өфө ҡалаһы]], Һөнәрселек урамы, 17.

== Тарихы ==
[[1998 йыл]]да Өфө ҡалаһында ҡурайсыларҙың I съезы инициативаһы буйынса булдырылған ҡурайсыларҙың йәмәғәт ойошмаһы — Башҡортостандың ҡурайсылар союзы&lt;ref name=&quot;Юлбарисов Булат&quot;&gt;{{cite web|author=Юлбарисов Булат.|datepublished=2007-04-14|url=http://www.bashinform.ru/news/148597/|title=Воссоздан Союз кураистов Башкортостана|lang=|publisher=ИА [[Башинформ]]|accessdate=2016-01-19}}&lt;/ref&gt;.

[[2003 йыл]] [[Өфө ҡалаһы]]ның Киров районы суды ҡарары буйынса йәшәүҙән туҡтай. 2007 йылда II республика ҡурайсылар съезы делегаттары инициативаһы буйынса ойошма тергеҙелә.

2016 йылда III республика ҡурайсылар съезы делегаттары, тауыш биреп, ойошманың рәйесе итеп Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре Артур Ғайсаровты һайлайҙар. Съезд делегаттарының инициативаһы буйынса союз «Рәсәй Федерацияһының Ҡурайсылар союзы» тип үҙгәртелә.

== Эшмәкәрлеге ==
Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзында 150 ағза бар. Союз башҡорт халҡының мәҙәни һәм рухи мираҫын тергеҙеү һәм үҫтереү, [[Ҡурай]]ҙа, шулай уҡ башҡа башҡорт традицион музыка ҡоралдарында уйнау оҫталығын үҫтереү, башҡорт халҡының музыка мәҙәниәте ҡаҙаныштарын тәшкил итеүсе сәнғәт ҡиммәттәрен һаҡлау һәм арттырыу, мәрхүм булған ҡурай оҫталарының иҫтәлеген мәңгеләштереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.

Ҡурайсылар союзы йәш ҡурайсыларға һәм башҡорт традицион музыка ҡоралдарында уйнаусыларға, инструменттар эшләүселәргә һөнәри оҫталығын камиллаштырыуҙа ярҙам итә, уҡыу йорттарына традицион музыкаль башҡарыу һәм фольклор кадрҙары әҙерләүҙә ярҙам күрһәтә, конференциялар, конкурстар, семинарҙар һәм фестивалдәр ойоштора .

Союз [[1912 йыл]]дан алып үҙенең тарихы булған ҡурайсылар [[йыйын]]ы (съезы)&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=15415 В Куюргазинском районе состоялся II Йыйын кураистов]&lt;/ref&gt; ойоштора.

Союз Башкортостан Республикаһының төрлө ҡалаларында ҡурайсылар фестивалдәре һәм конкурстары үткәрә:
* [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский ҡалаһында]] — ''Республика ҡурай байрамы'' ([[2001 йыл]]дан);
* [[Йылайыр районы]]ның Йылайыр ауылында — [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|Ишмулла Дилмөхәмәтов]] исемендәге конкурс&lt;ref&gt;[http://stbash.ru/?p=3710 Конкурс имени Ишмуллы Дильмухаметова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021040445/http://stbash.ru/?p=3710 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt; ([[2003 йыл]]дан);
* Өфө ҡалаһында— Әҙеһәм Исҡужин исемендәге конкурс&lt;ref&gt;[http://ufacity.info/document/87269.html ПОЛОЖЕНИЕ о III Открытом городском конкурсе кураистов имени Адигама Искужина]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/402286/ Уфимские кураисты посоревнуются в мастерстве | новости башинформ.]&lt;/ref&gt; ([[2008 йыл]]дан);
* Вәкил Шөғөйөпов исемендәге конкурс;
* [[Ейәнсура районы]]ның Иҫәнғол ауылында ''Н. Т. Хасанов исемендәге конкурс'';
* [[Хәйбулла районы]]ның Аҡъяр ауылында — Йомабай Иҫәнбаев исемендәге конкурс&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/412249/ В Башкортостане начался конкурс кураистов на приз имени Юмабая Исянбаева | новости башинформ.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/413465/ Обладателем Гран-при конкурса кураистов на приз имени Юмабая Исянбаева стал Нургали Каекбердин из Сибая | новости башинформ.]&lt;/ref&gt;;
* [[Күмертау]] ҡалаһында — «Йәш ҡурайсы» ҡала конкурсы һ.б.
Ҡурайсылар союзы «Традицион музыка сәнғәте һәм перспективалары» республика фәнни-практик конференцияһын ойошторҙо&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/513341/ В Уфе проходят мероприятия, посвященные 100-летию со дня рождения Гаты Сулейманова | новости башинформ.]&lt;/ref&gt;. [[Ишембай районы]]нда [[Юрматы|юрматы ырыуының изге шиханы]] [[Торатау|Торатауҙы яҡлап концерт булды]], уны ойоштороусы булып Республиканың Ҡурайсылар союзы сығыш яһаны&lt;ref&gt;[http://ecorb.ru/818 В Ишимбайском районе прошёл концерт в защиту горы Торатау]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Союз рәйестәре ==
* Йомағужин В. Я. (1998—2000)
* [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] (2007—2010)
* Солтангәрәев Ильшат Рәшит улы (2010—2016)
* Ғайсаров Артур Борхан улы (2016 йылда)

== Тривия ==
Байрам сараһында «Башҡортостандың ете мөғжизәһе» конкурсы еңеүсеһе тип [[ҡурай]]ҙы иғлан иткәс, милли музыка ҡоралын яҡлап Конгресс-хол сәхнәһенә төрлө йәштәге бик күп ҡурайсылар сыға&lt;ref name=&quot;bashinform.ru&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/216970/ Стали известны «Семь чудес Башкортостана» | новости башинформ.]&lt;/ref&gt;. Акция символын Башҡортостан Ҡурайсылар союзы рәйесе Азат Айытҡоловҡа тапшырғанда, Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары Камила Дәүләтова, Башҡортостан халыҡтар берҙәмлеге һәм дуҫлығы символы булған ҡурай бөгөн республикабыҙ өсөн үҙенең әһәмиәтен тағы бер тапҡыр раҫланы тип билдәләне.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/2-statya/2572-soyuz-kuraistov}}
* [http://soyuzkuraistovrb.ru/ Башҡортостан Республикаһы ҡурайсылар союзының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508211304/http://www.soyuzkuraistovrb.ru/ |date=2017-05-08 }}
* http://www.ceninauku.ru/page_23609.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204126/http://www.ceninauku.ru/page_23609.htm |date=2016-03-04 }}
* https://web.archive.org/web/20190824023740/http://www.vsesmi.ru/news/667934/

[[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]
[[Категория:Башҡортостандың музыкаль ойошмалары]]</text>
      <sha1>85mzz33z4dmh8n6fegazsvq2ygbg0xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда дин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120559</id>
    <revision>
      <id>1308949</id>
      <parentid>1307507</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24708" sha1="1vn039c6nkhlema02a1a6wldn5m3akp" xml:space="preserve">[[Башҡортостан Республикаһы]]ның үҙенсәлеге күп милләтле булыуында. Был күп конфессиялыҡты билдәләй. Шул уҡ ваҡытта, Рәсәй Конституцияһына ярашлы, бер дин дә дәүләт йәки мәжбүри урынлаштырыла алмай.

== Тәңрелек ==
Борон башҡорттар мәжүси-күсмә булған һәм төрки халыҡтарының боронғо тәңрелек динен тотҡан&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=212 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916165710/http://vatandash.ru/index.php?article=212 |date=2019-09-16 }}&lt;/ref&gt;. Тәңре культының эҙҙәре башҡорт халыҡ фольклорында һәм этнографияла күренә (мәҡәлдәр, йолалар, ритуалдар).

Тәңрелектең дин булараҡ үҙенсәлеге Ғаләмде өс зонаға бүлеп ҡарау: күк, ер һәм ер аҫты. Һәр зона күренгән һәм күренмәгән өлөштән тора, тип һаналған. Күк йөҙөнөң күҙгә күренмәгән өлөшө өс, туғыҙ һәм унан да күберәк горизонталь ҡаттарҙан тора һәм һәр ҡаттың үҙ аллаһы бар. Юғары ҡатта Күктең Оло Рухы — Тәңре. Ғаләм менән Тәңре-хан — юғары алла, шулай уҡ — Йер-суб, Һомай, Ерлик, Ер, Һыу, Ут, Ҡояш, Ай, Йондоҙҙар, Һауа, Болот, Ел, Ҡойон, Күкрәү һәм Йәшен һ. б.

Башҡортостан ерендә Тәңрегә ышаныу нығынған мәлдә башҡорттарға [[Ислам]] килә. Әммә халыҡ аңындағы тәңрелек үҙенсәлекле тарихи феномен ҡалдыра.

== Ислам ==
Уралдағы тәүге мосолман археологик ҡомартҡы тип [[Ишембай районы]] биләмәһендәге Левашов ҡәберлеге һанала. Ҡаҙыу эштәре мәлендә Ғәрәп хәлифәлегенең 706, 712, 892 йылдарға ҡараған өс көмөш дирһәме һәм алтын динары, шулай уҡ ҡулдарын тәне буйлап һуҙып, башы менән көнбайышҡа ҡарай һалынған һөлдә табылған. Был мосолманса ерләнгән шул осорҙағы ҡәбер тип һанарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.dumrf.ru/regions/2/history ''Ахмад Макаров.'']&lt;/ref&gt;.

Башҡорттарҙың мосолман диненә килеүенә тәүге этапта Йәсәүи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәте суфыйҙары ҙур роль уйнай. Улар Үҙәк Азия ҡалаларынан, бигерәк тә Бохаранан Көньяҡ Уралға килеп, дин тарата. Был үҙ сиратында башҡорттар араһында «локаль ислам»-дың үҙҙәренә генә хас формаһын булдыра, йәғни исламдың сөннитселек менән суфыйсылыҡ күҙаллауы элементтары ҡушылыуы.

[[Ислам]] диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда [[Волга буйы Болғары]]ның исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған.
[[Файл:Башкиры.1890.jpg|мини|Башҡорттар Мулдакай ауылы янында өйлә намаҙын уҡый. 1890-сы йй. Максим Дмитриев фотоһы.]]
Венгрҙарҙың минориттар ордены вәкиле Иоганка инглиз Вильгельм менән Башҡортостанда 6 йыл йәшәй. Уның 1320 йылда орден генералына яҙған хатында: ''«Баскардия хакимын тотош ғаиләһе менән [[Мосолмандар|сарацин]] яңылышлығы ағыулаған» тип билдәләй''&lt;ref&gt;Антонов И. В. Башкиры в эпоху средневековья. Уфа, 2012. 308 с. (на с.41)&lt;/ref&gt;.

Үзбәк хан осоронда (1312—1342 йй.) ислам Алтын урҙа ханлығының рәсми дин тип танылған. Ул идара иткән мәлдә башҡорттарға Бохарала белем алған миссионерҙар ебәрелә. Башҡортостандың Ағиҙел, Өршәк, Дим, Сәрмәсән, Ыҡ йылғалары буйында 20-нән ашыу мосолман миссионерҙары ҡәберҙәре урынлашҡан.

Рус дәүләтенә ҡушылғандан алып (XVI быуаттың икенсе яртыһы) рәсәй дәүләте башҡорт йәмғиәтендә дин процесын контролдә тоторға тырыша. Был ваҡытҡа инде башҡорттар мосолманлығына ныҡлы инана.

Башҡорттар араһында ислам үҙенсәлекле булыуы менән айырылып тора: халыҡ инаныуҙары һәм йолалары ислам традициялары менән бергә ҡушылып, уларҙың ижтимағи аңында һаҡлана. Бындай хәл башҡорттарҙың ислам дине килгәненә тиклем үк халыҡ булып формалашыуына бәйле. Ул саҡтарҙа рухи мәҙәниәттә мифологик фекерләү өҫтөнлөк итә.

Башҡорттарҙан айырмалы, татарҙар халыҡ булып күпкә һуңыраҡ, Ҡаҙан ханлығы осоронда (1437—1552) төрки һәм фин телле этник төркөмдәр ҡушылыуы һөҙөмтәһендә формалаша. Ислам, Ҡаҙан ханлығының дәүләт дине булараҡ, татарҙарҙы берләштереүсе фактор була. Ул татар мәҙәниәтенең нигеҙе ролен үтәй.

Тарихсы В. Н. Витевский билдәләүенсә, Башҡортостандың төп ғибәҙәтханаһы — ''[[Хажи (Ишембай районы)|Хажи]] мәсете'', унда «башҡорттар һәр бола мәлендә кәңәш тотор булған». Был мәсетте 1736 йылдың яҙында И. К. Кириловтың каратель отряды [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|башҡорт ихтилалдары]]&lt;nowiki/&gt;н баҫыу мәлендә яндыра&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Витевский,_Владимир_Николаевич Витевский В. Н.]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. С.146.&lt;/ref&gt;.

Тарихи яҡтан [[Өфө]] рәсәй мосолмандарының үҙәге булып китә. Уларҙың эшмәкәрлеге менән үҙәкләштереп идара итеү өсөн Өфөлә [[1782 йыл]]да мөфтиөт булдырыла, 1788 йылда уның янында Ырымбур-Өфө мосолман диниә назараты эшләй башлай. [[Ырымбур мосолман диниә назараты|Ырымбур мосолман диниә йыйылышы]] 1787—1797 йылдарҙа Өфө идаралығы советнигы булған Дмитрий Борисович Мертвай һәм Сергей Аксаков башланғысы менән тап Өфөлә асыла. Йыйылыш башлығы (мөфтөй) һәм уның ағзалары хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнә һәм дәүләт хеҙмәткәре иҫәпләнә. Ислам шулай дәүләткә бәйләнелә.

Европа һәм Азия сигендә урынлашҡан [[Өфө]] Көнбайыш Себер, Урал, Волга буйы, Кавказ мосолман ойошмаларын берләштереүсе үҙәк функцияһын уңышлы үтәй.
[[Файл:UfaBashkirMosque.jpg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй мосолмандары үҙәк диниә назаратының Өфөләге беренсе йәмиғ мәсете.]]
Дини йыйылыш мәсеттәр төҙөү, муллаларҙың белемен һынау, мосолман руханиҙары эшмәкәрлеген күҙәтеү, никахлашыу, мөлкәт бәхәстәре, балаларҙың ата-әсәләренә бойһонмау осраҡтарын тикшереү, мосолман йолаларын дөрөҫ башҡарылыуын ҡарап бара.

Диниә назараты өс баҫҡыстан тора. Иң юғары баҫҡыста мөфтөй, идаралыҡтың яуаплы сәркәтибе, 5-6 судья (ҡаҙый), тәржемәсе, писарҙар һәм столоначальник — барлығы 20-30 кеше. Урта баҫҡыс, йәки мөхтәсибәт, 150-ләп кеше булған мосолман общинаһында мөхтәсиб етәкселегендә 2-5 кешенән тора. Түбән баҫҡыс — мотавәллиәт, мәсет янындағы мулла, мәзин һәм ҡаҙна сәркәтибе инә; улар мәсет, мәҙрәсә эштәрен алып бара, тормошта мосолман принциптарының үтәлешен контролдә тота.

Өфөнөң беренсе мөфтөйө һәм идаралыҡҡа күп кенә яңылыҡтар индереүсе ахун Мөхәмәтйән Хөсәйенов була.

[[Файл:Цдум.jpg|справа|мини|200x200пкс| Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты (диниә назараты)]]
1917 йылдың июль-декабрь айҙарында Өфөлә һәм Ырымбурҙа өс [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|Бөтә башҡорт съезы]] үтә. Өсөнсө съезда (ҡоролтай) «Башҡортостандың дине тураһында» закон ҡабул ителә. Унда үҙаллы Башҡортостан мосолмандары диниә назараты булдырыу тураһында билдәләнә. Быға башҡорт йәмәғәт эшмәкәрҙәренең Өфө мөфтиәтендәге «татар баҫымсыларына» риза булмауы сәбәп була. Эске Рәсәй һәм Себерҙең төрки-татар мосолмандары Милли идаралығы ойоштора, әммә ул1918 йылдың ғинуарында большевиктар хөкүмәте тарафынан таратыла.

ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостанда атеизация башлана — халыҡтың дингә ихтыяжы тыйыла, мәсеттәрҙе ябыла. 90-сы йылдарҙа яңынан дини үҫеш башлана. Мәсеттәр асыла, дини әҙәбиәт баҫыла.

Хәҙер Өфөлә [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты]] (ЦДУМ) һәм [[Башҡортостан мосолмандары диниә назараты|Башҡортостан республикаһы мосолмандарының диниә назараты]] урынлашҡан. 2002 йылда Башҡортостанда 609 мосолман ойошмаһы эшләй: 334-е Башҡортостан диниә назаратына, 271-е Үҙәк диниә назаратына, 4-һе «Мәсеттәр ассоцияцияһы дини назаратҡа» (үҙәге Мәскәүҙә) бойһона.

Әлеге ваҡытта Башҡортостанда 464 ғибәҙәт йорто бар, уларҙың араһында 310 мәсет (215-е 1990 йылдан һуң төҙөлә). 1991 йылда Өфөлә [[Рәсәй ислам университеты|Р.]] [[Рәсәй ислам университеты|Фәхретдинов исемендәге ислам институты (үҙәк диниә назараты)]], «Ғәлиә» һәм М. Солтанова ис. мәҙрәсәләре, Белорет мәҙрәсәһе (БМДН) эшләй башлай. Республиканың бөтә ҡалаларында йәмиғ мәсеттәре төҙөлгән. Өфөлә төрлө ваҡытта алты йәмиғ мәсете асыла&lt;ref&gt;[http://mosgues-3.narod.ru/bashkir.htm Мечети Башкортостана]&lt;/ref&gt;.

Башҡортостанда 90-лап изге зыярат бар&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26257.4/3136470/ 7 самых почитаемых мусульманских святынь Башкирии]&lt;/ref&gt;. Шулар араһында Шишмә районындағы Аҡ зыярат комплексы (Аҡзыярат, Хөсйенбәк кәшәнәһе, Аҡһаҡ Тимерҙең алты яугире ҡәбере), Ауырғазы районының Яңы Тимаш ауылы янындағы Йәғәфәр ишан&lt;ref&gt;[http://aurgazinsky.ru/in/md/news2?mode=news&amp;news=898271 Муниципальный район Аургазинский район-Приемная]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Хәйбулла районының Вәлит ауылында Ғ.Әбделмәликов&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/Abdelmalikov_Gataulla/t/6 Абдельмаликов Гатаулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304224334/http://wiki02.ru/encyclopedia/Abdelmalikov_Gataulla/t/6 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, Баймаҡ районының Манһыр ауылында М. Сиражетдиновтың ҡәберҙәре, Дәүләкән районындағы Йөрәктауҙа изгеләр ҡәбере («әүлиә ҡәбере»), Учалы районындағы Әүеш, Бөрйәндәге Мәсем, Благоварҙағы Һынташ, Ишембай районындағы Торатау, Бишбүләктә Ҡунаҡбай ауылы янындағы ҡәбер, Ғәфури районында Йөҙимән һәм башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.bash-tur.ru/turists/reports/reports_2633.html БАШТУР / Туристы / Отчеты о поездках]&lt;/ref&gt;{{See also|Список мечетей Башкортостана}}

=== Православие ===
[[Файл:Orthodox_church_in_Ishimbay.jpg|слева|мини|200x200пкс| Изге-Троицк ҡорамы. [[Ишембай|Ишембай ҡалаһы.]]]]
Башҡортостанға православие урыҫ күскенселәре менән XVI быуаттың икенсе яртыһында килә. 1579 йылда Өфөлә Ҡаҙан иконаһы хөрмәтенә тәүге ағас сиркәү төҙөлә. XVI быуаттың 80-90 йылдарында Өфөлә Сергий һәм Успен ирҙәр монастырҙары, [[Көгөш]] йылғаһы (Ғәфури районыны) буйында Вознесенск ирҙәр монастыры, XVII быуаттан — Өфө ҡатын-ҡыҙҙар монастыры була.

[[Файл:St._Dmitry_Donskoy_church_6_Salavat_Russia.jpg|справа|мини|200x200пкс| Изге Успен кафедраль соборы. Салауат ҡалаһы]]
Башкортостанда православие епархияһы 1990 йылда тергеҙелә башлай һәм уны архиепископ Никон (Васюков) етәкләй. Мәхәлләләр һаны бик тиҙ арта: 1990 йылда - 17, 1999 йылда уларҙың һаны 160 етә.

[[2002 йыл]]да Өфө епархияһында 156 мәхәллә, 150 ғибәҙәт йорто (шуларҙан — 67 ҡорам), 4 монастырь (Өфөлә, Ғафури, Дыуан, Федоровка райондарында). 179 дин хеҙмәтсеһе эшләй.

=== Баптизм ===
Башҡортостанда тәүге баптистар XX быуатта, Бәләбәй өйәҙендә Харьков губернияһынан күскенселәр менән килә. Унан баптизм Өфө һәм [[Стәрлетамаҡ]] өйәҙенә, Дәүләкәндә һәм Өфөлә тарала.

[[1913 йыл]]да баптистар һаны 623, 1927 й. — 2 мең тирәһе була. [[2002 йыл|2002 йыл башында]] Рәсәй Союзына ҡараған Башҡортостан төбәк берекмәһе евангелие христиан-баптистарының 22 общинаһы (Өфө, [[Стәрлетамаҡ]], [[Күмертау]], [[Нефтекама]], [[Салауат (ҡала)|Салават]] ҡалаларында); Сиркәүҙәр Советының евангелие христиан-баптистары — 6 община (Өфөлә (2), Дәүләкән, [[Белорет]], [[Нефтекама]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]&lt;nowiki/&gt;лә). 1994 йылда [[Ишембай]] ҡалаһының Евангелия христиан-баптистар сиркәүе булдырыла.
[[Файл:Hram_5_salavat.JPG|мини|200x200пкс|Евангелия христиан баптистары сиркәүе.]]
Салауат евангелия христиан-баптистары сиркәүе 2000 йылда төҙөлә.

=== Католиклыҡ ===
Башҡортостан ерендә [[Католицизм|католик]]&lt;nowiki/&gt;тар XVII быуатта Полоцк һәм Смоленск поляктары һәм литва шляхтичтарының хеҙмәткә килеүе менән барлыҡҡа килә. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур губернаһына әсиргә төшкән поляк конфедерат-католиктар, XIX быуатта поляк ихтилалында ҡатнашҡан патриоттар ебәрелә.

=== Протестантлыҡ ===
Протестанттар хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә XVIII быуатта урынлаша. XIX быуат башында Өфөлә лютеран кирхаһы була (1930 йылда ябыла). 2002 йылда Башҡортостанда 4 лютеран общинаһы эшләй: Өфөлә, [[Стәрлетамаҡ]]т&lt;nowiki/&gt;а, Октябрьскийҙа, Благовар районында.

=== Әрмән Апостол Сиркәүе ===
Әрмән апостол сиркәүенең Өфөлә 2001 йылдан мәхәлләһе бар&lt;ref&gt;[http://www.sarinfo.org/regional/?r=bashkiriya&amp;n=11-01-11 Союз Армян России — Региональные отделения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511012756/http://sarinfo.org/regional/?r=bashkiriya&amp;n=11-01-11 |date=2013-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

=== Старообрядсылар ===

== Иудаизм ==
[[Иудаизм]] Башҡортостан территорияһында XIX быуат уртаһында кантон мәктәптәренә алынған йәһүд һалдаттар менән барлыҡҡа килә. Унан был яҡҡа йәһүдтәр күсенә башлай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* ''Данилко Е. С.'' Старообрядчество на Южном Урале: История, культура, современность. М., 2000;
* ''[[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Вәлиев Д. Ж.]]'' Төркиләрҙең боронғо дине хаҡында оло хиҡмәт. // Тюркология накануне XXI века. Өфө, Ғилем, 2005, с. 262.
* ''Васильева О. В. , Латыпова В. В. '' Дорога к храму: История религиозных учреждений г. Уфы . Өфө, 1993;
* Религия в Башкортостане: История и современность:-лы конф. Өфө, 1999;
* ''[[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов Ә. М.]], [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Солтангәрәева Р. Ә.]]'' Башҡорт халҡының йола фольклоры. // Башҡорт халыҡ ижады. Өфө, 1995, 11-се бит.
* ''Сергеев Ю. Н.'' «Баптизм в Башкортостане: очерки истории (XIX—XX вв.)» Өфө, 1998;
* ''Сергеев Ю. Н., Абдулов Н. Т'' . Уфимская епархия в 1943—1964 гг.: Очерки гос-церк. отношений. Өфө, 2000;
* ''Сергеев Ю. Н.'' Религиозные верования народов Башкортостана // Очерки по культуре народов Башкортостана. Өфө, 1994;
* ''Сергеев Ю. Н.'' Православная церковь в Башкортостане (2-я пол. XVI — сер. XIX в.). Өфө, 1996;
* ''Фаизов'' Г. Б. Государственно-иславмские отношения в Поволжье и Приуралье. Өфө, 1993;
* ''Ширгазин А. Р. ''Православные храмы Башкирии. История и архитектура. Өфө, 1995;
* ''[[Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]]'' Ислам в Башкортостане. Өфө, 1999.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.posredi.ru/blog04_9_ul_Voskresenskaya_Tukaeva.html По улице Воскресенской — Тукаево]
* ''Юнусова А. Б.'' [http://www.ino-center.ru/news/doc/islam-in-bashkortostan.pdf Ислам в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713113752/http://www.ino-center.ru/news/doc/islam-in-bashkortostan.pdf |date=2017-07-13 }}
* [http://www.archipelag.ru/authors/filatov/?library=1826 Религия и общество в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231023504/http://www.archipelag.ru/authors/filatov/?library=1826 |date=2013-12-31 }}
* [http://baptist-bashkort.narod.ru/ Объединение Церквей Евангельских христиан-баптистов]
* [http://www.pravenc.ru/text/77728.html Православная Энциклопедия.] [http://www.pravenc.ru/text/77728.html БАШКОРТОСТАН]
* [http://posredi.ru/a_Pravoslav_Ural.html Православие в Башкирии и на Южном Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618185248/http://posredi.ru/a_pravoslav_ural.html |date=2017-06-18 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=2243 Региональный ислам: традиции и современное состояние] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191318/http://vatandash.ru/index.php?article=2243 |date=2016-03-04 }}
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/1177-tserkovnaya-istoriografiya Церковная историография]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Youtube|logo=1|id=nzbHe8sxP4U|title=На северной периферии ислама}}
* {{Youtube|logo=1|id=i6ODCI1db7Y|title=Ислам в Башкортостане}}
* {{Youtube|logo=1|id=tQdSVIRUEQ4|title=Страсти по сахабам}}
* {{Youtube|logo=1|id=vXHRNcHpBpY|title=Суфизм в Башкортостане}}
* {{Youtube|logo=1|id=RwPnR2O9Ea4|title=Феномен суфизма}}
[[Категория:Дин Башҡортостанда]]</text>
      <sha1>1vn039c6nkhlema02a1a6wldn5m3akp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда сәйәси репрессиялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121099</id>
    <revision>
      <id>1308950</id>
      <parentid>1300850</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31260" sha1="ibdikzei0rvtlk9bdzr6nexhw41y0yf" xml:space="preserve">'''Башҡортостанда сәйәси репрессиялар''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан]]да сәйәси мотивтар менән граждандарға ҡулланған язаларҙың һәм хоҡуҡтарҙы сикләүҙәрҙең төрҙәрен үҙ эсенә алған һәм [[дәүләт]] яғынан  тәьҫир итеү саралары.

== 1920-се йылдарҙағы сәйәси репрессиялар ==
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар үткәреү тәжрибәһе [[Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә туплана барған, Мәскәүҙәге тәжрибәле функционерҙар аша килгән. Тәүге ҡулға алыуҙар 20-се йылдар башында [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты|Башревком]], [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|РКП (б) обкомы]], [[Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Башҡорт ЧК]]-һы, [[Башвоенкомат]], Башҡорт Халыҡ комиссарҙары Советы (СНК), Наркомпрод араһында Башҡортостандағы федерализм принциптарының һәм автономияны тормошҡа ашырыу мәсьәләләре буйынса фекер айырымлыҡтары һөҙөмтәһендә үтә. Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы яуаплы хеҙмәткәрҙәрҙең [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Вәлидов]] һәм [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] менән бәйле үткән заманға анализ үткәрә, уларҙы конрреволюцияла ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/text/2005/ergin01_05.html Бельские просторы № 1 2005]&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да Башҡортостандың күп кенә яуаплы хеҙмәткәрҙәре ҡулға алына, шул иҫәптән өлкә РКП(б) обкомының сәйәси секретары [[Бейешев Әхмәт Әлмөхәммәт улы|А. А. Бейешев]]. БашЧК-һы, ғәҙәттән тыш вәкәләтле орган булараҡ, ҡулға алыу һәм судтан тыш репрессиялар үткәреү хоҡуғына эйә була. [[1922 йыл]]дан башлап Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы (БЧК) БашГПУ итеп үҙгәртелә.

БАССР-ҙа крәҫтиәндәрҙең репрессиялары ҡуйылған хаҡтар буйынса икмәкте һатырға теләмәгән өсөн үткәрелә. РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 107-се статьяһында мөлкәттең тулы йәки өлөшләтә конфискацияһы менән өс йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡаралған була.

[[1928 йыл]]дың 4 ай эсендә 2424 кеше хөкөм ителә. Икмәк эштәре буйынса хөкөмдө халыҡ судтары сығара. Мәжбүри эштәргә һәм бер йылға тиклем срокка иректән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр.

[[1929 йыл]]да яза саралары ҡатыландырыла. Судтан тыш органдар — «тройкалар» — барлыҡҡа килә. «Тройка»ға ОГПУ район бүлегенең етәксеһе, райисполком рәйесе һәм район прокуроры ингән. «Тройка» БАССР-ҙың ОГПУ-һы янында булдырыла. 15 ай эсендә (1930—1931 йылдар) Башҡортостанда 12 мең кеше ҡулға алынған. Тик 1931 йылдың ғинуар — март айҙарында ОГПУ янындағы «тройка» 2878 кешене хөкөм иткән, шуларҙың 143 — атыуға, 1587 — концлагерға ябыла, 1028 кеше — һөргөнгә ебәрелә.

== Сталин осорондағы репрессиялар ==
30-cы йылдарҙа иң таралған ғәйепләү контрреволюцион енәйәт тип баһаланған һәм РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 58-се статьяһына тура килгән колхоз төҙөүгә, мәсеттәрҙе ябыуға ҡаршы агитация булған.

1934 йылдан енәйәттәр тикшереүе менән айырым судтар — «махсус коллегиялар» шөғөлләнә.

Уйлап сығарылған экзотик енәйәт төрҙәренән, мәҫәлән, ошондайҙар ҙа булған — «башҡорт халҡының күпселеге ҡулланған һөйләштең таралыуын кисектереү маҡсатын күҙ уңында тотҡаны һәм башҡорт массаларының советлашыуында ҡыйынлыҡтар тыуҙырғаны өсөн» (Башҡортостан партия өлкә комитетының пропаганда, агитация һәм матбуғат бүлеге мөдире Р. В. Әбүбәкеровтың ғәйепләнеү документтарынан).

[[1933 йыл]]да [[СССР]]-ҙа «Нефть сәнәғәтендәге контрреволюцион ҡоротҡос диверсион һәм шпион ойошмаһы тураһында» эше уйлап сығарыла, ә [[1936]]—[[1937 йыл]]дарҙа БАССР-ҙа [[Башнефть|«Башнефть»]] тресының Геолог — эзләнеү контораһы (ГРК) геофизик цехының начальнигы С. Харитонов, «Воcтокнефть» тресының баш геологы Я. Давидович, ГПК-ның баш геологы В. Скворцов һәм башҡа нефстселәр ҡулға алына. 1937 йылдың 25 декабрҙә утыҙ ике нефтселәр мөлкәтте конфискациялау менән атыуға хөкөм ителә.

СССР-ҙағы һәм Рәсәйҙәге республикаларҙа һәм автономиялы өлкәләрҙә 30-сы йылдарҙың икенсе яртыһындағы репрессиялар үҙ төҫөн бер аҙ үҙгәртәләр. «Буржуаз националистары» төшөнсәһенә «фашистик», «баш күтәреүсе», «террористик», «шпион — диверсион» («шпиондарҙы» үҙ сиратында немец, япон, төрөк һәм финдарға бүлә башлайҙар), «заговор» тигән ғәйепләү төшөнсәләре өҫтәлә һәм уларҙың «етәкселек иткән ядроһын» йәки «штабын» айырып алырға мөмкинлек табыла.

1937—[[1938 йыл]]дарҙа «Башнефть» тресының идарасылары Сергей Ганшин, А. Петерсон, И. Опарин бер-бер артлы хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Улар барыһы ла ҡоротҡостарға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләнә.

Комсомолецтар 1937 йылда ойошторолған «Йәштәрҙең крәҫтиән союзы» эше буйынса хөкөм ителәләр. ВЛКСМ-дың Башҡорт өлкә комитетының беренсе секретары Б. С. Манаков ҡулға алына, ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының секретары М. М. Ползунов, «Башҡортостан комсомолы» гәзите редакторы Коростелин, уның урынбаҫары А. Л. Бабин, ВЛКСМ-дың өлкә комитеты секретары Ю. Г. Әхмәров һәм башҡалар репрессиялана. Башҡортостан райондарында комсомолдар араһында ойошмала төрлө исемдәр аҫтында төҙөлгән яҡынса 18 контрреволюцион ояһы «фаш ителә». Етәкселектән 19 район комитеты секретарҙары ҡыуыла. ВЛКСМ сафтарынан 1673 кеше сығарыла, шул иҫәптән «дошман элементтары» — 273, «синфи — яттар» — 366 кеше.

==== 1937 йылдың октябрендәге Башҡорт өлкә комитеты Пленумы ====
1937 йылда Башҡортостанда күп тармаҡлы милләтсе баш күтәреүселәр ойошмаһын фаш итеү буйынса эре эш уйлап сығарыла.

1937 йылда Башҡортостанға ВКП(б) Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһы ағзаһы [[Сахьянова Мария Михайловна|М. М. Сахьянова]] килеп китә, ул «халыҡ дошмандарын» фаш итеү буйынса Башҡорт партия ойошмаһының эшмәкәрлеген тикшерә. Сахъянова БАССР-ҙың өлкә комитетын ҡоротҡосоҡто фашлау буйынса эшлекһеҙлектә ғәйепләй, 29 августа [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] һәм Н. И. Ежов исеменә ул үҙенең фекерен ҙур докладной яҙыу тапшыра. Икенсе яҙыуҙы ВКП (б) Үҙәк комитетының ойоштороу — партия бүлегенә тапшыра. Бында Башҡортостандың етәкселегенең эшмәкәрлеген ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡарарға мөмкинлек булмаған осраҡта, Өфө горкомының һәм ВКП (б) райкомдары секретарҙары составын тикшереү кисекмәҫтән үткәрелергә тейеш тип билдәләнә, сөнки ВКП (б) өлкә комитетының етәкселегендә элекке «вәлидовсылар» оялаған һәм шуға күрә улар дөрөҫ партия йүнәлешен тәьмин итә алмай, дошмандарҙы фаш итеү менән тик НКВД органдары шөғөлләнә, «ә партия ойошмаһы, партия һәм партияһыҙ массалар ситтә ҡала».

1937 йылдың 7-11 сентябрендә Өфө ҡала партия пленумы ВКП (б)-ның февраль — март айында үткән Пленумы ҡарарҙарын тормошҡа ашырылыуын тикшерә. Пленум ВКП (б) өлккә комитеты секретарҙары Быкиндың һәм Иҫәнсуриндың отчеттары менән пленум үткәрергә ҡарар сығара.

1937 йылдың көҙөндә республикаға ВКП(б) Үҙәк комитеты секретары [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]] килә.

«Халыҡ дошмандарын» фаш итеү бер үк сценарий менән бара: республикаларҙың партия — совет активтары советтарға ҡаршы буржуаз — милләтселектә, Троцкий — Бухарин заговорында, дошмандарҙы асыҡлау эштәрендә бушаҡлыҡ күрһәтеүҙә ғәйепләнә. Иң актив ролде Мәскәү үҙәк матбуғаты башлай, республика етәкселегенә хөкөм алдан уҡ сығарыла. Шулай, 1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» һәм «Известия» гәзиттәрендә бер-беренә оҡшаш материалдар донъя күрә — «Башҡортостандағы буржуаз милләтселәре төркөмө», «Башҡорт милләтселәре һәм уларҙың яҡлаусылары» мәҡәләләре. «Правда» гәзите раҫлауынса, Башҡорт өлкә комитеты «валидовсыларҙы» фаш итеү урынына — уларға таяналар, сөнки бөтә төп етәксе урындары «валидовсыларға» тапшырылған. Мәҡәләлә атап үтелгән өлкә комитеты секретары Я. Быкин, Совнарком рәйесе З. Булашев БАССР-ҙың 15 йыллығын билдәләү айҡанлы республиканың социаль — иҡтисади һәм мәҙәни үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн [[Ленин ордены]], ЦИК-тың секретары Х. Кальметьев — СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Почетлы грамотаһы менән бүләкләнәләр.

ВКП (б) Башҡорт өлкә комитетының 3-се пленумында А. Жданов Троцкий — Бухарин блогын ҡыйратыуға, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы юҡ итеүгә саҡыра.
Пленум барышында 274 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән БашЦИК-тың рәйесе [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы|А. Таһиров]], республика Госплан рәйесе [[Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы|Ш. Дауытов]], Башҡортостан Совнаркомы рәйесе [[Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы|З. Ғ. Булашев]], партияның өлкә комитеты секретарҙары [[Быкин Яков Борисович|Быкин]], [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы|Ә. Р. Иҫәнсурин]], республика военкомы [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]], БашЦИК секретары [[Х. Кальметьев]], мәғариф наркомы [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы|И. Х. Абыҙбаев]], яҙыусылар [[Дауыт Юлтый]], [[Ғабдулла Амантай]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы|Төхфәт Йәнәби]], [[Имай Насыри]] һәм башҡалар.

А. Жданов Пленумдағы үҙенең йомғаҡлау һүҙендә:
''«Башҡортостандағы контрреволюцияның төп үҙәгенә удар эщләнде. Бағаналар төптән киҫелде, ҡоймалар еңелерәк ҡолаясаҡ. Башҡортостан оазис түгел икәне, ә синфи көрәш урыны икәне ап — асыҡ. Ләғнәтле исемдәрҙе оноторға. Уҫаҡ ҡаҙыҡ уларҙың ҡәберенә»'', — тигән һығымта яһай.

1937 йылдың 26 ноябрендә ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары [[Заликин Александр Тарасович|А. Т. Заликин]] И. В. Сталинға, А. А. Ждановҡа, А. А. Андреевҡа, М. Ф. Шкирятовҡа, Г. М. Маленковҡа, В. М. Молотовҡа Башҡортостандағы «халыҡ дошмандарын» фаш итеү барышы тураһында докладной яҙыу ебәрә: партия, совет һәм хужалыҡ етәксе органдарынан фаш ителгән, партиянан сығарылған һәм НКВД органдары тарафынан ҡулға алынған өҫтәмә 248 кеше; 33 МТС директоры, 25 райземотдел мөдире партиянан сығарылған һәм эштән ҡыуылған; 15 ветврач, 25 өлкән агроном ҡулға алынған һ. б.

Ҡайһы бер тикшереүселәрҙең һанауҙары буйынса, Башҡортостанда репрессияға яҡынса 50,3 мең кеше дусар була.

Ғәйепләүҙең төп фашлаусы дәлиле булып хөкөмгә тарттырылғандарҙың ғәйепте шәхси таныуы тора. Шуға күрә тәфтишмеләр төрлө ысул менән ғәйепләнеүселәрҙе кәрәкле күрһәтмәләрҙе ғәйепләнеүселәрҙән алырға тырышалар һәм язалар ярҙамында уларҙы алғандар. Язаларҙы ҡулланыуҙы 1937 йылда ВКП (б) Үҙәк комитеты рөхсәт итә. НКВД-ның иң «яратҡан» алымы «конвейер» булған. Ҡулға алынған кешенән һорауҙы күп сәғәттәр һәм тәүлектәр дауамында, бер туҡтауһыҙ кеше ыңғай яуап биргәнгә тиклем йәки иҫһеҙ ҡолағанға тиклем алып барғандар. Йыш ҡына мораль баҫым итеп ғаиләһенең ҡурҡыныс аҫтында ҡалыуы тураһында иҫкәрткәндәр. Заложник хәлендә тотҡондоң ғаиләһе, хатта балалары ла була. 1935 йылдың 7 апрелендәге Указға ярашлы балаларға 12 йәштән алып енәйәт кодексының язалары ҡаралған. Репрессияға дусар булғандарҙың ғаилә ағзалары «халыҡ дошманы ғаилә ағзаһы» булараҡ концлагерҙарға ебәрелгән.

Репрессияланғандарҙы махсус төҙөлгән ҡасабаларҙа урынлаштыралар. [[Белорет районы]]нда Нура, Көҙ-Йылға, Капкалка, Ермолаево, Үрге Тюльма ; [[Нуриман районы]]нда — Матур Аҡлан (Красивая Поляна) , Осиновый Лог, Гоголевские прудки; [[Ҡариҙел районы]]нда — Березовый Лог, Үрге Рәзим; [[Дыуан районы]]нда — — Кульвараш;[[Өфө районы]]нда — Мотор заводы һәм ЦЕС (Сипайлово ауылы янында), 1948 йылдан — Новостройка ([[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы) ҡасабалары ойошторола, улар ГУЛАГ-тың холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары системаһына инәләр.

Һәр махсус ҡасаба комендант етәкселегендәге ҙур булмаған концентрацион лагерҙы кәүҙәләндергән. Ҡасабаларҙың эшкә йәлеп итерлектәре урман йығыуҙа, торлаҡтар һәм сәнәғәт объекттарын төҙөүҙә файҙаланған. Махсус ҡасабаларының аҙыҡ — түлек менән тәьмин итеүе бик насар була. Медицина хеҙмәтләндереүе бөтөнләй булмай тиерлек. Ауыр эш, аслыҡ, ҡышҡы һыуыҡтар массауи үлемгә сәбәпсе була. 1932—1933 йылдарҙа ғына 2156 вафат була.

Башҡортостанда сәйәси репрессиялар һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары системаһы И. В. Сталиндың вафатына тиклем ғәмәлдә була.

Хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау КПСС-тың 19-сы конференцияһынан һуң башлана. КГБ, Прокуратура һәм БАССР-ҙың Юғары суды хеҙмәткәрҙәре зыян күреүселәрҙе аҡлау буйынса бик ҙур эш башҡаралар. 1991 йылдың апрель башына 42 мең кеше аҡлана, шул иҫәптән 23 меңдән ашыу судтан тыш органдары менән хөкөм ителгәндәре.

[[1991 йыл]]дың 11 февралендә Башҡортостан республикаһы Министрҙар Советының «Массауи репрессиялар осоронда нахаҡтан енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырылған һәм артабан аҡланған граждандарҙың матди — көнкүреш шарттарын яҡшыртыу тураһында» ҡарары, ә 1993 йылдың 7 июлендә — Башҡортостан Юғары Советы Президиумы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын пенсия менән тәьмин итеү тураһында» указы сыға.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары]]

== Репрессив сәйәсәт күләме тураһында статистик мәғлүмәттәр ==
Башҡорт АССР-ы тарихында  барыһы 50 меңдән ашыу кеше репрессияланған.

БАССР-ҙа репрессияланған:

* милли составы буйынса: урыҫтар — 30 %, башҡорттар −28 %, татарҙар — 24 % (?), башҡа милләттәр — 18 %;

* белем кимәле буйынса: грамотаһыҙ — 45 %, башланғыс белемле — 40 %, урта белемле — 12 %, юғары белемле- 2,5 %;

* мәшғүллеге буйынса: крәҫтиәндәр — 70 %, эшселәр — 14 %, эшһеҙҙәр — 3 %, интеллигенция — 8 %, руханиҙар — 3 %.

70-74 йәшлек репрессияланғандарҙың араһында 80 % атып үлтерелә , 60 — 64 йәштәгеләр араһында — 36,4 % , 55-59 йәштәгеләр араһында өстән бер өлөшө атып үлтерелгән.

БАССР-ҙың ОГПУ янындағы «тройка» [[1931 йыл]]дың өс ай эсендә атыуға, концлагерҙарға ябыуға — 72, һөргәнгә — 76 руханиҙарҙы хөкөм итә.Репрессияланған руханиҙарҙың 69 % мулалар, 13 % — православие руханиҙары; дөйөм һандан 23,3 % юғары язаға (атыуға) тарттырылған; руханиҙарҙы күпләп ҡулға алған йылдарҙан — [[1930 йыл]] (36 %) һәм 1937 йыл (31 %).

== Хәтер ==
Башҡортостан Республикаһының министрҙар Кабинеты 1995 йылдың 5 ғинуарында «Сәйәси репрессия ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса саралар тураһында» ҡарарын ҡабул итә.

Башҡортостан Республикаһының сәйәси репрессиялар ҡорбандарының 5 томлыҡ Хәтер китабы баҫтырып сығарылды. Биографик белешмәләр составы: фамилияһы, исеме, атаһының исеме, тыуған йылы һәм урыны, милләте, партиялылығы, белеме, эш урыны һәм вазифаһы, ҡулға алыу датаһы, хөкөм сығарыу датаһы, ғәйепләнеү статьялары, яза сараһы, атыу датаһы, реабилитация датаһы. Иллюстрациялар: документтар, портреттар.

Өфө ҡалаһының Совет районы Юбилей скверында (элекке Иваново зыяраты — репрессия ҡорбандары ерләнгән урын) сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл урынлаштырыла. Авторҙары: архитектор Леонид Дубинский; скульптор, проект авторы — Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Ю. Солдатов.

Сәйәси репрессия ҡорбандарының һәм сәйәси репрессияларҙан зыян күргәндәрҙең мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлау, ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлау һәм мәңгеләштереү, Башҡортостан Республикаһындағы тоталитаризм енәйәттәре тураһында тарихи дөрөҫлөктө тергеҙеү маҡсатында Сәйәси репрессиялар ҡорбандары Ассоциацияһы булдырыла&lt;ref&gt;http://uic.bashedu.ru.srv0.viphost.ru/encikl/aaa/assos_jpr.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
*  Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан в 5 томах. Редкол.: Х. Х. Ишмуратов (гл. ред.), К. А. Аралбаев и др. Уфа.  Изд. Китап, 1999г.  т. 1: А — В,  т. 2: Г — И,  т. 3: К — М,  т. 4 (Н — С), т. 5 (Т — Я) и 6 (дополнительный) — новые имена по результатам реабилитации; имена репатриированных военнопленных.
* Гарипова Г.Л. Масштабы репрессий в Башкортостане в 30-40 гг. // Ватандаш. 2002. № 2.
*  [[Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы|Давлетшин Р.А.]] Великий перелом и трагедия крестьянства Башкортостана. Уфа, 1994.
*  Давлетшин Р.А. История крестьянства Башкортостана 1917 - 1940 г. Уфа, 2001
*  Коллективизация сельского хозяйства Башкирской АССР. – Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980.
*  Мардамшин Р.Р. Башкирская чрезвычайная комиссия. – Уфа: Китап, 1999.
*  Национально-государственное устройство Башкортостана (1917-1925гг.). Документы и материалы: В 4 т. /Авт.-сост. Б.Х.Юлдашбаев. Т.3. Уфа: Китап, 2002.
*  Рассказов Л.П. Карательные органы в процессе формирования и функционирования административно-командной системы в Советском государстве (1919-1941гг.). Уфа, 1993.
*  Тупеев С.Р. Тревожные годы в Башкортостане // Ватандаш. 1999. № 6.
* Шафиков Г. И совесть, и жертвы эпохи. Уфа, 1991.
* Р.Бикбаев. «Спецпосёлки ГУЛАГа в Башкирии». Советская Башкирия. 1990г.,
* Возвращённые имена. Уфа, 1991; Трудный путь к правде. Уфа, 1997.
* Земсков В. Н. Спецпоселенцы (по документации НКВД — МВД СССР) //Социологические исследования. 1990. №11; 
* Земсков В. Н. Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных //Социологические исследования. 1990. №11.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160407160436/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407160436/https://web.archive.org/web/20160407160436/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie |date=2016-04-07 }} Башҡорт энциклопедияһы.] [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie Ст. сәйәси репрессиялар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407160436/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/4666-repressii-politicheskie |date=2016-04-07 }}
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki Башҡорт энциклопедияһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407040052/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki |date=2016-04-07 }} [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki Спецпоселок.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407040052/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/3391-spetsposjolki |date=2016-04-07 }}

* http://dailybash.ru/news/post/19641 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100751/http://dailybash.ru/news/post/19641 |date=2016-03-04 }}

* http://ufa.bezformata.ru/listnews/chernij-den-bashkirskoj-nefti/9100650/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328132736/http://ufa.bezformata.ru/listnews/chernij-den-bashkirskoj-nefti/9100650/ |date=2018-03-28 }}

* http://u7a.ru/articles/society/9079
* http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/massovie_repressii_vtor_pol_30.php?print {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210075549/http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/massovie_repressii_vtor_pol_30.php?print |date=2018-02-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]</text>
      <sha1>ibdikzei0rvtlk9bdzr6nexhw41y0yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда фәлсәфә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121408</id>
    <revision>
      <id>1308951</id>
      <parentid>1275139</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20708" sha1="4hoh447t6k499fg7ugwrhe8whw9p834" xml:space="preserve">'''Башҡортостанда''' фәлсәфә — башҡорттарҙың фәлсәфәүи ҡараштары һәм Башҡортостанда фәлсәфә фәне.
[[Файл:RR5111-0073R Монумент Дружбы, г. Уфа.gif|мини|200x200пкс]]

== Тарихы ==
Башҡорттарҙың һәм [[Башҡортостан|Башкортостан]] халыҡтарының донъяны фәлсәфәүи ҡабул итеүен өйрәнеү ғалимдар тарафынан яҙып алынған ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары, публикациялар һәм тарихи документтар буйынса алып барыла. 

=== Тәңреселек ===
Башҡорттар борон-борондан төп күк аллаһы булған Тәңрегә һәм башҡа аллаларға (йыл миҙгелдәре, тәбиғәт көстәре, йәнлектәр илаһтары һ.б.) табынған.&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Гумилёв,_Лев_Николаевич Гумилев Л. Н.] Древние тюрки. М.: АСТ, 2002. С. 88.&lt;/ref&gt;

Башҡорттарҙың 12 аллаһы булған, был башҡорттарҙың 12 [[Башҡорт ҡәбиләләре|ырыуы]] булыуы һәм уларҙың бер ханға буйһоноуы менән аңлатыла. Башҡорттарҙа Тәңреселек — бик боронғо рух һәм тормош дине, уның йоғонтоһо кешеләрҙең хәтерендә тотороҡло һаҡлана. 

XII—XIII быуаттарға Тәңреселек онтология (бер аллалылыҡ тураһында тәғлимәт), космология (үҙ-ара аралашыу мөмкин булған өс донъя концепцияһы), [[мифология]] һәм демонология (ата-бабалар рухын тәбиғәт рухтарынан айырыу) менән бергә тулы бер концепция формаһын ала. 

III быуатта йәшәгән Ҡорҡот Ата Тәңреселектең рухи атаһы булған, ул «Китаби Дәдә Ҡоркут» тигән эпик ҡомартҡының авторы һәм рун яҙмаһын таратыусы тип һанала. Ул динде бөтә төрки мөхиткә таратҡан. Ҡорҡот дәдәгә тиклем тәңреселек бары тик Тибет баш ҡалаһы Лхасанан алыҫ булмаған ерҙә Тәңрекүл һәм Тәңретау (Денгир-нур һәм Денгир-тао) буйында йәшәгән бәләкәй генә төрки ҡәбиләһендә таралған булған.

=== Ислам ===
Х быуаттан башҡорттар һәм Урал, Волга буйындағы башҡа халыҡтар [[ислам]] дине аша килгән ғәрәп-мосолман фәлсәфә традициялары йоғонтоһона бирелә. 

Башҡорттарҙың көнкүрешенә һәм мөхитенә үтеп ингән ислам, дөйөм алғанда, уларҙың аңына әллә ни ҙур йоғонто яһамаған. XX быуатҡа ислам осорона мең йыл тулһа ла, башҡорттар тарафынан был тәғлимәттең тик тышҡы, йола яғы ғына үҙләштерелә, ә борондан килгән донъяға ҡараштарында һәм инаныстарында һиҙелеклек үҙгәреш булмай. Уларҙың күпселеге «этник» мосолман һанала, әммә мосолман диненең бөтә талаптарын үтәмәй һәм традиция, милләте йә йәшәгән урыны буйынса ғына үҙен ислам диненә ҡараусы тип иҫәпләй. 

Рәсәйгә ҡушылып, башҡорт халҡының рус һәм Көнбайыш Европа мәҙәниәте менән бәйләнештәре киңәйгәс, [[Баҙарғол Юнаев|Б. Юнаев]], Т. Ишбулатов, Б. Алиев, [[Кинйә Арыҫланов|К. Арыҫланов]] тарафынан тикшерелгән социаль-фәлсәфә үи мәсьәләләр төп мәсьәләләргә әйләнә.

Донъя тураһында ислам тәғлимәтенең үҙенсәлектәре Башҡортостанда фәлсәфә үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Исламдағы фәлсәфә идеялары өс йүнәлештә үҫә: [[Ҡөрьән|Ҡөрьәнгә]] рационалистик-логик аңлатмалар, ундағы фекерҙәрҙең асылына төшөнөү һәм тәфсирләү, антик фәлсәфә булған фәлсәфә не өйрәнеү һәм аңлатыу, мистик кәйефтәрҙе фәлсәфә күҙлегенән үткәреү — [[суфыйсылыҡ]]. Ҡәләм ислам мәҙәниәтендәге үҙенсәлекле фәлсәфәүи йүнәлеш булып тора. Ҡәләм фәлсәфәселәре ҡарашынса, донъялағы бөтә нәмәләр кескәй генә киҫәксәләрҙән — атомдарҙан тора, ә ваҡыт өҙлөкһөҙ ағып тормай, ә квантлаша.

Суфыйҙар — мосолман динендәге мистик ағым, Аллаға инаныусының Алла менән туранан-тура бәйләнештә тороуына айырым бер мәғәнә һалалар. Суфыйсылыҡ сиктәрендәге фәлсәфәүи ҡараштарҙы башҡорт ғалимдары [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди]], [[Әбелмәних Ҡарғалы]], Ғибәҙулла Сәлихов, [[Шәмсетдин Зәки|Шәмсетдин Заки]], [[Ғәли Соҡорой]] үҫтерә. Суфыйҙарҙың рухи донъяһын Айбулат Рим улы Янғужин өйрәнә. Үҙенең монографияһында ул суфыйсылыҡ идеалы булған шәхестең эске рухи азатлығы күҙлегенән кеше экзистенцияһының төҙөлөшөн өйрәнә. 

Башҡортостанға суфыйсылыҡтың килеүе башҡорттарҙың иҡтисади уңышһыҙлыҡтары, социаль шартлауҙар менән бәйләп баһалана. Халыҡ ихтилалдарын баҫтырыу крәҫтиәндәрҙең былай ҙа ауыр хәлен тағы ла ауырайта төшә. Аллаға мөрәжәғәт итеп, суфыйҙар мәрхәмәт һәм бәрәкәт, дини тиңлек һорап ялбара. Башҡорт суфыйсылығы ортоксаль суфыйсылыҡтан айырылып тора. Унда мосолманлыҡ гражданлыҡ менән бергә үрелә, ә ярлыларға теләктәшлек күрһәтеү ғәҙел булмаған йәмғиәтте тәнҡитләүгә барып тоташа.

Элгәрҙәренән айырмалы суфыйсылыҡ вәкилдәре фәлсәфәүи проблемаларҙың асылына үтеп инә. [[Шәмсетдин Зәки]] фекеренсә, фәлсәфә — хәҡиҡәт эҙләүселәр мәктәбе, ә Ибраһим пәйғәмбәр — [[Аристотель]] менән [[Платон]] шәкерте. Ҡарғалы, үҙенең күп замандаштары кеүек үк, шәхестең рухи сафланыуын өҫтөн ҡуя. Ул ҡомһоҙлоҡто һәм байлыҡ артынан ҡыуыуҙы тәнҡитләй: «байлыҡ, дан артынан ҡыуыу — йүгәнһеҙ нәфсе емеше ул». Дини аскетизмды хуплап, Ҡарғалы донъяуи ер тормошонан да баш тартмай. Мәҫәлән, һәр кешенең яҙмышы күҙгә күренмәҫ күп ептәр менән Ватанына, тыуған еренә бәйле: «Ватанға һөйөү — выждан ул, ирҙәрҙең һәм ҡатындарҙың тормошо тик шунда». Ғ. Сәлиховтың фекерҙәре үҙәгендә — гражданлыҡ бурысын үтәү, был бурысты ул кешеләргә ҡарата миһырбанлы ғәмәлдәр ҡылыуҙа күрә: «Изгелек ҡылып, маҡсатыңа өлгәшерһең».

XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Башҡортостанда мәғрифәтселек хәрәкәте үҫеш ала, ул дини-реформаторлыҡ ([[Ризаитдин Фәхретдинов|Р.]] [[Ризаитдин Фәхретдинов|Фәхретдинов]], [[Зыя Камали|З. Камали]], З. Дәүләткилдеев, Ғәбдрәхим Әл Болғари) һәм демократик йүнәлештәрҙән тора. Дини реформаторҙар халыҡты изгелекле байҙарға ышандырырға тырыша. Башҡорт мәғрифәтсе демократтары ([[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. Өмөтбаев]], [[Аҡмулла|М. Аҡмулла]], [[Мәжит Ғафури|М. Ғафури]], [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Ш. Бабич]],[[Дауыт Юлтый|Д. Юлтый]]), киреһенсә, киҫкен социаль мәсьәләләрҙе асып, уларҙы тағы ла киҫкенләштереп күтәрә. 

=== Христианлыҡ ===
Башҡортостанда [[Христианлыҡ|христианлыҡтың]] өс йүнәлеше лә — православие, [[католицизм]] һәм протестантлыҡ та бар, йәнә төрлө христиан ағымдарына, культтарына һәм секталарына эйәреүселәр ҙә бар. 

Христиан фәлсәфәһе халыҡтың донъяға православие аша ҡарашынан үҫеп сыҡҡан һәм православиеның даими йоғонтоһо аҫтында үҫкән. Рус христиан фәлсәфәһенең асылы «изге рух бәрәкәтен алыуҙан» ғибәрәт. Рәсәйҙә дини фәлсәфә ватан мәҙәниәтенең аныҡ өлкәһе булараҡ XIX быуат уртаһынан формалаша.

Большевиктар власы илдә һәм Башҡортостанда дини-фәлсәфәүи тәғлимәттәр үҫешен туҡтата. 1922 йылда дини фәлсәфә вәкилдәре илдән сығарып ебәрелә, ә дини-фәлсәфәүи ҡараштар ҡәтғи тыйыла. Дини фәлсәфәне үҫтереү һәм тәрәнәйтеү күп йылдарға туҡтап ҡала. 

=== Марксизм-ленинизм ===
Башҡортостанда марксизм ХХ быуат башынан тарала. 1917 йылдан һуң марксизм-ленинизмдың фәлсәфәүи теорияһы мәктәптәрҙә, вуздарҙа, марксизм-ленинизм университеттарында уҡытыла торған рәсми теорияға әйләнә. 

Марксизм-ленинизм теорияһы практика аша раҫланған берҙән-бер дөрөҫ теория тип ҡарала һәм унан тайпылыу тәнҡиткә дусар ителә, тәнҡит һәм башҡа төрлө фәлсәфәүи фекер мәктәптәре тыйыла. Диалектик материализм ғалимдарҙың хәҙерге заман тикшеренеүҙәренә таяна.

Был теорияны хуплау йә инҡар итеү донъя баҙары конъюктураһына бәйле. Хәҙерге бөтә донъя финанс һәм иҡтисади кризистары хужалыҡ итеүҙең социалистик системаһының өҫтөнлөгө тураһындағы фекерҙәргә килтерә ([[Тарихи материализм|Тарихи материализм]]).

Әлеге осорҙа марксизм-ленинизм бер нисә фәлсәфәүи дисциплинаға һәм йүнәлешкә тарҡалған.

=== Хәҙерге заман теориялары ===
[[Файл:BSMU.jpg|мини|180x180пкс|Башҡорт дәүләт медицина университеты]]
СССР тарҡалғандан һуң Башҡортостанда фәлсәфәне өйрәнеү һәм тикшеренеүҙәр төрлө йүнәлештәр алды. 80—90-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән фәнни мәктәптәр: фәнни ҡараштан донъя картинаһы проблемалары ([[Ғәлимов Баязит Сабирйән улы|Б. С. Ғәлимов]])&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1803 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115243/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1803 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, фән фәлсәфәһе (А. Ф. Кудряшев), классик немец фәлсәфәһе тарихы (А. В. Лукьянов), сәләмәтлектең социаль-фәлсәфәүи проблемаһы (Д. М. Азаматов, О. М. Иванова).

фәлсәфә өлкәһендәге фәнни мәктәптәр [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] фәлсәфә һәм социология факультетында&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/node/248 О факультете философии и социологии | Башкирский государственный университет]&lt;/ref&gt;, Башҡорт дәүләт медицина университетында бар.

Башҡорт фәлсәфәселәре [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Д. Ж. Вәлиев]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Б. Ғ.Хөсәйенов]] тарафынан [[башҡорт ихтилалдары]] теорияһы, ихтилал етәкселәренең фәлсәфәүи ҡараштары өйрәнелгән.

== Уҡыу йорттары ==
Башҡортостанда фәлсәфәселәрҙе [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] фәлсәфә һәм социология факультетында әҙерләйҙәр.

== Башҡортостан фәлсәфәселәре ==
[[Файл:Rizaeddin_Fahreddin.jpg|мини|180x180пкс|[[Ризаитдин Фәхретдинов|Фәхретдинов Ризаитдин Фәхретдин улы]]]]
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Башҡортостанда эре дин фәлсәфәселәре эшләй: [[Ризаитдин Фәхретдинов]], Зыя Камали, [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]].

Башҡортостанда фәлсәфә фәне үҫеше бер нисә йүнәлештә бара. ХХ быуаттың 70-се йылдарында Башҡортостанда фәлсәфә буйынса бер нисә фәнни мәктәп була. Төп мәктәптәр: фәлсәфә тарихы (Ғ. С. Исмәғилев, Д. М. Азаматов), фәнни танып белеүҙең диалектикаһы һәм методологияһы (Т. Г. Солтанғужин, Б. С. Ғәлимов, А. Ф. Кудряшев, Д. А. Нуриев), социаль фәлсәфә (Ф. Б. Садиҡов), социология ([[Айытов Нариман Абдрахман улы|Н. А. Айытов]], Д. М. Гиләжетдинов, [[Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы|Ф. С. Фәйзуллин]]).

== фәлсәфә тарихсылары ==
Башҡорт фәлсәфәһенең дөйөм тарихын, милли һәм дини фәлсәфәләр бәйләнешен башҡорт ғалимы Ғәләү Сиражетдин улы Исмәғилев тасуирлай. 

Башҡортостанда фәлсәфәүи фекерҙең айырым мәсьәләләре [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Ғ. Акманов]]&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/akman.htm АКМАНОВ Ирек]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, [[Нурғәлин Зиннур Әхмәҙи улы|З. Ә. Нурғәлин]], Ф. Л. Сәйәхов, Р. У. Ҡузыев, [[Усманов Әбүбәкер Нурйән улы|Ә. Н. Усманов]], Х. Ф. Усманов, Б. Х. Юлдашбаев, [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ.Кузеев]], З. А. Әминев, [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Ә. И. Харисов]], [[Кирәй Мәргән|Ә. Н. Кирәев]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Б. Ғ. Хөсәйенов]], [[Рәхимҡолов Морат Ғәлим улы|М. Ғ. Рәхимҡолов]], [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|М. Ф. Ғәйнуллин]], [[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|С. Ғ. Сафуанов,]] [[Вилданов Әхәт Ханнан улы|Ә. Х. Вилданов]], [[Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы|Ғ. С. Ҡунафин]], [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Р. З. Шәкүров]] һәм башҡаларҙың хеҙмәттәренә яҡтыртыла. 

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=[[Неклюдов, Сергей Юрьевич|Неклюдов С. Ю.]]|заглавие=Тенгри|издание=Мифы народов мира|тип=Энциклопедия|место=М.|издательство=Российская энциклопедия|год=1994|том=2|страницы=500-501|isbn=5-85270-072-9}}
* ''Азаматов Д. М.'' Просветительско-демократическая мысль и распространение марксизма в Башкирии. Саратов, СГУ, 1984.
* ''Валеев Д. М.'' Нравственная культура башкирского народа: прошлое и настоящее. Уфа: Башкнигоиздат, 1989.
* ''[[Вилданов Әхәт Ханнан улы|Вильданов А.Х.]], [[Ҡунафин Ғиниәт Сафиулла улы|Кунафин Г.С.]]'' Башкирские просветители — демократы XIX века. М.: Наука, 1981.
* ''Григорьян С. Н.'' Средневековая философия народов Ближнего и Среднего Востока. М., 1966.
* ''Зотов В. Д., Зотова Л. В.'' История политических учений. М.: Юристъ, 2005.
* {{Китап|автор=Мавлетов В. С.|заглавие=Духовная история башкирского народа. Мифологическое мировоззрение|место=Уфа|издательство=Вагант|год=2011|страниц=148|isbn=978-5-9635-0331-7}}

== Һылтанмалар ==
* http://www.bibliofond.ru/view.aspx?id=115107
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=1912 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111907/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1912 |date=2016-03-04 }}
* https://web.archive.org/web/20190916165710/http://vatandash.ru/index.php?article=212
* https://web.archive.org/web/20190820031840/http://bash-portal.ru/news/newshistory/136-filosofskaja-mysl-v-bashkortostane.html

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Башҡортостанда фән]]
[[Категория:Рәсәй фәлсәфәһе]]</text>
      <sha1>4hoh447t6k499fg7ugwrhe8whw9p834</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостандағы фәнни мәктәптәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121415</id>
    <revision>
      <id>1308952</id>
      <parentid>1179067</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17680" sha1="gnqsk1465qesb3jnooo55ex5xyts5kf" xml:space="preserve">[[Файл:Bashkir_State_University_(Ufa).jpg|справа|мини|250x250пкс|Башҡорт дәүләт университеты]]
''' Башҡортостандағы фәнни мәктәптәр''' —   [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһындағы]] үҙ фәнни системаһы һәм фәндең көнүҙәк мәсьәләләренә үҙ ҡарашы булған ғилми берләшмәләр. Башҡортостан Республикаһының фәнни мәктәптәре барлыҡҡа килеүҙә республиканың күренекле ғалимдары ғына түгел, ә республикаға фәндең төрлө өлкәһенән белгестәрҙе йәлеп иткән ([[Леонтьев Алексей Фёдорович|А. Ф. Леонтьев]]&lt;ref&gt;[http://www.studfiles.ru/preview/3853249/ Вестник АН РБ, 2002г. т. 7]&lt;/ref&gt;, В. В. [[Напалков Валентин Васильевич|Напалков]], В. П. Громов, Ю. Н. Фролов һ.б.) дәүләт тә ҡатнаша.

Башҡортостандағы фәнни мәктәптәр уҡыу институттары һәм университеттарының ([[Башҡорт дәүләт университеты]], [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]&lt;ref&gt;[http://ogbus.ru/authors/KarimovMF/KarimovMF_4.pdf Вклад научных школ Уфимского государственного нефтяного технического университета в развитие высшего образования.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104005459/http://ogbus.ru/authors/KarimovMF/KarimovMF_4.pdf |date=2016-11-04 }}&lt;/ref&gt;, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] һ.б.) кафедраларында, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының]], Рәсәй Фәндәр академияһының бүлексәләрендә  ([[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм Әҙәбиәт институты]]), ғилми-тикшеренеү институттарында һәм төрлө кимәл ғалимдарҙың берләшмәләрендә формалаша.

Башҡортостанда нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү фәнни мәктәптәрҙең байтағының үткәргес торба транспорты, химик полимерҙар, аппараттар эшләү, конструкциялар ныҡлығын анализлау өсөн файҙаланылған математик аппарат кеүек тармаҡтар буйынса махсуслашыуына сәбәп була. [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] үҙенең офтальмология мәктәбе менән илдә төп офтальмология учреждениеларының береһе булып тора.

Ауыл хужалығын үҫтереү, үҫемлектәрҙе районлаштырыу мөмкинлектәре һәм ихтыяжы ошо өлкәлә фәнни мәктәптәр барлыҡҡа килеүенә юл асты.

Рәсәй Федерацияһында 2 йылға бер тапҡыр Рәсәй Федерацияһының төп фәнни мәктәптәренә дәүләт ярҙамы (гранттар) алыуға конкурс үткәрелә. Бындай конкурстарҙа Башҡортостан Республикаһының фәнни мәктәптәре лә ҡатнаша.

== Тасуирлама ==
Әлеге мәлгә Башҡортостан Республикаһының Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә танылған түбәндәге фәнни мәктәптәре бар: 

=== Математика, физика, инженерлыҡ фәндәре, техника ===
* Нефть химияһы аппараттары эшләү  — ғилми етәксеһе [[Баҡыев Әхмәт Вәхит улы|Ә. В. Баҡыев]]&lt;ref&gt;[http://ufa.bezformata.ru/listnews/nauki-k-75-letiyu-akademika-ahmeta/16877652/ Неутомимый труженик науки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104074909/http://ufa.bezformata.ru/listnews/nauki-k-75-letiyu-akademika-ahmeta/16877652/ |date=2016-11-04 }}&lt;/ref&gt;;
* Нефть һәм газ сығарыуҙы математик моделләү — ғилми етәкселәре  [[Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы|Р. Н. Бәхтизин]], М. М. Хәсәнов;
* Үткәргес торба транспорты — ғилми етәкселәре [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы|Ә. Ғ. Ғүмәров]], А. М. Шаммазов;
* Конструкциялар ныҡлығы — ғилми етәксеһе В. С. Жернаков;
* Тотош мөхиттәр механикаһы, конструкцияларҙың эш мөхиттәре менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе теорияһы  — [[Илһамов Марат Әҡсән улы|М. Ә. Илһамов]];
* Күп бәйләнешле идаралыҡ системалары  — Б. Г. Ильясов;
* Металдарҙың һәм иретмәләрҙең үтә ныҡ һығылмалылығы — О. Ә. Ҡайбышев;
* Дисперслы мөхиттәрҙең электромагнит термодинамикаһы  — Л. А. Ковалёва (Ф. Л. Сәйәхов);
* Кире иондарҙың масс-спектрометрияһы  — О. Г. Хвостенко (В. И. Хвостенко);
* Өҫкө йөҙҙөң [[физика]]һы, [[химия]]һы һәм механикаһы  — В. С. Мухин;
* Күп фазалы мөхиттәрҙең физик-химик гидродинамикаһы  — В. Ш. Шаһапов;
* Ҡаты есемдәрҙең магнит, магнитҡа ҡаршылыҡ һәм магнит-электрик үҙенсәлектәре — Р. М. Вахитов (М. М. Фарзтдинов) һ.б.;
* Күп үлсәмле комплекслы анализ — [[Напалков Валентин Васильевич|В. В. Напалков]] (А. Ф. Леонтьев).

=== Химия, материалдар ғилеме ===
* Полимерҙар химияһы һәм технологияһы  — С. В. Колесов (К. С. Минскер);
* Көкөрт-органик берләшмәләр химияһы  — Н. К. Ляпина (Р. Д. Оболенцев);
* Ацеталдәр химияһы — С. С. Злотский (Д. Л. Рахманҡолов) һ.б.

=== Ер һәм тәбиғәт ресурстары тураһындағы фәндәр  ===
* Һыу ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм Ҡулланма [[геотермия]] — Р. А. Вәлиуллин (И. Л. Дворкин);
* Геотектоника — М. А. Камалетдинов;
* Нефтттәрҙе һәм нефть ҡалдыҡтарын комплекслы эшкәртеү — Э. Г. Теләшев;
* Уралдың һәм күрше территорияларҙың геодинамикаһы — В. Н. Пучков һ.б.

=== Медицина ===
[[Файл:BSMU.jpg|справа|мини|250x250пкс|Башкирский государственный медицинский университет]]
* Балалар офтальмологияһы — [[Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы|М. Т. Аҙнабаев]] (Ғ. Х. Ҡоҙаяров) ([[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]);
* Экологик һәм клиник биохимия — Ф. Х. Камилов;
* Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы  — Л. М. Карамова (Г. М. Мөхәмәтова);
* [[Дауа саралары|Дарыуҙар]] — Д. Н. Лазарева (И. А. Лерман);
* Яман шеште диагностикалау һәм дауалау — Ш. Х. Ганцев (Н. П. Ников);
* Йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы — В. В. Плечев (Н. Ғ. Ғатауллин);
* Кешенең нәҫел ауырыуҙарын диагностикалау  — Р. В. Мағжанов;
* Геморрагик биҙгәкте диагностикалау һәм дауалау  — Д. Х. Хунафина, Р. М. Фазлыева;
* Регенератив хирургия — [[Мулдашев Эрнст Рифғәт улы|Э. Р. Мулдашев]];
* Иммунобиологик препараттар — М. М. Алсынбаев, Е. В. Бобкова, Н. Н. Ворошилова, С. Ә. Йәнекәева, Р. Ш. Мағазов, В. А. Стригин һ.б.

=== Биология ===
* Үҫемлектәр [[биотехнология]]һы — Р. Р. Әхмәтов;
* Кеше мейеһе эшмәкәрлегенең фундаменталь законсалыҡтары һәм ҡулланма аспекттары  — Л. Б. Кәлимуллина;
* Бөйөр альгологияһы — Р. Р. Кәбиров;
* Урман ғилеме һәм индустриаль дендроэкология — А. Ю. Кулагин (Ю. З. Кулагин);
* Фитоценология — Б. М. Миркин, урман популяцияһы генетикаһы — Н. В. Старова;
* Молекляр биология һәм [[генетика]] — Э. К. Хөснөтдинова һ.б.

=== Ауыл хужалығы фәндәре ===
* Ауыл хужалығы үҫемлектәре физиологияһы — [[Авзалов Рузил Хәкимйән улы|Р. Х. Авзалов]] (П. Т. Тихонов);
* Иген культураларын һәм мал аҙығы культураларын игеү технологияһы — Р. Р. Исмәғилев, С. Н. Надежкин (С. А. Ҡунаҡбаев, В. Х. Хангилдин);
* Зоогигиена — Е. П. Дементьев (В. И. Мозжерин);
* Ветеринар дарыу препараттары — А. Ф. Исмәғилева;
* Патологик анатомия, мал ауырыуҙарын диагностикалау  — Е. Н. Сковородин;
* Башҡортостанда ер эшкәртеү системалары  — З. З. Әйүпов (Э. М. Рәхимов);
* [[Гельминтология]] — Р. Г. Фазлаев (Х. В. Әйүпов);
* Башҡортостан тупраҡ ғилеме — И. К. Хәбиров, [[Хажиев Фәнғәт Хаммат улы|Ф. Х. Хажиев]],  (С. Н. Тайсынов);
* Көньяҡ Урал урмандарының продуктлылығын арттырыу  — А. Ф. Хәйретдинов һ.б.

=== Ижтимағи һәм гуманитар фәндәр ===
* ЭТөбәк социаль-иҡтисади процестарын иҡтисади-математик моделләү  — Х. Н. Ғиззәтуллин;
* Төбәк иҡтисады  — М. Н. Иҫәнбаев, К. Н. Йосопов;
* Иҡтисад теорияһы — Ә. Х. Мәхмүтов, В. К. Носратуллин;
* Ауыл хужалығы производствоһында иҡтисади мөнәсәбәттәр — У. Г. Ғосманов (М. И. Тоҡомбәтов);
* Аграр хоҡуҡ — [[Раянов Фәнис Мансур улы|Ф.]] [[Раянов Фәнис Мансур улы|М.]] [[Раянов Фәнис Мансур улы|Раянов]] һ.б.;
* Юғары мәктәп педагогикаһы — Раил М. Әсәҙуллин;
* Уҡыусыларҙы хеҙмәткә әҙерләү — К. Ш. Әхиәров;
* Педагогик культурология — В. Л. Бенин;
* Онтология һәм [[Эпистемология|танып белеү теорияһы]] —  [[Ғәлимов Баязит Сабирйән улы|Б. С. Ғәлимов]] (Т. Г. Солтанғужин);
* Лингвокультурология — Л. Ғ. Сәйәхова;
* [[Башҡорт әҙәбиәте]] теорияһы һәм тарихы —  [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Ғ. Б. Хөсәйенов]] (Ә. И. Харисов) ([[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]);
* Урал-алтай телдәре системаһында [[башҡорт теле]] — М. В. Зәйнуллин ([[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]]);
* Көнсығыш ҡулъяҙма һәм иҫке баҫма китаптарының текстологияһы — [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|И. Ғ. Ғәләүетдинов]];
* Йәмғиәттең социаль структураһы — [[Айытов Нариман Абдрахман улы|Н. А. Айытов]], [[Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы|Ф. С. Фәйзуллин]] һ.б.
Башҡортостанда РФ Президентының &lt;ref&gt;[http://xn--80aahfebmi6bfqjd0ai9k.xn--p1ai/ Гранты Президента Российской Федерации]&lt;/ref&gt; гранттарын алған төп фәнни мәктәптәр: инновациялы ҡулланыу өсөн күләмле наноструктуралы металдар һәм иретмәләр  — [[Вәлиев Руслан Зөфәр улы|Р. З. Вәлиев]], вирустар, үҫемлектәр, хайуандар һәм микроорганизмдар гендарының структур-функциональ ойошторолошо — В. А. Вахитов, органик һәм металл-органик синтезда металл-комплекслы катализ  — У. М. Джемилев,  күп үлсәмле комплекслы анализ — [[Напалков Валентин Васильевич|В. В. Напалков]] (А. Ф. Леонтьев), күп фазалы мөхиттәрҙең йылылыҡ физикаһы һәм механикаһы  — Р. И. Ниғмәтулин, биоорганик химия — [[Юнысов Марат Сабир улы|М. С. Юнысов]] ([[Толстиков Генрих Александрович|Г. А. Толстиков]]) һ.б.

== Әҙәбиәт ==
* Ильгамов М. А., Саитова М. А. Академическая наука в Башкортостане //Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 1999. Т.4. №2;
* Нигматуллин Р. И. 50 лет [[РФА Өфө фәнни үҙәге|Уфимскому научному центру РАН]] и 10 лет [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Академия наук Республики Башкортостан]]: история, достижения, уроки //Там же. 2002. Т.7. №1.
* Научные школы БГПУ им. М. Акмуллы. Уфа: ИПК БГПУ, 2009. С.23-24.
* А. М. Шаммазов  (Ред.), А. И. Спивак  и др. Уфимский государственный технический университет: Сборник статей: К 50-летию УГНТУ. – М.: Недра, 1998. – 269 с.
* Азнабаев М. Т., Суркова В. Центр офтальмологической науки на Урале// журнал «Ватандаш». 2000. № 11.
* Вестник академии наук Башкортостана т. 7,  2002г.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160405190111/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16890-nauchnye-shkoly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405190111/https://web.archive.org/web/20160405190111/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16890-nauchnye-shkoly |date=2016-04-05 }} Научные школы]. Башкирская энциклопедия.
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1700 Научная социологическая школа Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104002514/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1700 |date=2016-11-04 }}. Журнал Ватандаш.
* [http://www.bashinform.ru/news/844703-vidnye-deyateli-nauki-bashkortostana-fangat-khaziev-k-80-letiyu-uchenogo-pochvoveda/ Видные деятели науки Башкортостана...]. Научная школа почвоведения.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡортостанда фән]]</text>
      <sha1>gnqsk1465qesb3jnooo55ex5xyts5kf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анохина Элеонора Алексеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122281</id>
    <revision>
      <id>1308808</id>
      <parentid>1267918</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9501" sha1="il3upgvv1hau6dkcu2vrgsvzjijynhm" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Анохина Элеонора Алексеевна
|Төп исеме = 
|Рәсеме = 
|Киңлек = 
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 25.03.1930
|Тыуған урыны = {{ТУ|Тбилиси|Тбилисиҙа}} 
|Вафат булыу датаһы = 
|Вафат булған урыны = &lt;!— {{ВафатБулыуУрыны |}}--&gt; 
|Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}}
|Эшмәкәрлек төрө = шағир
|Әүҙемлек йылдары = 
|Йүнәлеше = шиғриәт, драматургия
|Жанр = шиғыр, пьеса
|Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле]]
|Дебют = 
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}

{{Внешнее изображение|image1=[http://sufler.su/wp-content/uploads/2014/04/Анохина-Элеонора-Алексеевна.jpg Анохина Элеонора Алексеевна]}}
{{фш|Анохина}}
'''Анохина Элеонора Алексеевна ''' ([[25 март]] [[1930 йыл]]) — шағир, драматург, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1978).

== Биографияһы ==
Элеонора Алексеевна Анохина 1930 йылдың 25 мартында [[Тбилиси]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы [[Мәскәү]]ҙә үтә. Һуңынан уларҙың ғаиләһе [[Дондағы Ростов]]ҡа күсеп килә. Мәктәптә уҡыуы һуғыш сығыу арҡаһында өҙөлә, шуға ла өлкәнәйгәс кенә ([[1956 йыл]]да) урта мәктәпте ситтән тороп тамамлай.

[[1949 йыл]]дан Таганрогта йәшәй. Ошо уҡ йылда йәш шағирәнең шиғырҙары «Таганрогская правда», «Молот», «Большевистская смена» гәзиттәрендә күренә башлай. Был (ә һуңыраҡ «Киске Ростов», «Комсомолец») гәзиттәрҙә шулай уҡ уның очерктары, театр рецензиялары яҙылып сыға. Төньяҡ Кавказ халыҡтарының йырҙары, шиғырҙары Э. Анохина тәржемәһендә «[[Дон]]», «[[Нева]]», «Клуб и художественная самодеятельность», «Культурно-просветительская работа» журналдарында, «Литературная Осетия» альманахында, коллектив йыйынтыҡтарҙа Мәскәү, Дондағы Ростов, Орджоникидзе ҡалаларында донъя күргән коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға.

Элеонора Анохина — «Приемная мать», «Зеркало», «Волшебное эхо», шул иҫәптән балалар өсөн «Гуси-лебеди», «Сказка Тихого Дона», «Сказка далекого острова», пьесалары авторы. Уның балалар өсөн яҙған пьесалары Ростов, [[Рязань]], Кострома, Орджоникидзе, Рыбинск ҡалаларының ҡурсаҡ театрҙарында ҡуйыла.

Анохина тарафынан «Русский характер» операһының либреттоһы яҙыла, был опера Ростов телевидение студияһы менән Таганрог һәм Новочеркасск халыҡ театрҙары тарафынан ҡуйыла. Элеонора Алексеевна Анохина — төрлө конкурстар лауреаты.

== Әҫәрҙәр ==
'''Пьеса-әкиәттәр'''

Волшебное эхо: В 3-х действ., 7 карт. — М.: Отд. распространения драм. произведений Всесоюз. упр. охраны авт. прав, 1966. — 44 с.

Гуси-лебеди: В 2-х действ. — М.: Отд. распространения драм. произведений Всесоюз. упр. охраны авт. прав, 1971. — 35 с.

== Коллектив йыйынтыҡтарҙағы һәм журналдарҙағы баҫмалар ==
'''Пьесалар'''

Приемная мать: В 1-м действ.: В кн.: На донском степном просторе: Репертуар. сб. — Ростов н/Д, 1957. — с. 84-97.

Зеркало: В 1-м действ.//Худож. самодеятельность, 1972, № 12. — с.58-59.

'''Шиғырҙар. Йырҙар'''

Фестивальная: Муз. Д. Иващенко: В кн.: Песни тихого Дона. — Ростов н/Д, 1957. — с.46-51.

После смены//Культ.-просвет. работа, 1957, № 12. — с.19.

Песня Кати: из оперы «Русский характер»; Муз. Т. Сотникова//Худож. самодеятельность, 1963, № 5. — с.44-45.

Песня о Таганроге: В кн.: Родники народные. — М., 1974. — с.243-244.

== Э. А. Анохина тормошо һәм ижады тураһында ==
Романченко А. Приходи, сказка!//Таганрог. правда, 1978. — 21 января

Азизова Т. С любовью — для детей//Таганрог. правда, 1978. — 18 ноября

Азизова Т. Мудрость сердца приходит из сказки//Таганрог. правда, 1979. — 8 декабря

== Э. А. Анохина пьесалары буйынса ҡуйылған спектаклдәргә рецензиялар ==
'''Русский характер: Опера'''

Касьяненко В. Русский характер//Веч. Ростов, 1961. — 3 ноября

Новиков Б. Творческая удача//Молот, 1961.- −28 ноября

Викторов К. Волнующий спектакль; Рост. телевидение//Молот, 1962. — 22 февраля

Ярмуш Ю. Егор Дремов; В нар. театре оперы и балета Дворца культуры Таганрог. комбайн. з-да// Таганрог. правда, 1962. — 18 ноября

Кутайцева И. Русский характер; В нар. театре оперы и балета Дворца культуры Таганрог. комбайн. з-да // Молот, 1962. — 22 мая

Митрофанов А. Опера о русских характерах; В нар. театре оперы и балета Дворца культуры Таганрог. комбайн. з-да// Худож. самодеятельность, 1962, № 8. — с.8.

'''Гуси-лебеди'''

Перельман Н. Творческий поиск; Рост. театр кукол// Молот, 1970. — 6 июня

Демченко И. Удачные дебюты; Рост. театр кукол//Веч. Ростов, 1970. — 11 июня

Линская Ж. Красочный спектакль; Рост. театр кукол//Комсомолец, 1970. — 17 сентября

Морозова Т. Гуси-лебеди летят по стране// Таганрог. правда, 1976. — 19 июня

'''Сказка Тихого Дона'''

Лебедева А. Сказка о Доне-богатыре; Рост. театр кукол// Молот, 1973. — 11 марта

'''Сказка далекого острова'''

Серая З. Зовут далекие острова; Рост. театр кукол//Комсомолец, 1976. — 13 марта

== Әҙәбиәт ==
* Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20201101030426/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/ziteli/a-d/anohina-eleonora-alekseevna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101030426/https://web.archive.org/web/20201101030426/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/ziteli/a-d/anohina-eleonora-alekseevna |date=2020-11-01 }} Исторический Таганрог.] [https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/ziteli/a-d/anohina-eleonora-alekseevna Анохина Элеонора Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101030426/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/ziteli/a-d/anohina-eleonora-alekseevna |date=2020-11-01 }}
* [http://sufler.su/katalog/a/анохина-элеонора/ Анохина Элеонора Алексеевна]
* [https://web.archive.org/web/20241202151247/http://enc.biblioclub.ru/Termin/1522637 Анохина]

[[Категория:Шәхестәр:Ростов өлкәһе]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]</text>
      <sha1>il3upgvv1hau6dkcu2vrgsvzjijynhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александров Игорь Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123469</id>
    <revision>
      <id>1308774</id>
      <parentid>1181886</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12631" sha1="28s5i7rnrkk11h5bkzx2rzr6xyo63hf" xml:space="preserve">{{ФШ|Александров}}
{{Ғалим
| Имя = Александров Игорь Васильевич
| Изображение = Alexandrov I.V..jpg
| Ширина = 200px
|Дата рождения = 26.11.1954
|Место рождения = {{ТУ|Өфө}}, [[БАССР]], РСФСР, [[СССР]]
|Гражданство = {{Флагификация|СССР}}{{Флагификация|Рәсәй}}
| Научная сфера = кристаллография (интенсив пластик деформациялар физикаһы)
| Учёная степень = {{УС|доктор|физико-математических наук}};([[1997]])
| Учёное звание = [[профессор]] ([[2002]]) 
| Место работы = [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|ӨДАТУ]]
| Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]
| Награды и премии =  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре ([[2010]])  
{{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}} 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[2002]])
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
[[Башҡортостан Республикаһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты ([[2015]]) 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
}}

'''Александров Игорь Васильевич '''([[26 ноябрь]] [[1954 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-[[Физика|физигы]]. Физика-математика фәндәре докторы, профессор, физика кафедраһы мөдире, [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның авиация-технология системалары Институты директоры&lt;ref&gt;[http://www.ugatu.ac.ru/kafedra-fiziki.html Кафедра физики]&lt;/ref&gt;, «Наноструктуралы материалдар һәм юғары технологиялар» ([[Өфө дәүләт авиация техник университеты|ӨДАТУ]])&lt;ref&gt;[http://www.portalnano.ru/read/databases/service_nns/ugatu Научно-образовательный центр «Наноструктурные материалы и высокие технологии» (УГАТУ) / Федеральный интернет-портал «Нанотехнологии и наноматериалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109192631/http://www.portalnano.ru/read/databases/service_nns/ugatu |date=2014-11-09 }}&lt;/ref&gt; Фәнни-белем биреү үҙәге етәксеһе. Төп эштәре интенсив пластик деформациялар физикаһы, металдарҙың һәм иретмәләрҙең ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендә эшләнгән.

== Биографияһы ==
[[1954 йыл]]да [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[1976 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның физика факультетын тик яҡшы билдәләр менән тамамлай. [[1976 йыл]]дан башлап [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институты]]нда эшләй (ӨАИ): кесе ғилми хеҙмәткәр (1976—1978), аспирант (1978—1981), ассистент, өлкән уҡытыусы (1981—1984).

[[1982]] йылда Ленинград политехник институтында физика буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1984—1985 йылдарҙа Шеффилд университетында ([[Бөйөк Британия]]) бер йыллыҡ стажировка үтә. [[1984 йыл]]дан — доцент.
1986—1987 йылдарҙа — Өфө авиация институтының икенсе авиация-технология факультеты деканы.

1991—1995 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетының ([[Өфө дәүләт авиация техник университеты|ӨДАТУ]]) дөйөм фәндәр кафедралары факультеты деканы.

[[1995 йыл]]дан алып [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның перспективалы материалдар физикаһы Институты алдынғы ғилми хеҙмәткәре. Ике тапҡыр [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ға лекциялар курсы уҡыу өсөн бара. [[1997 йыл]]да «Үтә бәләкәй бөртөклө материалдарҙың структураһын һәм үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн рентгеноструктура анализы алымдарын ҡулланыу һәм үҫтереү» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

[[2002 йыл]]дан алып [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның физика кафедраһы профессоры.
[[2004 йыл]]дан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|ӨДАТУ]]-да физика кафедраһы мөдире.

[[2016 йыл]]дан алып ӨДАТУ-ның авиация-технологик системалар Институты директоры&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.anrb.ru/blog/alias/aleksandrov Академия Наук Республики Башкортостан — Александров Игорь Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм танылыуы ==
Интенсив пластик деформация ярҙамында алынған үтә бәләкәй бөртөклө наноструктуралы материалдарҙың структураһын һәм үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн рентгеноструктура анализы ысулдарын камиллаштыра. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер патент авторҙашы&lt;ref&gt;[http://www.findpatent.ru/patent/236/2364660.html Способ получения ультрамелкозернистых заготовок из титановых сплавов. Патент РФ 2364660]&lt;/ref&gt;. Бер нисә монографияһы инглиз һәм ҡытай теленә тәржемә ителгән. РФА-ның Review on Advanced Materials Science журналы бер нисә сығарылышы мөхәррире&lt;ref&gt;http://www.ipme.ru/e-journals/RAMS/no_32510/vol25_no3_contents.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129011411/http://www.ipme.ru/e-journals/RAMS/no_32510/vol25_no3_contents.pdf |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;. Thomson Reuters медиакомпанияһының Materials Science Citation Index (инг.)баш. өҙөмтә килтереү индексы буйынса 2000—2010 йылдарҙа донъя материалдар белгестәренең тәүге йөҙөнә (23-сө урын) инә. 2015 йылда «Яңы нанокристалл материалдарҙы эшләү, тикшереү һәм ҡулланыу» эштәр циклы өсөн Александров И. В., нанотехнологиялар кафедраһы мөдире, [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|ӨДАТУ]]-ның перспективалы материалдар физикаһы Институты директоры, профессор Валиев Р. З., нанотехнологиялар кафедраһы мөдире урынбаҫары, ӨДАТУ-ның перспективалы материалдар физикаһы Институты директоры урынбаҫары профессоры Исламгалиев Р. К һәм Көньяҡ Калифорния һәм Саутгемптон университеты профессоры Лэнгдон Теренс Джордж менән бергә, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы менән бүләкләнде&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/62631.html Присуждены Государственные премии Республики Башкортостан в области науки и техники за 2015 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123054917/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/62631.html |date=2016-11-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Валиев Р. З., Александров И. В. Объемные наноструктурные материалы, полученные интенсивной пластической деформацией. -М.: Логос, 2000. — 272с.:ил., &lt;nowiki&gt;ISBN 5-88439-135-8&lt;/nowiki&gt;
* Валиев Р. З., Александров И. В. Объемные наноструктурные металлические материалы: получение, структура и свойства. -М.: ИКЦ «Академкнига», 2007. — 398с.:ил., &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-94628-217-8&lt;/nowiki&gt;
* Александров И. В. «Введение в нанотехнологии». Учебное пособие / И. В. Александров. — Уфа: УГАТУ, 2010. — 114 с.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010)
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская энциклопедия: в 7 т./ Науч.-ред. совет науч. изд-ва «Башкирская энциклопедия», Ред. кол. Башкирской энциклопедии; гл. ред. М. А. Ильгамов. Т. 1: А-Б : — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005.
* Абитуриенты выбирают нано / Руслан Зуфарович Валиев, Игорь Васильевич Александров; [беседу вела] Марина Муравьева // Ученый совет. — 2010. — N 11. — С.22-24 : 2 фот. . — ISSN 2074-9953 &lt;nowiki&gt;http://www.strf.ru/material.aspx?CatalogId=221&amp;d_no=33276#.VEvhXXlxlhg&lt;/nowiki&gt;[http://www.strf.ru/material.aspx?CatalogId=221&amp;d_no=33276#.VEvhXXlxlhg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924111005/http://www.strf.ru/material.aspx?CatalogId=221&amp;d_no=33276#.VEvhXXlxlhg |date=2015-09-24 }}
* Гузаиров М. Б., Исмагилов Ф. Р., Филимонов М. А. УГАТУ 80 лет / Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа: УГАТУ, 2012 −348с..

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:26 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:XX быуат физиктары]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>28s5i7rnrkk11h5bkzx2rzr6xyo63hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анохин Виктор Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123613</id>
    <revision>
      <id>1308806</id>
      <parentid>1149533</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3032" sha1="hqk95djge4fdegooamnnimc0gxljsv6" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Анохин}}
'''Анохин Виктор Фёдорович''' ([[18 июль]] [[1951 йыл]]) — [[СССР]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]], тренер. СССР — Бөйөк Британия, СССР — АҠШ, СССР — Франция еңел атлетика матчтары еңеүсеһе, 800 метрға йүгереү буйынса СССР чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 

== Биографияһы ==
Виктор Фёдорович Анохин 1951 йылдың 18 июлендә [[Башҡорт АССР‑ы]]ның [[Архангел районы]] [[Ырныҡшы]] ауылында тыуған. 
&quot;Урожай&quot; клубы өсөн сығыш яһай. 1976 йылда шәхси рекорд ҡуйҙы: 400 м. — 47,5; 800 — 1:46,0 (1976).  25 йәшендә 1976 йылдағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. 

Монреалда Олимпия уйындарында Виктор 800 метрға йүгереүҙә  ҡатнаша (24 июль - ярымфинал, 1:47.71, 23 июль - сирек финал - 1:46.81) һәм эстафетала 4×400 м (30 июль — ярымфинал, һөҙөмтә 3:07.72)

&quot;Мәскәү өлкәһенең еңел атлетика үҙәге&quot; дәүләт учреждениеһы баш тренеры&lt;ref&gt;http://mst.mosreg.ru/userdata/138098.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127144949/https://mst.mosreg.ru/userdata/138098.doc |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt; (Мәскәү өлкәһенең еңел атлетика буйынса баш тренеры&lt;ref&gt;[http://enp-mo.ru/articles/articles_4652.html Ежедневные новости &quot;Подмосковья&quot; Статьи]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/952-anokhin-viktor-fjodorovich Башҡорт энциклопедияһы — Анохин Виктор Фёдорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406003610/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/952-anokhin-viktor-fjodorovich |date=2016-04-06 }}{{V|04|07|2018}}

== Һылтанмалар ==
* Виктор Фёдорович Анохин — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (ингл.)

[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса еңел атлеттар]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>hqk95djge4fdegooamnnimc0gxljsv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бондаренко Игорь Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124326</id>
    <revision>
      <id>1309029</id>
      <parentid>1284062</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35589" sha1="0142u8nem4l89rq81x2lia3mq1e0h1i" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                   = Игорь Бондаренко
 |Рәсеме          = Bondarenko_I_M.jpg
 |Киңлек               = 150px
 |Рәсем аңлатмаһы= И. М. Бондаренко, 1977 й.
 |Тыуған ваҡыттағы исеме    = Гарри Михайлович Бондаренко
 |Псевдонимдары           = Игорь Бондаренко
 |Тыуыу датаһы       = 22.10.1927
 |Тыуған урыны       = Таганрог, РСФСР, СССР
 |Вафат булыу датаһы         = 30.01.2014
 |Вафат булған урыны        = Таганрог, Рәсәй
 |Гражданлығы         = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = прозаик, публицист
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше         = 
 |Жанр                 = роман, повесть, хикәйә
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = 
  |Дебют                = әҙәбиәттә - 1947 йылдан
 |Наградалары               = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}-
{{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени|1985}}{{!!}}{{медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{медаль «Ветеран труда»}} {{!!}} {{Медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}-
{{!}} {{Медаль Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль 50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}-
{{!}} {{Медаль 60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}}{{!!}}{{Медаль 65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945}} {{!!}} {{Памятная медаль 150-летие А. П. Чехова}} 
{{!}}}
 |Сайты                 = [http://www.proza.ru/author.html?ineka Тексты И. М. Бондаренко на сайте ПРОЗА.РУ]
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана              = 
}}

'''Бондаренко Игорь Михайлович''' ([[22 октябрь]] [[1927 йыл]] — [[30 ғинуар]] [[2014 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, [[1943]]—[[1944]] йылдарҙа Германиялағы Фашистарға ҡаршы Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. [[1970 йыл]]дан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Яҙыусылар союзына (1991 йылғы ойоштороу съезы делегаты) нигеҙ һалыусыларҙың береһе, [[1991 йыл]]дан [[1997 йыл]]ға саҡлы Ростов өлкә ойошмаһы етәксеһе. «Мапрекон» бойондороҡһоҙ нәшриәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе. Таганрог ҡалаһының почётлы гражданы. Йәмәғәт эшмәкәре — [[2003 йыл]]дан [[2010 йыл]]ға саҡлы Таганрогтағы Чехов мәҙәни фонды идараһы рәйесе.

== Биографияһы ==
Игорь (Гарри) Михайлович Бондаренко 1927 йылдың 22 октябрендә Таганрогта тыуа. Был ҡалала уның бала сағы үтә. Атаһы менән әсәһен ҡулға алғанға тиклем 10-сы мәктәптә уҡыған. Әсәһен ҡулға алғандан һуң, ул [[Касперовка]]лағы туғандары тәрбиәгә алған йортҡа яҡын урынлашҡан 6-сы мәктәпкә уҡырға күскән.

Яҙыусының атаһы Бондаренко Михаил Маркович, Таганрог ВКП(б) ҡала комитетының икенсе секретары, 1937 йылда «халыҡ дошманы» тигән ғәйеп менән ҡулға алына һәм 1938 йылдың 19 июнендә Ростовта атыла. Ҡәбере билдәле түгел. 1956 йылдың 28 декабрендә СССР Юғары суды Хәрби коллегияһы Михаил Маркович Бондаренконы үлгәндән һуң тулыһынса аҡлай, ә ҡала партия комитеты уны үлгәндән һуң ВКП(б) сафында тергеҙә.

Яҙыусының әсәһен Ксения Тихоновна Бондаренконы, хужабикәне, [[1938 йыл]]дың авгусында НКВД ҡулға ала. Гарриҙы, халыҡ дошманы улын, балалар йортона ебәрергә тейеш булғандар. Ике туған апаһы Аня, 18-йәшлек ҡыҙ, үҙенә ҡарауға алып, уны ҡотҡара.&lt;ref&gt;''Ярыгина Г.'' Это было в Таганроге в грозном зареве войны… // Молот. — 2010. — 26 марта.&lt;/ref&gt; Шул уҡ йылдың ноябрендә әсәһе азат ителә, әммә ҡарары СССР НКВД-ның Айырым кәңәшмәһе ҡарары буйынса «социаль хәүефле элемент» тип уны ике йылға {{comment|асыҡ, йәшерен булмаған|гласный}} күҙәтеү аҫтына алған. СССР Юғары советының 1989 йылдың 16 ғинуар Ҡарары менән 30-сы йылдарҙа ғәйепләү нигеҙһеҙ тип табыла һәм ул кешеләр сәйәси репрессия ҡорбандары тип иғлан ителә.
[[Файл:Bondarenko_I_M_1945_02.jpg|слева|мини|209x209пкс|1945 йылдың апрелендә Одерҙа. Полк разведкаһы рядовойы Гарри Бондаренко]]
[[1942 йыл]]да Гарри Бондаренко гитлерсылар тарафынан оккупацияланған Таганрогтан Германияға ҡыуып алып кителә һәм Росток ҡалаһындағы Эрнст Хейнкелдең «Мариене»&lt;ref&gt;''Ильич С.'' [http://www.rostovnews.net/2013/05/09/igor-bondarenko-aviaimperiya-xejnkelya-ostalas-tolko-v-moix-knigax/ Игорь Бондаренко: «Авиаимперия Хейнкеля осталась только в моих книгах»] // www.rostovnews.net. — 2013. — 9 мая.&lt;/ref&gt; авиазаводы эргәһендәге «Rostock-Marienehe» концлагерында тотола. Лагерь номеры — 47704. Гитлер концлагерҙарының кесе йәштәге тотҡоно. Француз антифашистик Ҡаршылыҡ Хәрәкәтендә ҡатнашыусы (1943—1944 йылдар). [[1945 йыл]]да Бондаренко лагерҙан ҡасып китә һәм үҙе теләп Ҡыҙыл Армияға ҡушыла, Икенсе Белорус фронты ғәскәрҙәре составында яуҙарҙа ҡатнаша. Тәүҙә, немец телен белгәнлектән, полк разведкаһына эләгә. Һуғыш аҙағында миномёт батареяһы шофёры була. [[Еңеү көнө|Еңеү]]ҙән һуң Г. М. Бондаренко хеҙмәт иткән подразделениены гитлер командованиеһы [[Мекленбург]] һәм Померания территорияларында хәрәкәт иткән «Вервольф» диверсия төркөмдәрен юҡ итеү маҡсатында ҡалдыра.

1951 йылда демобилизациялана, Таганрогҡа ҡайта һәм урта мәктәп өсөн (А. П. Чехов исемендәге 2-се мәктәп)&lt;ref name=&quot;Два века Таганрогской гимназии&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Два_века_Таганрогской_гимназии_(книга) Два века Таганрогской гимназии]. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2007. — 288 с.&lt;/ref&gt; экстерн имтихан тапшыра һәм [[Ростов дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1956 йылда уны отличие менән тамамлай.

Университет тамамлағандан һуң [[Ҡырғыҙстан]]дағы Балыҡсы ҡасабаһында (1956—1958) рус теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен уҡыта, шулай уҡ автоводитель курстары ойоштора.

1[[1958 йыл|958 йылда]] «Дон» журналы редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ҡабул ителә, 1962 йылда был журналдың яуаплы секретары&lt;ref&gt;''Gulyas Imre''.&lt;/ref&gt; итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала [[1991 йыл]]ға тиклем эшләй. 1963 йылдан СССР журналистар Союзы ағзаһы. [[1970 йыл|1970 йылдан СССР]] [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар Союзы]] ағзаһы.

Бондаренконың тәүге баҫмалары 1947 йылға ҡарай. Һуңғараҡ уның китаптары илдең: «Советский писатель», «Современник», «Воениздат», «Советская Россия» (Мәскәү), «Радянський письменник» (Киев) һәм башҡалар кеүек киң билдәле китап нәшриәттәрендә баҫыла. Китаптарының дөйөм тиражы (сит илдәрҙә баҫылып сыҡҡандарын иҫәпкә алмағанда) — 2 миллион дананан ашыу.

И. М. Бондаренко — 34 китап авторы. Яҙыусының әҫәрҙәре немец, венгр, болгар һәм СССР халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән.

Юрий Бондарев Бондаренко тураһында: «Ҡәҙерле Игорь Михайлович! Һеҙҙең биография — бер генә түгел, ә бер нисә романға торорлоҡ. Йәғни был — беҙҙең замандаштарҙың, хәрби быуындың кире ҡайтара алмаҫлыҡ тарихы».

[[1989 йыл]]да «Апрель» нәшриәт кооперативын ойошторолған. Кооператив В.Александровтың «Тухачевский эше», «Контрразведка начальнигы С. М. Устинов яҙмалары (1915—1920 г.)» китаптарын, О. Михайлов, Ю. Бондарев романдарын, сатириктар М. Задорнов, Л. Измайлов, М. Мишин, А. Ивановтың, «Мин — Джуна» тигән һәм башҡа китаптарҙы баҫтырып сығарҙы.
[[Файл:2009_Duritskaya_Bondarenko_60х40.jpg|мини|292x292пкс|И. М. Бондаренко. ''Авторы&amp;#x20;Н.&amp;#x20;Дурицкая, 2009'']]
[[1991 йыл]]да И. М. Бондаренко Рәсәйҙең тәүге бойондороҡһоҙ нәшриәттәренең береһе — «Мапрекон» нәшриәтен булдырҙы, ете йыл эсендә, [[1991 йыл]]дан 1998 йылға саҡлы, унда миллион дананан ашыу рус һәм сит ил классикаһы: И. Бунин, А. Куприн, М. Зощенко, О. Уайльд, Д. Дидро, П. Мериме, Э. Золя, [[Джек Лондон|Д. Лондон]] һ. б. китаптары баҫылып сыҡты. [[1991 йыл]]дан 1998 йылға тиклем «Контур» әҙәби-мәғлүмәт журналын сығарҙы.

Игорь Бондаренко [[1991 йыл]]да Рәсәй яҙыусылар союзының ойоштороу съезы делегаты була һәм Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһына (хәҙер был төбәк бүлексәһе) нигеҙ һала. Рәсәй яҙыусылар союзының Ростов ойошмаһына бюджеттан бер тин дә аҡса бүлеү ҡаралмағанлыҡтан йәғни «законһыҙ тыуған бала кеүек булғанлыҡтан», ул «Мапрекон» нәшриәте иҫәбенән финанслана.

[[1996 йыл]]да Игорь Бондаренко Таганрогта йорт һатып ала һәм Дондағы Ростовтан үҙенең һөйөклө кесе тыуған иленә күсә&lt;ref&gt;''Бондаренко И. М.'' Любимому городу // Таганрогская правда. — 1998. — 5 авг.&lt;/ref&gt;. 1998 йылғы дефолт &quot;Мапрекон&quot;ды бөлдөрә.

И. Бондаренко &quot;Таганрог энциклопедияһы&quot;ның 3-сө баҫмаһының яуаплы мөхәррире була (2008).

Таганрог ҡалаһының Почётлы гражданы (ҡала думаһының 2007 йылдың 4 сентябрендәге 523-сө ҡарары).

[[2012 йыл]]да «Print-on-Demand»&lt;ref&gt;''Бондаренко И.'' Красные пианисты. Жёлтый круг. — М.: ООО «Книга по Требованию», 2012. — 420 с.&lt;/ref&gt; технологияһы буйынса «Книга по Требованию» тип аталған мәскәү нәшриәте Игорь Бондаренконың «Ҡыҙыл пианистар» китабын баҫылып сығара.

Һуңғы йылдарҙа Игорь Бондаренко {{comment|«Упҡын»|«Водоворот»}} кинороманы өҫтөндә эшләй&lt;ref&gt;''Прачева И.'' «Водоворот» Игоря Бондаренко // Таганрог. — 2012. — 2 ноября.&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 30 ғинуарында&lt;ref&gt;''Собств. корр.'' [http://taganrog.rusplt.ru/index/ushel-iz-jizni-pisatel-garri-mihaylovich-bondarenko-87496.html Ушел из жизни писатель Гарри Михайлович Бондаренко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203070333/http://taganrog.rusplt.ru/index/ushel-iz-jizni-pisatel-garri-mihaylovich-bondarenko-87496.html |date=2014-02-03 }} // Русская планета. — 2014. — 31 янв.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Собств. корр.'' [http://dontr.ru/vesti/obshchestvo/3719554-na-87-m-godu-zhizni-skonchalsya-pisatel-uchastnik-velikoj-otechestvennoj-vojny-igor-bondarenko На 87-м году жизни скончался писатель Игорь Бондаренко] // Дон-ТР. — 2014. — 31 янв.&lt;/ref&gt; Таганрогта вафат була.

Яҙыусының үҙенең васыяты буйынса, яндырылған кәүҙәһенең көлө [[Таганрог ҡултығы]]нда&lt;ref&gt;''Строганов А.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/God-nazad-ne-stalo-Igorya-Garri-Mihaylovicha-Bondarenko_2283 Год назад не стало таганрогского писателя Игоря (Гарри) Бондаренко] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 30 янв.&lt;/ref&gt; таратылырға тейеш булһа ла, Игорь Бондаренко Таганрог ҡалаһындағы Николаев зыяратының Дан аллеяһында&lt;ref&gt;''Строганов А.'' [http://taganrog.rusplt.ru/index/kakim_bul_pisatel_igor_bondarenko-7875.html «Такая долгая жизнь» закончилась] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222035343/http://taganrog.rusplt.ru/index/kakim_bul_pisatel_igor_bondarenko-7875.html |date=2014-02-22 }} // Русская планета. — 2014. — 5 февр.&lt;/ref&gt; ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (06.04.1985&lt;ref name=&quot;Указ 1985&quot;&gt;{{cite web|url=http://podvignaroda.mil.ru/?n=1518246069|title=Запись о награждении|author=|date=|work=ОБД «Подвиг Народа»|publisher=|accessdate=2012-10-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUaKu2kf|archivedate=2012-10-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140204040654/http://podvignaroda.mil.ru/?n=1518246069 |date=2014-02-04 }}&lt;/ref&gt; № 1167735)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 65 йыл» юбилей миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1982)
* «Фронтовик 1941—1945» билдәһе
* Шолохов миҙалы (24 мая 2005 йылдың 24 майы, № 22)
* «А. П. Чеховҡа 150 йәш» иҫтәлекле миҙалы (№ 1282-вх)
* Таганрог ҡалаһының почётлы гражданы (35-се танытма)

== Игорь Бондаренконың китаптары ==
[[Файл:Bondarenko I M 2006.jpg|мини|250px|И. М. Бондаренко, Таганрог, 2006 й.]]
# Рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1964. — 88 с., ил.
# Кто придет на «Мариине»: Повесть. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1967. — 238 с.
# Алексей и Рита: Рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1968. — (ЦДБ им. М. Горького); 1969. — 180 с.
# Произведения И. М. Бондаренко. Отдельные статьи: Рассказы Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1969. — 88 с.
# Жёлтый круг: Повесть. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1973. — 192 с.
# Последний день: Рассказы, очерки. — Ростов н/Д: Кн.изд-во, 1974. — 192с.
# Березовый сок: Рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1976. — 286 с.
# Кто придет на «Мариине». Жёлтый круг: Повести. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1977. — 255 с.
# Жовте Коло: Повесть. — Киев: Радяньский письменник, 1977.
# Такая долгая жизнь: Роман. Кн. 1. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1978. — 240 с.
# Такая долгая жизнь: Роман. Кн. 2. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1980. — 272 с.
# Такая долгая жизнь: Роман. — М.: Сов. писатель. — 1980. — 624 с.
# Такая долгая жизнь: Роман-дилогия. — Ростов н/Д: Кн.изд-во, 1982. — 624 с.
# Такая долгая жизнь: Роман-дилогия. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1984.
# Кто придет на «Мариине»: Повести. — М.: Современник, 1984. — 223 с.
# Им снился зелёный луг: Повесть, рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1984. — 288 с.
# Красная тройка: Роман // Дон. — 1985. — № 5. — С. 50-113; № 6. — С. 41-107.
# Такая долгая жизнь: Роман. В 2-х кн. Кн. 1. — Ростов н/Д: Кн.изд-во, 1987. — 320 с.; Кн. 2 — 352 с.
# Астрид (Astrid): Повесть]]. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1989. — 288 с.
# Astrid. Кто придет на «Мариине»: Повести. — Ростов н/Д: ПИКА, 1989. — ISBN 5-7509-0110-6.
# Такая долгая жизнь: Роман-дилогия. — М.: Сов. писатель, 1990. — 624 с. — ISBN 5-265-01055-6.
# Красные пианисты: Роман, повесть. — М.: Воениздат, 1990. — 366 c. — ISBN 5-203-01019-6.
# Красные пианисты: Роман-хроника. — М.: Воениздат, 1991.
# Приговор обжалованию не подлежит: Повесть. — М.: Сов. Россия, 1991. — ISBN 5-268-01058-1.
# Astrid: Повесть. — М.: Современник, 1991. — ISBN 5-270-01273-1.
# Красные пианисты; Кто придет на «Мариине»; Обжалованию не подлежит. — Ростов н/Д: Ред. журн. «Дон», 1991. — 464 с.
# Astrid: Повесть. — Ростов н/Д: Изд-во бюро пропаганды Союза писателей РСФСР, 1993. — {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-85450-008-1}}&lt;!-- Контрольная сумма не совпадает --&gt;.
# Красные пианисты: Роман-хроника. — Ростов н/Д: Мапрекон, 1994. — ISBN 5-7509-0263-3.
# Астрид. Кто придет на «Мариине». Обжалованию не подлежит. Генерал в отставке: Повести, рассказы. Ростов н/Д: «Мапрекон», 1997. — 416 с. — ISBN 5-8319-0053-3.
# Избранное. В 3-х томах. — Таганрог: Таганий Рогъ, 2007. — 1020 с. — ISBN 978-5-903458-02-8, ISBN 978-5-903458-05-9.
# Красные пианисты. Жёлтый круг. / ''Серия «Особо опасен для рейха»''. — М.: Вече, 2008. — 412 с. — ISBN 978-5-9533-3559-1.
# Кто придет на «Мариине». Астрид. / ''Серия «Особо опасен для рейха»''. — М.: Вече, 2009. — 408 с. — ISBN 978-5-9533-3560-7.
# Кто придет на «Мариине» / ''Серия «Военные приключения»''. — М.: Вече, 2010. — 406 с. — ISBN 978-5-9533-4516-3.
# Красные пианисты. Жёлтый круг. — М.: ООО «Книга по Требованию», 2012. — 420 с. (''издана по технологии «Печать по требованию (Print-on-Demand)»: макет издательства Вече, 2008. — 412 с. — ISBN 978-5-9533-3559-1.'').

== Ғаиләһе ==
* '''Бондаренко Михаил Маркович''' (1905—1938) — атаһы, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, ВКП(б) Таганрог ҡала комитетының икенсе секретары.
* '''Бондаренко Наталья Николаевна''' (''ҡыҙ фам. — Сивоконь''; 1933—1991) — ҡатыны, флот инженер-механигы.
* '''Иванова Евгения Гарриевна''' (1961) — ҡыҙы, журналист.
* '''Константинов Николай Пантелеевич''' (1920—1982)— ике туған ағаһы, совет хәрби начальнигы, артиллерия генерал-майоры&lt;ref&gt;''Гораль А.'' Игорь Михайлович Бондаренко. — Ростов-на-Дону: Новая книга, 2006. — С. 60.&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* 2015 йылдың апрелендә А. П. Чехов исемендәге Таганрог ҡала китапханаһы коллективы инициативаһы менән китапхананың айырым бер филиалына (Лиза Чайкина урамы, 43-сө йортта урынлашҡан 7-се филиалы) Гарри Михайловича Бондаренко исемен биреүҙе халыҡ фекер алышыуына ҡуйыу мәсьәләһен тәҡдим итә&lt;ref&gt;''Собств. инф.'' Памяти писателя // Таганрогская правда. — 2015. — 15 апр. — С. 2.&lt;/ref&gt;. Таганроглылар был инициативаны хуплай һәм [[2015 йыл]]дың 21 октябрендә китапхананың 7-се филиалына тантаналы рәүештә яҙыусы исеме бирелә&lt;ref&gt;''Собств. корр.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-biblioteke-prisvoili-imya-pisatelya-Bondarenko_10416 В Таганроге библиотеке присвоили имя писателя Бондаренко] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 21 окт.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Такая долгая жизнь (роман)
* Красные пианисты (роман)
* Кто придёт на «Мариине»
* Астрид (повесть)
* Жёлтый круг (повесть)

== Әҙәбиәт ==
* Писатели Дона, 1976.
* Писатели Дона, 1986
* ''Швецова Г.'' Такая долгая жизнь // Таганрогская правда. — 2009. — 18 дек.
* ''Дитрих Петцольд'' Бомбы, книги и агенты // Остзее Цайтунг. — 2009. — 5 дек.
* ''Славская М.'' Судьба донского резидента // ПроРостов. — 2009. — № 3.
* ''Славская М.'' Шпионские хроники // Аргументы недели. — 2009. — 22 янв.
* ''Котовсков Вл.'' Наши земляки. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2008. — С. 225—241. — ISBN 978-5-7509-0987-2.
* ''Зарубина Л.'' Заживо похороненный // Домашняя газета. — 2007. — 24 окт.
* ''Котовсков Вл.'' Большой писатель большого времени // Наше время. — 2007. — 24 окт.
* ''Иванова Е.'' Судьба в крутых виражах эпохи // Вечерний Ростов. — 2007. — 23 окт.
* ''Малиновский А.'' Писательская стезя Игоря Боондаренко // Таганрогская правда. — 2007. — 19 окт.
* ''Котовсков Вл.'' Писатель, публицист, общественный деятель // Звезда. — 2007. — 29 окт.
* Таганрог в литературе / ''Сост. И. М. Бондаренко''. — Таганрог: Лукоморье, 2007. — 369 с. — ISBN 978-5-902450-11-5.
* ''Синькова А.'' Дней и вёрст особый счет // Таганрогская правда (газета). — 2007. — 14 сент.
* ''Бондаренко И.'' О чеховской школе, о времени и о себе… // Таганрогская правда (газета). — 2006. — 1 сент.
* ''Оленев А.'' Без права на вымысел // Вечерний Ростов. — 2006. — 14 июля.
* Писатели России. Шолоховский край / ''Сост. и гл. ред. Г. Губанов''. — Ростов-на-Дону: Книга, 2006. — С. 141—145. — ISBN 5-481-00623-5.
* Писатели России. Игорь Михайлович Бондаренко. — Ростов-на-Дону: Новая книга, 2006. — 122 с.
* ''Зарубина Л.'' Шпион всех времен и народов // Домашняя газета. — 2005. — 12 янв.
* ''Петраченко В.'' Такая долгая жизнь // Звезда. — 2002. — 11 ноября.
* ''Мальдейман О.'' Записки разведчика // Аргументы и факты. — 2002. — 22 окт.
* На пороге XXI века. Российский автобиблиографический ежегодник. Том первый. — М.: Московский парнас, 1999.
* ''Кремнев А.'' Я жил под дамокловым мечом… // Приазовский край. — 1997. — 23 окт.
* ''Карл Хайнц Янке'' О Вашей судьбе ещё так мало известно // Остзее Цайтунг. — 1989. — 10 сент.
* ''Дитрих Петцольд.'' Через страдания и борьбу // Остзее Цайтунг. — 1988. — 19 ноября.
* ''Гура Виктор Васильевич'' Встреча с писателем: [И. М. Бондаренко в авиационном техникуме] // Таганрогская правда. — 1988. — 21 янв.
* ''Гура В.'' Такая долгая встреча // Таганрогская правда. — 1987. — 4 нояб.
* ''Скрёбов Николай Михайлович'' Сегодня исполняется 60 лет донскому писателю Игорю Бондаренко // Комсомолец. — 1987. — 22 окт.
* ''Ткаченко П., Каушанский В.'' Чтобы не разойтись с правдой // Красная Звезда. — 1984. — 16 ноября.
* ''Педенко С.'' Фронт без линии фронта // Литературная Россия. — 1984. — 13 июля.
* ''Лебеденко Пётр Васильевич'' В русле шолоховских традиций // Литературная Россия. — 1984. — 17 февр.
* ''Иванов А.'' Начинается с корней // Литературное Обозрение. — 1984. — № 2.
* ''Николаев Б.'' Рабочей гвардии сыновья // Литературная Россия. — 1983. — 3 июля.
* ''Франц Хильмар.'' Росток — встречи с одним городом // Остзее Цайтунг. — 1981. — 21 ноября.
* ''Яковлев Б.'' «…не поле перейти» // Литературное Обозрение. — 1980. — № 7.
* ''Буханцов Н.'' Характер современника // Литературная Россия. — 1978. — 22 дек.
* ''Добровольсикй О.'' Чувство долга // Литературная Россия. — 1978. — 13 янв.
* ''Изюмский Борис Васильевич'' На новую ступень // Молот. — 1977. — 25 ноября.
* ''Костоглодова Мария Наумовна'' Всего половина века // Молот. — 1977. — 22 окт.
* ''Агуренко Борис Петрович'' Дорогое и близкое: Интервью // Вечерний Ростов. — 1977. — 21 окт.
* ''Геращенко Антон Иванович'' В единстве с миром // Молот. — 1974.
* ''Фоменко Владимир Дмитриевич'' «Алексей и Рита»// Веч. Ростов. — 1969. — 16 авг.
* ''Джичоева Елена Георгиевна'' Герои живут рядом // Молот. — 1969. — 19 авг.
* ''Островский Я.'' Боец незримого фронта // Литературная Россия. — 1968. — 9 мая.
* ''Кондаков Александр Андреевич'' Под чужим именем // Красное знамя. — 1967. — 5 авг.
* ''Шишов В.'' Хорошее начало //Литературная Россия.— 1964.— 30 окт.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140201171136/http://taglib.ru/bondarenko.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201171136/https://web.archive.org/web/20140201171136/http://taglib.ru/bondarenko.html |date=2014-02-01 }} Полная справка о творчестве, общественной деятельности и жизни писателя на сайте ЦГПБ имени А. П. Чехова]
* [http://www.proza.ru/author.html?ineka Тексты И. М. Бондаренко на сайте ПРОЗА.РУ]

== Сығанаҡтар ==
{{примечания|2}}

[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 65 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы разведчиктары]]
[[Категория:1927 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Таганрогта тыуғандар]]
[[Категория:30 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Таганрогта вафат булғандар]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Ростов дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]]</text>
      <sha1>0142u8nem4l89rq81x2lia3mq1e0h1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Актив (бухгалтерия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124952</id>
    <revision>
      <id>1308766</id>
      <parentid>1049958</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10999" sha1="4yb7h8e5g6yjnk9k8dt8jd0tsux40mu" xml:space="preserve">{{Бухгалтерский баланс}}
'''Актив''':
# бухгалтер балансының өлөшө (һул яғы), билдәле бер датаға ойошма [[Мөлкәт (милек объекты)|мөлкәтенең]] составын һәм хаҡын сағылдыра. 
# [[Юридик шәхес]]тең йә эшҡыуарҙың мөлкәт йыйылмаһы.
[[Рәсәй Федерацияһы]]ндағы бухгалтер балансы формаһына активтарҙың ике киҫәге инә: ''әйләнештәге'' һәм ''әйләнештә булмаған ''активтар.

Әйләнештәге активтарға көндәлек хужалыҡ эшмәкәрлегендә файҙаланылған (тотонолған) активтар ҡарай. Мәҫәлән: матди запастар,  дебитор бурыстары, аҡса средстволары һәм башҡалар.

Әйләнештә булмаған активтарға хужалыҡ әйләнешенән сығарылған, ләкин бухгалтер хисабында сағылдырыла торған  активтар ҡарай. Мәҫәлән: төп средстволар, матди булмаған активтар, оҙайлы мөҙҙәткә һалынған аҡса һәм башҡалар. 

Иҡтисад теорияһында активтар ликвидлыҡ дәрәжәһе буйынса ла бүленә: юғары ликвидлы, түбән ликвидлы һәм ликвидһыҙ активтар. Иң юғары ликвидлы актив булып [[аҡса]] тора.

Термин ойошманың бөтә төр милкен, мөлкәтен билдәләү өсөн ҡулланыла. 

'''Активтар''' — компанияның киләсәктә иҡтисади отош көтөлгән элекке ваҡиғалары һөҙөмтәһендә контролләнеүсе ресурстары  (был трактовка Финанс хисапламалығының халыҡ-ара стандарттары принциптарында бирелгән).

'''Активтар''' өс төп һыҙатҡа эйә&lt;ref&gt;Данная трактовка содержится в принципах [//ru.wikipedia.org/wiki/GAAP GAAP]. &lt;/ref&gt;:
# булған мөмкинлектәрен айырым йә башҡа активтар менән бергә файҙаланғанда актив киләсәктә ихтимал булған иҡтисади отоштарға килтерә, был көтөлгән саф аҡса ағымдарын арттырыуға хеҙмәт итә;
# активты файҙаланғандан ойошманың отош алыуы һәм был отошто контролләүе мөмкин;
# алынасаҡ отоштарға ҡағылышлы килешеү йә ваҡиға үткәндә булған. 
Был шарттар тик коммерция ойошмаларының мөлкәтенә ҡарата ғына үтәлә. Ыңғай аҡса ағымдарын арттырыу рәүешендә иҡтисади отош алыу маҡсатын ҡуймаған [[коммерцияға ҡарамаған ойошма]]лар өсөн беренсе шарт үтәлмәй. 

== Саф активтар ==
Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының 10н һанлы, Рәсәй Федерацияһы Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары буйынса федераль комиссияһының 03-6/пз һанлы  «Акционерҙар йәмғиәттәренең саф активтарының ҡиммәтен баһалау тәртибен раҫлау тураһында» 29.01.2003 сыҡҡан бойороҡтарына ярашлы, (айырыуса йыш ҡулланыла торған методика) «йәмғиәттең саф активтары ҡиммәте тигәндә  … йәмғиәттең хисаплауға алыныусы активтары суммаһынан хисаплауға алыныусы пассивтары суммаһын алып ташлау юлы менән сығарылған дәүмәл аңлана».

''Хисаплауға алыныусы активтарға'' түбәндәгеләр инә:

— бухгалтер балансының беренсе киҫәгендә сағылдырылыусы әйләнештә булмаған активтар (матди булмаған активтар, төп средстволар, тамамланмаған төҙөлөш объекттары, килем алыу өсөн матди ҡиммәттәргә аҡса һалыу, финанстарҙы оҙайлы мөҙҙәткә һалыуҙар, әйләнештә булмаған башҡа активтар);

— бухгалтер балансының икенсе киҫәгендә сағылдырылыусы әйләнештәге активтар (запастар, һатып алынған ҡиммәтле әйберҙәр буйынса өҫтәмә хаҡҡа һалым, дебиторлыҡ бурысы, финанстарҙы ҡыҫҡа мөҙҙәткә һалыуҙар, аҡса средстволары, әйләнештәге башҡа активтар), үҙ акцияларын һатып алыуға һалған аҡсанан башҡа.

''Хисаплауға алыныусы пассивтарға'' түбәндәгеләр инә:

— [[үтес]]тәр һәм [[кредит]]тар буйынса оҙайлы мөҙҙәтле йөкләмәләр һәм башҡа оҙайлы мөҙҙәтле йөкләмәләр;

— үтестәр һәм кредиттар буйынса ҡыҫҡа мөҙҙәтле йөкләмәләр;

— [[кредиторлыҡ бурысы]];

— ҡатнашыусыларға (ойоштороусыларға) килем түләү буйынса  бурыс;

— алда торған сығымдарҙың резервтары;

— ҡыҫҡа мөҙҙәтле башҡа йөкләмәләр.

Донъя ғәмәлиәтендә һәм Рәсәй ҡануниәтендә «саф активтар» һәм «үҙ средстволары» («үҙ капиталы») йыш ҡына бәрәбәр ти ҡулланыла.

== Фиктив активтар ==
'''Фиктив активтар''' — баланс иҫәптәрендә сағылған, ләкин ысынында булмаған активтар. Ундай активтар баланс иҫәптәренә йыш ҡына мутлашыу, активтарҙы ваҡытында ғәмәлдән сығармау арҡаһында эләгә&lt;ref&gt;[http://vocable.ru/dictionary/485/word/%D4%C8%CA%D2%C8%C2%CD%DB%C5+%C0%CA%D2%C8%C2%DB ФИКТИВНЫЕ АКТИВЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110221343/http://vocable.ru/dictionary/485/word/%D4%C8%CA%D2%C8%C2%CD%DB%C5+%C0%CA%D2%C8%C2%DB |date=2012-01-10 }}&lt;/ref&gt;.

== «Йәшерен» активтар ==
&lt;span&gt;Ойошманың&lt;/span&gt;''' «йәшерен» активтары'''  — баланста хаҡты баһалауҙа күренмәгән (ғәмәлдән сығарылған, өлөшләтә ғәмәлдән сығарылған йә ҡануниәт буйынса бухгалтер хисабына индерелмәгән, саф активтарҙы йә ойошманың хосуси средстволарын иҫәпләгәндә иҫәпкә алынмаған), яҡын киләсәктә уларға эйә булмаған башҡа ойошмалар менән сағыштырғанда өҫтөнлөк йә иҡтисади отош бирергә тейешле мөлкәт, хоҡуҡтар, өҫтәмә мөмкинлектәр һәм башҡа яҡшылыҡтар.  


== «Уйҙырма» активтар ==
&lt;span&gt;Ойошманың &lt;/span&gt;'''«уйҙырма» активтары'''  — бухгалтер хисабында (һәм/йәки һалым хисабында) иҫәпкә алынған, ойошма балансында сағылдырылған, ысынында булмаған мөлкәт, хоҡуҡтар һәм башҡа активтар. 


== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Пассив (бухгалтерия)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Актив%20и%20пассив Актив и пассив]&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;, 1890—1907.&lt;div class=&quot;cx-overlay&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-spinner&quot;&gt;&lt;div class=&quot;bounce1&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce2&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;bounce3&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* {{книга|автор=Щепотьев А. В.|заглавие=Методика выявления и оценки «скрытых» и «мнимых» активов и обязательств|оригинал=|ссылка=|издание=|место=М|издательство=Юстинформ|год=2009|страницы=|страниц=144|isbn=|ref=Щепотьев}}
* ''Щепотьев А. В.'' Методика выявления и оценки «скрытых» активов. //Соломоново решение: финансово-правовой вестник. 2005. — № 2. — с. 43-46.; Соломоново решение: финансово-правовой вестник. 2006. — № 1. — с. 24-29.
* ''Щепотьев А. В.'' «Скрытые» активы, учитываемые при исчислении чистых активов организации. // Управленческий учёт № 12. 2010. — с. 28-38.
* ''Щепотьев А. В.'' «Мнимые» активы, учитываемые при исчислении чистых активов организации. // Управленческий учёт № 11. 2011., с. 55-66.
* ''Щепотьев А. В.'' Влияние чистых активов и собственных средств на финансовую устойчивость организации // Право и экономика. 2012. — № 9., с. 24-30.
* [https://web.archive.org/web/20130213111141/http://f-sis.ru/lik001.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213111141/https://web.archive.org/web/20130213111141/http://f-sis.ru/lik001.htm |date=2013-02-13 }} On-line расчет коэффициентов ликвидности]
[[Категория:Бухгалтерия иҫәбе]]
[[Категория:Милек]]</text>
      <sha1>4yb7h8e5g6yjnk9k8dt8jd0tsux40mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһының Милли банкы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125567</id>
    <revision>
      <id>1308939</id>
      <parentid>1179044</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14954" sha1="i75m2pusnh6y9o3yxwom9n6ullfsbuq" xml:space="preserve">{{Карточка банка
| наименование банка      = Башҡортостан Республикаһының Милли банкы
| логотип банка           = [[Файл: National Bank in Ufa.jpg|270px]]
| форма юридического лица = Асыҡ акционерҙар йәмғиәте
| лицензия                = Рәсәй Банкының 1994 йыл 20 ғинуар бирелгән лицензияһы
| страхование вкладов     = 
| листинг на бирже        = 
| деятельность            = 
| девиз банка             = 
| год основания           =  1865 йыл 4 (26) сентябрь
| прежние названия        = 
| расположение            = [[Өфө]], Театр урамы, 3
| председатель            = Кашапов Марат Данил улы
| уставный капитал        = 
| собственный капитал     = 
| активы                  = 
| чистая прибыль          = 
| число сотрудников       = 
| материнское общество    = 
| дочерние общества       = 
| аудитор                 = 
| источники               = 
| веб-сайт                = http://nbrb.akorb.ru/nbj/last
}}
'''Башҡортостан Республикаһының Милли банкы''' ({{lang-ru|Национальный банк Республики Башкортостан}}) — Башҡортостан Республикаһы банкы. 2014 йылдың 17 сентябренән '''Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы Урал баш идаралығының бүлексәһе — Башҡортостан Республикаһы буйынса Милли банк '''тип йөрөтөлә.

== Функциялары ==
Бүлексә — [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса Милли банк Рәсәй Банкының территориаль подразделениеһы булып тора.

Төп функциялары — милли түләү системаһының тотороҡлолоғон һәм үҫешен тәьмин итеү; ҡулаҡса әйләнешен ойоштороу; берҙәм дәүләт аҡса-кредит сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыу; кредит ойошмалары һәм банк төркөмдәре эшмәкәрлеген күҙәтеү, уларға финанс һауыҡтырыуы үткәреү һәм бөтөрөү; енәйәт юлы менән алынған табыштарҙы легалләштереүгә һәм терроризмды финанслауға ҡаршы контроллек итеү; валюта контролен тормошҡа ашырыу; ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарылыштарына дәүләт теркәүе үткәреү мөмкинлеге тураһында ҡарар сығарыу өлкәһендәге эшмәкәрлек. 

Рәсәй Банкы хәҙер интеграцияланған финанс көйләүсеһе (мегакөйләүсе) булыуға бәйле 2014 йылдан бүлексәнең яңы функциялары барлыҡҡа килде.

== Тарихы ==
1865 йылда император Александр II-нең [[1865 йыл]] [[17 май]] указы менән Ырымбур губернаһы [[Өфө губернаһы|Өфө]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерналарына]] бүленә. 

1965 йылдың 14 (26) сентябренән Сенаттың 13 октябрь указына ярашлы Дәүләт банкының Өфө бүлексәһе эшләй башлай. Ул һаҡлауға һәм ағымдағы иҫәпкә [[аҡса]] ҡабул итә; Дәүләт банкы конторалары һәм бүлексәләре булған ҡалаларға 200 һумдан алып аҡса күсереүҙәрҙе башҡара; айырым кешеләргә һәм предприятиеларға ҡыҫҡа ваҡытлы ссудалар бирә; векселдәрҙең һәм башҡа мөҙҙәтле хөкүмәт һәм йәмәғәт процентлы ҡағыҙҙарының иҫәбен алып бара; [[алтын]], [[көмөш]], кредит билеттары һата һәм һатып ала; кредит билеттарын ваҡлай; губерна һәм өйәҙ казначействоларының ирекле аҡсаларын һаҡлай; банк билеттарын һәм башҡа процентлы ҡағыҙҙарҙы һата һәм һатып ала, ышаныҡлылар иҫәбенә депозит ҡағыҙҙарын бирә. Операциялар башҡарыу көнө 10-дан 14-15 сәғәткә тиклем дауам итә. 

Дәүләт банкының Өфө бүлексәһенең беренсе идарасыһы — статский советник П. И. Маслов, контролеры — статский советник П. П. Волков, хисап комитеты ағзалары — сауҙагәрҙәр: беренсе гильдиянан — А. Ф. Мамин, икенсе гильдиянан — В. И. Нестеров, Н. Л. Пенно, С. Л. Сахаров, И. А. Гудков, Ф. Г. Лебедев, В. А. Любимов, В. В. Грен була.

Һуңыраҡ коммерция банктарының (Крәҫтиән ер биләү, Себер сауҙа, Волга-Кама, Рус Азия, Петербург халыҡ-ара коммерция, Рус тышҡы сауҙа, Аҙау-Дон коммерция, Рус сауҙа-сәнәғәт банкылары һ.б.) бүлексәләре асыла. 19 быуат аҙағы — 20 быуат башында Өфө губернаһының бөтә алты өйәҙендә лә Дәүләт банкының бүлексәләре һәм агентлыҡтары асыла. 1864 йылда Финанс министрлығы Дәүләт банкының бөтә контораларында һәм бүлексәләрендә һаҡлыҡ учреждениелары асыу тураһында циркуляр сығара. [1885&amp;#x20;йыл 1885 йылдың] [[21 декабрь|21 декабрендә]] Өфө бүлексәһендә ссуда-һаҡлыҡ кассаһы эшләй башлай. 

Башта Дәүләт банкының Өфө бүлексәһе Өфөнөң беренсе гильдия сауҙагәре Ф. Е. Чижов йортонда урынлаша&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/monument/?ELEMENT_ID=4736 Дома Чижова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227224933/http://kulturarb.ru/monument/?ELEMENT_ID=4736 |date=2015-02-27 }}&lt;/ref&gt;. Был йорт Ҡазан урамында була (әле унда Педагогия колледжы урынлашҡан). 1899 йылда Собор урамы, 3 (хәҙерге — Театр урамы, 3) адресы буйынса ике ҡатлы яңы бина төҙөлә. Әле ул хәҙерге реконструкцияланған ҡиәфәтендә Башҡортостан Республикаһы буйынса Милли банктың архитектура ансамбле өлөшө булып тора. 

Банк бүлексәһе йылдан-йылға әйләнеш капиталын арттыра, килемдәре үҫә бара. Мәҫәлән, 1866 йылда алынған проценттар 6 931 һум 14 тин булһа, биш йылдан, 1871 йылда, 15 790 һум 84 тингә етә, йәғни 2,3 тапҡыр арта. 1896 йыл буйынса саф килем 81 153 һум 36 тин тәшкил итә. 

1900 йылда Өфө бүлексәһендә махсус икмәк бүлеге асыла, ул Өфөлә, [[Бәләбәй]]ҙә, Раевкала, [[Дәүләкән]]дә, [[Шишмә]]лә, [[Бөгөлмә]]лә, [[Яр Саллы]]ла элеваторҙар һәм иген һаҡлағыстар төҙөлөшөн кредитларға тейеш була.

[[Граждандар һуғышы]] ваҡытында Халыҡ банкының (ул йылдарҙа банк шулай тип атала) Өфө бүлексәһе дәүләт аҡсаларын ҡотҡарыу өсөн бер нисә эвакуация кисерә.

Октябрь революцияһынан һуң дәүләт власы һәм идаралыҡтың яңы органдары төҙөлә, шул иҫәптән Башҡортостандың Финанс халыҡ комиссариаты (Башнаркомфин) ойошторола. 1920 йылдың ғинуарында РСФСР Халыҡ банкы бөтөрөлә, һәм банктың Өфө бүлексәһе бинаһына Башнаркомфин урынлаша. 

1921 йылдың октябрендә илдең Яңы иҡтисади сәйәсәткә (НЭП) күсеүенә бәйле РСФСР Дәүләт банкы ойошторола. Бөтә кредит операциялары ошо банкта һәм уның бүлексәләрендә башҡарыла. 

Башҡортостан Наркомфины һаҡлыҡ кассалары селтәрен киңәйтә, һаҡлыҡ учреждениелары башлыса ауылдарҙа асыла. Һаҡлыҡ кассалары күрһәткән хеҙмәттәр даирәһе киңәйә. Улар вкладтар ала һәм бирә, һалымдарҙы һәм дәүләт страховкалауы буйынса түләүҙәре ҡабул итә, фатир түләүҙәрен ала, аккредитивы тарата һәм түләй, продавали и оплачивали дәүләт заемдары облигациялары һата һәм түләүен башҡара, Осоавиахим, Автодор лотереялары буйынса отоштарҙы түләй, персональ пенсияларҙы, СССР ордендары һәм миҙалдары буйынса аҡса суммаларын тарата, ойошмаларҙың ағымдағы иҫәптәрен һәм касса хеҙмәтләндереүен алып бара, социаль страховкалау, профсоюз иғәнәләренең маркаларын һәм герблы маркалар һата, революцияға тиклемге тимер аҡсаларҙы, сит ил валютаһын һатып ала, партия, профсоюз, комсомол һәм башҡа ағзалыҡ иғәнәләрен инкассациялай.

[[Икенсе донъя һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында финанс һәм кредит сәйәсәте тулыһынса фронтты һәм тылды аҡса ресурстары менән тәьмин итеүгә буйһондорола. 

Һуғыштан һуң СССР Дәүләт банкы бүлексәләре халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыуға һәм үҫтереүгә булышлыҡ итә, кредитлау, предприятиеларға һәм ойошмаларға ссудалар биреү кеүек эштәрҙе дауам итә. Халыҡты тәьмин итеүҙең карточка системаһы бөтөрөлгәс һәм аҡса реформаһы үткәрелгәс, аҡса халыҡтың төп хеҙмәт тупланмаһына әүерелә. 

1959 йылда республикала банк системаһы сираттағы үҙгәртеп ҡороуҙы кисерә. СССР Промбанкының һәм СССР Дәүләт банкының Башҡортостан контораларынан башҡа бөтә банк филиалдары ябыла. 

1980-се йылдар аҙағынан элекке дәүләт банк системаһынан яңы иҡтисади шарттарға һәм ике кимәлле банк системаһына күсеү башлана. Баҙар шарттары урынлашыу менән банк хеҙмәттәренең яңы төрҙәре барлыҡҡа килә. 

== Структураһы ==
Башҡортостан Республикаһы Милли банкы структураһына түбәндәгеләр инә:
* банк күҙәтеүе һәм һауыҡтырыу идаралығы 
* кредит ойошмаларын инспекциялау идаралығы
* түләү системалары һәм эмиссия-касса операциялары идаралығы
* иҡтисад идаралығы
* валюта көйләүе һәм валюта контроле бүлеге
* хәүефһеҙлек һәм мәғлүмәт яҡлау идаралығы 
* эштәр идаралығы, бухгалтер хисабын һәм отчетлылыҡты ойоштороу идаралығы 
* мәғлүмәтләштереүҙең төбәк үҙәге.

== Рәйестәре ==
П. И. Маслов — 1865 йыл

1970—1982 — Боговазов Рафаил Ғата улы

1983—1989 — Дәминев Камил Ниғмәт улы

1992—2001 — Сәғетдинов Мөхәмәт Шәмсетдин улы

2000—2013 — [[Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы]]

2013 йылдан — Кашапов Марат Данил улы

== Әҙәбиәт ==
Обзоры Уфимской губернии за 1890—1895. Уфа, 1890—1895;

Сагитдинов М. Ш. Развитие банковской системы в республике Башкортостан //Экономика и управление, 1994, № 1.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20131110131436/http://encycl.bash-portal.ru/nac_bank.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110131436/https://web.archive.org/web/20131110131436/http://encycl.bash-portal.ru/nac_bank.htm |date=2013-11-10 }} Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия'']
* http://www.cbr.ru/regions/print.asp?file=BASH/BASH_his.htm
* http://www.vep.ru/bbl/history/cbr-173.html
* http://www.kommersant.ru/doc/28730

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Алфавит буйынса банктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Башҡортостан иҡтисады]]</text>
      <sha1>i75m2pusnh6y9o3yxwom9n6ullfsbuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бондаревский Игорь Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125687</id>
    <revision>
      <id>1309028</id>
      <parentid>1284061</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6091" sha1="ap5rr6bzuk7wurzznloacz12ceo14pr" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Игорь Бондаревский
|Төп исеме = 
|Рәсеме = 
|Киңлек =
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = Игорь Борисович Бондаревский
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 6.1.1956
|Тыуған урыны = [[Дондағы Ростов]] 
|Вафат булыу датаһы = 
|Вафат булған урыны =  
|Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Россия}}
|Эшмәкәрлек төрө = [[XX]]-[[XXI быуат]]тар шағиры
|Әүҙемлек йылдары = 
|Йүнәлеше = «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмө
|Жанр = 
|Әҫәрҙәренең телдәре = русса
|Дебют = «…Словно непобежденные мельницы ветряные» шиғырҙар йыйынтығы ([[1989 йыл]])
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}

'''И́горь Бори́сович Бондаре́вский''' ([[1956 йыл]]дың [[6 ғинуар]]ында [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында тыуған) — [[Рәсәй]] шағиры, [[Дондағы Ростов]] ҡалаһындағы &quot;Заозёрная школа&quot;шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

== Тормош юлы ==

Бондаревский Игорь белеме буйынса — психолог&lt;ref&gt;''Гайдашова Е.'' [http://www.ourt.ru/rubrika2.php?row_id=5600 «Заозерная школа» …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328113801/http://www.ourt.ru/rubrika2.php?row_id=5600 |date=2022-03-28 }} // Наше время. — 2008. — 24 окт.&lt;/ref&gt;. Университетты тамамлағас, байтаҡ ваҡыт химия заводында инженер-социолог булып эшләй. «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Виталий Калашников, Владимир Ершов, Александр Бруньколар менән бергә нигеҙ һалыусы була. Хәҙерге ваҡытта нәфис әҙәби әҫәрҙәр ижад итеү һәм китаптарҙы биҙәү менән шөғөлләнә.

== Замандаштарының фекере ==

* «Жуков менән Калашников, „автор йыры“ түңәрәгенә берләшеп, бер нисә йыл буйына Мәскәү сәхнәләрендә яҡты йондоҙ булып балҡыйҙар, ил буйлап концерттар ҡуйып йөрөйҙәр. Игорь „Искусство или смерть“ сәнғәт ширҡәһенә инергә була, ләкин тиҙҙән был төркөм дә Мәскәүгә китеп бара. 1990-сы йылдарҙың башында Бондаревский Әҙәбиәт институтына инергә имтихандар бирә. Уны „тулыһынса формалашҡан автор“ тип һанап, уға был институтта уҡый бер ни ҙә бирмәйәсәк, тип институтҡа ҡабул итмәйҙәр. [[Дондағы Ростов]]ҡа әйләнеп ҡайтҡас, шағир бөтөнләйе менән изоляцияла тороп ҡала. Моғайын, уның журналдарҙа ҡайһы бер әҫәрҙәре баҫылып сыҡҡан булғандыр. Ләкин ул бөтөнләй баһаланмай ҡалған шағир ғына түгел, ә бәлки бер кем дә уның тураһында ишетмәгән шағирҙыр» — ''Анна Бражкина'' .

== Игорь Бондаревскийҙың китаптары ==

* {{книга|автор=Игорь |часть= |ссылка часть= |заглавие=…Словно непобежденные мельницы ветряные |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Ростов н/Д |издательство=Кн. изд-во |год=1989 |том= |страницы= |страниц=95 |серия= |isbn=5-7509-0083-5 |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Тряхенапуты: Стихи |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=''Игорь'' (автор); ''Тимофеев Сергей Анатольевич (музыкант)'' (художник) |издание= |место=Ростов н/Д |издательство= |год=1991 |том= |страницы= |страниц=16 |серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Секс во время застоя: Стихи |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=''Игорь'' (автор); ''Тимофеев Сергей Анатольевич'' (художник) |издание= |место=Ростов н/Д |издательство= |год=1991 |том= |страницы= |страниц=16 |серия= |isbn= |тираж=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bards.ru/person.php?id=3939 Игорь Бондаревский на сайте '''www.bards.ru''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925132713/http://www.bards.ru/person.php?id=3939 |date=2017-09-25 }}
* [http://community.livejournal.com/rostov_80_90/38379.html#cutid1  Игорь Бондаревский в комьюнити «Неофициальный Ростов 1980—1990»]


[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]]</text>
      <sha1>ap5rr6bzuk7wurzznloacz12ceo14pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брунько Александр Виленович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125691</id>
    <revision>
      <id>1309038</id>
      <parentid>1300859</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15673" sha1="5qyzglq1e9x8d97xtmbgfcmappzcu06" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Александр Брунько
|Төп исеме = 
|Рәсеме = Brunko_A_V.jpg
|Киңлек = 180px
|Рәсем аңлатмаһы = Шағир Александр Брунько
|Тыуған ваҡыттағы исеме = Александр Виленович Брунько
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 
|Тыуған урыны = [[СССР]], [[Украина]] ССР, [[Киев]]
|Вафат булыу датаһы = 
|Вафат булған урыны = Новошахтинск
|Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} &lt;br /&gt; {{Флагификация|Россия}}
|Эшмәкәрлек төрө = [[XX]]-[[XXI быуат]]тарҙың шағиры
|Әүҙемлек йылдары = 
|Йүнәлеше = «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмө
|Жанр = 
|Әҫәрҙәренең телдәре = русса
|Дебют = 
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}

'''Александр Виленович Брунько''' (7 август, 1947, Киев — 2006, Новошахтинск) — [[Рәсәй]] шағиры, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

== Тормош юлы == 
[[1947 йыл]]дың [[7 август|7 авгусы]]нда [[Киев]]та хәрбиҙәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Вилен Александрович Брунько — элекке осоусы (лётчик), Юғары партия мәктәбен тамамлаған, журналист, Төньяҡ Кавказ буйынса &quot;Экономическая газета&quot;һының махсус хәбәрсеһе. Атаһының эше буйынса улар ғаиләһе ил буйынса бик күп күсеп йөрөй, Карпат арьяғында, Ужгородта, Питерҙә, Сахалинда, Владивостокта йәшәй.

А. Брунько 9 синыфта уҡыған саҡта ғаилә [[Дондағы Ростов]]ҡа күсеп килә. А. В. Брунько, урта мәктәпте тамамлағас, [[Ростов дәүләт университеты]]ның журналистика факультетына уҡырға инә, 1-се курста уҡыған сағында армияға алына. [[Белоруссия]]ла хеҙмәт итә. Армиянан һуң университетта уҡыуын дауам итә, тик уны тамамламай. 1975—1976 йылдарҙа Александр Брунько башта Находкала, артабан Магаданда йәшәй.

1980-се йылдарҙың башында [[Дондағы Ростов]]та Бруньконың «Сначала начни», «Концерт на шпалах» тигән ҡулдан күсерелгән шиғырҙар йыйынтығы һәм эпиграммалары йөрөй.

А. В. Брунько «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершовтар менән бергә нигеҙ һалыусы була.

Уның шиғырҙары «[[Дон]]», «Дети Ра»&lt;ref&gt;''Александр Брунько.'' Что же видишь ты, странник? // Дети Ра. — 2006. — № 9.&lt;/ref&gt; журналдарында баҫыла.

[[Дондағы Ростов]]та йәшәгән сағында милиция төркөмөнә паспорт урынына «[[Дон]]» журналында сыҡҡан шиғырҙары һәм фотографияһы баҫылған, иҫкереп бөткән журналдың һанын күрһәтеп, уларҙы һуштан яҙҙыра. Шунлыҡтан «паспорт режимын боҙоу»ҙа ғәйепләнә һәм Богатян төрмәһенә бикләнә&lt;ref&gt;''Брунько А. В.'' Поседевшая любовь. — Ростов-на-Дону: Ростовское издательство, 1990. — 124 с.&lt;/ref&gt;. Азатлыҡҡа сыҡҡас, «Поседевшая любовь» шиғырҙар китабын баҫтыра. Дуҫтары был китапты шаяртып ''«Пос'' и''девшая любовь»''&lt;ref name=&quot;Волшебная страна&quot;&gt;''Белозор М.'' Волшебная страна. — СПб: Красный матрос, 1999. — 158 с. — ISBN 5-7187-0358-2.&lt;/ref&gt; тип йөрөтәләр. 1980-сы йылдарҙың аҙағында данлыҡлы «Дом актёра» йортонда бер бүлмәлә йәшәй.

[[1989 йыл]]да режиссёр Александр Расторгуев менән Дон-ТР телестудияһында Александр Брунько тураһында «Черновик» тигән фильм төшөрә. Был фильмды телестудия етәкселәре бик ныҡ тәнҡит утына тота.

[[1997 йыл]]да Александр Брунько тураһында «Перекати-поэт» (РЦСДФ, режиссёр С. Стасенко) фильмы төшөрөлә.

[[Дондағы Ростов]]та эшләй һәм йәшәй. Һуңғы тапҡыр уны Дондағы Ростовта [[2006 йыл]]да күрәләр.

Новошахтинскиҙа [[2006 йыл]]да&lt;ref name=&quot;Шмотки Брунька&quot;&gt;''Ершов В.'' [http://www.poezia.ru/print.php?sid=80728 Шмотки Брунька]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // /www.poezia.ru. — 2010. — 24 мая.&lt;/ref&gt; вафат була. Бугултаев зыяратында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Шмотки Брунька&quot; /&gt;.

Александр Виленович Бруньконың архивы шағирә Татьяна Крещенскаяла һаҡлана&lt;ref name=&quot;Заявление Саши Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны&quot;&gt;''Бражкина А.'' [http://rostov-80-90.livejournal.com/35903.html Заявление Саши Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны] // Неизвестный Ростов. — 2009. — 13 июня.&lt;/ref&gt;.

== Замандаштарының фекере ==
* «Вот он и сейчас бредёт, хранимый музой, по Богатяновке или по Нахичевани с авоськой пустых пивных бутылок и с новыми стихами в башке, с растрёпанной ветром седеющей шевелюрой и почти всегда слегка трезвый. Вот так, медленно и обречённо уходит в бесконечность легенда и гордость завтрашнего Ростова, нищий городской поэт, воспевший сей город с нежностью и любовью и не ждущий от него ничего, кроме ментовского пинка. Отдаст ли когда-нибудь этот город и эта страна свой долг Поэту во своё же спасение?» — ''В. Ершов'' .
* «Теоретически — мог бы в девяностые годы сделать хорошую карьеру и торчать непрерывно в телевизоре — поэт, патриот, антисоветчик, реально пострадавший от советской власти, да ещё и красивый на вид. Но не сделал. И не пытался, я думаю. Потому что чтобы сделать карьеру — надо быть васей аксёновым с головы до ног — а Брунёк не таков»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mnemirov.ru/index.php/%D0%91%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%BE|title=Брунько — Энциклопедия Мирослава Немирова|publisher=www.mnemirov.ru|lang=ru|accessdate=2017-07-31}}&lt;/ref&gt; — Мирослав Немиров

== А. Бруньконың СССР Дәүләт Именлек комитетына хаты ==
В КГБ СССР &lt;br /&gt;
от БРУНЬКО Александра Виленовича, поэта

'''ЗАЯВЛЕНИЕ'''

Видит Бог, я не могу жить в этой стране. Мне попросту НЕГДЕ жить. Я не прописан здесь, я не прописан в СССР.

Видит Бог, я — поэт. Тем не менее, мои произведения, как прежде, неизбежно встречают всяческие «рогатки», препоны и проч. Две мои поэтические книги, лежащие в «РОСТИЗДАТЕ», несмотря на восторженные отзывы редакторов и потенциальных читателей, в самом деле «лежат», то есть не имеют ни малейшего движения.

Видит Бог, мне НЕЧЕМ жить. Я существую только на подаяния друзей и тех, кто заинтересован моей поэзии, иначе говоря, людей, помогающих мне не умереть с голоду.
В 1986—1987 гг. я отбывал срок за «злостное нарушение паспортного режима»: ст. 198 УК РСФСР. Весь этот год (и три дня!) я просидел в тюрьме. Что такое «прописка» мне, поэту, — увы — понять не дано. «Каждому, кто законно находится на территории какого-либо государства, принадлежит, в пределах этой территории, право на СВОБОДНОЕ передвижение и СВОБОДА ВЫБОРА МЕСТОЖИТЕЛЬСТВА…» — «Международный Пакт о гражданских и политических правах», подписанный СССР и ЯКОБЫ вступивший в силу в 1976 году…

Я повторяю: мне НЕГДЕ и НЕЧЕМ жить. Работать вне литературы не желаю, а, главное, — НЕ ИМЕЮ ПРАВА! С великим — прошу мне верить — прискорбием вынужден констатировать: в СССР я не могу реализовать свои способности и творческие намерения. Так называемая «перестройка» никак не ограждает меня от преследования властей за ту же «прописку» и нежелание «работать»…

В сущности, я нахожусь — ежедневно, ежечасно! — НИГДЕ, то есть ВНЕ ЗАКОНА. ДЕ-ЮРЕ — меня здесь, в этой стране попросту НЕТ! А фактически я живу неизвестно где и неизвестно на какие средства. Мои стихи по-прежнему трактуются, как «антисоветские», их ПО-ПРЕЖНЕМУ боятся публиковать.

ИТАК, учитывая всё вышеизложенное, — ПРОШУ ПРЕДОСТАВИТЬ МНЕ ВЫЕЗД ЗА ГРАНИЦУ — в любую из западных стран. Ибо, к сожалению, УВЕРЕН: дальнейшее пребывание в СССР — бесконечная, изматывающая цепь унижений и преследований — приведёт меня либо к инфаркту, либо к самоубийству. И наоборот — возможность жить и творить в НОРМАЛЬНЫХ ЧЕЛОВЕЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ позволит — и в этом я УВЕРЕН! — принести подлинную пользу РОДИНЕ — РОССИИ — во имя БОГА и ПРАВДЫ.&lt;ref name=&quot;Заявление Саши Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны&quot; /&gt;

''Александр БРУНЬКО, май 1989 г.''

== Китаптары ==
* ''Брунько А. В.'' Поседевшая любовь. — Ростов-на-Дону: Ростовское издательство, 1990. — 124 с.

== Александр Брунько шиғырҙары йыйынтыҡтарҙа ==
* Граждане ночи. Неизвестная Россия. ''В 2 кн. Сост. О. Чугай'' — М.: Вся Москва, 1990. — 384 с.

== Александр Брунько хәҙерге мәҙәниәттә ==
* 2011 йылда Александр Бруньконың бер шиғыры «89-93 (Сквоты)» (Театр.doc, Москва)&lt;ref&gt;''Гринштейн Н.'' [http://teatr-live.ru/event/1660/ «89-93» (Сквоты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104123931/http://teatr-live.ru/event/1660/ |date=2019-01-04 }} // teatr-live.ru. — 2011. — 29 авг.&lt;/ref&gt; пьесаһының тексында ҡулланыла.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.detira.ru/arhiv/23_2006/brunko.php Стихи Александра Брунько на сайте журнала «Дети Ра»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://samlib.ru/k/koncheew/brunko-1.shtml Стихи Александра Брунько на сайте журнала «Самиздат»]
* [http://mkrf.ru/activity/register/search/detail.php?id=31849 Карточка документального фильма «Перекати поэт»]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.poezia.ru/person.php?sid=103 Владимир Ершов. Заозёрная школа поэзии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127052743/http://www.poezia.ru/person.php?sid=103 |date=2010-11-27 }}
* [http://community.livejournal.com/rostov_80_90/35903.html#cutid1 Заявление Александра Брунько в КГБ с просьбой о выезде из страны]
* [https://www.youtube.com/watch?list=PLT7sqUsR3nuOONhcM48WrTMH_0jMQky0y&amp;amp;v=nox0hncFF_k Док. фильм «Черновик» (1989, реж. А. Расторгуев)]
* [http://community.livejournal.com/rostov_80_90/114583.html Документальный фильм о судьбе бродячего поэта «Перекати-поэт» (РЦСДФ, реж. С. Стасенко)]
* [https://web.archive.org/web/20170831054841/http://www.bards.ru/person.php?id=3959 Брунько Александр Виленович]

== Cығанаҡтар ==
{{примечания}}

{{Заозёрная школа}}

[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:Дондағы Ростов]]
[[Категория:Новошахтинскта ерләнгәндәр]]</text>
      <sha1>5qyzglq1e9x8d97xtmbgfcmappzcu06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антон Чеховтың тормошо һәм ижады хронологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126059</id>
    <revision>
      <id>1308815</id>
      <parentid>1276835</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23624" sha1="1po0k5pwjddzum27hltbzpd6oqq9h3i" xml:space="preserve">'''Хронология''' рус яҙыусыһы '''[[Чехов Антон Павлович|Антон Павлович Чеховтың]]''' ([[29 ғинуар]] [[1860 йыл|1860]] — [[15 июль]] [[1904 йыл|1904]]) тормошо һәм ижадына ҡараған ваҡиғаларҙы уларҙың биографик, тарихи һәм әҙәби контексында яҡтырта.

== 1860-е ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Чехов
!Әҙәби тарих
!Сәйәси тарих
|-
|[[1860 йыл|1860]]
|{{OldStyleDate|29|ғинуар|1860|17}} ― Таганрогта, П. Е. Чехов һәм Е. Я. Чехова (ҡыҙ фамилияһы Морозова) ғаиләһендә Антон Павлович Чехов тыуа.
|[[Тургенев Иван Сергеевич|И. С. Тургенев]] үҙенең {{comment|«Бынан элгәре»|«Накануне»}} романын баҫып сығара.
|Рәсәй менән Ҡытай араһында Пекин трактаты төҙөлә. Рәсәйгә Приморье бирелә.
|-
|[[1869 йыл|1869]]
|Чехов Таганрог гимназияһына уҡырға инә.
|И. А. Гончаров үҙенең {{comment|«Текә яр»|«Обрыв»}} романын баҫтыра.
|[[Суэц каналы]] суднолар йөрөүгә асыла.
|}

== 1870-се йылдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Чехов
!Әҙәби тарих
!Сәйәси тарих
|-
|[[1876 йыл|1876]]
|Атаһының бөлөүе банкротство арҡаһында Чеховтар ғаиләһе [[Мәскәү]]гә күсә. Буласаҡ яҙыусы, ашау-эсеүен һәм уҡыуын репетиторлыҡ менән хәстәрләп, гимназияны тамамлағансы Таганрогта тороп ҡала.
|Тәураттың тулы Синод тәржемәһе урыҫ теленә тәржемә ителә.
|Беренсе интернационалдың тарҡалыуы.
|-
|[[1877 йыл|1877]]
|Чехов тәү тапҡыр Мәскәүгә килә.
|[[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]] үҙенең {{comment|«Ҡыҙыҡ кешенең төшө»|«Сон смешного человека»}} хикәйәһен баҫтыра.
|1877―1878 йй. Урыҫ-төрөк һуғышының башланыуы]]
|-
|1878 йыл
| {{comment|«Атайһыҙлыҡ»|«Безотцовщина»}} — яҙыусының тәүге пьесаһы. Чеховтың вафатынан һуң, 1923 йылда, тәүге тапҡыр баҫыла.
|[[Толстой, Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]] үҙенең «Анна Каренина» романын баҫтырып сығара.
|Төп европа илдәренең булып үткән Урыҫ-төрөк һуғышы һөҙөмтәләрен ҡайтанан ҡарап сығыусы Берлин конгресы.
|-
|[[1879 йыл|1879]]
|Чехов Таганрог гимназияһын тамамлай һәм Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә.
|[[Жюль Верн]] үҙенең {{comment|«„Баунти“ боласылары»|«Мятежники с „Баунти“»}} тигән повесын баҫтырып сығара.
|[[Рәсәй империяһы]]нан бергәләп һаҡланыу оборона маҡсатында Австрия-германия килешеүе төҙөлә.
|}

== 1880-се йылдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Чехов
!Әҙәби тарих
!Сәйәси тарих
|-
|1880
|Чеховтың: {{comment|«Ғалим күршегә хат»|«Письмо к ученому соседу»}}, {{comment|«Письмо к ученому соседу»|«Письмо донского помещика Степана Владимировича N к ученому соседу д-ру Фридриху»}} әҫәрҙәре тәүләп баҫылып сыға. {{comment|«Энәғараҡ»|«Стрекоза»}}, {{comment|«Ярсыҡтар»|«Осколки»}}, «Будильник» журналдары менән бергә эшләү.
|[[Мәскәү]]ҙә А. С. Пушкиндың бронза һәйкәле урынлаштырылған.
|Абдуррахман, иленең үҙаллылығын сикләүгә алмашҡа, Великобритания менән үҙен Афғанстан әмире тип таныу тураһында килешеү төҙөй.
|-
|1884
|Чехов заканчивает университетты тамамлай һәм, әҙәби эшмәкәрлек менән бер рәттән, табип булып та эшләй. Шул уҡ осорҙа туберкулёз билдәләре симптом күренә башлай. Выходит в свет сборник {{comment|«Мельпомена әкиәттәре. А. Чехонтеның алты хикәйәһе»|«Сказки Мельпомены. Шесть рассказов А. Чехонте»}} йыйынтығы яҡты донъя күрә.
|Генрик Сенкевич үҙенең {{comment|«Ут һәм ҡылыс менән»|««Огнём и мечом»}} романын баҫтыра.
|''Сахалин утрауы менән идара итеүҙе үҙгәртеп ҡороу преобразование положениеһы''. Сахалин Приморский өлкәһе хәрби губернаторы идаралығынан алынған һәм туранан-тура Көнсығыш Себер генерал-губернаторына буйһондоролған. Утрауҙың начальнигы посы булдырылған.
|-
|1885
|Чехов тәүге тапҡыр Санкт-Петербургты күрә, шунда {{comment|«Яңы ваҡыт»|«Новое время»}} гәзите нәшриәтсеһе А. С. Суворин менән таныша.
|Ги де Мопассан үҙенең {{comment|«Һөйкөмлө дуҫ»|«Милый друг»}} романын баҫтыра.
|Кушка алышы. Рәсәй империяһының сиктәрен көньяҡҡа бик күпкә максималь киңәйтеү, Азияла гегемония өсөн ойошторолған {{comment|«Ҙур уйын»|«Большая  игра»}} сиктәрендә Великобритания менән тулы масштаблы конфликт ҡурҡынысы янауы.
|-
|1886
|Чехов Мәскәүҙә Садово-Кудринская урамындағы йортҡа күсә. {{comment|«Сыбар хикәйәләр»|«Пёстрые рассказы»}} әҫәрҙәр йыйынтығы донъя күрә.
|[[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]] үҙенең {{comment|«Иван Ильичтың үлеме»|«Смерть Ивана Ильича»}} повесын баҫтыра.
|Әлегә саҡлы билдәле булмаған сәбәптәр арҡаһында Людвиг II Баварский үҙенә үҙе ҡул һала.
|-
|1887
|{{comment|«Эңерҙә»|«В сумерках»}} йыйынтығының баҫылып сығыуы. Ф. А. Корштың мәскәү театрында Чеховтың «Иванов» комедияһының премьераһы тәүге тамашаһы.
|Н. С. Лесков {{comment|«Һаҡтағы кеше»|«Человек на часах»}} хикәйәһен баҫтыра.
|Өс император ([[Рәсәй империяһы|Россия]], Германия, Австро-Венгрия) Союзы эшмәкәрлеге туҡтай
|-
|1888
|{{comment|«Эңерҙә»|«В сумерках»}} йыйынтығы өсөн Фәндәр Академияһы яҙыусыға Пушкин премияһын тапшыра. Чеховтың {{comment|«Петербург гәзите»|«Петербургская газета»}} «Петербург гәзите» баҫмаһын сығарыуҙа хеҙмәттәшлегенең тамамланыуы. {{comment|«Төньяҡ хәбәрсеһе»|«Северный вестник»}} журналында
|{{comment||{{comment|«Дала»|«Степь»}} повесы баҫылып сыға. 
|Генрик Сенкевич үҙенең «Пан Володыёвский» романын баҫтырып сығара.
|Харьков ҡалаһы янындағы Борки станцияһында поездың һәләкәткә осрай. Император ғаиләһе ағзалары зыян күрмәй.
|-
|1889
|«Иванов» пьесаһы Александринский театрында сәхнәгә ҡуйыла. Ағаһы Николай вафат була. Чехов Одессаға, шунан ― Ялтаға китә. {{comment|«Бәхәс»|«Пари»}} хикәйәһе, {{comment|«Яманһыу тарих»|«Скучная история»}} повесы, пьесы {{comment|«Шүрәле»|«Леший»}}, «Татьяна Репина», {{comment|«Ирекһеҙҙән трагик»|«Трагик поневоле»}}, {{comment|«Туй»|«Свадьба»}} пьесалары донъя күрә.
|Марк Твен үҙенең {{comment|«Король Артур һарайы эргәһендәге Коннектикут янкиҙары»|«Янки из Коннектикута при дворе короля Артура»}} романын баҫтырып сығара.
|Бразилияла республикансыларҙың дәүләт түңкәрелеше.
|}

== 1890-сы йылдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Чехов
!Әҙәби тарих
!Сәйәси тарих
|-
|1890
|{{comment|«Ҡараңғы сырайлы кешеләр»|«Хмурые люди»}} хикәйәләр йыйынтығы сығарыла. Ғинуар айында Петербургта Сувориндың фатирында туҡтала. Апрель-декабрь айҙарында каторжандар тормошон үҙ күҙе менән күреү маҡсатында Сахалин утрауына бара. Владивостоктан диңгеҙ юлынан, Гонконг, Сингапур, Коломбо, Һинд океан, [[Суэц каналы]], Константинополь аша, ҡайта, һәм, ахырҙа, Одессаға килеп етә.
|Оскар Уайльд {{comment| «Дориан Грей портреты»|«Портрет Дориана Грея»}} романын баҫтырып сығара.
|Йәш император Вильгельм II менән тышҡы сәйәсәт курсы буйынса конфликт арҡаһында, Отто фон Бисмарк Герман империяһының канцлер посынан отставкаға китә.
|-
|1891
|Чеховтың Европа буйлап тәүге сәйәхәте: Венала, Венецияла, Флоренцияла, Римдә, Неаполдә, Помпейҙа, Ниццела, Монте-Карлола, Парижда була. Нижегород һәм Воронеж губерналарының асҡа интеккән крәҫтиәндәренә ярҙам күрһәтә. {{comment|«Бисәләр»|«Бабы»}} хикәйәһе, «Дуэль» повесы, «Юбилей» пьесаһы баҫыла.
|Габриеле Д'Аннунцио «'''Джованни Эпископо'''» романы буйынса эшен тамамлай.
|Александр III Транссебер тимер юлын төҙөү тураһындағы Бойороҡҡа ҡул ҡуя.
|-
|1892
|Чехов мартта Мәскәүҙән китә һәм ҡала янындағы Мелихово имениеһына күсә. Тульский губернаһында таралған холера эпидемияһы осоронда сирлеләргә ярҙам итеүҙә ҡатнаша. {{comment|«6-сы һанлы палата»|«Палата № 6»}}  повесы, {{comment|«Ырғандаҡ»|«Попрыгунья»}} хикәйәһе баҫыла.
|Д.Н. Мамин-Сибиряк үҙенең {{comment|«Алтын»|«Золото»}} романын баҫтырып сығара.
| АҠШ-та 8 000 ашыу кеше ҡатнашҡан Гомстед стачкаһы.
|-
|1893
|1890 йылғы сәйәхәт тәьҫиренә нигеҙләнеп яҙылған очерктары ― «Сахалин утрауы» «Остров Сахалин» китабы өҫтөндәге эшен тамамлай.
|Болеслав Прус «'''Эмансипанткалар'''» романы өҫтөндә эшен тамамлай.
|Яңы Зеландия (Великобританияның колонияһы) ҡатын-ҡыҙҙар әүҙем һайлаусы хоҡуғын алған тәүге ил була.
|-
|1894
|Европа буйлап икенсе сәйәхәте: Вена, Триест, Венеция, Милан, Генуя, Ницце, Париж ҡалаларында була. {{comment|«Ротшильд скрипкаһы»|«Скрипка Ротшильда»}}, «Студент», {{comment|«Әҙәбиәт уҡытыусыһы»|«Учитель словесности»}} хикәйәләрен,  {{comment|«Ҡара монах»|«Ҡара монах»}} повестарын баҫтырыу.
|К. Д. Бальмонт үҙенең тәүге {{comment|«Төньяҡ күге аҫтында»|«Под северным небом»}} шиғри йыйынтығын баҫтыра.
|Император Николай II-нең батша идаралығы башлана.
|-
|1895
|[[Лев Николаевич Толстой]]ға, Ясная Полянаға барғанда, бөйөк яҙыусы уға ҡысҡырып {{comment|«Йәкшәмбе»|«Воскресение»}} романының ҡайһы бер главаларын уҡый. {{comment|«Аҡсарлаҡ»|«Чайка»}}  пьесаһы өҫтөндә эшләй. И.А. Бунин менән танышыуы. {{comment|«Муйындағы Анна»|«Анна на шее»}}, «Ариадна», {{comment|«Аҡ маңлай»|«Белолобый»} хикәйәләрен, {{comment|«Өс йыл»|«Три года»}}  повестарын баҫтырыу.

|Максим Горький үҙенең {{comment|«Изергиль әбей»|«Старуха Изергиль»}} хикәйәһен баҫтырып сығара.
|Ҡытай менән Ҡытай һәм Япония араһындағы уңышһыҙ һуғышты тамамлап ҡуйған Симоносекский килешеүе төҙөлә.
|-
|1896
|Александринский театры сәхнәһендә {{comment|«Аҡсарлаҡ»|«Чайка»}} пьесаһы премьераһы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Мелиховта Чехов ҡыңғырауыҡлыҡ төҙөүгә иғәнә индерә. {{comment|«Мезонинлы йорт»|«Дом с мезонином»}} хикәйәһен, {{comment|«Ваня ағай»|«Дядя Ваня»}} пьесалары баҫылып сыға.
|Генрик Сенкевич «Камо грядеши» романын баҫтырып сығара.
|Италия Эфиопия менән һуғышта еңелеүгә дусар була.
|-
|1897
|Мәскәү губернаһы Серпухов өйәҙе Бавыкин улусында халыҡ һанын яҙып алыу эшендә ҡатнашҡаны өсөн бронза миҙалына лайыҡ була. Новоселкиҙа мәктәп төҙөүгә аҡсалата иғәнә индерә. Совершает поездку в в Париж, Биарриц. Урыҫ яҙыусыларының Ярҙамлашыу союзына ағза итеп һайлана. Көслө үпкә ҡан килеүенән яфалана, табиптар кәңәше менән Ялтаға күсә. Публикуются рассказы {{comment|«Ирҙәр»|«Мужики»}}, {{comment|«Ылауҙа»|«На подводе»}}, {{comment|«Бәшәнәк»|«Печенег»}} хикәйәләре баҫыла.
|Герберт Уэллс үҙенең {{comment|«Күҙгә күренмәҫ кеше»|«Человек-невидимка»}} романын баҫтыра.
|Великобританияла королева Викторияның гәүһәр юбилейы.
|-
|1898
|Яҙыусының аҡсаһына Мелиховта земство мәктәбе төҙөлә. О.Л. Книппер менән танышыуы. Мәскәүҙә октябрь айында Павел Егорович Чехов, Антон Павловичтың атаһы үлә. Ялта ҡалаһы ситендә дача төҙөр өсөн участка һатып ала. Һамар губернаһында аслыҡтан яфаланған балпалар өсөн иғәнә ярҙамы йыйыу менән шөғөлләнә. Мәскәү художество театры менән хеҙмәттәшлек итә: 17 декабрҙә «Аҡсарлаҡ» спектакленең премьераһы үтә. {{comment|«Кескәй  трилогия»|«Маленькая трилогия»}} ({{comment|«Футлярҙа йәшәгән кеше»|«Человек в футляре»}}, «Крыжовник», {{comment|«Мөхәббәт хаҡында»|«О любви»}} һәм «Ионыч» повестары донъя күрә.
|Максим Горькийҙың тәүге {{comment|«Очерктар һәм хикәйәләр»|«Очерки и рассказы»}} тип исемләнгән хикәйәләр йыйынтығын баҫтырыу.
|Испанияның АҠШ менән һуғышта еңелеүе.
|-
|1899
|Китаптар нәшер итеүсе А.Ф. Маркс яҙыусы менән әҫәрҙәр йыйынтығын баҫтырыу тураһында килешеү төҙөй, беренсе том донъя күрә. Максим Горький менән танышыуы. Мухалат мәктәбен төҙөүгә ярҙам күрһәтә һәм туберкулёз сирлеләргә шифахана төҙөү маҡсатында аҡса йыйыу ойоштора. «Халыҡ мәғарифы өсөн алдынғы тырышлығы өсөн» өсөнсө дәрәжәле Изге Станислав ордены тапшырыла. Публикуются рассказы {{comment|«Хеҙмәт менән бәйле эш буйынса»|«По делам службы»}}, {{comment|«Йөрәккәй»|«Душечка»}}, {{comment|«Дама эте менән»|«Дама с собачкой»}} хикәйәләре баҫыла.
|А.С. Пушкиндың тыуыуына йөҙ йыллыҡты байрам итеү.
|Гаагалағы 1-се тыныслыҡ конференцияһында Һуғыштың закондары һәм йолалары халыҡ-ара конвенцияһын ҡабул итеү.
|}

== 1900-сы йылдар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Йыл
!Чехов
!Әҙәби тарих
!Сәйәси тарих
|-
|[[1900 йыл|1900]]
|Чехов Петербург фәндәр академияһының нәфис әҙәбиәт төркөмө буйынса почётлы академигы итеп һайлана. Европаға өсөнсө тапҡыр барыу: Ницца, Пиза, Флоренция, [[Рим]]. {{comment|«Текә яр»|«Обрыв»}} {{comment|«Йырында»|«В овраге»}}  повесы, {{comment|«Өс апалы-һеңлеле»|«Три сестры»}} пьесаһы, {{comment|«Святкала»|«На святках» - христиандарҙа Раштыуанан алып Крещениеға саҡлы байрам көндәре}} хикәйәһе баҫыла.
|Теодор Драйзер үҙенең {{comment|«Керри апай»|«Сестра Керри»}} романын баҫтыра.
|Парижда Бөтөн донъя күргәҙмәһе.
|-
|[[1901 йыл|1901]]
|Мәскәүҙә  О.Л. Книппер менән никахлашыуы. «Өс апалы-һеңлеле» пьесаһының [[Мәскәү Художество театры]]нда премьераһы.
|Сюлли-Прюдом Әҙәбиәт буйынса тәүге Нобель премияһы лауреат була.
|[[Австралия]] Великобританияның доминионы статусы ала.
|-
|[[1902 йыл|1902]]
|Горькийҙы уның составынан сығарғаны өсөн Петербург фәндәр академияһының почётлы академигы исеменән баш тарта.
|Максим Горький {{comment|«Тормоштоң төбөндә»|«На дне»}} пьесаһы буйынса эшен тамамлай.
|Англия-япон союзын булдырыу.
|-
|[[1903 йыл|1903]]
|Яҙыусының һуңғы {{comment|«Кәләш»|«Невеста»}} хикәйәһе һәм һуңғы {{comment|«Сейә баҡсаһы»|«Вишнёвый сад»}}
 пьесаһы баҫыла.
|Джон-Антуан Но Гонкур премияһының тәүге лауреаты була.
|[[Сербия короллеге]]ндә Май түңкәрелеше. Король ғаиләһен ултереү.
|-
|[[1904 йыл|1904]]
|Мәскәү художество театрында «Сейәле баҡса» премьераһы. 1904 йылдың 2(17) июнендә Чехов, үҙен насар тойғанлыҡтан, ҡатыны менән немец курорты Баденвейлерға килә. 1904 йылдың 2 (15) июлендә сәғәт 03:00 яҙыусы вафат була. 1904 йылдың 9 (22) июлендә Новодевичий монастырының Успенский сиркәүе ҡәберлегендә ерләнә.
|[[Джек Лондон]] үҙенең {{comment|«Диңгеҙ бүреһе»|«Морской волк»}} романын баҫтыра.
|Урыҫ-япон һуғышының башланыуы.
|}

== Һылтанмалар ==
* [http://literatura5.narod.ru/chehov_biogr.html Чехов Антон Павлович (1860 – 1904). Основные даты жизни и творчества.]
* [https://web.archive.org/web/20170923150748/http://chekhov.velchel.ru/?cnt=1 Хроника жизни Антона Павловича Чехова]
* [http://www.school-essays.info/anton-pavlovich-chexov-1860-1904-biografiya-v-datax-i-faktax/ Антон Павлович Чехов (1860-1904). Биография в датах и фактах.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910090946/http://www.school-essays.info/anton-pavlovich-chexov-1860-1904-biografiya-v-datax-i-faktax/ |date=2017-09-10 }}
[[Категория:Антон Чехов]]</text>
      <sha1>1po0k5pwjddzum27hltbzpd6oqq9h3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Багаев Мөҙәрис Басир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127398</id>
    <revision>
      <id>1308886</id>
      <parentid>1308033</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8769" sha1="j8ph9m6uitbp5tr271fw6748z5p3m8q" xml:space="preserve">{{Ук}} 
'''Багаев Мөҙәрис Басир улы''' ([[2 ноябрь]] [[1951 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2022 йыл]]) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html Поэт, писатель, драматург &quot; Ашкадарские зори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/874 Мударис Багаев | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000453/http://libmap.bashnl.ru/node/874 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән.
Ишембай ҡалаһында йәшәй.

== Биографияһы ==
Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Федоровка районы]] [[Батыр]] ауылында тыуған. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның иҡтисад факультетын тамамлаған. 

Юғары һөнәри белем алғас, [[Башҡортостан]]дың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ [[Ишембай]] ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html Сын ишимбайского драматурга в большой политике &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923163547/http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе&lt;ref&gt;http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923144032/http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.

Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә.

2014 йылдың 9 апрелендә [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы]]) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры [[Ханов Олег Закир улы|Олег Ханов]]) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була.

Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге [[Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә [[2014 йыл]]да күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;re=print&amp;id=6258 Администрация городского округа г. Сибай — В театре вновь кипит работа — 2014 — Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095929/http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;re=print&amp;id=6258 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 17 апрелендә [[Батыр]] ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә.

2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»&lt;ref&gt;[http://v-info.ru/afisha/item-11993 Афиша]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2015 йылдың авгусында [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға&lt;ref&gt;[https://www.kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ Спектакль «Было бы денег мешок» Уфа 2015&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009071438/http://kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ |date=2015-10-09 }}&lt;/ref&gt;.

Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-11/skonchalsya-bashkirskiy-pisatel-i-zhurnalist-mudaris-bagaev-3066717 Скончался башкирский писатель и журналист Мударис Багаев. ИА Башинформ, 11 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|11|12|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Йөнлө тырнаҡ: Фантастик повесть // [[Аманат (журнал)|Аманат]] (Өфө). — 2002. — № 1. — 8-13 б.; ил.
* 2006 йылда башҡорт телендә хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә.

== Әҙәбиәт ==
* Живитченко, Э. Снова премьера, и вновь на «ура»: в Салаватском башкирском драматическом театре состоялась премьера постановки по пьесе ишимбайского драматурга М. Багаева / Э. Живитченко // Восход.- 2012.- 16 нояб.- С.5.
* БАҠИЕВА Гөлрайхан. Шағир, яҙыусы, драматург// Ашҡаҙар таңдары, № 61, 23 май 2015.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* https://web.archive.org/web/20171010230724/http://fedormcb.ucoz.ru/index/literaturnaja_karta/0-50 биография
* [https://www.youtube.com/watch?v=McK8gehY4MQ Прозаик, драматург Мөҙәрис Багаев]/ Автограф тапшырыуы, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. Сығарылыш ваҡыты: 2016-11-05 13:43:26.

[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>j8ph9m6uitbp5tr271fw6748z5p3m8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорттарҙың таралып ултырыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127642</id>
    <revision>
      <id>1308960</id>
      <parentid>1179081</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54641" sha1="4zlhbx6myl2sq3xgezx1dun9s0wmrvi" xml:space="preserve">{{TOC left}}

[[Файл:Ареал_расселения_башкир_в_Волго-Уральском_регионе._По_данным_Всероссийской_переписи_населения_2010_года..png|мини|Башҡорттарҙың Волга-Урал төбәгендә урынлашыу ареалы. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.]]

''Төп мәҡәлә: '''[[Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса башҡорттарҙың һаны]]'''''

[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһынан]] тыш [[башҡорттар]] Рәсәй Федерацияһының&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt; [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы|Пермь крайында]], [[Татарстан Республикаһы]]нда, [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси]] һәм [[Ямал-Ненец автономиялы округы|Ямал-Ненец]] автономиялы округтарында һәм башҡа субъекттарында, шулай уҡ яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә йәшәй. 

=== Силәбе өлкәһе башҡорттары ===
''Төп мәҡәлә: '''[[Силәбе башҡорттары]]'''''

Силәбе өлкәһе территорияһында 166 меңдән ашыу башҡорт йәшәй. Улар өлкәнең күпселек райондарында бар. Башҡорттар тупланып йәшәгән ауылдар [[Арғаяш районы|Арғаяш]] (халыҡтың 60 проценты), [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] (47 процент), [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡуҫа районы|Ҡуҫа]], [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск]], [[Наҙы-Петровск районы|Наҙы-Петровск]], [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский]], [[Кәҫле районы|Кәҫле]], [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй]], [[Ҡыҙыл районы|Ҡыҙыл]], [[Агаповка районы|Агаповка]], [[Әшә районы|Әшә]], [[Ҡыштым]] һәм башҡа райондарҙа байтаҡ. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Силәбе өлкәһе территорияһында [[Арғаяш  милли округы]] була. Силәбе өлкәһе башҡорттары [[башҡорт теле]]нең [[көнсығыш диалект]]ы һөйләштәрендә һөйләшә. 

'''Билдәле шәхестәре'''

* [[Әбделҡадир Инан]] (1889—1976) — ғалим, яҙыусы, башҡорт милли-азатлыҡ көрәше ҡатнашыусыһы. 
* [[Баҙарғол Юнаев]] — Иҫәт провинцияһы Бәкәтин улусының башҡорт старшинаһы, Крәҫтиән һуғышы (1773—1775) етәкселәренең һәм башҡорттарҙан Уложение комиссияһының тәүге депутаттарының береһе (1767—1769).
* [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] (1913—1948) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 13-сө гвардия алыҫ хәрәкәтле авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы, 220 хәрби осош яһаған.
* [[Солтанов Барый Муллағәли улы|Барый Солтанов]] (1907—1945) — совет яугире, Советтар Союзы Геройы, өлкән сержант, 1264-се уҡсы полкының пулемёт отделениеһы командиры, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.
* [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] (1931—1996) — башҡорт этнографы.
* [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] (1940—2002) — совет, Рәсәй ғалимы, философ, культуролог.
* [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы]] (1911—1939) — башҡорт шағиры һәм публицисы.
* Ихсанов Зәйнулла Әмин улы (1906—1997) — физиолог, медицина фәндәре докторы (1958), профессор (1964). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966).
* [[Ҡадир Даян]] (1910—1975) — башҡорт драматургы, яҙыусыһы һәм шағиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] (1920—2012) — башҡорт совет шағирәһе, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* [[Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы]] (1859—1920) — башҡорт дини, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* [[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]] (1889—1972) — башҡорт мәғрифәтсеһе, ХХ быуаттың беренсе яртыһының мәшһүр дини, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
* [[Көсөков Раил Фазыл улы]] (1952) — Рәсәй опера йырсыһы (баритон), [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2009), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—1937) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БашЦИК рәйесе (1922—1929).
* [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, 1991 йылдан спорттың көс төрҙәре менән профессиональ шөғөлләнә.
* [[Һары Мәргән]] (? — 1663 йыл башы) — [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)]] етәкселәренең береһе. [[Себер даруғаһы]] башҡорттарынан.
* [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ боксёр, WBO NABO версияһы буйынса чемпион титулына эйә, кикбоксинг буйынса донъя чемпионы&lt;ref&gt;[http://www.sovsport.ru/news/text-item/612483 Челябинский метеорит помог профессиональному боксеру стать чемпионом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728114514/http://www.sovsport.ru/news/text-item/612483 |date=2014-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы — профессиональ боксёр, кикбоксинг буйынса донъя чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;[http://chelyabinsk.ru/text/weekend/565405.html Братский спарринг: от Аргаяша до Голливуда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170111023328/http://chelyabinsk.ru/text/weekend/565405.html |date=2017-01-11 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы]] (1888—1937) — Башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы, Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, юрист, башҡорт тел белгесе.
* [[Таймаҫ Шәһимов]] — [[Өфө өйәҙе]] Себер даруғаһы Ҡара Табын улусының башҡорт старшинаһы, [[Тархан (титул)|тархан]].
* [[Шафиҡов Денис Фуат улы]] — беренсе ярым уртаса ауырлыҡтағы Рәсәй боксёры.
* [[Юламан Ҡушаев]] (яҡынса 1729—?) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында генерал чинында ҡатнашҡан.
* [[Йосопов Харис Монасип улы]]&lt;ref&gt;[http://www.mediazavod.ru/articles/94655 Челябинский рабочий — Башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102050806/http://www.mediazavod.ru/articles/94655 |date=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1125.pdf Харис Батыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123356/http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1125.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; — РСФСР-ҙың һәм СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Силәбелә Урал дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы, көрәш буйынса РСФСР-ҙың беренсе чемпионы.

=== Ырымбур өлкәһе башҡорттары ===
''Төп мәҡәлә: '''[[Ырымбур башҡорттары]]'''''

[[Ырымбур өлкәһе]]нең башҡорттары төбәктең ерле халҡы булып тора. 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, башҡорттар түбәндәге райондарҙа күпләп йәшәй — [[Красногвардейский районы (Ырымбур өлкәһе)|Красногвардейск]] (5378 кеше), [[Гай районы|Гай]] (2734 кеше), [[Һарыҡташ районы|Һарыҡташ]] (1881 кеше), [[Ҡыуандыҡ]] (1864 кеше) райондары. Дөйөм алғанда башҡорттар өлкәнең бөтә райондарында, шулай уҡ [[Ырымбур]] (6211 кеше), [[Орск]] (4521 кеше), [[Медногорск]] (2839 кеше), [[Гай (ҡала)|Гай]] (1965 кеше) һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәй. Ырымбурҙа башҡорт халҡының тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыһы [[Каруанһарай]] урынлашҡан, ул 1838-44 йылдарҙа хәрби губернатор [[Перовский Василий Алексеевич|Василий Алексеевич Перовский]] бағыусылығы аҫтында башҡорт ырыуҙары вәкилдәре инициативаһы буйынса төҙөлә. 

'''Хәҙерге Ырымбур өлкәһе территорияһында тыуған күренекле башҡорт шәхестәре:'''

* [[Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы]] — актёр һәм режиссёр ([[Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)|Александровка районы]]ның Ҡәйепҡол ауылы).
* [[Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы|Сәғит Агиш]] — яҙыусы, ҡыҫҡа хикәйәләр оҫтаһы (Александровка районының Иҫәнгилде ауылы).
* [[Ғабдулла Амантай]] — яҙыусы ([[Красногвардейский районы (Ырымбур өлкәһе)|Красногвардейск районы]] Үрге Ильяс ауылы).
* [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы]] — Рәсәй фольклорсыһы, этнограф, ҡаҙаҡ фольклорын тикшереүсе, Ташкент дәүләт университетын асыуҙа ҡатнашҡан, унда беренсе ҡаҙаҡ теле һәм әҙәбиәте кафедраһын ойошторған.
* [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]] — халыҡ [[сәсән]]е, этнограф (Красногвардейск районы Үрге Ильяс ауылы).
* [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы]] — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Башҡортостандың халыҡ шағиры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән хеҙмәткәре, Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (Покровский районы (хәҙерге [[Переволоцк районы]]) [[Үрге Ҡунаҡбай]] ауылы).
* [[Бейешев Әхмәт  Әлмөхәмәт улы]] — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте ҡатнашыусыһы һәм идеологы, Башҡорт ғәскәрен ойоштороусыларҙың береһе, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының сәйәси секретары, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе ([[Ҡыуандыҡ районы]] Иҙелбай ауылы).
* [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|Ҡулаев Мстислав Александрович (Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы)]] — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте ҡатнашыусыһы, Башҡорт Хөкүмәте рәйесе, филолог ғалим һәм башҡорт телен тикшереүсе, табип, медицина фәндәре докторы (Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауылы). 
* [[Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы]] — драматург һәм композитор (Ырымбур ҡалаһы).
* [[Дауыт Юлтый]] — яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре (Красногвардейск районы Юлтый ауылы).
* [[Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы]] — Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы, Башҡорт Республикаһының халыҡ мәғарифы комиссары (Ҡыуандыҡ районы Беләү (Беләүтамаҡ) ауылы). 

=== Төмән өлкәһе башҡорттары ===
[[Төмән өлкәһе]]ндә башҡорттар башлыса Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтарының ҡалалары һәм ҡасабаларында — [[Сургут]], Нижневартовск, Лянтор, Салехард, Ноябрьск һәм башҡаларҙа йәшәй. Был төбәккә 1970—1980-се йылдарҙа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә бәйле Башҡортостандан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренән күсеп килгән ғаиләләр күп. 1930-сы йылдарҙа кулак булараҡ һөрөлгәндәрҙең тоҡомдары ла бар. 

2002 йылға ҡарата Төмән өлкәһендә башҡорт милләтле 46575 кеше йәшәй.

Һуңғы йылдарҙа башҡорт телен туған тел тип иҫәпләүселәр һаны кәмей бара: 1989 йылда ундайҙар 71,7 процент булһа, 2002 йылда — 57,4 процент&lt;ref&gt;{{статья|автор=Гарифуллин И.|заглавие=Башкиры Тюменского края|ссылка=http://www.vatandash.ru/index.php?article=1901|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=2010|том=|номер=2|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

=== Пермь крайы башҡорттары ===
''Төп мәҡәлә:''' [[Пермь башҡорттары]]'''''

Башҡорт ырыуы [[Ғәйнә]]&lt;ref&gt;Еникеев З. И., Еникеев А. З. История государства и права Башкортостана. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Уфа Уфа]: [//ru.wikipedia.org/wiki/Китап_(издательство) Китап], [//ru.wikipedia.org/wiki/2007 2007]. — С.115-116.&lt;/ref&gt; [[XIII быуат]]та [[Кама]] буйында Сива йылғаһы тамағынан Очёр йылғаһы тамағына тиклемге ҙур ерҙәрҙе, артабан Сылва йылғаһы буйлап Иргина йылғаһының үрге ағымына тиклемге төбәкте биләй, унан Етеҙ Танып үренә сыға. 

1552 йылда Ҡазан Яуыз Иван тарафынан тармар ителгәндән һуң, ғәйнә башҡорттары 1557 йылда уның подданствоһын ала һәм батша уларға «ер биләү грамотаһы» тапшыра, был документҡа ярашлы, улар Кама, Сылва һәм Ағиҙел йылғалары араһындағы ерҙәргә хужа булып ҡала. Һуңынан улар башҡа башҡорттар кеүек үк хәрби сословиеға индерелә, ҙур булмаған һалым түләй, сиктәрҙе һаҡларға һәм Рәсәйҙең һуғыштарында ҡатнашырға тейеш була. Кантон системаһы урынлаштырылғас, ғәйнәләр беренсе башҡорт кантонына инә. Улар Наполеонға (Франция) ҡаршы һуғышта ҡыйыулығы менән дан яулай. 13 пермь башҡорто һуғыштағы хәрби ҡаҙаныштары өсөн «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.

Ғәйнәләр [[Мәскәү]]гә буйһонғас, хөкүмәт төбәкте колониялаштырыу сәйәсәтен үткәрә башлай. Тәүҙә ғәйнәләрҙе тыуған ерҙәренән ҡыуып ебәреп, Ново-Никольский слободаһын төҙөйҙәр, һуңынан ул [[Уҫы]] ҡәлғәһенә әйләнә. 1618 йылда Андрей Крылов дача төҙөй, һуңыраҡ ул Крылово ауылы булып китә. 1739 йылда Шермейка йылғаһы буйында генерал-аншеф Александр Глебов баҡыр иретеү заводы һала. Ғәйнәләр үҙ ерҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн йыш-йыш баш күтәрәләр, әммә ихтилалдар ҡанһыҙ баҫтырыла. Ғәйнәләр бөтә башҡорт ихтилалдарында ҡатнаша. [[Батырша]]ның шаһитлыҡ итеүенсә, 1735-40 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында 400 ғәйнә яугире 4 пушкалы һәм 1000 кешеле команданы еңә. 1755 йылғы ихтилалда уларға мөһим роль тапшырыла, ләкин күтәрелеш старшина [[Туҡтамыш Ишбулатов]] тарафынан тиҙ арала баҫтырыла. 1773—1775 йылдарҙағы Пугачев ихтилалында 9000-дән ашыу ғәйнәле ҡатнаша. Был һуғышҡа улар 9 полковник, 7 атаман һәм 16 поход старшинаһын бирә. Ошонан һуң уларҙың ерҙәре Ғәйнә улусы сиктәрендә ҡалдырыла. 

Ул осорҙағы ғәйнәләр араһынан шөһрәтле шәхестәр сыға. Мәҫәлән, [[Исмәғил Тасимов]], уның инициативаһы менән Беренсе тау училищеһы (хәҙерге Тау университеты) асыла. Тағы бер билдәле вәкил [[Туҡтамыш Ишбулатов]] 20 йыл буйы Ғәйнә улусының старшинаһы, Уложение комиссияһы депутаты була, башҡорттарҙың Уложение комиссияһына наказын төҙөй, 3 тапҡыр комиссия ултырыштарында сығыш яһай. Тағы бер ғәйнә вәкиле [[Мөхәмәтғата Мансуров|Мансуров Мөхәмәтғата]] хәҙрәт Дәүләт Думаһы депутаты була, [[Солтанай (Пермь крайы)|Солтанай]] ауылында мәҙрәсә аса.

=== Свердловск өлкәһе башҡорттары ===
''Төп мәҡәлә: '''[[Свердловск башҡорттары]]'''''

Уралдың ерле халҡы булған Свердловск өлкәһе башҡорттары өлкәнең бөтә ҡалаларында һәм райондарында йәшәй.&lt;ref&gt;[http://www.ursmu.ru/centr-sodejstviya-nko/sovet-centra-sodeysnviya-nko/bashkiry.html Общественное объединение «Курултай башкир Свердловской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718032443/http://www.ursmu.ru/centr-sodejstviya-nko/sovet-centra-sodeysnviya-nko/bashkiry.html |date=2012-07-18 }}&lt;/ref&gt; Ауылдарҙа йәшәүсе башҡорттар [[Красноуфимск округы|Красноуфимск]], Михайловск, [[Түбәнге Серге районы|Түбәнге Серге]], [[Әртә]], Каменск райондарында күп.

Хәҙерге Свердловск өлкәһе территорияһында төйәкләнгән башҡорт ырыуҙары: [[өпәй]] — Шәкүр һәм Аҡбаш ауылдары (Түбәнге Серге районы), [[һыҙғы]] — Һыҙғы, Озерки, Юва, Боғалыш-Тамаҡ, Үрге Боғалыш, Яңы Боғалыш һәм Урта Боғалыш (Красноуфимск районы), [[ҡошсо]] — Әртә-Шигер, Әжеғол, Битки (Әртә районы), Өфө-Шигер, Үрмәкәй (Түбәнге Серге районы), Бәйәктамаҡ, Биш ауыл, Рахманғол, Үрге Бәйәк (Красноуфимск районы) һәм [[терһәк]] — Араҡай ауылы (Түбәнге Серге районы). Кама буйындағы башҡорт ерҙәрен урыҫтар колониялаштырғанлыҡтан Кама менән Сылва араһында бик күп ерҙәр юғалтыла, шул арҡала ғәйнә башҡорттары XVII быуат башынан был ерҙәргә күпләп килеп төпләнә. Айырыуса 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғандан һуң Өфө һәм Бисерт йылғалары үҙәненә күп һанлы ғәйнәләр күсенә.&lt;ref&gt;http://www.vatandash.ru/index.php?article=1766 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905140114/http://vatandash.ru/index.php?article=1766 |date=2017-09-05 }} Башкиры — коренное население юга Свердловской области&lt;/ref&gt;

'''Өлкәнең билдәле башҡорттары:'''

* [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] — СССР-ҙың билдәле энергетик төҙөүсеһе, [[Екатеринбург]]та троллейбус линияһына нигеҙ һалыусы;
* Радиан Хизбуллин — «Уралэлектроспецмонтаж» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры;
* Вәхәли Хәбибуллин — «Свердловский областной спортстрой» төҙөлөш фирмаһының генераль директоры;
* Юлай Мәһәҙиев — «Дельрус» фармакология компанияһы президенты;
* Зөләйхә Сабирова — Екатеринбург ҡалаһының 166-сы гимназияһы өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы;
* Рауил Юлсурин — медицина хеҙмәте полковнигы, Эске эштәр министрлығының Округ госпитале инфекция бүлексәһе начальнигы;
* Амелия Алиева-Мясникова — билдәле Урал яҙыусыһы.

=== Ҡурған өлкәһе башҡорттары ===
''Төп мәҡәлә: '''[[Ҡурған башҡорттары]]'''''

Ҡурған башҡорттары — [[Ҡурған өлкәһе]]нең көнбайышында йәшәгән [[Башҡорттар|башҡорт]] этнотерриториаль төркөмө. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 15470 кеше. Башлыса өлкәнең [[Әлмән районы|Әлмән]], [[Сафакүл районы|Сафакүл]], Щучье райондарында төпләнгәндәр. Башҡорттар йәшәгән ауыл биләмәләре советтары: Әлмән районында — Бороздинка, Тәңрекүл, Ҡатай, Юламан, Сафакүл районында — Ҡамышлы, Сөләймән, Һарт Әбдрәш, Субботино, Надеждино, Ялан, Щучье районында — Нифанка, Сухоборский һәм Тунғуй ауыл советтары. Ҡурған башҡорттарының күпселеге ауылда йәшәй. Диндарҙары — [[Мосолмандар|мосолман]] (сөнниҙәр).

Ҡурған башҡорттарының теле башҡорт теленең [[көнсығыш диалект]]ы ҡатай һөйләшенә инә. Һөйләштә рус һүҙҙәре күп. 

Ҡурған (ялан-ҡатай) башҡорттары араһында таралған антропологик типтар европеоид һәм монголоид расалары аралығын (көньяҡ себер, субурал, памир-фирғәнә, понтий, аҡһыл европеоид) алып тора.

Был төркөм башҡорттарының халыҡ мәҙәниәтендә традицион ғаилә йолалары элементтары, боронғо фольклор, милли кейем өлгөләре һаҡланған. Әле 1960—1970-се йылдарҙа ғына бында [[сеңләү]] жанрын ишетергә мөмкин була. XX быуат уртаһында Оло Солтан ауылында ауыҙ-тел ижады ынйыларын һөйләүсе Бәҙерниса Әфләтүнова йәшәй. Ул хәтерендә төрлө фольклор жанрына ҡараған әҫәрҙәрҙе һаҡлай һәм башҡара (иртәктәр, тарихи йырҙар, [[эпос]]тар). Ҡурған башҡорттарының традицион кейеме бик үҙенсәлекле. Ҡатын-ҡыҙ кейеме элементтары: «яға», күкрәккә тағылған «инhәлек», башҡа ябына торған «ҡушъяуҙыҡ». Борон «кәләбаш» тигән шлемға оҡшаш һәм артҡы яғы арҡаға төшөп торған, тәңкәләр менән биҙәлгән баш кейеме таралған булған. Ҡыҙҙар тәңкә һәм мәрйен менән биҙәлгән таҡыя кейгән. Волга буйы халыҡтарына хас «дауат», «әмәйҙек» йыш осраған. Ирҙәр кейеменең был төбәктәге ир-ат кейеме менән уртаҡлыҡтары күп булған. Күлдәктең яғаһы ҡайтармалы булған, сигеп биҙәлгәне лә йыш осраған. Туйға кейелә торған «селтәрле күлдәк» йыш ҡына ебәк ептәр менән сигелеп, сәйлән менән биҙәлер булған. Ирҙәр баш кейеменән бүрек, көләпәрә һәм түбәтәй таралған булған.

Ҡурған башҡорттары араһынан әлеге ваҡытта [[Силәбе]], [[Сургут]], [[Екатеринбург]], [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]], Шумиха , [[Төмән]] ҡалаларында йәшәүселәр байтаҡ. Ҡайһы бер ғаиләләр 1960—1970-се йылдарҙан (миграция һөҙөмтәһендә) [[Үзбәкстан]]да һәм [[Ҡаҙағстан]]да йәшәй.

'''Өлкәнең билдәле башҡорттары:'''

* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] ([[1887 йыл|1887]]—[[1936 йыл|1936]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Ҡатай|Ҡатай улусы]] Манат ауылында (хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡурған өлкәһе]] [[Әлмән районы]]) тыуған) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, [[Башҡорт Хөкүмәте]] рәйесе, ғалим-шәрҡиәтсе, журналист, социолог.
* [[Таған  Ғәлимйән Ғирфан улы]] (1892—1948, Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Тәңрекүл ауылында (хәҙерге Ҡурған өлкәһе [[Әлмән районы]]) тыуған) — башҡорт этнографы, иҡтисад фәндәре докторы, төркиәт докторы, сәйәсмән, Башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы. 

=== Татарстан башҡорттары ===
''Төп мәҡәлә: '''[[Татарстан башҡорттары]]'''''

Башҡорттар — [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың көнсығыш райондарының ерле халҡы булып тора һәм ерҙәргә борондан аҫабалыҡ хоҡуғы буйынса хужа булған. Татарстандың бер нисә районы территорияһында (башҡорттар ултырған тарихи-географик төбәктәр биләмәләрендә урынлашҡан [[Әгерже районы|Әгерже]], [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай]], [[Аҡтаныш районы|Аҡтаныш]], [[Әлмәт районы|Әлмәт]], [[Баулы районы|Баулы]], [[Бөгөлмә районы|Бөгөлмә]], [[Алабуға районы|Алабуға]], [[Лениногорск]], [[Менделеевск]], [[Минзәлә районы|Минзәлә]], [[Мөслим районы|Мөслим]], [[Сарман районы|Сарман]], [[Туҡай районы|Туҡай]], [[Ютазы районы|Ютазы]] райондары) кама-ыҡ башҡорттары этник төркөмө вәкилдәре йәшәй. Был этник төркөм вәкилдәренең теле башҡорт теленең [[төньяҡ-көнбайыш диалект]]ының [[түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше]]нә ҡарай.
Кама-Ыҡ башҡорттары формалашыуҙа төньяҡ-көнбайыш этнографик төркөмө ҡәбиләләре (байлар, бүләр, гәрә, йәнәй, йылан, ҡырғыҙ, юрмый), ирәкте һәм һарайлы-мең ырыуҙары ҡатнаша.

XX быуат башына башҡорттар [[Өфө губернаһы]]ның [[Минзәлә өйәҙе]]ндә, [[Һамар губернаһы]]ның [[Бөгөлмә өйәҙе]]ндә, шулай уҡ [[Вятка губернаһы]]ның [[Алабуға өйәҙе|Алабуға]] һәм [[Сарапул өйәҙе|Сарапул]] өйәҙҙәренең көньяҡ өлөшөндә йәшәй. [[Рәсәй империяһы]]нда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу саралары был өйәҙҙәрҙә башҡорттар йәшәгән бер нисә йөҙ ауыл барлығын теркәгән. 
{| align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px; background: rgb(240, 240, 240); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%;&quot; class=&quot;&quot;
|
{| class=&quot;wide&quot;
|+1897 йылда Рәсәй империяһындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, һуңынан ТАССР составына индерелгән өйәҙҙәрҙә башҡорт телен туған теле тип күрһәткән кешеләр (башҡорттар) һаны 
! Губерналар
! Өйәҙҙәр
!Башҡорттар һаны
|-
|Өфө
| Минзәлә
| 123052
|-
|Вятка
| Сарапул
| 5100
|-
|Вятка
| Алабуға
| 8799
|-
|Һамар
| Бөгөлмә
| 29647
|-
|'''Бөтәһе:'''
| 166598
|}
|}
1912—1913 йылда үткәрелгән йорт хужалығы буйынса иҫәп алыу һөҙөмтәһендә Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә 154324 башҡорт булыуы теркәлә&lt;ref&gt;Крестьянское хозяйство уфимской губернии. Подворная перепись 1912—1913 гг. Ч. II. Таблицы. Уфа, 1914. С. 254&lt;/ref&gt;.

1920—1921 йылдарҙа Минзәлә, Бөгөлмә, Сарапул, Алабуға өйәҙҙәре яңы ойошторолған Татар АССР-ына индерелә.

1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Татар АССР-ында 121,3 мең башҡорт йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.tataroved.ru/publicat/jazik_etnos.pdf Язык и этнос на рубеже веков: Этносоциологические очерки о языковой ситуации в Республике Татарстан. Казань: Магариф, 2002. — 208 с. С. 104]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tataroved.ru/publicat/demograf.pdf Татары и Татарстан в XX — начале XXI веков (этностатистика). — Казань: Институт истории АН РТ, 2007. — 124 с. С. 19]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|заглавие=История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2010|том=V|страницы=386|страниц=468}}&lt;/ref&gt;.

Ләкин 1926 йылда үткәрелгән Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарында Татар АССР-ында башҡорттар һаны, 1752 кешегә ҡалып, ҡырҡа кәмей. Хәҙерге тикшеренеүселәр бының сәбәбен тел һәм этник ассимиляцияла, шулай уҡ ТАССР-ҙың дәүләт-административ аппаратының сәйәсәтенә бәйле милләтте яһалма үҙгәртеп яҙҙырыуҙа күрә&lt;ref&gt;Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Асфандияров А. 3., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. — Уфа, Китап, 2001. — 712 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Асфандияров А. З. Предисловие к переизданию // Населенные пункты Башкортостана. Ч. III. Башреспублика, 1926. — Уфа, 2002, С.4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Асфандияров А. З.' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап 2009, С.364-366''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;См. например Gorenburg Dm. Identity change in Bashkortostan: Tatars into Bashkirs and back // Ethnic and Racial Studies. 1999. Vol. 22. No. 3.; Коростелев А. Д. Динамика этнического состава сельских поселений Башкортостана (К проблеме татаро-башкирской межэтнической напряженности) // Конфликтная этничность и этнические конфликты. — М., 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Янгузин Р. 3., Хисамитдинова Ф. Г. Коренные народы России. Башкиры. — Уфа: Китап, 2007. — 352 с. С. 99&lt;/ref&gt;.

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 13 726 башҡорт йәшәй — бөтә халыҡтың 0,36 проценты, һан буйынса республикала [[татарҙар]]ҙан, [[урыҫтар]]ҙан, [[сыуаштар]]ҙан, [[удмурттар]]ҙан, [[мордвалар]]ҙан, [[мариҙар]]ҙан һәм [[украиндар]]ҙан ҡала һигеҙенсе урында. Ҡазанда республикалағы бөтөн башҡорттарҙың — 12,97 проценты, Яр Саллыла 43,01 проценты йәшәй. Башҡорттар Татарстандың бөтә муниципаль райондарында һәм ҡалаларында йәшәй, ләкин береһендә лә халыҡтың күпселеген алып тормай. Татарстан Республикаһы башҡорттарының 88,6 проценты ҡалаларҙа йәшәй.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 14 911 башҡорт булған. Төп өлөшө — ҡалаларҙа. Республика башҡорттарының төп өлөшө [[Яр Саллы]] ҡалаһында йәшәй (2002 йылда — 46,34 %), улар был ҡала халҡының 1,4 процентын (2002 йыл) тәшкил итә. Шулай уҡ [[Түбәнге Кама]] менән Ҡазанда ла башҡорттар күп — уларҙа ярашлы рәүештә республика башҡорттарының 11,66 һәм 9,81 проценты йәшәй. Райондар араһында иң ҙур күрһәткес — Ютазы (202 кеше), Түбәнге Кама (196 кеше), Бөгөлмә (175 кеше) райондарында. Башҡорттарҙың Яр Саллы һәм Түбәнге Камала тупланыуы XX быуаттың 60-70-се йылдарындағы хеҙмәт миграцияһы менән бәйле. СССР тарҡалғандан алып 2002 йылға тиклем арауыҡта Татарстанға миграциялаған башҡорттар һаны арта&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Национальный состав населения Республики Татарстан|url=http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf|accessdate=2013-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192537/http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Татарстан Республикаһында башҡорттарҙың дүрт милли-мәҙәни автономияһы бар. 1992 йылда Ҡазанда «Башҡорт йорто» мәҙәни йәмғиәте, ә Яр Саллыла «Юлдаш» мәҙәни йәмғиәте ойошторола. Был йәмғиәттәрҙең ағзалары 1992 йылдың майында үткәрелгән Татарстан халыҡтарының беренсе йыйынында башҡорттарҙың вәкиле була&lt;ref&gt;[http://bashkortostan450.ru/events/2007/11/26/event_373.html «Шонкар» дорожит историей и традициями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029183911/http://bashkortostan450.ru/events/2007/11/26/event_373.html |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

1998 йылдың мартында «Башҡорт йорто» йәмғиәте Ҡазан ҡалаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда «Юлдаш» Яр Саллы ҡалаһының «Шоңҡар» милли-мәҙәни башҡорт автономияһы итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылды Түбән Кама ҡалаһында «Урал» милли-мәҙәни башҡорт автономияһы барлыҡҡа килә. Ошо ойошмалар инициативаһы менән 2002 йылдың майында Татарстан Республикаһы башҡорттарының I ҡоролтайы йыйыла. Унда Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы ойошторола. 

'''Төбәктән сыҡҡан билдәле башҡорттар:'''

* [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—1957, Минзәлә өйәҙе Яңы Зияш ауылында тыуған) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Ғәбдерәхим әл-Болғари ибн Ғосман (1752—1836) — шағир, ғалим, дин әһеле һәм мәғрифәтсе. 
* [[Ҡол Ғәли]] (1183—1236) — мәғрифәтсе, шағир. 
* [[Морат Рәмзи]] (1854—1934, Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Әлмәт ауылында тыуған) — башҡорт тарихсы ғалимы, суфый шәйехе. 
* [[Мутин Илдархан Ибраһим улы]] (1888—1938, хәҙерге Аҡтаныш районының Таҡталасыҡ ауылында тыуған) — Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. 
* [[Ризаитдин Фәхретдинов]] (1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936).
* Солтанов Искәндәр Мөхәмәтйәр улы (1872—1920) — Башҡорт милли хәрәкәте юлбашсыларының береһе, Башҡортостандың Кесе Ҡоролтайы — Тәүпарламенты ағзаһы.
* [[Солтанов Мансур Ислам улы]] (1875—1919, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — профессиональ музыкант һәм хәйриә фонды рәйесе.
* [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы]] (1837—1915, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — йәмәғәт эшмәкәре һәм дин әһеле, Ырымбур мосолман диниә назараты етәксеһе була (1886—1915).
* [[Сәйет Йәғәфәров]] — 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәксеһе.
* [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы]] (1890—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1931—1937), СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзаһы (1932—1937).
* [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы]] — дәүләт эшмәкәре, тәржемәсе, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
* [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы]] — иҡтисадсы, Бөтә Рәсәй Учредительный собраниеһы, Комуч ағзаһы.
* [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]] (1897—1984) — төрөк ғалимы, философия докторы, Минзәлә башҡорттарынан сыҡҡан.

=== Һамар өлкәһе башҡорттары ===
Был төбәктә башҡорттар йәшәүе тураһында Х быуаттың ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм яҙыусыһы [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] яҙып ҡалдырған. Әммә һуғыштар, башҡа ҡыйынлыҡтар арҡаһында уларға бер нисә тапҡыр кире Көньяҡ Уралға ҡайтырға һәм ҡабат шул төбәккә күсенергә тура килгән. Башҡорттар хәҙерге [[Оло Чернигов районы|Оло Черниговка]] һәм [[Оло Глушица районы|Оло Глушица]] райондарында урынлашҡан ауылдарҙы нигеҙләгән. Һамар башҡорттары ырғыҙ башҡорттары булараҡ та билдәле, сөнки уларҙың күпселек ауылдары [[Ырғыҙлы (йылға)|Ырғыҙлы]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Һамар башҡорттарының ата-бабалары Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышынан сыҡҡан. Уларҙың тоҡомдары әле лә башҡорт теленең [[көньяҡ диалект]]ында һөйләшә.

'''Һамар ере биргән билдәле башҡорттар:'''

* [[Рәшит Ниғмәти]] (1909—1959) — яҙыусы, Оло Черниговка районының Диңгеҙбай ауылында тыуған.
* [[Бәшәр Хәсән]] (1901—1938) — яҙыусы, Оло Черниговка районының Үтәкәй ауылында тыуған. 
* [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] (1905—1954) — яҙыусы, Оло Чернииговка районының Хәсән ауылында тыуған. 
* [[Дәүләтшин Ғөбәйҙулла Әхмәткирәй улы]] (1893—1938) — яҙыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Оло Глушица районының Ташбулат ауылында (хәҙерге Таш Күстән ауылы) тыуған.
* [[Ғәббәс Дәүләтшин]] (1892—1937) — филолог, яҙыусы, Оло Глушица районының Ташбулат ауылында (хәҙерге Таш Күстән ауылы) тыуған.
* [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]] (1913—1998, Диңгеҙбай ауылынан) Башҡорт АССР-ының мәғариф министры (1955—1971).
* [[Йомағолов Харис Йомағол улы]] (1891—1937, Хәсән ауылынан) — Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, партия һәм дәүләт эшмәкәре, Башревком рәйесе (1919—1920).

=== Һарытау өлкәһе башҡорттары ===
[[Һарытау өлкәһе]]ндә башҡорт ауылдары булыуы XVIII быуат башынан билдәле. Улар Кәмәлек йылғаһы буйында урынлашҡан, шунлыҡтан уларҙы кәмәлек башҡорттары тип тә йөрөтәләр. Был ауылдар һуңғары [[Һамар губернаһы]]ның Күҙәбай улусына инә. Әлеге ваҡытта башҡорттар башлыса [[Перелюб районы|Перелюб]] (Байғондо, Күҙәбай, Ҡунаҡбай ауылдары) һәм [[Пугачёв районы|Пугачёв]] райондарында йәшәй. Һарытау башҡорттары сығышы менән Һамар башҡорттары кеүек үк Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышынан. 

== Донъяла башҡорт диаспоралары ==
Башҡорттар [[Беларусь|Белоруссияла]] — 1,1 мең (1999), [[Тажикстан]]да — 0,9 мең (2000), [[Төркмәнстан]]да — 4,7 мең (1989), [[Украина]]ла — 4,2 мең (2001), [[Венгрия]]ла, [[Германия]]ла, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Төркиә]]лә, [[Япония]]ла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Юсупов,_Ринат_Мухаметович Юсупов Р. М.]'' [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary Диаспоры башкир.// Статья в Башкирской энциклопедии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716024733/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary |date=2019-07-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡаҙағстандағы башҡорттар ===
{| class=&quot;wide&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса [[Ҡаҙағстан]]да башҡорттар һаны (кеше)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Асылгужин Р. Р., Аюпов Т. М., Рыскильдин А. Х., Шигабдинов Р. Н.|заглавие=Башкирская диаспора в республиках Средней Азии и Казахстане.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=370|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}}&lt;/ref&gt;:
![[1939 йыл|1939]]
![[1959 йыл|1959]]
![[1970 йыл|1970]]
![[1979 йыл|1979]]
![[1989 йыл|1989]]
![[2002 йыл|2002]]
![[2009 йыл|2009]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 450
| align=&quot;center&quot; | 8 742
| align=&quot;center&quot; | 21 442
| align=&quot;center&quot; | 32 499
| align=&quot;center&quot; | 41 847
| align=&quot;center&quot; | 23 200
| align=&quot;center&quot; | 17 263
|}

=== Ҡырғыҙстандағы башҡорттар ===
{| class=&quot;wide&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса [[Ҡырғыҙстан]]да башҡорттар һаны (кеше)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Асылгужин Р. Р., Аюпов Т. М., Рыскильдин А. Х., Шигабдинов Р. Н.|заглавие=Башкирская диаспора в республиках Средней Азии и Казахстане.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=371|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}}&lt;/ref&gt;:
![[1979 йыл|1979]]
![[1989 йыл|1989]]
![[1999 йыл|1999]]
![[2009 йыл|2009]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 3 741
| align=&quot;center&quot; | 4 026
| align=&quot;center&quot; | 2 044
| align=&quot;center&quot; | 1 111
|}

=== Үзбәкстандағы башҡорттар ===
{| class=&quot;wide&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса [[Үзбәкстан]]да башҡорттар һаны (кеше)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Асылгужин Р. Р., Аюпов Т. М., Рыскильдин А. Х., Шигабдинов Р. Н.|заглавие=Башкирская диаспора в республиках Средней Азии и Казахстане.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2012|том=VII|страницы=374|страниц=424|isbn=978-5-4466-0040-3}}&lt;/ref&gt;:
![[1926 йыл|1926]]
![[1939 йыл|1939]]
![[1959 йыл|1959]]
![[1970 йыл|1970]]
![[1979 йыл|1979]]
![[1989 йыл|1989]]
![[2000 йыл|2000]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 765
| align=&quot;center&quot; | 7 516
| align=&quot;center&quot; | 13 500
| align=&quot;center&quot; | 20 760
| align=&quot;center&quot; | 25 879
| align=&quot;center&quot; | 34 771
| align=&quot;center&quot; | 3 707
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* «Курганские башкиры», Уфа, из-во Гилем, 2002 г.
* ''Руденко С. И.'' «Башкиры», Уфа, из-во Китап, 2006 г.

[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]]</text>
      <sha1>4zlhbx6myl2sq3xgezx1dun9s0wmrvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағалы-энеле Дроздовтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127667</id>
    <revision>
      <id>1308857</id>
      <parentid>1066050</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="37dcwb6amuso18w0yn6yadhdf45q4pc" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ағалы-энеле Дроздовтар''' (Дон ғәскәре өлкәһе, Еланская станицаһы, Плешаков утары (хәҙер — [[Ростов өлкәһе]], Шолоховский районы) — Плешаков утары казактары ағалы-энеле Алексей һәм Павел Дроздовтар. М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романында Алексей — [[Григорий Мелехов|Григорий Мелеховтың]], Павел — Пётр Мелехов прототиптарының береһе.

== Биографияһы ==
Дроздовтар ғаиләһендә өс ул һәм биш ҡыҙ була. Атаһы һыу 1917 йылда аталары, Григорий Пантелеевич, мәрхүм була, әсәйем, йорт хужабикәһе — Агриппина Марковна. Ата-әсә йортонда улдары: Павел Григорьевич ҡатыны Мария Андреяновна менән, Алексей Григорьевич ҡатыны Мария Михайловна менән, шулай уҡ кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙары: Фекла, Акулина һәм «ҙур» Дарья — билдәһеҙ. Өлкән улы Михаил айырым йәшәй. Беренсе донъя һуғышында ағалы-энеле Алексей һәм Павел Дроздовтар офицер була. Икенсе фараз буйынса — Павел хорунжий, ике георгий тәреле булып ҡайта, Алексей — чинһыҙ һәм бүләктәр менән ҡайта.

[[1917 йыл]]дың яҙынан (башҡа мәғлүмәт буйынса — [[1918 йыл]]дан) буйынса көҙөндә 1919 йылдың көҙөнә саҡлы яҙыусының ата-әсәһе Александр Михайлович һәм Анастасия Даниловна Шолоховтар берҙән-бер улы [[Шолохов Михаил Александрович|М. А. Шолохов]] менән Дроздовтарҙың ярты йортонда фатирға төшә.

 «[[Тымыҡ Дон]]» романы геройҙары прототиптары тураһында Михаил Александрович Шолохов былай яуап бирә:
{{Цитата|&lt;...&gt; Григорий, Пётр һәм Дарья Мелеховтарҙың образдары романдың башындав &lt;...&gt; писал с семьи казак Дроздовтар ғаиләһенән яҙылды... Григорийҙың портретын һүрәтләү өсөн ҡайһы бер урынын Алексей Дроздовтан, Пётр портреты өсөн — Павел Дроздовтың тышҡы ҡиәфәтен һәм үлемен, ә Дарья образында күп ерен павелдың ҡатыны Мариянан алдым&lt;ref&gt;Цит. по: Прийма К.И. С веком наравне. Ростов н/Д., 1981. С. 170&lt;/ref&gt;... }}
1919 йылдың яҙында Үрге Дон казактары Совет власы яғынан темтеү, ҡулға алыуҙар, атып үлтереүҙәргә һәм башҡа ҡыҫырыҡлауҙарға ҡаршы баш күтәргәнлекән, Павел Дроздов, һуңғараҡ &quot;[[Тымыҡ Дон]]&quot;дағы Пётр Мелехов кеүек, баш күтәреүселәрҙең плешаковский-кривский {{comment|йөҙ|сотня}}өн етәкләй. Йөҙҙөң бер өлөшө 5-се Заамурский полкы эскадроны тарафынан уратып алына, шунан һуң, ғүмерҙәрен һаҡлау вәғәҙәләренә ышанып, биреләләр. Әммә бынан һуң 28 кеше (башҡа сығанаҡтар буйынса — 18-ҙән 24-кә тиклеме) казактар тарафынан, шул иҫәптән Павел Дроздов та (Павел Дроздов— терәп ике тапҡыр атып, ҡалғандары — ҡылыс менән сабып) үлтерелә.

Өс ай үткәс, Павелдың ҡатыны Мария Вилтов яр янында әсирҙәрҙе язалауҙа ҡатнашҡандарҙың береһен, шул хөкөм өсөн Дон ғәскәре командующийы генерал В. И. Сидорин уға рәхмәт әйткән һәм 500 һум ҡулаҡса менән бүләкләнгән Елан ревкомы ағзаһы Иван Алексеевич Сердиновты («[[Тымыҡ Дон]]» романында — Иван Алексеевич Котляров) атып үлтерә.

== Әҙәбиәт ==
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://litresp.ru/chitat/ru/К/kuznecov-feliks-feodosievich/tihij-don-sudjba-i-pravda-velikogo-romana/50 «Тихий Дон»: судьба и правда великого романа. Кузнецов Феликс Феодосиевич. БРАТЬЯ ДРОЗДОВЫ]
* [https://web.archive.org/web/20241130233236/http://rubooks.org/book.php?book=3227&amp;page=139 «Тихий Дон»: судьба и правда великого романа]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Михаил Шолоховтың персонаждары]]
[[Категория:Тымыҡ Дон]]</text>
      <sha1>37dcwb6amuso18w0yn6yadhdf45q4pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағас кеше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128034</id>
    <revision>
      <id>1308858</id>
      <parentid>1050413</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3269" sha1="mo417harkwp5c3simpyraln14lfmfm2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ағас кеше''' ({{lang-az|''ağac adam''}}, «мәшә әҙәм», «урман кешеһе») — балҡар һәм [[әзербайжан]] мифологияһы персонажы&lt;ref name=&quot;Мифы народов мира 1&quot;&gt;Мифы народов мира. Энциклопедия. Т.1. «Советская энциклопедия», 1991. ISBN 5-85270-016-9&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
Балҡар һәм әзербайжан мифологияһында тау урмандарында йәшәгән мифик зат. Уны ир ҙә, ҡатын да була тип һанайҙар, кеше менән маймыл араһындағы ҡиәфәтле, бик һаҫыҡ еҫле итеп күҙаллағандар. Ағас кеше ашарға эҙләп, төндәрен кешеләр ташлаған иҫке кейемдәрҙе кейеп, емеш-йәшелсә баҡсаларына килә тип һанала. Ҡайһы бер белгестәр фаразы буйынса, ул урыҫтарҙың «ҡар кешеһе» персонажына яҡын&lt;ref&gt;[http://mifolog.ru/mythology/item/f00/s00/e0000061/index.shtml Кавказская мифология/Азербайджанская мифология — Агач Киши]&lt;/ref&gt;.

[[Башҡорт]] һәм [[татар]] халыҡтары ижадында уға оҡшаған персонаж — [[шүрәле]] бар. Шүрәле кешеләрҙе ҡытыҡлап үлтерә тигәндәр. [[Ғабдулла Туҡай]]ҙың «Шүрәле» тигән атаҡлы әҫәре нәҡ шул ерлектә яҙылған&lt;ref&gt;https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D2%AF%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B5&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Сығанаҡтар ==
* «Азербайджанские сказки, мифы, легенды». Библиотека азербайджанской литературы в 20-ти томах. Азербайджанское Государственное Издательство. Баку, 1988 год.
* «Азербайджанские народные сказки». Издательство Изограф, Изографус Издательство, 2004 год.
* Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* Мифы народов мира (энциклопедия). / Под ред. С. А. Токарева. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — т.1 — 671 с.
* [https://web.archive.org/web/20250426062419/http://elib.dgu.ru/new/avtoreferat/12/lang_a001.doc ОНОМАСТИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКА АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ МИФОЛОГИИ. Шабанова Шахназ Гилаловна. Махачкала 2004 г.]
* [http://www.alakbarli.aamh.az/index.files/109.htm Фарид Алекперли. Тысяча и один секрет Востока, т. II, c.9]

{{Әзербайжан}}
[[Категория:Әзербайжан]]
[[Категория:Әзербайжан мифологияһы]]
[[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>mo417harkwp5c3simpyraln14lfmfm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байышев Фәнил Нафиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128467</id>
    <revision>
      <id>1308902</id>
      <parentid>1178972</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7965" sha1="p4sl0ea3m8zvufhpqred239buwhhn60" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байышев Фәнил Нафиҡ улы''' ([[15 ғинуар]] [[1956 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[Тел белеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. 1987 йылдан [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Ҡөрьән]]де [[башҡорт теле]]ндә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Фәнил Нафиҡ улы Байышев [[1956 йыл]]дың 15 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Монас]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. [[Һандалаш]] ауылында башланғыс мәктәп тамамлай, артабан [[Айҙаҡай]], [[Яңы Балаҡатай]] мәктәптәрендә, Өфө ҡалаһының [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]нда уҡый. [[Айҙаҡай]] мәктәбендә [[урыҫ теле]]н уҡыта, Совет Армияһында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;БАШҠОРТ АЙМАГЫ — Ағиҙел&quot;&gt;[https://ok.ru/bashkorty/topic/63671658665287 Баишев Фаниль Нафикович]&lt;/ref&gt;.
 
[[Ленинград дәүләт университеты]]ның Көнсығыш факультетында белем ала, 1983 йылда институтты тамамлағандан һуң, 1983—1987 йылдарҙа [[Йәмән Республикаһы]]нда премьер-министрҙың һәм планлаштырыу буйынса кәңәшселәрҙең консультанттар төркөмөндә тәржемәсе булып эшләй. [[Инглиз теле|Инглиз]], [[иврит]], [[ғәрәп теле|ғәрәп телдәрендә]] иркен аралаша&lt;ref&gt;[http://www.novo-belokatay.ru/component/content/article/6278-baishev-fanil-nafikovich-laureat-gosudarstvennoi-premii-respubliki-bashkortostan-imeni-salavata-iulaeva.html Белокатайский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820223552/http://www.novo-belokatay.ru/component/content/article/6278-baishev-fanil-nafikovich-laureat-gosudarstvennoi-premii-respubliki-bashkortostan-imeni-salavata-iulaeva.html |date=2019-08-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[1987 йыл]]да [[Башҡортостан]]ға ҡайта.
1987—1993 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]нда эшләй, [[1992 йыл]]дан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.

[[Ризаитдин Фәхретдинов]]тың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса хеҙмәттәр, [[Ҡөрьән]] һәм [[ғәрәп теле]]н өйрәнеү өсөн методик ҡулланмалар авторы. Ҡөрьәнде [[башҡорт теле]]ндә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнаша ([[1993]], [[Ҡөрьән|«Ҡөрьән Кәрим»]]), [[Дан Кинельский]] тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыға, баҫманың фәнни һәм дөйөм мөхәррире була.

Байышев Фәнил Нафиҡ улының ваҡытһыҙ вафаты сәбәпле, уның күп кенә фәнни эҙләнеүҙәре һәм ижади хыялдары аҙағына тиклем тормошҡа ашмай ҡала.

1994 йылда, Ҡөрьәнде башҡорт телендә сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн, үлгәндән һуң [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була&lt;ref name=&quot;БАШҠОРТ АЙМАГЫ — Ағиҙел&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1993 йыл]]да Өфөлә вафат була, [[Балаҡатай районы]]ның [[Айҙаҡай]] ауылында ерләнә.

1997 йылда Байышев Ф. Н. исеме Айҙаҡай төп белем биреү мәктәбенә бирелә&lt;ref name=&quot;БАШҠОРТ АЙМАГЫ — Ағиҙел&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

2006 йылда Байышев Фәнил Нафиҡ улының исеме Балаҡатай район Ауыл-ара үҙәк китапханаһына бирелә. 2016 йылда китапханала Байышевтың тыуыуына 60 йыл тулыуы айҡанлы «Билдәле һәм билдәһеҙ Фәнил Байышев» исемле бағышлау-кисә үткәрелә. Ҡунаҡтар өсөн ғалимдың Йемендағы эшмәкәрлеге тураһында видеопрезентация әҙерләнә. Кисә барышында китапхана һәм РФА Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты араһында телекүпер үткәрелә&lt;ref&gt;[http://ufa.bezformata.ru/listnews/belokatae-znamenatelnaya-data/43284834 В Белокатае знаменательная дата]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* Общественно политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова. Уфа, 1996.
* Арабский язык для начинающих [Текст] : учебное пособие / Фаниль Нафикович Баишев, Ильгиз Зуфарович Гаффаров, Ишмухамет Гильмутдинович Галяутдинов. — Уфа : Китап, 1998.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/1819-bajyshev-f-nil-nafi-uly|Байышев  Фәнил Нафиҡ улы|автор=[[Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы|Ҡотошов Р. Н.]]}}
* [https://ok.ru/bashkorty/topic/63671658665287 Баишев Фаниль Нафикович]
* [https://web.archive.org/web/20190820223552/http://www.novo-belokatay.ru/component/content/article/6278-baishev-fanil-nafikovich-laureat-gosudarstvennoi-premii-respubliki-bashkortostan-imeni-salavata-iulaeva.html Белокатайский район]
* [http://ufa.bezformata.ru/listnews/belokatae-znamenatelnaya-data/43284834/ В Белокатае знаменательная датa]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

[[Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:6 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:Ҡөрьәнде тәржемә итеүселәр]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>p4sl0ea3m8zvufhpqred239buwhhn60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аждаһа (дракон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128500</id>
    <revision>
      <id>1308750</id>
      <parentid>1302543</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19574" sha1="edfslnf93cxk9hxhrapyaxpr3srx8bk" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Leighton, Frederic - Perseus and Andromeda - 1891.jpg|thumb|Фредерик Лейтон — ''«Персей һәм Андромеда»'' (1891)]]
'''Аждаһа (дракон)''' ({{lang-el|δράκων}}) — мифик йән эйәләренә ҡарата ҡулланылған дөйөм атама. Нәсрани культта Изге Георгий менән бәйле, европа дини сәнғәттә киң һүрәтләнгән. Шәрки Азияла шулай уҡ аждаһаға оҡшаш персонаждар күп, японда — рю (:wikt:竜|竜), ҡытайҙа лун ([:wikt:龍|龍), вьетнамда -лонг (龍), корейҙа-ёнь (룡), төркиҙәрҙә — аждаһа.

XX һәм XXI быуаттарҙа аждаһалар менән ҡыҙыҡһыныу арта ғына бара. В. Н. Дёмин әйтеүенсә, «аждаһа бумы бара», фантастик жанрҙарҙа — картина, китап, кинематограф, интернет-сайт һәм компьютер уйындарында был персонаж йыш ҡулланыла{{sfn|Дёмин|2006|с=267}}. Аждаһа фэнтезиҙа, фэншуйҙа һәм и астрологияла ҡулланыла (Аждаһа йылы — боронғо төркиҙәр мөсәле).

== Этимологияһы һәм һүҙҙең ҡулланылышы ==
[[Файл:Triptolemos Kore Louvre G452 full.jpg|left|thumb|Антик һауытта ҡанатлы арбаға егелгән осоусы йыландар — δράκων]]

Аждаһа менән мифик [[йылан|йылындар]] араһында бәйләнеш күп һорауҙар тыуҙыра, улар бер-береһен алмаштырып та ҡулланыла.

Был йән эйәләренең тәпәйҙәренә иғтибар итәләр — йыландыҡы дүртәү, аждаһаныҡы икәү итеп һүрәтләнеүсән. Йылан — «йылан» һүҙе славян текстарында XI быуаттан осрай, ә «дракон» («аждаһа») грек теленән XVI быуатта ғына килеп ингән. Андрей Курбский «дракон» һүҙен Иблискә ҡарата ҡуллана (Король Яков библияһында ла «йылан», «аждаһа» һәм «иблис» синоним булараҡ ҡулланыла). 1663 йылғы Мәскәү Библияһында иблис йылан тип аталған, ә «Елизавета» Библияһында (1756) «йылан» да, «аждаһа» ла бер үк мәғәнәлә. XVIII быуат сығанаҡтарында сит телдән ингән «дракон» русса «йылан» тип алына&lt;ref name=korolev&gt;''Королёв Г. И.'' йылан или аждаһа? // Гербоведъ [: журнал]. 1998. № 2 (27).&lt;/ref&gt;. XIX быуатта &quot;йылан&quot;ды «аждаһа»ға әйләндерәләр, күрәһең ҡулланышҡа ныҡлы ингән булғандыр. Күренеүенсә, «аждаһа» һәм «йылан» бер үк мәғәнәлә ҡулланыла&lt;ref name=korolev /&gt;.

[[Файл:Flag of Wales (1959–present).svg|thumb|  Уэльс флагында геральдик ҡыҙыл аждаһа]]
Шул уҡ ваҡытта Пропп Владимир Яковлевич [[йылан]] менән аждаһаны айырым итеп ҡарай, уныңса, һуңғыһы аҙаҡтараҡ килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;''Пропп В. Я.'' Исторические корни волшебной сказки. М.: [[Лабиринт (издательство)|Лабиринт]], 2000. — С. 210.&lt;/ref&gt;. А. М. Беленицкий һәм В. А. Мешкерис аждаһа тураһында ҡатмарлы йылан кеүек образ итеп ҡарай, улар йылан төрө, гибрид йән эйәләре тип аңлаталар&lt;ref&gt;''Беленицкий А. М.'', ''Мешкерис В. А.'' [http://kronk.spb.ru/library/belenizky-meshkeris-1986.htm Змеи-аждаһаы в древнем искусстве Средней Азии] // [[Российская археология|Советская археология]]. 1986. — С.16-27.&lt;/ref&gt;.

Латин һәм рус телдәрендә аждаһа атамаһы күренеше һәм орлоҡтары ғәҙәти булмаған тере организмдарға ҡарата ла ҡулланыла.

== Мифологик аждаһа ==
[[Файл:Egypt.Ra-Apep.01.jpg|thumb|[[Ра]] в образе кота повергает [[Апоп]]а в образе змеи]]
Мифологик аждаһа хазина табыу өсөн үтелергә тейешле һынауҙарҙы кәүҙәләндерә. Был ғифриттең кәүҙәһенә инеп үлемһеҙлек тә алып була. Аждаһа менән көрәш — инициациялы мистерия, ваҡытлыса үлем һәм терелеү символикаһына эйә&lt;ref name=abramjan&gt;Змей в источнике (К символике универсального ритуально-мифологического образа) // Семнадцатая научная конференция по изучению Австралии и Океании. Тезисы докладов. М.: Наука, Гл. ред. вост. лит-ры, 1986, с. 1-8&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ төш күреү, ҡан темалары әһәмиәтле&lt;ref name=abramjan /&gt;.

Ҡатын-ҡыҙ ағзаһы ҡаны йыланды ылыҡтыра. Йылан фаллик символ, ҡыҙ үҙе лә йылан асыллы. Йыш ҡына аждаһа ҡыҙ менән ҡушылып ҡына үлемен таба&lt;ref name=abramjan /&gt;.

Йылан-аждаһа ағасҡа йә уның тамырҙарына уралған итеп һүрәтләнә, ул ҡош һәм йылан ҡушылмаһы образында ла була&lt;ref name=abramjan /&gt;.

Аждаһаның енесе үҙенсәлекле. Һыу бикләгәндә һәм ҡыҙҙарҙы урлағанда ул ир рәүешле. Донъя яралтылыуҙа ул ҡатын сифатлы. Күп мифтарҙа енесе асыҡ түгел&lt;ref name=abramjan /&gt;.

Аждаһа һыу менән бәйле. Ул һыуҙы бикләп тә ҡуя ала, таштыра ла (ҡойондар, һыу баҫыуҙар)&lt;ref name=abramjan /&gt;.

Образ трансформацияһы кеше-аждаһа мистик рәүештә үҙгәреүендә сағыла: башта кеше йылан эсендә, шунан тышында, ниһайәт, йылан кеше эсенә инеп ултыра&lt;ref name=abramjan /&gt;.

Йылан менән көрәшеү мотивы шулай уҡ «төп миф» теорияһына ингән.

=== Европа мәҙәниәтендә ===
[[Файл:Paolo Uccello 047b.jpg|thumb|left|Паоло Уччелло ''«Изге Георгийҙың аждаһа менән алышы»'' (ок. [[1456 год]]а).]]
[[Файл:Dobryna.jpg|thumb|left|И. Я. Билибин ''«Добрыня һәм йылан»'' (1941)]]

Аждаһа Европа мәҙәниәтендә киң таралған. Ул йәһүди, аҙаҡ инде нәсрани дини текстарҙа осрай{{sfn|Zhao|1992|p=165|name=z165}}, шулай уҡ Яңы Ғәһедтә лә бар. Тәүратта ла аждаһа кеүек ғифриттар һүрәтләнә (Левиафан). «Аждаһа» һүҙен туранан-тура ҡулланыу (йәһүдсә תנין, грекса δράκων) Иҫке Ғәһедтә осрай (Втор.32:33, Неем.2:13, Пс.43:20 и 90:13, Иер.51:34), 12 тапҡыр — Иоанн Богослов асыштарында (12:3,4,7,9,13,16,17; 13:2,3,11; 16:13; 20:2).

Күпкә һуңғараҡ аждаһа Европа геральдикаһына килеп инә. Яңырыу эпохаһы ижадсылары аждаһаларҙы йыш төшөрә (башлыса антик сюжеттарҙа).

== Бөгөнгө мәҙәниәттә ==

XX быуаттың 60 -сы йылдарында талантлы фәнни фантастика авторҙары аждаһа образынан сакраль мәғәнәне алып ташлай. Абсолют Яуызлыҡ йөрөткән образ урынына кешенең дуҫы статусы, хатта йорт хайуаны рәүешендә лә һүрәтләп ҡуялар. XX быуат аҙағы XXI быуат башы тағы ла арыраҡ китә — аждаһа ыңғай геройға ла әйләнеп китәу&lt;ref name=mirf1&gt;{{статья|автор=Александр Зорич|заглавие=Сила, слабость и боевое применение аждаһаов|оригинал=|ссылка=http://www.mirf.ru/Articles/art291.htm|автор издания=|издание=Мир фантастики|тип=|место=|издательство=|год=2003|выпуск=|том=|номер=2|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 1996 йылда «Аждаһа йөрәге» фильмы аждаһаны типик булмағанса кеше рәүешле итеп күрһәтә һәм кешеләрҙең күңелен яулай&lt;ref&gt;[http://www.mirf.ru/Reviews/review3085.htm Мир Фантастики — Рецензия на фильм «Сердце аждаһаа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113055005/http://www.mirf.ru/Reviews/review3085.htm |date=2010-01-13 }}&lt;/ref&gt;. Джорджа Локхарда һәм Павел Шумил аждаһалары кешенән яманыраҡ ҡына түгел, улар хатта рухи, физик сифаттары һәм технологияны үҫештереү йәһәтенән яҡшыраҡ та булып сыға&lt;ref name=mirf1 /&gt;.

Заман аждаһаларын Тодд Локвуд, Майкл Уэлан, Ларри Элмор, Кит Паркинсон, Джеральд Бром, Фрэнк Фразетта, Джефф Изли, Владимир Бондарь, Джон Хоу кеүек рәссамдар һынландыра. Аждаһа классификацияһы компьютер уйындарында, фэнтези әҙәбиәттә ҡулланыла&lt;ref name=lki&gt;[[Ленский, Андрей Юрьевич|Ричард Псмит (Андрей Ленский)]] [http://www.lki.ru/text.php?id=3699 аждаһаы] // Лучшие компьютерные игры. № 9 (70), сентябрь 2007 (385)&lt;/ref&gt;.

Аждаһаны татуировка итеп тә эшләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/121/ «О чём может рассказать ирэдзуми?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127121715/http://www.vokrugsveta.ru/quiz/121/ |date=2017-11-27 }} — журнал «Вокруг Света», 23.10.2006.&lt;/ref&gt;. Уэльс принцы (король Эдуард VII) тәненә Японияның иң мәшһүр оҫтаһынан аждаһа һүрәте төшөрткән булған. Донъялағы иң ҙур татуировка ла — аждаһа. Ул 1804 20 япон кешеһе тәненә төшөрөлгән булған&lt;ref&gt;Ева Ждановская «[http://www.mk-piter.ru/2003/08/20/032/index.html Татуировка: изобразительное искусство или китч?]» // «МК в Питере», 20.08.2003&lt;/ref&gt;.

Аждаһа образы заманға ярашлы үҙгәртелһә лә, уға сиркәү кире ҡарашлы. 2010 йылда Варнала ([[Болгария]])алтын йомортҡа тотҡан ике аждаһа (ир һәм ҡатын енесле) һыны динле нәсраниҙарҙың нәфрәтен уятты. Улар скульптура композицияһы яуызлыҡты һынландыра, ә аждаһалар — иблистәр тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|date=28.10.2010|url=http://www.sedmitza.ru/news/1602979.html|title=Языческий памятник возмутил православных горожан болгарской Варны|publisher=Седмица.Ru|accessdate=2010-11-02|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/617AaANoe?url=http://www.sedmitza.ru/news/1602979.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Күңел асыуҙа ===
[[Файл:Sg sentosa dragon mfountain.jpg|thumb|Fountain Gardens -ҡа ингән ерҙә «Аждаһа фонтаны» ([[Сингапур]])]]
[[Файл:Air New Zealand, Boeing 777-300ER (Smaug Livery), ZK-OKO - LHR (11344028005).jpg|thumb|аждаһа [[Смауг]] из [[Хоббит: Пустошь Смауга|экранизации]] 2013 года повести «Хоббит, или Туда и обратно» Дж. Р. Р. Толкина изображён на самолёте новозеландской авиакомпании]]
Аждаһа һыны менән йыш ҡына тематик парктарҙы биҙәйҙәр. Мәҫәлән, «аждаһа фонтаны» сингапур паркына ингән ерҙә тора, ул 1989 йылда төҙөлгән. 2007 йылда төҙөлөш башланыу сәбәпле парк аждаһаһы менән алып ташлана. Парк өҫтөндә ауыҙынан ут сығарыусы виверна рәүешендә парамотор осоп йөрөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=8.12.2012|url=http://www.popmech.ru/article/12187-mehanika-volshebstva/|title=Механика волшебства: аждаһаы нашего времени|publisher=Популярная механика|accessdate=2012-12-12|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CvnMLIKC?url=http://www.popmech.ru/article/12187-mehanika-volshebstva/|archivedate=2012-12-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121212202206/http://www.popmech.ru/article/12187-mehanika-volshebstva/ |date=2012-12-12 }}&lt;/ref&gt;. Гарри Поттер донъяһынан шундай уҡ персонаж паркта Universal Studios Florida Diagon бинаһы ҡыйығында ултыра.

=== Ғифрит тураһында күҙ аллауҙар ===
Иллюстратор Тодд Локвуд фекеренсә, аждаһа [[бесәй]]ҙәргә ныҡ оҡшаған, ә бына йыланға һәм кеҫәрткегә оҡшаш була алмай. Аждаһалар осоп йөрөр өсөн көслө мускулатуралы булырға тейеш. Рәссам уларҙы шулай уҡ уйлай белгән көстәр тип һанай&lt;ref name=zlot&gt;Дмитрий Злотницкий «аждаһаы — разумные создания!» // «Мир Фантастики» № 48, август 2007&lt;/ref&gt;.

== Башҡорт мифологияһында Аждаһа ==
Башҡорт мифологияһында Аждаһа ауыҙынан ут бөркөп торған күп башлы яуыз зат. «Меңйәшәр аждаһаны еңгән егет», «Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр» кеүек әкиәттәр персонажы. Фарсы мифологияһындағы Ажи-Дахакаға барып тоташа. Башҡорттар инаныуынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан Аждаһаға әйләнә. Ул йылға-күлдәрҙә, һыулы урындарҙа йәшәй, уларға идара итә — ҡоролоҡ яһай ала йә ташҡындар, ғәрәсәттәр ебәрә. Унан һыу һорап алыр өсөн кешеләр ҡыҙҙарын уға ашарға биреп торорға мәжбүр була.

500—1000 йыл йәшәгәне Юха йыланға әйләнә, ти. Уны халыҡтың батырҙары ғына еңә алған.&lt;ref&gt;Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡта: башҡорт фольклорының аңлатмалы һүҙлеге.- Өфө, 2009&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Змей (мифология)
* Виверна
* Динозавры
* Левиафан
* Орден дракона
* Святой Георгий и дракон (фотография)]] — постановочная фотографияЛ Льюиса Кэрролла, созданная в 1875 году.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [[s:БЭАН/дракон|дракон]] в Библейская энциклопедия архимандрита Никифора|Библейской энциклопедии архимандрита Никифора
* {{ВТ-ЭСБЕ|дракон, в мифологии}}
* аждаһа // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с.
* Siecke E. «Drachenkampfe». Lpz., 1907 Mythologische Bibliothek, Bd 1. Н 1);
* Smith G. E. «The evolution of the dragon». Manchester, 1919.
* Bolsche W., Drachen. «Sage und Naturwissenschaft». Stuttg., 1929;
* {{cite book |last=Zhao, Qiguang |title=A study of dragons, East and West. |url=https://archive.org/details/studyofdragonsea0000zhao |location=New York; Berlin; Bern; Frankfurt/M.; Paris; Wien; Lang. |publisher=Peter Lang Publishing|year=1992|pages=247|isbn=978-0820417585|ref=Zhao}}
* «Мифологический бестиарий от Алконоста до Ягила». Калининград, 1999 г
* {{книга|автор=Дёмин В. Н.|заглавие=драконы. Миф и реальность|место=М.|издательство=ФАИР-ПРЕСС|год=2006|страниц=480: ил.|isbn=5-8183-1044-2|тираж=2600|ref=Дёмин}}
* Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡта: башҡорт фольклорының аңлатмалы һүҙлеге.- Өфө, 2009

== Һылтанмалар ==
* [http://www.chinapage.com/dragon1.html Китайские драконы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321013845/http://www.chinapage.com/dragon1.html |date=2013-03-21 }}{{ref-en}} (фотографии с пояснениями)
* [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/drakon.html Иконография драконов в Варварской энциклопедии]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20250214055716/https://www.newacropolis.ru/magazines/9_2005/drakony/ Анна Кривошеина «драконы»]
* [http://dragonology.ru/чжао-цигуан-глава-1/ Чжао Цигуан «Исследование драконов, Восток и Запад», глава 1 «Наш подход к драконологии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230223217/http://dragonology.ru/%D1%87%D0%B6%D0%B0%D0%BE-%D1%86%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%B0%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-1/ |date=2019-12-30 }} {{ref-ru}}

[[Категория:Мифология]]
[[Категория:Мифик хайуандар]]</text>
      <sha1>edfslnf93cxk9hxhrapyaxpr3srx8bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балакирев Милий Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129401</id>
    <revision>
      <id>1308907</id>
      <parentid>1284516</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24974" sha1="20habnqu0jctsaqmwynlh6z032m65ug" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Балакирев Милий Алексеевич''' (21 декабрь, [[1836]] ([[2 ғинуар]], [[1837]]) — 16 [29] май [[1910]]) — рус композиторы, пианист, дирижер һәм педагог, «Бөйөк бишәү» төркөмө етәксеһе.

== Биографияһы ==
Милий Балакирев [[Түбәнге Новгород]]та титуляр советник Балакирев Алексей Константиновичтың ([[1809]]—[[1869]]) дворян ғаиләһендә тыуа.

Фортепианола уйнау буйынса тәүге дәрестәрҙе ул бала сағында уҡ әсәһенән ала. 10 йәшендә уны йәйге каникулда Мәскәүгә алып баралар, унда Александр Дюбюк биргән 10 дәрестә фортепианола дөрөҫ уйнау алымдарын үҙләштерә. Музыка менән артабан шөғөлләнеүен Түбәнге Новгородта пианист һәм дирижер Карл Эйзерихта дауам итә. Милий Балакирев яҙмышына белемле дилетант, меценат, [[Моцарт]] тураһында тәүге рус монографияһы авторы А. Д. Улыбышев ҙур йоғонто яһай.

Новгород дворян институтын ([[1849]]—[[1853]]) тамамлағас, Милий ике йыл ([[1853]]—[[1855]]) Ҡазан университетының математика факультетында ирекле тыңлаусы була. Башлыса музыканан дәрестәр биреп тапҡан әҙ генә аҡсаға йәшәй. Бында композитор Михаил Иванович Глинканың «Ғүмер — батша өсөн» («Иван Сусанин») операһының мотивтарына ҡоролған фортепиано өсөн фантазияһын, «Һин һоҡландырғыс наҙ менән тулы» тигән тәүге романсын [[1855]] һәм концерт Allegroһын яҙа.

[[1855]] йылда Балакирев Улыбышев менән Петербургҡа китә, унда М. И. Глинка менән осраша, ул йәш композиторҙы үҙен милли рухтағы әҫәрҙәр ижад итеүгә бағышларға өндәй. Етди музыкаль белем алыу Балакиревтың, әлбиттә, үҙенән генә тора. [[1855]] йылда Петербург тамашасыһы алдында тәүге тапҡыр виртуоз-пианист сифатында сығыш яһай.

[[1862]] йылдың 18 мартында Ломакин Г. Я. менән бергә император яҡлауы аҫтындағы &quot;Түләүһеҙ музыка мәктәбе&quot;нә нигеҙ һала. Эш башлаған осорҙарҙа был мәктәп үҙ эшмәкәрлеген йәнле йәйелдерә. Мәктәп ойошторған концерттарҙа Ломакин вокал, хор пьесаларына дирижерлыҡ итә, ә оркестр буйынса — Балакирев Милий. Михаил Глинканың «Ғүмер — батша өсөн», «Руслан һәм Людмила» операларын ҡуйыуға идара итеү өсөн [[1866 йыл]]да Милий Балакирев [[Прага]]ға саҡырыла — уның ныҡышмалығы һәм арыу-талыу белмәй эшләүе арҡаһында ҙур уңыш яулана, айырыуса «Руслан һәм Людмила» операһы буйынса.

[[1867]] йылдың көҙөнән алып [[1869]] йылдың яҙына тиклем Милий Балакирев Император рус музыка йәмғиәтенең симфоник концерттарына ([[1867]] йылда Гектор Берлиоз менән бергә) дирижерлыҡ итә. Күбеһенсә Берлиоз һәм Лист әҫәрҙәре, шулай уҡ рус композиторҙары Римский-Корсаков, Бородин, Мусоргскийҙың оркестр өсөн әҫәрҙәре башҡарыла. Н. Рубинштейн Балакиревты Мәскәү консерваторияһына саҡыра, әммә ул системалы музыкаль белеме етерлек булмауы сәбәпле профессор урынын биләй алмауына һылтана, «белгәндәре тик отҡорлоҡтан һәм музыкаль күнекмәләрҙән генә» тип һанай.

[[1868]] йылдың 28 ғинуарында Ломакин музыка мәктәбе менән етәкселек итеүҙән баш тартҡандан һуң, Балакирев, ойоштороусыларҙың береһе булараҡ,ошо мәктәптең директоры вазифаһын үҙ өҫтөнә ала һәм [[1874]] йылдың көҙөнә тиклем эшләй. [[1870]] йылдарҙа Балакирев етәкселек эшенән рус музыка йәмғиәтенең симфоник йыйылышы тарафынан ситләтелә, музыка шөғөлөнән китеп тора һәм [[1872]] йылдың 6 июлендә Варшава тимер юл магазины контораһында ябай хеҙмәткәр булып эш башлай. Был ваҡытта ул монастырға китергә әҙерләнә, әммә рухани Иван Верховский тырышлығы менән был уйынан баш тарта. Музыкаль һәм йәмәғәт эштәренә [[1870]] йылдарҙың аҙағында ғына кире ҡайта. [[1881]] йылда ул йәнә музыка мәктәбен етәкләй. Вегетариан булып китә.

[[1883]] йылда Балакирев батша һарайындағы йыр капеллаһының мөдире итеп тәғәйенләнә. Балакирев йыр капеллаһының бөтә булған музыкаль эшен үҙ ҡулына туплай, фәнни класс программаһын эшләй, ярҙамсыһы итеп музыка класы инспекторы вазифаһын биләгән Николай Римский-Корсаковты саҡыра. Балакирев осоронда йыр капеллаһы бинаһы яңынан ҡорола, ул матур залдары, уҡыусылар өсөн иркен бүлмәләре булған күркәм бинаға әүерелә. Балакирев капелла эргәһендәге оркестр класының үҫешенә айырыуса ҙур иғтибар бүлә. Был тауышын юғалтыу арҡаһында хорҙы ҡалдырырға мәжбүр булған капелла йырсыларына ла ҡулай була, сөнки яңы мөмкинлектәр асылғанлыҡтан улар ҡайҙалыр ситтә эш эҙләп йөрөү зарурлығынан ҡотола.

Балакирев Тихвин зыяратының Александр Невский лавраһында ерләнә.

== Музыкаһы ==
Композитор Балакирев эшмәкәрлеге киң түгел, ләкин бик тә мөбәрәк. Ул бер нисә оркестр, фортепиано һәм вокал әҫәре яҙа, араһында бигерәк тә «Король Лир»ға [[1860]] увертюра һәм антракттарҙан торған оркестр музыкаһы; чех темаларына увертюра [[1856]]; рус темаһына ике увертюра, уларҙың тәүгеһе [[1857]] йылда ижад ителгән, ә икенсеһе, «Русь» 1862 йылда, Рәсәйҙең меңйыллығына [[Бөйөк Новгород]]та асылған һәйкәлгә ҡарата яҙылған; испан темаһына увертюра; [[1882]] йылда (Түләүһеҙ музыка мәктәпбендәге концертта) тәүге тапҡыр башҡарылған «Тамара» симфоник поэмаһы (Лермонтов тексына) айырылып тора. Фортепиано әҫәрҙәренән Балакиревтың ике мазуркаһы (As-h һәм dur-moll), скерцо, көнсығыш темаһына яҙылған «Исламей» фантазияһы [[1869]] билдәле. Ҙур оҫталыҡ менән яҙылған «Исламей» пьесаһы фортепиано музыка әҫәрҙәренең техник яҡтан иң ауыры. Был әҫәр Морис Равелде «Төнгө Гаспар» циклын ижад итергә илһамландырған. «Балакиревтың „Исламей“ пьесаһына ҡарағанда ла ауырыраҡ пьеса ижад итергә теләгәйнем», — ти Равель үҙенең «Скарбо»һы тураһында.

Фортепиано өсөн Балакирев «Руслан һәм Людмила» операһынан &quot;Черномор маршы&quot;н, Глинканың &quot;Һабантурғай йыры&quot;н, Берлиоздың «La Fuite en Egypte» әҫәренең икенсе өлөшөнә увертюраһын (инеү), [[Людвиг ван Бетховен]] квартетынан каватинаны (ор. 130), Глинканың &quot;Арагон хотаһы&quot;н ике ҡулға, Глинканың «Кенәз Холмский», «Камаринская», «Арагон хотаһы», «Мадрид төнө» әҫәрҙәрен дүрт ҡулға һала.

Балакиревтың вокал әҫәрҙәре араһында йыр һәм романстары («Алтын балыҡ», «Кил миңә», «Индер мине, эй төн, йәшереп», «Ярһыу», «Күк йөҙөндә яҡты ай күренде», «Ишетәмме һинең тауышыңды», «Йәһүд моңо», «Грузин йыры» һ. б.) ҙур популярлыҡ менән файҙаланған, уларҙың һаны 20-ләп (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 43) булған.

Телгә алынмаған әҫәрҙәре араһында — 2 симфонияһы ([[1897]]; [[1908]]), оркестр өсөн сюитаһы [[1909]] — С. Ляпунов тарафынан тамамланған), 2 фортепиано концерты ([[1855]]; [[1910]] — С. Ляпунов тамамлаған), фортепиано өсөн бик күп әҫәрҙәр: соната, мазуркалар, ноктюрн, вальстар һ. б. Балакиревтың [[1866]] йылда баҫылып сыҡҡан «Рус халыҡ йырҙары йыйынтығы» (бөтәһе 40 йыр) рус музыкаль этнография өлкәһендә бик ҡиммәтле музыкаль өлөш булып тора.

Балакиревтың һәләте бигерәк тә тәүге әҫәрҙәрендә һәм оркестровкалауҙы нескә аңлауында сағыла, Балакирев музыкаһы үҙенсәлекле, көй яғынан бай («Король Лир» музыкаһы, романстары) һәм гармоник яҡтан бик матур һәм ҡыҙыҡлы.
Системалы курсты Балакирев бер ҡасан да үтмәй. Балакирев өсөн бай музыкаль тәьҫораттар булып был ваҡыттарҙа бала саҡта музыка һөйөүсенең башҡарыуында ишеткән [[Фредерик Шопен|Шопендың]] (e-moll) фортепиано концерты, һуңыраҡ Глинканың — «Батша өсөн тормоштан» «Зарыҡтырма, бәғерем» триоһы тора. Был композиторҙарға ул ғүмер буйы тоғро ҡала. Композитор һәм пианист булараҡ уға И. Ф. Ласковскийҙың йоғонтоһо ҙур була. Музыкаль ансамблдәрҙә ҡатнашыу һәм айырыуса Улыбышевтың йортонда партитураларҙы, оркестрға дирижерлыҡ итеүҙе өйрәнеү уны музыкаль яҡтан үҫтерә. Тәүге әҫәрҙәрен ижад итеүгә ынтылыш та ошо осорға ҡағыла. Гензельттың фортепиано концерты рухында яҙылған фортепиано, беренсе өлөштә туҡтап ҡалған һыҙғыслы музыка ҡоралдары, флейта һәм кларнет септеты һәм тамамланмай ҡалған рус темаларына яҙылған оркестр менән фортепиано фантазияһы. Уның ҡулъяҙма эскизы ([[1852]]) [[Санкт-Петербург]]тың асыҡ китапханаһында һаҡлана.

=== Оркестр әҫәрҙәре ===

• «Король Лир» ([[Шекспир]] трагедияһына музыка)

• Өс рус йырҙары темаһына увертюра. Испан маршы темаһына увертюра

• «В Чехии» (өс чех халыҡ йырҙарына симфоник поэма)

• «1000 лет» («Русь»). Симфоник поэма

• «Тамара». Симфоник поэма

• Беренсе симфония C-dur

• Икенсе симфония d-moll

• Шопендың 4 пьесаһынан торған сюита

=== Романстары һәм йырҙары ===

• Ты пленительной неги полна (А. Головинский)

• Звено (В. Туманский)

• Испанская песня (М. Михайлов)

• Песня разбойника (А. Кольцов)

• Обойми, поцелуй (А. Кольцов)

• Баркаролла (А. Арсепьев из Гейне)

• Колыбельная песня (А. Арсепьев)

• Взошёл па небо месяц ясный (М. Япенич)

• Когда беззаботно, дитя, ты резвишься (К. Вильде)

• Рыцарь (К. Вильде)

• Так и рвется душа (А. Кольцов)

• Приди ко мне (А. Кольцов)
 
• Песня Селима (М. Лермонтов)

• Введи меня, о, ночь (А. Майков)

• Еврейская мелодия (М. Лермонтов Байрондан)

• Исступление (А. Кольцов)

• Отчего (М. Лермонтов)

• Песня золотой рыбки (М. Лермонтов)

• Песня старика (А. Кольцов)

• Слышу ли голос твой (М. Лермонтов)

• Грузинская песня ([[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]])

• Сон (М. Михайлов из Гейне)

• Над озером (А. Голенищев-Кутузов)

• Пустыня (А. Жемчужников)

• Не пенится море (А. Толстой)

• Когда волнуется желтеющая нива (М. Лермонтов)

• Я любила его (А. Кольцов)

• Сосна ([[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Лермонтов]] Гейненан)

• Nachtstiick (А. Хомяков)

• Как наладили (Л. Мей)

• Среди цветов поры осенней (И. Аксаков)

• Догорает румяный закат (В. Кульчинский)

• Запевка (Мей)

• Сон (Лермонтов)

• Беззвездная полночь дышала прохладой (А. Хомяков)

• 7-е ноября (А. Хомяков)

• Я пришёл к тебе с приветом (А. Фет)

• Взгляни, мой друг (В. Красов)

• Шепот, робкое дыханье (А. Фет)

• Песня (М. Лермонтов)

• Из-под таинственной холодной полумаски (М. Лермонтов)

• Спи (А. Хомяков)

• Заря (А. Хомяков)

• Утес (М. Лермонтов)

• Фортепиано менән бер тауыш өсөн рус халыҡ йырҙары йыйынтығы (40)

=== Фортепиано әҫәрҙәре ===

• «Исламей»

• Соната b-moll

• Колыбельная песня

• Каприччио

• Песня рыбака

• Думка

• Фантастическая пьеса. Прялка

• Песнь гондольера. Юмореска

• Экспромт на темы двух прелюдий Шопена

• Семь мазурок

• Испанская мелодия

• Три ноктюрна

• Novellette

• Грезы

• Три скерцо

• Испанская серенада

• Тарантелла

• Токката

• Полька

• В саду (Идиллия)

• Меланхолический вальс

• Бравурный вальс

• Вальс-экспромт

• Семь вальсов

• Эскизы, Tyrolienne

• Концерт Es-dur для фортепиано с оркестром

=== Үҙ аллы әҫәр әһәмиәтенә эйә булған эшкәртеүҙәр ===

• Фантазия на темы оперы «Иван Сусанин»

• Транскрипция на «Жаворонка» Глинки

• на «Аррагонскую хоту» Глинки

• на «Ночь в Мадриде» Глинки

• Вступление к «Бегству в Египет» Берлиоза

• Неаполитанская песня Ф. Листа

• «Не говори», романс Глинки

• Berceuse В. Одоевского

• Каватина из квартета Бетховена, ор. 130

• Романс из концерта Шопена, ор. 11

• Увертюра к опере Ундина А. Львова (переложение и 4 руки)

• Два вальса-каприз (А. С. Танеев вальстарын үҙгәртеп)

• Для фортепиано в 4 руки

• Сборник 30 русских песен

• Сюита: а) Полонез, б) Песенка без слов, в) Скерцо

• Для двух фортепиано в 4 руки

• Бетховен. Квартет ор. 95, f moll

=== Фортепиано аккомпанементы аҫтындағы виолончель өсөн ===

• Романс

=== Хор әҫәрҙәре ===
• Колыбельная песня (для женских или детских голосов с сопровождением малого оркестра или рояля)

• Две былины для смешанного 4-х голосного хора: а) Никита Романович, б) Королевич из Кракова

• Кантата на открытие памятника Глинке

• Мазурка Шопена (переложение для смешанного хора a capella, слова Л. Хомякова)

== Санкт-Петербургтағы адрестар ==
• [[1861]] — килем йорто — Офицер урамы, 17

• [[1865]]—[[1873 йыл]]дар — Д. Е. Бенардаки йорто — Нева проспекты, 86, кв. 64;

• [[1882]]—[[1910]] — килем йорто — Коломенская урамы, 7, 7.

== Хәтер ==
* М. А. Балакирев исемендәге сәнғәт мәктәбе (Мәскәү)
* Мәскәүҙә композитор Балакирев майҙаны
* Балакирев тыҡрығы
* Балакирев урамы (Владимир)
* Балакирев тыҡрығы (Липецк)
* Балакирев урамы (Харьков)
* Балакирев урамы (Түбәнге Новгород)
* [http://www.balakirev-artschool.ru М.] [http://www.balakirev-artschool.ru А . Балакирев исемендәге музыка мәктәбе (Тольятти])
* [http://www.muskolledge.nn.ru Балакирев исемендәге Новгород музыка колледжы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130905003731/http://muskolledge.nn.ru/ |date=2013-09-05 }}
* Аэрофлот компанияһының «М. Балакирев» A320 airbus самолеты
* [http://balakirevschool.ru М. Балакирев исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе]
* Балакирев тыҡрығы (Екатеринбург)
* М. Балакирев исемендәге балалар музыка мәктәбе (Екатеринбург)
* М. Балакирев исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе (г. Гусь-Хрустальный)
* М. Балакирев исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе (Петрозаводск)
* М. А. Балакирев исемендәге [https://web.archive.org/web/20171216052434/http://sarovdmsh.ucoz.ru/ балалар музыка мәктәбе. г. Саров]
* [http://balakirev-dshivlg.ru/ М. Балакирев исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508142110/http://balakirev-dshivlg.ru/ |date=2017-05-08 }} [http://balakirev-dshivlg.ru/ , Волгоград ҡ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508142110/http://balakirev-dshivlg.ru/ |date=2017-05-08 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=Балакирев. Летопись жизни и творчества|ответственный=Сост. А. С. Ляпунова и Э. Э. Язовицкая|место=Л.|год=1967}}

== Һылтанмалар ==
* [http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916061108/http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml |date=2009-09-16 }}
* [http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml Сайт о жизни и творчестве композитора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916061108/http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml |date=2009-09-16 }}
* [http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml  Милий Алексеевич Балакирев: ноты произведений на International Music Score Library Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916061108/http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml |date=2009-09-16 }}
* [http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml Ноты Романсов и других произведений Балакирева бесплатно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916061108/http://mus-info.ru/composers/balakirev.shtml |date=2009-09-16 }}

[[Категория:XIX быуат дирижёрҙары]]
[[Категория:XX быуат дирижёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы дирижёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XIX быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат пианистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса пианистар]]
[[Категория:2 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1837 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]]
[[Категория:29 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1910 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]</text>
      <sha1>20habnqu0jctsaqmwynlh6z032m65ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аяҙғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129413</id>
    <revision>
      <id>1308856</id>
      <parentid>1050410</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5969" sha1="79ne1na3enz55pdm49k4wdqqvn5dob8" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Аяҙғол
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.526419
 | lon_deg                  = 60.821272
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Аяҙғол
 | поселение в таблице      = Аяҙғол ауыл биләмәһе{{!}}Аяҙғол
 | C в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1772
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Аязгулова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Аязгулова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt; 
| конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456885
 | телефонный код           = 35132
 | цифровой идентификатор   = 75206820001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Аяҙғол''' ({{lang-ru|Аязгулова}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге.

== Географияһы ==
Ауыл аша [[Үҙъйылға (Иткүл ҡушылдығы)|Үҙъйылға]] йылғаһы ағып үтә. Район үҙәге [[Арғаяш]] ауылына тиклем
алыҫлыҡ — 6 км.

== Тарихы ==
Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;. Революцияға тиклем [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Һырҙы]] улусы составында була&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; &gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}&lt;/ref&gt;.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1834 !! 1866&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;
|-
| 82 || 138 
|}
{{ Население | Аязгулова }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93
%) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Ауылда 9 урам бар&lt;ref&gt;[http://okato-kod.ru/74026000007.html Регионы России → Челябинская обл. → Аргаяшский р-н → Аязгулова д.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Chelyab-obl-stub}}
{{Населённые пункты Аргаяшского района}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>79ne1na3enz55pdm49k4wdqqvn5dob8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ат спорты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129961</id>
    <revision>
      <id>1308841</id>
      <parentid>1050343</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13161" sha1="16m6a8lq6oxzyrisvmjbc65k8ecm01o" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Конные скачки.jpg|мини|справа]]
'''Ат спорты''' — был йыйылма төшөнсә, ул [[Йылҡы|аттар]] ҡатнашлығында үткәрелгән спорт уйындары мәғәнәһенә эйә.

Һыбай йөрөгән ваҡытында  һыбайлы аттың хәрәкәте менән әүҙем бәйләнештә була. Һыбайлы ауырлыҡты төрлө яҡҡа күсерелеү, аяҡтар ярҙамында, шулай уҡ теҙгенде тартыу йәки бушатыу аша ат менән идара итә. Һыбайлының тауышы ла аттың хәрәкәтенә йоғонто яһай, ләкин бындай алым ат спортының бөтә төрҙәренә лә рөхсәт ителмәй.

== Ат спорты төрҙәре ==
[[:en:International Federation for Equestrian Sports|Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы]] ({{Lang-fr|Fédération Equestre Internationale, FEI}}) тарафынан   түбәндәге төрҙәр рәсми рәүештә танылған:
* Сығыш
* Конкур
* Өс көрәшлек
* Рейнинг —  Вестерн-спортының бер төрө
* Драйвинг
* Дистанцион ат сабыштары
* Вольтижировка
FEI-ҙың рәсми классификацияһына ярыш-шоуҙың түбәндәге төрҙәре инмәй: ҡатын-ҡыҙҙар йөрөшө, егетлек, ат полоһы һәм [[бәйге]]. Шулай уҡ,  ат юрттырыу менән ат сабыштарын ат спорты тип иҫәпләүгә ҡоролған хата фекерҙәр булыуға ҡарамаҫтан, улар аттарҙы һынау булып ҡына тора.

== Тарихы ==
Ат спорты тәүге тапҡыр  йәйге [[олимпия уйындары]] программаһына1900 йылда   индерелә.  Стокгольмдағы V  олимпиаданан башлап,  [[Йәйге Олимпия уйындары|йәйге Олимпия уйындарында]] ла ат спортын тәбрикләйҙәр. Стокгольмда 10 ил вәкилдәре: [[Бөйөк Британия]], [[Бельгия]], [[Германия]], [[Дания]], [[Норвегия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Франция]], [[Чили]] һәм [[Швеция]] сығыш яһай. Швед атлылары сығыш төрөндә, Милләттәр кубогында  ҡаршылыҡтарҙы еңеүҙә, команда ярышында бөтә өс миҙалды ла: алтын, көмөш һәм бронзаны  яулай,  һәм өс көрәшлектә алтын миҙал ала&lt;ref&gt;[http://www.horse.ru/oloshadi/structure.php?&amp;cur=2182 К предстоящим XVI Олимпийским играм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501094113/http://horse.ru/oloshadi/structure.php?&amp;cur=2182 |date=2018-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Ат әҙерләү ==
Ярыштарҙа сығыш яһарҙан алда, ат әҙерлек үтергә тейеш. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] әҙерлекле аттар 250-350 мең һум тора, ә донъя кимәлендә хаҡтар миллион евроға тиклем барып баҫырға мөмкин (2008 йылға ҡарата).

Омск ипподромында бик көслө ат тренингы мәктәбе эшләй, ул заманса булмаған шарттарҙа ла йылҡыларҙы сифатлы әҙерләргә мөмкинлек бирә. Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә лә Омск аттарына ҙур ихтыяж бар.

== Амуниция ==
* йүгән (трензель теҙгене) —  амуниция өлөшө, ул аттың башына кейҙерелә һәм ат менән идара итеүҙе еңеләйтергә мөмкинлек бирә. Һыбайлының һәм аттың йүгәндең ниндәйенә өҫтөнлөк биреүенә ҡарап, шулай уҡ билдәле бер спорт ҡағиҙәләренә ярашлы,  трензель йәки ауыҙлыҡлы теҙген хакаморға алмаштырылырға мөмкин. 
* Ауыҙлыҡ (ауыҙлыҡлы теҙген) — ат менән идара итеүҙе еңелләштереүсе йүгәндең аңҡау эргәһенә тигеҙеп ҡуйылған тимер өлөшө. Сығыш ярыштарында ғына ҡулланыла ( ППЮ һәм юғарыраҡ)
* Хакамора — теҙгендең бер төрө. Хакамораның  классик төрө ат моронон уратҡан ике күн ҡайыштан ғибәрәт. Беренсеһе, шылып йөрөмәле ҡайыш, ул күпселек осраҡта яһалма йәки ысын тиренән тегелә, ә икенсеһе, эйәк аҫты ҡайышы, йыш ҡына сылбырлы була. Морондоң ике яғынан был ҡайыштар тимер яҫма менән беркетелә, уға йүгәндең урт аҫты ҡайыштары тоташтырыла. Яҫмаларҙан аҫҡа ҡарай һалмауырҙар һуҙыла, уларға теҙген беркетелә. 
* Эйәр — атта йөрөгәндә һыбайлығы уңайлы булһын һәм аттың һыртын һаҡлау өсөн эшләнгән ҡулайлама. Аттың һыртына үндек һалғандан һуң ғына эйәр үҙе һалына.
* Ногавкиҙар — эш ваҡытында ат тояҡтарын һаҡлау өсөн кәрәкле ҡулайлама. Ноговакиҙар механик зыяндан да (бәрелеү) һаҡларға мөмкиндәр, шулай уҡ тарамыш-һеңер аппараттарын һаҡлау һәм яҡлау өсөн хеҙмәт итәләр. Денник ногавкиҙары ла бар, һәм улар төрлө медицина процедуралары өсөн тәғәйенләнгән.
* Үндек йәки вальтрап —  ҡабартмалы туҡыманан эшләнгән амуниция өлөшө. Үндек тирҙе үҙенә һеңдерер өсөн һәм аттың һыртын зарарланыуҙан һаҡлау өсөн эйәр аҫтына һалына.
* Септә йәки попона — аттарҙы һыуыҡтан, себендәрҙән (селтәр япма) һаҡлау өсөн ҡулайлаштырылған япма. Уларҙың ҡышҡы  (йөндән, флистан, синтепондан һ. б. эшләнә) һәм йәйге (мамыҡтан, селтәрҙәрҙән һәм башҡа еңел материалдарҙан эшләнә) төрҙәрен айырып йөрөтәләр. Ҙур япмалар  капорлы ла булырға мөмкин, улар йылҡы малының муйынын ҡаплау өсөн ҡулай. 
* Айыл — ныҡлы киң ҡайыш, эйәрҙе ышаныслы тотоу өсөн тәғәйенләнгән  (егеүле атта ыңғырсаҡты тотоу өсөн кәрәк). Аттың бауыр аҫтынан уратып, ике яҡлап эйәргә беркетелә. Күндән, ныҡлы таҫманан һәм башҡа материалдан була. Эйәрҙәрҙең ҡайһы берҙәренең 2-3 айылы була.
* Нуҡта  — ауыҙлыҡһыҙ йүгән, уның тәғәйенләнеше — йылҡы малын бәйҙә тотоу. Ул ат һарайы кәрәк-яраҡтары әйберҙәренә инә, күндән һәм ҡунысбауҙан да булырға мөмкин.
* Чомбур — ауыҙлыҡһыҙ йүгәнле атты бәйләп ҡуйыу өсөн кәрәкле бау. Чомбурҙар ҡунысбауҙан да, сылбырҙан да һәм бауҙан да булырға мөмкин.
* Шпрунт — йылҡы малы менән эш итеү өсөн өҫтәмә ҡулайлама. Ул оҙон бауҙан ғибәрәт, күпселек осраҡта капрон, брезент һәм башҡа синтетик ҡайыштан эшләнә, күндән эшләнгәне һирәк осрай. Был ҡайыштың ике яҡ осонда ла ҡаптырмалар бар, улар үҙҙәре аша эйәрҙең айылын үткәреүсе һәм  оҙонлоҡто көйләй торған тоҡандарҙы хасил итә. Шпрунт айылдан  төрлө ысулдар менән үткәрелә, һыбайлы ҡулына теҙген үтә килеп, шыма йөрөткөс (шыма теҙген) ролен үтәй, ул аттың башын мәжбүри түбән эйҙереп, уға булған тәьҫир итеү көсөн арттыра. Ярыштарҙа шпрунтлы килеш сығыш яһау тыйылған, әммә күнекмә ваҡытында ҡайһы бер аттар өсөн ул бик файҙалы.
Дуғаһыҙ  егелгән яңғыҙ ат өсөн кәрәк-яраҡтар:
* ҡамытҡа дүңгәләкле ҡолаҡбау беркетелә, улар мисәүгә тоташтырыла
* ҡайыш ҡолаҡсын (ҡолаҡбау урынына), ул ҡамытты теҙген менән бәйләй
* дилбегә — ат менән идара итеү өсөн ике ҡайыштан йәки бауҙан торған  сбруйҙың бер өлөшө. Дилбегәләр бер осо менән йүгәндең дүңгәләгенә беркетелә икенсе осо атлыға атты йөрөтөү өсөн хеҙмәт итә. 
Парлап егелгән ат кәрәе-яраҡтары:
* ҡамыт
* күкрәк ҡайыштары,
* [[wiktionary:ru:постромка|мисәү]],
* ышлыя — егеү кәрәк-ярағының бер өлөшө, ул аттың ике яҡ ҡабырғаһы буйлап үткәрелеп, ике осо менән дә ҡамытҡа беркетеп ҡуйыла.
* ҡуш дилбегә.
* ''Трензель йәки ауыҙлыҡ сынйыры -'' күпселек осраҡта конкур һәм өс көрәшле бәйгеләрҙә ат менән идара итеүҙе еңелләштереү өсөн ҡулланыла. 

== Кейем ==
* Амазонка
* Бриджи
* Редингот
* Жокейка
* Крага — тиренән эшләнгән, ҡуңыс формаһы буйынса ҡалыплаштырылған замша йәки кирза өҫтәлмә ябыу. Һыбайлының аяҡтарын һаҡлау өсөн  хеҙмәт итә. Улар бутый менән бергә кейелә.
* Шпор
* Торҡос
* Цилиндр
* Фрак- 18 йәштән өлкән кешеләргә сығыш төрө  ярыштары өсөн тәғәйенләнгән, 
* Редингот - ат спортының бөтә төр ярыштарында төрлө йәштәге кешеләр өсөн тәғәйенләнгән
* Бирсәткә
* Сыбыртҡы
* Һаҡлағыс күкрәксендәр.

== Традицион спорт төрҙәре ==
* Ике тәгәрмәсле арбаларҙа ярышыу
* Джостра ([[:en:Jousting]]) һәм Реннен
* [[Бәйге]]
* Ҡыҙ ҡыуыу
* Ат көрәше ([[:kk:Ат үстіндегі тартыс|kk:Ат өҫтөндә тартыш]])
* [[Күк бүре (уйын)|Кокпар]] - регби аналогы
* Ат полоһы
* Атта йәйәнән атыу, мәҫәлән, Ябусамэ

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Данлыҡлы аттар
* СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең билдәле атлылары
* Ат спорты һәм ат тураһында фильмдар

== Иҫкәрмәләр ==

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Езда верховая}}(рус.)
* ''Больдт. Х.'' Аттар сығышта / Немец теленән — Дивово тәрж., 2002. — 115 б.; илл.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}

* [http://horse-park.ru/nkp/ «РУСЬ» милли ат паркы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714184646/http://horse-park.ru/nkp/ |date=2014-07-14 }} 
* [http://www.fksr.ru Рәсәйҙең ат спорты федерацияһы сайтынан]
* [http://www.prokoni.ru/ Prokoni ат спорты тураһындағы  популяр портал]
[[Категория:Йылҡысылыҡ]]
[[Категория:Ат спорты]]</text>
      <sha1>16m6a8lq6oxzyrisvmjbc65k8ecm01o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бухарин Николай Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131079</id>
    <revision>
      <id>1309051</id>
      <parentid>1296825</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51645" sha1="p2ztyyeihuvg9sl5pw5cz6ymdktz0g7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бухарин Николай Иванович''' ({{OldStyleDate|9|октябрь|1888 йыл|27|сентябрь}}, [[Мәскәү]], [[Рәсәй империяһы]] — [[15 март]] [[1938 йыл]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], РСФСР, [[Мәскәү өлкәһе]], Ленин районы, Коммунарка) — Рәсәй революционеры, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] сәйәси, дәүләт һәм партия эшмәкәре. Партияның Үҙәк Комитеты ағзаһы (1917—1934), ВКП(б)-ға ағзалыҡҡа кандидат (1934—1937). РКП(б) Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1919—1924), Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ағзаһы (1924—1929). РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1923—1924). СССР Фәндәре академияһы академигы (1929).

== Революцияға тиклем эшмәкәрлеге ==
Мәктәп уҡытыусылары Бухарин Иван Гаврилович (1862—1940)&lt;ref&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 9, C. 178&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Иван Гаврилович Бухарин 1862—1940» [http://bozaboza.narod.ru/buharin.html Захоронение И. Г. Бухарина в колумбарии Донского кладбища]&lt;/ref&gt; һәм Измайлова Любовь Ивановна (вафат 1915)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com.ua/books?id=sXJEF6HHyH0C&amp;pg=PA60&amp;lpg=PA60&amp;dq=%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90%D0%99%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%90+%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&amp;source=bl&amp;ots=VZYLl2dllU&amp;sig=n3Rtt_C7TAeI1tN3i1beByvr-h8&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=loaLUbGbFK6v4QTb5oCQBg&amp;ved=0CEYQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90%D0%99%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&amp;f=false|title=Самые секретные родственники — Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович — Google Книги}}&lt;/ref&gt; ғаиләһендә тыуған. 1893 йылдан ғаилә дүрт йыл [[Кишинёв]]та йәшәй, унда Иван Гаврилович податный инспектор булып эшләй. Мәскәүгә ҡайтҡас, Николай гимназияла, артабан [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] юридик факультетында иҡтисад бүлегендә белем ала. Революцион эшмәкәрлектә ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына һәм 1911 йылда университеттан ҡыуыла&lt;ref name=&quot;m5&quot;&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 8—34&lt;/ref&gt;.

1905—1907 йылдарҙағы революция ваҡытында үҙенең иң яҡшы дуҫы Илья Эренбург менән берлектә студенттар демонстрацияларында әүҙем ҡатнаша. 1906 йылда [Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|[РСДРП]]-ға инә һәм большевиктарға ылыға. 19 йәшендә Григорий Сокольников менән бергә [[Мәскәү]]ҙә йәштәр конференцияһын ойоштора.
[[Файл:Ivan_Bukharin.JPG|мини|Иван Гаврилович Бухарин, Николай Бухариндың атаһы, 1926 йыл]]
1908—1910 йылдарҙа — партия һәм профсоюз эштәрен алып бара. Ошо осорҙа үҙенең буласаҡ ҡатыны Н. М. Лукина менән таныша. 1909—1910 йылдарҙа өс тапҡыр ҡулға алына. [[1911 йыл]]дың июнендә ҡабаттан ҡулға алына һәм өс йылға Онегага һөрөлә, шул уҡ йылда ҡаса. В. М. Шулятиков фатирында йәшенеп ята. Артабан Ганноверға сыға, ә 1912 йылдың көҙөндә — Австрия-Венгрияға.

1912 йылда Краковта Бухарин [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] менән таныша, артабан уның менән дуҫлашып китә. Эмиграцияла бик күп уҡый, [[Марксизм]]ға нигеҙ һалыусыларҙың һәм социалист-утопистарҙың, шулай уҡ замандаштарының әҫәрҙәрен өйрәнә. Бухариндың ҡараштарына айырыуса көслө йоғонто А. А. Богданов яһай&lt;ref name=&quot;m6&quot;&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 34—48&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bukharin_swedish_police_document.jpg|справа|мини| Мойша Аба Долголевскийҙың (Николай Бухариндың) ҡулға алыныуы тураһында Стокгольм полицияһының рапорты, [[1916 йыл]]]]Скандинавия һул гәзиттәрендә мәҡәләләр баҫтыра, эмигрант клубы йыйылыштарында ҡатнаша. 1916 йылдың 23 мартында ҡулға алына. Полиция участкаһында үҙен Мойша Долголевский тип таныта. Прель айында швециянан Норвегияға һөрөлә. Лев Троцкий һәм Александра Коллонтай менән таныша. Троцкий менән берлектә «Новый мир» гәзитен сығара (1917 йылдың ғинуарынан алып)&lt;ref name=&quot;m6&quot; /&gt;.

[[1915 йыл]]да «Мировое хозяйство и империализм» китабын яҙа, Ленин үҙенең «Империализм как высшая стадия капитализма» хеҙмәтендә уның бер нисә положениеларын файҙалана ([[1916 йыл|1916]]). [[ Беренсе  донъя һуғышы]] башланыуы менән милләттәрҙең үҙбилдәләнешкә хоҡуғы буйынса бәхәстә Бухарин Ленин һәм уның яҡлыларының (Сталин, Зиновьев) позицияһына ҡаршы сығыш яһай. Ленин Бухариндың һәм уны яҡлаған Пятаковтың ҡараштарын «марксизмға карикатура» тип атай.

1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Бухарин кисекмәҫтән Рәсәйгә ҡайтырға уйлай, әммә [[Япония]]ла ҡулға алына һәм 1917 йылдың май айында ғына ҡайтыуға өлгәшә. [[Силәбе]]лә урындағы властар тарафынан һалдаттар һәм матростар араһында алып барған агитацияһы өсөн ҡулға алына&lt;ref&gt;«В Челябинске… он был арестован меньшевиками.» И. Горелов. Николай Бухарин. C. 48. По другим сведениям, Бухарин был арестован во Владивостоке (Д. Волкогонов. Сталин. Политический портрет. Книга I)&lt;/ref&gt;.

== Теоретик һәм иҡтисадсы ==
1917 йылда VI съезда [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, «Известия Московского военно-революционного комитета» баҫмаһын мөхәррирләй. Октябрь революцияһы ваҡытында пропаганда эшен алып бара. Күп йылдар дауамында (1918 йылғы өҙөклөктән тыш) — «Правда» гәзитенең баш мөхәррире, күренекле партия идеологы була. Сәнәғәтте национализациялау һәм иҡтисад менән идара итеү органдарҙы булдырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләй&lt;ref name=&quot;m10&quot;&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 64—81&lt;/ref&gt;.

1917—1918 йылдарҙа — «Коммунист» гәзите мөхәррире, «һул» коммунистарҙың лидеры. Һул эсерҙар менән берлектә Брест-Литовскиҙа немецтар менән солох килешеүен төҙөүгә ҡаршы була, шулай уҡ совет делегацияһының етәксеһе Лев Троцкийға ҡаршы сыға һәм донъя пролетар революцияһына табан йүнәлеште дауам итеүен талап итә. Брест солохона ҡул ҡуйған саҡта Бухарин ҡәтғи рәүештә Ленинға ҡаршы заговорҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Брест солохо килешеүе төҙөлгәндән һуң Ленин яғына күсә һәм 1918 йылдың июлендә «Правда» гәзите мөхәррире вазифаһына ҡабаттан ҡайта.

1918 йылдың майында «Коммунистар (большевиктар) программаһы» брошюраһын нәшер итә. РКП(б)-ның күренекле иҡтисадсы-теоретиктарының береһе булып китә. 1919 йылдың мартында РКП()-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1919—1920 йылдарҙа Коминтерндың Башҡарма Комитеты ағзаһы булып тора.

1919 йылдың 25 сентябрендә Бухарин террористик акттың ҡорбаны була: РКП(б)-ның Мәскәү комитеты бинаһына террорсы-анархистар ташлаған бомбанан яралана.

Дөйөм алғанда, [[1918]]—[[1921 йыл]]дарҙағы Бухариндың хеҙмәттәре «хәрби коммунизм» практикаһының көслө тәьҫире аҫтында яҙылған. Уның ҡараштарына хас цитата:{{начало цитаты}}
С точки зрения большого по своей величине исторического масштаба, пролетарское принуждение во всех своих формах, начиная от расстрелов и кончая трудовой повинностью, является, как парадоксально это ни звучит, методом выработки коммунистического человечества из человеческого материала капиталистической эпохи.
{{конец цитаты|источник=«Экономика переходного периода», глава X}}

[[1920]]—[[1921 йыл]]дарҙағы «профсоюз бәхәстәрендә» Бухарин урталыҡты һаҡлай, Ленин һәм Троцкий араһында «буфер» ролен уйнай&lt;ref name=&quot;m11&quot;&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 82—99&lt;/ref&gt;.

== Троцкийға ҡаршы көрәш һәм Сталин менән айырымлығы ==
[[Файл:SegundoCongresoDelCominternLeninKárajanBujarinZinoviev19200719.jpg|справа|мини|300x300пкс|Бухарин (һулдан бишенсе) Коминтерндың 2-се Конгресы делегаттары араһында. Шулай уҡ фотола: Лев Карахан, Карл Радек, Михаил Лашевич, Максим Горький, Владимир Ленин, Сергей Зорин, Григорий Зиновьев, Мария Ульянова һәм Абрам Беленький.]]
1923 йылдың ноябренән троцкист һул оппозицияһы менән әүҙем көрәшә. Лениндың вафатын (21 ғинуар 1924) бик ауыр кисерә. Ленин үлгәндән һуң Үҙәк Комитетының Политбюроһына ағзалыҡҡа күсерелә ([[2 июнь]] [[1924]]), дәүләт һәм партияның иң абруйлы етәкселәренең береһе булып китә. Зиновьев кеүек, Бухарин да Лениндың васыятнамәһен фаш итеүгә ҡаршы сыға. Был осорҙа Бухарин [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинды]]ң яҡын дуҫына әйләнә&lt;ref name=&quot;Ларина&quot;&gt;{{Китап|автор=Ларина-Бухарина А. М.|заглавие=Незабываемое|ссылка=http://coollib.com/b/245991/read|место=М.|издательство=Вагриус|год=2002|isbn=5-264-00699-7}}&lt;/ref&gt; ул Сталинға «һин» тип өндәшә һәм үҙенең сығыштарында Коба тип атай. Сталин, үҙ сиратында, Бухаринға «Николаша» йәки «Бухарчик» тип өндәшә. Бухарин Сталиндың Троцкийға (1923—1924), Каменевҡа , Зиновьевҡа (1925—1926) ҡаршы көрәшендә һәм Троцкийҙы тулыһынса тар-мар итеүҙә (1927) бик ҙур ярҙам күрһәтә.

Коммунистик Интернационалдың Башҡарма Комитетының VII пленумында Бухарин уның рәйесе итеп һайлана (1926 йылдың ноябрь-декабре, Зиновьев урынына)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Коминтерн: страницы истории|url=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komintern/#_ednref69|author=Мухамеджанов М. М.}}&lt;/ref&gt;.

«Хәрби коммунизмдың» уңышһыҙлыҡтары сәбәптәрен анализлағандан һуң, Бухарин Ленин иғлан иткән яңы экономик сәйәсәтенең (НЭП-тың) әүҙем яҡлаусыһына әйләнә. Шул уҡ ваҡытта Бухарин Троцкийҙың перманентлы донъя революцияһы идеяһына ҡаршы ҡуйылған Сталиндың «айырым алған илдәге социализм» теорияһын әҙерләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;m12&quot;&gt;''Горелов И.'' Николай Бухарин. — C. 100—145.&lt;/ref&gt;.

[[1928 йыл]]да көсләп коллективлашыуға ҡаршы сыға һәм кооперция һәм йәмәғәт секторы яйлап шәхси хужалыҡты ҡыҫырыҫлап сығарыуға йүнәлтелгән эволюция юлын тәҡдим итә. 1928 йылдың 30 сентябрендә «Правда» гәзитендә сыҡҡан «Заметки экономиста» исемле мәҡәләһендә Бухарин Сталиндың курсына тура килмәгән аграр һәм индустриаль секторының кризисһыҙ үҫешеүен берҙән-бер яраҡлы ысул&lt;ref&gt;[http://magister.msk.ru/library/politica/buharin/buhan014.htm Заметки экономиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218225859/http://magister.msk.ru/library/politica/buharin/buhan014.htm |date=2005-12-18 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) «Правда»], 30 сентября 1928.&lt;/ref&gt;, башҡа ҡараштарҙы —) — «авантюристик» тип иғлан итә.

== Бухарин йәберҙә ==
Политбюро Бухариндың сығышын тәнҡитләй, әммә Бухарин генераль секретарҙың «коллективлаштырыуҙы тотҡарлау линияһын туҡтатырға» талабына яуап итеп Сталинды «бәләкәй көнсығыш деспоты» тип атай. 1928 йылдың ноябрендә Үҙәк Комитетының Политбюроһы Бухарин, Рыков һәм Томскийҙарҙың позицияһын «уң уклон» тип таный.

1929 йылдың 30 ғинуарында Бухарин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһына уның тураһындағы уйҙырмалар буйынса ғариза яҙа&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/29644 Из заявления Н. И. Бухарина в Политбюро ЦК ВКП(б). 30 января 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604130841/http://istmat.info/node/29644 |date=2013-06-04 }}&lt;/ref&gt;. 1929 йылдың 9 февралендә Бухарин, Рыков һәм Томский ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комиссияһы Президиумының берләштергән ултырышына ғариза йүнәлтәләр&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/29645 Из заявления Н. И. Бухарина, А. И. Рыкова и М. П. Томского Объединенному заседанию Политбюро ЦК ВКП(б) и Президиума ЦКК. 9 февраля 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604133849/http://istmat.info/node/29645 |date=2013-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

1929 йылдың 19 июнендә Коммунистик Интернационалдың Х пленумында Бухаринды ағзалыҡтан ситләтәләр, уны оппортунизмда ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.e-reading.org.ua/chapter.php/145121/5/Mihaiilov%2C_Tomarovskiii_-_Obvinyayutsya_v_shpionazhe.html Сталин и Зорге — Обвиняются в шпионаже]&lt;/ref&gt;. Бухарин ғәйебен танымай, һәм 17 ноябрҙә уны Үҙәк Комитеты Политбюроһынан сығаралар. Бухаринды яҡлап сыҡҡан Коммунистик Интернационалдың ағзалары Коминтерндан сығарылалар (американ компартияһынан), улар «Халыҡ-ара коммунистик оппозиция» төҙөйҙәр. Бухарин бер аҙнанан үҙенең хаталарын таный һәм «партияның генераль линияһынан ситләшкән бөтә уклондарға, айырыуса уң уклонға, ҡаршы аяуһыҙ көрәш» алып барасағы тураһында белдәрә. ВКП(б)-ның XVII съезында) (1934) үҙенең сығышында: «Партияның һәр ағзаһының бурысы …Сталин янында тупланыу» тип белдерә. [[1934 йыл]]да ағзалыҡҡа кандидаттарҙан ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағза итеп күсерелә.

== Идара итеүсе һәм журналист. Бухарин һәм интеллигенция ==
[[Файл:1927-Bukharin-t8-stlb271-284.png|мини|БСЭ-ның 8-се томындағы мәҡәлә башы, 1927 йыл. БСЭ-ның 2 һәм 3 баҫмаларында (1951, 1971) уның тураһында мәҡәләләр юҡ..]]
Бухарин&lt;ref&gt;«…пестрая верхушка большевиков-интеллектуалов, в которую входили мало в чём согласные друг с другом Троцкий, Бухарин, Луначарский, Бонч-Бруевич и другие.» — ''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B4,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Эткинд А. М.]'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2005/73/etk2.html «Одно время я колебался, не антихрист ли я»: субъективность, автобиография и горячая память революции]. — «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Новое литературное обозрение]». — 2005. — № 73.&lt;/ref&gt; (Ленин, Троцкий, Луначарский, Бонч-Бруевич һәм Чичерин менән бер рәттән) большевистик партияһының иң уҡымышлы кешеләренән һаналған. Бухарин француз, инглиз һәм немец телдәрендә иркен арлашҡан&lt;ref&gt;«Он свободно разговаривал на немецком и французском языках, читал по английски.» И. Горелов. Николай Бухарин. C. 34&lt;/ref&gt;. Көндәлек тормошта ул күңелсәк һәм ябай булған.

1930 йылдан — Белем тарихы буйынса комиссия рәйесе (КИЗ), 1932 йылдан — Киз нигеҙендә ойошторолған СССР-ҙың Фәндәр академияһының фән һәм техника тарихы интституты директоры (1938 йылда ябыла)&lt;ref&gt;Ю. И. Кривоносов. Институт истории науки и техники: Тридцатые — громовые, роковые… // Вопросы истории естествознания и техники. 2002. № 1. С. 42—75&lt;/ref&gt;.
 
[[1929]]—[[1932 йыл]]дарҙа — СССР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (ВСНХ) Президиумы ағзаһы, ғилми-техник идаралығы мөдире. 1932 йылдан — СССР-ҙың ауыр сәнәғәт наркоматы коллегияһының ағзаһы. [[1931]]—[[1936 йыл]]дарҙа — «Социалистическая реконструкция и наука» («СоРеНа») фәнни-популяр һәм ижтимағи журналының нәшерсеһе. Бухарин — БСЭ-ның беренсе баҫмаһы мөхәррирҙәренең һәм ҡатнашусыларының береһе.

1934 йылдың 26 февраленән алып 1937 йылдың 16 ғинуарына тиклем — «Известия» гәзитенең баш мөхәррире. [[1936 йыл]]дың февралендә [[Карл Маркс]] һәм [[Фридрих Энгельс|Фридрих Энгельстың]] архивын һатып алыу өсөн партия тарафынан сит илгә ебәрелә&lt;ref name=&quot;m13&quot;&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 146—177&lt;/ref&gt;.

Бухарин [[Максим Горький]] (һуңынан Бухаринды Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләйҙәр), Осип Мандельштам, [[Борис Пастернак]] менән дуҫ була. [[1934 йыл]]да Бухарин Совет яҙыусыларының Беренсе съезында Пастернакка айырыуса юғары баһа бирә.

Шулай уҡ Бухарин С. Есенинды үҙенең ижадында ревоюцияны сағылдырған «элекке» шағирҙар Блок һәм Брюсов менән бер рәткә ҡуя.

=== Шаржист ===
Бухарин совет элитаһының күп кенә вәкилдәреннә шарждар төшөрә. Уның Сталинға шарждары натуранан эшләнгән берҙән-бер портреттары булып һанала&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/23828.4/61479/ «Не надо вешать всех собак на Сталина» // KP.RU]&lt;/ref&gt;

== Репрессиялар һәм һәләк булыуы ==
[[1936 йыл]]да, Беренсе Мәскәү процесы барышында, Каменев, Зиновьев һәм башҡалар Бухаринға, Рыковҡа һәм Томскийға күрһәтмәләр бирәләр (шундуҡ нәшер ителә&lt;ref&gt;«Правда», 20-24 августа 1936 г.&lt;/ref&gt;), йәнәһе улар «уң блок» ойошторғандар. Бухарин уға ҡарата асылған эш тураһында Урта Азияла отпускыла булған саҡта белеп ҡала. Процестан һуң, [[1936 йыл]]дың 1 сентябрендә, Бухарин [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловҡа]] яҙа: «Оятһыҙ үлтереүсе Каменев кешеләрҙең иң әшәкеһе, кеше емтеге. Эттәрҙе атҡандарына ифрат шатмын». Әммә [[1936 йыл]]дың 10 сентябрендә «Правда» гәзитендә Бухарин һәм башҡаларға ҡарата тикшереү туҡтатылған тип иғлан ителә&lt;ref&gt;''Роговин В.'' [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/volume4/x.html 1937. Гл. X.]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Приговор_Бухарину_1937.JPG|мини|Бухарин-Рыков-Ягода эше буйынса Приговор, март [[1938 йыл|1938]]]]

1937 йылдың февралендә Үҙәк Комитетының Пленумында партиянан сығарыла һәм 27 февралдә ҡулға алына. Үҙенең ғәйепһеҙлеген иҫбатларға тырыша (шул иҫәптән Сталинға яҙған хаттарында; партияға асыҡ хат яҙа (1980 йылдар аҙағында билдәле була, ҡатыны ятлап алған һәм яҙып ҡалдырған). Лубянкала эске төрмәлә ултырған саҡта «Деградация культуры при фашизме», «Философские арабески», китаптары өҫтөндә эшләй, «Времена» автобиографик романын яҙа, шулай уҡ шиғырҙар яҙа. Хәҙерге ваҡытта был текстар нәшер ителгән&lt;ref&gt;''Бухарин Н. И.'' Тюремные рукописи. В 2 кн. — М&lt;span id=&quot;cxmwAew&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: АИРО-XX, 1996. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5887350261 ISBN 5-88735-026-1]&lt;/ref&gt;.

Бухарин (Рыков менән бер рәттән) «Советтарға ҡаршы уң троцкист блогы» эше буйынса процеста төп ғәйепләнеүселәрҙең береһе була. Башҡа ғәйепләнеүселәр кеүек, ул да ғәйебен таный һәи өлөшләтә күрһәтмәләр бирә. Аҙаҡҡы һүҙендә ғәйептәрҙе кире ҡағырға маташа, шул уҡ ваҡытта Бухарин: «Минең енәйәттәремдең ҡанһыҙлығы сикһеҙ» тип белдерә, әммә бер конкрет эпизодта ла үҙен ғәйепле итеп танымай.

[[1938 йыл]]дың 13 мартында СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы Бухаринды ғәйепле тип таный һәм үлем язаһына тарттыра. Комиссияны Микоян етәкләй&lt;ref&gt;«Микоян возглавлял комиссию, на основании решения которой был фактически вынесен смертный приговор Н. Бухарину» (Известия ЦК КПСС. 1988. № 5) [http://www.tonnel.ru/?l=gzl&amp;uid=405 Биографии. История жизни великих людей]&lt;/ref&gt;, комиссия ағзалары Л. П. Берия, Н. И. Ежов, [[Крупская Надежда Константиновна|Н.]] [[Крупская Надежда Константиновна|К.]] [[Крупская Надежда Константиновна|Крупская]], [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н.]] [[Хрущёв Никита Сергеевич|С.]] [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущёв]] булалар&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%8D%D0%BB%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D1%82%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B0 Мэлор Стуруа] со ссылкой на книгу [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2,_%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Эраста Галумова] «Неизвестные Известия» [http://www.izvestiya.net/rus/rec/?action=show&amp;id=680] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721113124/http://www.izvestiya.net/rus/rec/?action=show&amp;id=680 |date=2011-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Ике көндән Мәскәү өлкәһенең «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә, шунда уҡ ерләнә.
[[Файл:19251103-burial_mikhail_frunze_moscow.jpg|справа|мини|1925 йылғы фотографиялағы Бухариндың, А. И. Рыковтың һәм Л. Б. Каменевтың юйып ташланған һүрәте ([[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзены]] ерләү)]]
1938 йылдың 21 майында СССР-ҙың Фәндәр академияһының Дөйөм йыйылышы Н. И. Бухаринды ағзалыҡтан һәм Фәндәр академияһы Президиумы составынан сығара&lt;ref&gt;''Бухарин Н. И.'' Избранные произведения. — М&lt;span id=&quot;cxmwAfY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Политиздат], 1988. — С. 498. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5250006345 ISBN 5-250-00634-5]&lt;/ref&gt;.

[[1956 йыл]]дың 13 апрелендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы « Бухарин, Рыков, Зиновьев, Тухачевский һәм башҡалар буйынсса асыҡ суд процестарын тикшереү тураһында» Ҡарар ҡабул итә, әммә шул уҡ йылдың 10 декабрендә комиссия Бухаринды, Рыковты, Зиновьевты һәм Каменевты аҡлауҙан баш тарта (''«күп йыллыҡ советтарға ҡаршы көрәше» нигеҙендә)''. Бухарин һәм башҡа ошо процесс буйынса ғәйепләнгәндәр (Генрих Ягода бөтөнләй аҡланмай) [[1988 йыл]]дың 4 февралендә генә реабилитацияланалар. Шул уҡ йылда Бухарин үлгәндән һуң партияла тергеҙелә (июнь 1988) һәм СССР-ҙың Фәндәр академияһында ([[10 май]]ында 1988) СССР-ҙың Фәндәр академияһында мөхбир ағзалығы кире ҡайтарыла&lt;ref&gt;«10 мая 1988 года президиум АН СССР принял решение восстановить посмертно в звании действительного члена АН СССР (академика) Бухарина Николая Ивановича».&lt;br /&gt;
''Бухарин Н. И.'' Избранные произведения. — М&lt;span id=&quot;cxmwAfs&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Политиздат, 1988. — С. 498.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Зенькович Н.]'' Самые закрытые люди. Энциклопедия биографий. — М&lt;span id=&quot;cxmwAf4&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF Олма-Пресс], 2004. — С. 78. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5948503429 ISBN 5-94850-342-9]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* Беренсе никах менән 1911 йылдан үҙенең ике туған һеңлеһенә (Н. М. Лукиндың бер туған апаһы]]) Надежда Лукинаға (1887—1940 өйләнгән була, уның менән 10 йыл тирәһе йәшәйҙәр, 1938 йылдың 1 майында ҡулға алына һәм 1940 йылдың 9 мартында атып үлтерелә&lt;ref&gt;Дунаевский В. А. [http://vive-liberta.narod.ru/ref/n-m-loukin.pdf Николай Михайлович ЛУКИН // «Портреты историков Время и судьбы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} С. 10—11.&lt;/ref&gt;.
* Икенсе тапҡыр (1921—1929) Эсфирь Гурвичҡа өйләнгән була (1895—1989). Был никахтан — Светлана ҡыҙҙары (1924—2003). Ғаилә Бухариндан 1929 йылда уҡ баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.itogi.ru/archive/2001/18/123103.html Д. Бабиченко. Партия в лицах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702100911/http://www.itogi.ru/archive/2001/18/123103.html |date=2020-07-02 }} // Итоги, N18 2001&lt;/ref&gt;. Әсәһе менән ҡыҙы айырылалар һәм лагерҙарҙа булып ҡайталар. Бик һуңлап аҡланалар. Светлана Николаевна, тарихсы, СССР-ҙың дөйөм тарихы институтында эшләгән, тарих фәндәре кандидаты.
* Өсөнсө тапҡыр с 1934 йылдан) партия эшмәкәре Ю. Лариндың ҡыҙы Анна Михайловнаға өйләнгән була (1914—1996), ул төрмәлә ултырған йылдары тураһында мемуарҙар яҙа. Бухариндың һәм Анна Ларинаның улдары — Юрий (1936—2014), рәссам; балалар йортонда Юрий Борисович Гусман исеме аҫтында тәрбиәләнә, ата-әсәһе тураһында бер нәмә лә белмәй үҫә. Яңы фамилияһы әсәһенең инәһе Ида Гусмандан алынған. Артабан Ларин фамилияһында була, атаһының исеме Николай&lt;ref name=&quot;m14&quot;&gt;И. Горелов. Николай Бухарин. C. 177—184&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gulagmuseum.org/showObject.do?object=495137 Биография А. М. Лариной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106234813/http://gulagmuseum.org/showObject.do?object=495137 |date=2012-01-06 }}&lt;/ref&gt;.
* Бухариндың ейәне, Николай Юрьевич Ларин (1972), үҙенең ғүмерен футболға бағышлай. Мәскәүҙә, Чертановола, балалар-үҫмерҙәр футбол мәктәбен етәкләй (2010 йылға ҡарата)&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120803023011/www.izvestia.ru/retro/article3103666/ С. Сергеев. Вторая реабилитация]&lt;/ref&gt;.

== Н. И. Бухариндың хеҙмәттәре ==
* Политическая экономия рантье 1914/1919
** Политическая экономия рантье. — Орбита, 1988.
* Мировое хозяйство и империализм 1915; Пб, 1918; 3-е изд. М.-Пг., 1923.
** Мировое хозяйство и империализм. — М., 1927
* Программа коммунистов (большевиков) — М., 1918.
* Классовая борьба и революция. — Пг., 1919
* (в соавторстве с [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. Преображенским]]) Азбука коммунизма: популярное объяснение программы Российской коммунистической партии (большевиков). — М., ГИЗ, 1919.
** Азбука коммунизма. — Пб., ГИЗ, 1920
* Экономика переходного периода. 1920
* Енчмениада. — М.-Пг., 1923
* Кризис капитализма и коммунистическое движение. — М., 1923
* Теория исторического материализма. — М., Госиздат, 1924
** [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11315-buharin-n-i-teoriya-istoricheskogo-materializma-populyarnyy-uchebnik-marksistskoy-sotsiologii-m-l-1928#page/1/mode/grid/zoom/1 Теория исторического материализма: Популярный учебник марксистской социологии.] — М.; Л.: Гос. изд-во, 1928. — 390 с.
* Атака (сб. статей) М., ГИЗ, 1924
* Империализм и накопление капитала. — М.-Л., ГИЗ, 1925
** Империализм и накопление капитала. Изд. 2-е. — М., ГИЗ, 1927
* К вопросу о троцкизме. — М.-Л., ГИЗ, 1925
* Коммунистическое воспитание молодежи.— М.-Л, 1925
* Международная буржуазия и Карл Каутский, её апостол. — М., 1925
* Синдикализм и коммунизм // Правда. — 1921, 25 января.
* О мировой революции, нашей стране, культуре и прочем (Ответ академику И. Павлову). — Л.: Госиздат, 1924.
* Заявление XIV Московской губпартконференции // Правда. — 1925, 13 декабря.
* Международная буржуазия и Карл Каутский, её апостол. М., 1925 (три издания)
* Борьба за кадры. — М.-Л.: Молодая гвардия, 1926. — 350 с.
* Злые заметки. — М.: ГИЗ, 1927.
* Капиталистическая стабилизация и пролетарская революция. — М.-Л., ГИЗ, 1927
* «Апелляция» оппозиции. — М.-Л., 1927
* Заметки экономиста. М., ГИЗ, 1928. — 56 с., 50 000 экз.
* В защиту пролетарской диктатуры. — М.-Л., ГИЗ, 1928
* К вопросу о закономерностях переходного периода. — М.-Л., 1928
* Международное положение и задачи Коминтерна. М.-Л., 1929
* Борьба двух миров и задачи науки. — М.-Л., 1931
* Гёте и его историческое значение. — Л., 1932
* Дарвинизм и марксизм. — Л., 1932
* Этюды. — Государственное технико-теоретическое издательство, 1988. — ISBN 5-212-00225-7
* Избранные произведения. — М.: Политиздат, 1988. — 500 с., 200 000 экз. ISBN 5-250-00634-5
* Избранные труды. — М.: Наука, 1988. — ISBN 5-02-025779-6
* История и организация науки и техники. — Л., Наука, 1988
* Проблемы теории и практики социализма. — М., 1989. — ISBN 5-250-01026-1
* {{Китап|заглавие=Методология и планирование науки и техники. Избранные труды|ответственный=Составители [[Есаков, Владимир Дмитриевич|В. Д. Есаков]], [[Левина, Елена Соломоновна|Е. С. Левина]]|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страниц=344|isbn=5-02-008530-8|тираж=5000}}
* Путь к социализму. — Новосибирск: Наука, 1990. — ISBN 5-02-029630-9
* Избранные произведения. — М.: Экономика, 1990.
* К новому поколению. — М.: Прогресс, 1990
* Революция и культура. — Фонд им. Н. И. Бухарина, 1993. — ISBN 5-250-02351-7
* Узник Лубянки. Тюремные рукописи Николая Бухарина. — М.: Аиро-XXI; РГТЭУ, 2008. — ISBN 978-5-91022-074-8
* [http://www.situation.ru/app/j_art_684.htm К постановке проблем исторического материализма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420173402/http://www.situation.ru/app/j_art_684.htm |date=2018-04-20 }} ([[1923 йыл|1923]])
* Времена. Роман. / Предисловие и комментарий Б. Я. Фрезинский. — М.: Прогресс, 1994.

== Хәтер ==
* [[1919 йыл]]да Мәскәүҙәге '''Золоторожская''' урамы была переименована в '''Бухаринская''' тип үҙгәртелә, әммә Бухарин [[1937 йыл]]да ҡулға алынғандан һуң урам яңы исем ала — Волочаевская.
* Шулай уҡ [[1929]]—[[1937]] йылдарҙа Калуга өлкәһендәге Дзержинский район '''Бухаринский''' исемен йөрөтә.
* [[1918 йыл]]да Витебскиҙа '''Воскресенская''' урамы '''Бухаринская''' тип үҙгәртелә, әммә Бухарин [[1937 йыл]]да ҡулға алынғандан һуң урам яңы исем ала — Обойная.

== Бухарин образы фильмдарҙа ==
* «Ленин в 1918 году» (1939) — Виктор Кулаков
* «Миссия в Москву» (1943) — Константин Шэйн
* «Клятва» (1946) — ??
* «Штрихи к портрету В. И. Ленина» (1969) — Олег Табаков
* «Поезд в завтрашний день» (1970) — Алексей Сафонов
* «Дорогой Горбачёв» (Италия, 1988) — Харви Кейтель
* «Враг народа — Бухарин» (1990) — Александр Романцов
* «Сталин» (1992) — Йерун Краббе
* «Жена Сталина» (2006) — Сергей Багиев
* «Сталин с нами» (2013) — Виктор Полторацкий
* «Горькая жатва» (2017) — Роб Митчелл-Джеймс

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Резолюция Х пленума ИККИ о тов. Бухарине // Правда. — 1929. 21 августа.
* ''Павлов Н. В., Федоров М. Л.'' Николай Иванович Бухарин // Вопросы истории КПСС. — 1988.10.
* ''Бордюгов Г., Козлов В.'' Николай Бухарин. Эпизоды политической биографии // Коммунист. — 1988.13.
* ''Коэн С.'' Николай Бухарин: Страницы жизни // За рубежом. — 1988.16.
* {{Китап|автор=Коэн С.|заглавие=Бухарин: Политическая биография. 1888—1938|оригинал=Bukharin and the Bolshevik Revolution: A Political Biography, 1888–1938|место=М.|издательство=Прогресс — Академия|год=1988|страниц=574|isbn=5-01-001900-0 и 1989 г.: 5-338-00678-2, 5-01-001900-0}}
* {{Китап|автор=Горелов И. Е.|заглавие=Николай Бухарин|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1988|страниц=288|серия=История Москвы: портреты и судьбы}}
* ''Евгений Евтушенко.'' Вдова Бухарина / поэма // Известия. — 1988.- 10 июня.
* ''Валерий Писигин.'' Н.Бухарин и политическая борьба в мирных условиях // Вечерняя Казань. — 1988. — 11 авг.
* Theodor Bergman/Gert Schafer.&quot;Liebling der Partei&quot;. Bucharin — Theoretiker des Sozialismus. Beiträge zum internationalen Bucharin-Simposium, Wuppertal 1988. Hamburg: VSA-Verlag, 1989.
* ''Лиходеев Леонид.'' Поле брани, на котором не было раненых. Политиздат, М., 1990.
* ''Цакунов С. В.'' Развитие экономических взглядов Н. И. Бухарина после перехода к нэпу // Бухарин: Человек, политик, учёный. — М&lt;span id=&quot;cxmwAiU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1990.
* ''Владимир Иванович Бухарин.'' [http://his.1september.ru/2005/10/28.htm Дни и годы.] Аиро XX, 2003. — ISBN 5-88735-102-0
* ''Марк Юнге.'' Страх перед прошлым. Реабилитация Н. И. Бухарина от [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущева]] до [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Горбачева]]. Аиро XX, 2003. — ISBN 5-88735-101-2
* ''Грамши А.'' [https://web.archive.org/web/20241127182505/http://www.revkom.com/index.htmbiblioteka/levie/gramshi/gr-ogl.htm Тюремные тетради] (в том числе критика книги Бухарина «Теория исторического материализма. Популярный учебник марксистской социологии»)
* ''Шулятиков В. И.'' [http://az.lib.ru/s/shuljatikow_w_m/text_0370.shtml Письма из заграницы] (Письма Шулятикову В. М. Бухарина Н.И) «Учительская газета», 4 октября 1988.
* ''Hedeler, Wladislaw'' (2015). Nikolai Bucharin. Stalins tragischer Opponent. Eine politische Biographie. Matthes &amp; Seitz, Berlin. ISBN 978-3-9575701-8-5. (Владислав Хеделер. «Николай Бухарин. Трагический оппонент Сталина. Политическая биография»)

== Һылтанмалар ==
* [http://magister.msk.ru/library/politica/politica.htm Работы Бухарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215122923/http://magister.msk.ru/library/politica/politica.htm |date=2005-12-15 }} и [http://revarchiv.narod.ru/bukharin/oeuvre.html здесь]
* [http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Bukharin/index.html Политическая экономия рантье. Теория ценности и прибыли австрийской школы] [[1919 йыл|1919]]
* [http://www.istmat.ru/index.php?menu=1&amp;action=1&amp;item=129 Судьбы русской интеллигенции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024161842/http://www.istmat.ru/index.php?menu=1&amp;action=1&amp;item=129 |date=2007-10-24 }}
* [http://antology.igrunov.ru/authors/buharin/to_future_leaders.html «Будущему поколению руководителей партии» (политическое завещание)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202034132/http://antology.igrunov.ru/authors/buharin/to_future_leaders.html |date=2013-12-02 }}
* [http://www.i-u.ru/biblio/persons.aspx?id=30 В библиотеке РГИУ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''А. М. Ларина'' (супруга Бухарина). [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=2386 Незабываемое.]
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_7294000/7294289.stm Артем Кречетников (Би-би-си): «Любимец партии» или Звезда и смерть Николая Бухарина]
* [http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm Стенограмма февральско-мартовского пленума с рассмотрением дел Бухарина и Рыкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125053456/http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm |date=2017-01-25 }}
* [http://perpetrator2004.narod.ru/Bukharin.htm Письма Бухарина, написанные перед арестом и из тюрьмы, а также другие документы]
* [http://www.delostalina.ru/?p=16 Показания Бухарина на следствии от 1.06.37 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225225941/http://www.delostalina.ru/?p=16 |date=2007-12-25 }}
* [http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/1938proces.html Стенограмма процесса]
* [http://док.история.рф/20/postanovlenie-o-gruppe-tov-bukharina/ Постановление о группе тов. Бухарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825080449/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-o-gruppe-tov-bukharina/ |date=2017-08-25 }}. 17.11.1929. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».
* {{Сотрудник РАН|49743|Николая Ивановича Бухарина}}
* {{Cite web|title=Бухарин Николай Иванович|url=http://letopis.msu.ru/peoples/1234|accessdate=2017-12-18}}

[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:9 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1888 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]</text>
      <sha1>p2ztyyeihuvg9sl5pw5cz6ymdktz0g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Академик ишеү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131401</id>
    <revision>
      <id>1308761</id>
      <parentid>1284716</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23590" sha1="2vpvcyp0wub3g516o3enan0h9gvt4f2" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Argonaunts_Rowing_1925.jpg|мини|351x351пкс|Ике ҡолаҡлы һигеҙ ишкәкле ҡолаҡсы менән кәмә]]
[[Файл:Czworka_podwojna-Pekin_2008.jpg|мини|250x250пкс|Парлы дүртле]]
'''Академик ишеү''' — циклик спорт төрө. Байдаркала һәм каноэла ишеүҙән айырмалы рәүештә, спортсылар арҡа, ҡул һәм аяҡ мускулдарын ҡулланып, кәмәләргә ултырып ишкәк менән ишәләр. [[Көнбайыш Европа]], [[Рәсәй]], [[АҠШ]], [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Румыния]]ла бигерәк популяр булып киң таралған.

Академик ишеү [[Олимпия уйындары]] программаһына [[1896 йыл]]дан (ҡатын-ҡыҙҙарҙа [[1976 йыл]]дан) индерелгән. [[Олимпия уйындары]]нан тыш йыл һайын Донъя чемпионаты, Донъя кубогы, Милләт кубогы, Студенттар араһында донъя чемпионаты, Үҫмерҙәр араһындағы донъя чемпионаты үтә.

== Халыҡ-ара ишеү федерацияһы ==
'''Халыҡ-ара ишкәкле спорт федерацияһы''' (ХИСФ) — Олимпия программаһы уйындарында академик ишеү буйынса ярыштар ойоштора һәм үткәрә, ярыш үткәреү системаһын камиллаштыра, донъя чемпионаты үткәрә, халыҡ-ара ярыштарҙы үткәреү буйынса яуаплы спорт төрҙәрен үҫтеп, географияһын киңәйтеп, ярыш ҡағиҙәләрен камиллаштырыу, һыу һәм туризмды үҫтереү методикаһы ишкәкле инвентарҙары әҙерләү. Был комиссия составынан тейешле эш башҡарылды.

== Ишеү нигеҙҙәре ==
Идеаль ишеү техникаһы юҡ, һәр бер «академистың» ишеүҙең төрлө тойоуына һәм ҡараштарына нигеҙләнгән үҙ техникаһы бар. Тренерҙың маҡсаты: спортсының шәхси ишеү техникаһын төрлө шарттарға максималь яраҡлаштырыу.

=== Ишеү ===
Ишеү техникаһында ике төп момент бар — башы (шулай уҡ «зацеп» йәки «баҫып алыу») һәм ишеү аҙағы. Улар икеһе лә балансҡа, тиҙлеккә һәм кәмәнең хәрәкәт траекторияһына (горизонталь һәм вертикаль) йоғонто яһай. Экипаждың артыуы менән (йәғни кәмәлә ишкәкселәрҙең һаны), был ваҡытта ике моменттың әһәмиәте арта, сөнки «идеалда» ишеүҙең башы һәм аҙағы моменты бөтә экипаж ағзалары өсөн бер үк булырға тейеш, әммә ысынбарлыҡта ишеү араһындағы айырма (профессиональ ишкәкселәр өсөн) бер экипажда ишеүҙең башы (йә аҙағы) моменты йөҙҙән бер, ҡайһы ваҡыт меңдән бер секунд өлөшөн тәшкил итә.

== Академик ишеү төрҙәре ==
Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында академик ишеү буйынса ярыштар үткәрелә. Академик ишеү парлы һәм ике ҡолаҡлы ишеүгә бүленә. Парлы ишеү — ике ишкәк, ике ҡолаҡлы ишеү — бер шкәк менән башҡарыла. Кәмә составы бер, ике, дүрт һәм һигеҙ ишкәксенән тора. Ҡайһы бер кластарҙа спортсылар ауырлығы сикләнгән.

Олимпия программаһы буйынса ярыштар 14 класта үткәрелә:
* Яңғыҙҙар — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
* Ике ишкәкле парлы — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
* Ике ишкәкле ике ҡолаҡлы — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
* Ике ишкәкле парлы еңел ауырлыҡта — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
* Дүрт ишкәкле ике ҡолаҡлы — ир-егеттәр һәм еңел ауырлыҡтағы ир-егеттәр ;
* Дүрт ишкәкле парлы — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
* Һигеҙ ишкәкле—ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
Олимпия уйындары программаһына инмәгән, әммә донъя чемпионаты программаһында ҡатнашыусы академик ишеү кластары:
* Яңғыҙҙар — еңел ауырлыҡтағы ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар;
* Ике ишкәкле — ир-егеттәрҙең ҡойроҡсоһо булған ике ҡолаҡлы; ике ишкәкле ике ҡолаҡлы еңел ауырлыҡтағы ир-егеттәр;
* Дүрт ишкәкле — ир-егеттәрҙең ҡойроҡсоһо булған ике ҡолаҡлы; дүрт ишкәкле — ике ҡолаҡлы ҡатын-ҡыҙҙҙар; дүрт ишкәкле — еңел ауырлыҡтағы парлы ҡатын-ҡыҙҙҙар һәм ир-егеттәр;
* Һигеҙ ишкәкле — еңел ауырлыҡтағы ир-егеттәр;
Ҡолаҡсының ауырлығы сикләнгән (әгәр уның ауырлығы норманан әҙерәк булһа, кәмәне балласҡа һалалар), Ҡатын-ҡыҙҙар экипажында ҡолаҡсы ир-егет булрға мөмкин, һәм киреһенсә. Иҫкәрмә — [[Олимпия уйындары]] (экипаждың бөтә спортсылары ла бер затттан булырға тейеш).

Шулай уҡ ҡайһы ваҡыт яртышар ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған ҡатнаш дүрт һәм һигеҙ ишкәкле коммерция ярыштары үткәрелә.

=== Ишкәкселәрҙең айырмалары ===
Академик ишеүҙә ишкәселәр парлы ишкәкселәргә (бер үк ваҡытта ике ишкәк менән ишәләр) һәм ике ҡолаҡлы ишкәкселәргә (бер ишкәк менән ишәләр) аныҡ айырыла.

Ике ҡолаҡлы ишкәкселәр аша ишеүселәргә (ишкәк уңда) һәм баклылырға (ишкәк һулдан) бүленә. Иҫәпләүҙәр шуны күрһәтә: кәмәнең уйнауынан һаҡланыу өсөн, баклыларға ҡарағанда, аша ишеүселәр 5 % күберәк көс һалырға тейеш; дүрт һәм һигеҙ ишкәкле кәмәләрҙә көслө аша ишеүселәрҙе кәмәнең танауына яҡыныраҡ ултыртырға тырышырға кәрәк&lt;ref&gt;[http://www.biorow.com/RBN_ru_2009_files/2009RowBiomNewsRu11.pdf Новости биомеханики гребли. — Выпуск 9 (№ 104), ноябрь 2009]&lt;/ref&gt;.

== Академик ишеү үҙенсәлектәре ==
Академик ишеү байдарканан һәм каноэла ишеүҙән бик ныҡ айырыла: хәрәкәт итеү ысулы буйынса ла, спортсыларға көс төшөүе яғынан да. Академик ишеү — ул спортсыларҙың яҡынса тәндең 95 % мускулдарын эшләтеүсе спорт төрҙәренең береһе. Байдаркала һәм каноэла ишеүҙең төп айырмалары түбәндәгеләр:
* Дистанцияны үтеү оҙонлоғо
: Ярыш харакерына ҡарап, 500 метрҙан 160 километрға тиклем үҙгәрә: «Б» юниондары (16 йәштән кесе) — 500—1500 метр, «А» юниондары (16-18 йәштәр)1000 метрҙан 2000 метрға тиклем, «U-23» һәм өлкәнерәк стандарты 2000 метр. 2000 метрҙан ашыу дистанция — марафон булып һанала.
* Хәрәкәт итеү юлы
: «Академистар»ға арҡа менән алға хәрәкәт итеү характерлы, шул уҡ ваҡытта кәмең хәрәкәтен махсус юлдар буйлап коррециялау башҡарыла (буйка буйынса)
* Инвентарь
* Хәрәкәт итеү тиҙлеге
: 20 км/сәғ (8+ өсөн уртаса-йөрөү) һәм 30 км/сәғ тиклем («ырғылуҙарҙа» (старт/финиш)), был турала (2000 м) дистанцияһын үтеү ваҡытына ҡарап фаразларға мөмкин. Иң етеҙ кәмә булып 8+ һанала.
* Ишеүҙең үҙ техникаһы

== Ҡорамалдар ==
Академик суднолар — ишкәк өсөн кронштейндары борт аша сығарылған һәм хәрәкәтсән ултырғыстары (банкалары) булған тар оҙонайтылған спорт кәмәләре. Кәмәләр өйрәнеү (үҙешмәкәр) һәм ярыш төрҙәренә бүленә. Ҡағиҙә булараҡ өйрәнеү кәмәләре киңерәк һәм уларҙың борттары бейегерәк&lt;ref name=&quot;row1&quot;&gt;[http://www.riverfront.org/recreational/rowing/ Rowing. Recreational activities. {{ref-en}}(англ.)] &lt;small&gt; ссылка проверена [//ru.wikipedia.org/wiki/24_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 24 марта] [//ru.wikipedia.org/wiki/2009 2009]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Кәмәләр тәүҙә ағастан ғына эшләнгән, ошонан сығып кәмәләрҙе яһау ысулдарының типтар бүленеше барлыҡҡа килгән. &quot;Клинкер&quot;буй рейкалар йыйылмаһы менән көпләнгән. «Скиф» — ҡиммәтле ағас тоҡомдары фанера һәм шпонынан, һуңыраҡ — композицион материалдарҙан яһала. Хәҙер, «клинкер» техника һәм «клинкер» кәмәләр элекке ваҡытта ҡалғас, «скифтар» тип ярыш кәмәләрен атайҙар&lt;ref name=&quot;spb1&quot;&gt;[http://kfis.spb.ru/index.php?pg=268 «Исторические записки о развитии гребного спорта в Санкт-Петербурге» И. И. Малыгин.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618205502/http://kfis.spb.ru/index.php?pg=268 |date=2009-06-18 }} &lt;small&gt; ссылка проверена [//ru.wikipedia.org/wiki/24_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 24 марта] [//ru.wikipedia.org/wiki/2009 2009]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

1980 йылдан алып бәйләүсе итеп юғары сифатлы эпоксид ыҫмалаларҙы ҡулланып, күп ҡатлы сэндвич технологияһы буйынса углорд материалдарынан ҡулланып етештерелә. Кәмә хаҡы юғары, мәҫәлән, яңғыҙ кәмәләр хаҡы 1200 000 һумдан башлана.

=== Ишеү инвентарына ярыш ҡағиҙәләренең талаптары ===
1. Баҫҡыс конструкцияһы кәмә түңкәрелеү осрағында ишкәксегә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡул ярҙамын ҡулланмайынса, кәмәне ташлап китеү мөмкинлеге бирергә тейеш.

2. Кәмә мороно ҡойолған резина шар һәм флюгарка тотҡосо менән йыһазландырылған булырға тейеш.

3. Ишкәкһеҙ һәм радиосистемаһыҙ минималь кәмә ауырлығы түбәндәгесә булырға тейеш:
* 4+ (дүрт ишкәкле ҡойроҡсо) — 51 кг
* 2х, 2 — (парлы ике ишкәкле һәм рулһеҙ) — 27 кг
* 1х (яңғыҙ) — 14 кг
* 2+ (ике ишкәкле ҡойроҡсо) — 32 кг
* 4 — (дүрт ишкәкое рулһеҙ) — 50 кг
* 4х (парлы дүрт ишкәкое) — 52 кг
* 8+ (һигеҙ ишкәклн) — 96 кг
4. Ике ҡолаҡлы ишкәк ҡалаҡтары киңлеге 3 мм, ситенән бөтә периметр буйынса 5 мм-ҙан кәм булмаҫҡа тейеш, ә парлы ишкәктәрҙең ситенән 2 мм — 3 мм-ҙән кәм түгел.

=== Ишкәктәр ===
[[Файл:Oar_construction.jpg|мини]]
Академик ишеү өсөн ишкәктәр эпоксид бәйләүсе «эҫе» ҡатырыу нигеҙен яһала. Был уны юғары ныҡлы-һығылмалы үҙенсәлектәр, эксплуатация тотороҡлоҡ һәм минималь ауырлыҡ менән тәьмин итә. Күсәр овал киҫелешле һәм уратыу ысулы менән, артабан баҫым аҫтында ҡатырып яһала. Ишкәк ҡалағы өс ҡатлы конструциялы һәм «Тура» баҫыу методы менән яһала.

== Ярыштар ==
* '''Чарльз йылғаһы аша регата''' ({{lang-en|Head of the Charles Regatta}}) — [[Массачусетс]] штатындағы, [[АҠШ]], [[Бостон]] һәм Кембриджды бүлеп ятҡан Чарльз йылғаһындағы ярыш.
* '''Король хенлей регатаһы'''
* '''Оксфорд — Кембридж''' — «яҡшы университетты» билдәләү маҡсаты менән Темза буйлап йыл һайын уҙғарылған традицион кәмә регатаһы.

== Ишеү традициялары ==
[[Көнбайыш]]та академик ишеү бер нисә быуат буйы тайпылышһыҙ һаҡланған боронғо традицияларға эйә.
* [[XIX быуат]] башынан [[Лондон]]да Темза йылғаһында Оксфорд һәм Кембридж университет экипаждапы араһында классик Король регатаһы ойошторола.
* Дистанцияның оҙонлоғо 2 километр тәшкил итә ([[Бөйөк Британия]]ның башҡа классик ярыштарынан айырмалы рәүештә). Бик һирәк дистанция бер йәки 1,5 километр тәшкил итә (йышараҡ үҫмерҙәр һәм ветерандар ярыштарында ғына)
* Стартта техника ҡулланылмай — старт сигналына тиклем кәмәләрҙе ярыш стюардтары тота.

== Жаргон һүҙҙәр һәм термин билдәләмәләре ==
* '''Банка''' — хәрәкәтсән ултырғыс (пластик йәки ағастан), 4 тәгәрмәсле, полозок (релстар) буйынса хәрәкәт итә.
* '''Баҫҡыс''' — металл пластина менән берләштерелгән, ишеү ваҡытында этәргес һәм таяныс өсөн ҡулланылған аяҡ кейеме. Ҡағиҙә булараҡ, ҡойроҡсоһоҙ кластарҙа ишкәкселәрҙең уң ботинкаһы кәмә төбөндәге ҡойроҡсо механизмы менән бәйле, шуға ул кәмә курсына корректировка индерә ала.
* '''Руль''' — бер яғы һыу эсендә булған пластик осло металл үҙәк һәм икенсе яғында «Т» хәрефе формаһындағы металл пластина (тростарға беркетелгән үҙәк уҡ-сығынты ҡойроҡсоға ориентир булып тора).[[Файл:Bot_construction.jpg|мини|250x250пкс|яңғыҙ]]
* '''Полозок''' — кәмә эсендә хәрәкәт итеү өсөн тәғәйләнгән ике рельс. Ике яҡтан да пластик сикләгес.
* '''Тармаҡ /кронштейн''' — конус рәүешендә ҡушылған көпшәләр (металл, карбон). Кәмә борт буйлап беркетелгән (парлыларға һулдан һәм уңдан, ике ҡолаҡлыларға һулдан йәки уң яҡтан). Ишкәк өсөн таяныс нөктә булараҡ ҡулланыла.
* '''Фальшборт''' — борт буйлап перпендикуляр беркетелгән пластиналар (кәмә материалынан). Сәсрәтеүҙән һаҡланыу өсөн хеҙмәт итә.
* '''Тулҡынйырғыс''' — беренсе номер артына беркетелә. Хәрәкәт ваҡытында һыуҙын инеүенән һаҡлау өсөн хеҙмәт итә.
* '''Лючок''' — түңәрәк формала, тотҡалы һәм һырлы хәрәкәтсән пластина. Тирә-яҡ мөхит һәм кәмәнең эске ҡыуышлығы араһындағы «ишек» ролен үтәй.
* '''Вертлюг''' — кронштейн осона беркетелгән пластик-металл изделиеһы. Кәмәгә ишкәкте хәрәкәтсән беркетеү өсөн хеҙмәт итә.
* '''Каретка''' — подшипник менән тәьмин ителгән пластик тәгәрмәскә беркетелгән металл конструкция, хәрәкәтсән ултырғыстың (банка) элементы булып тора. Тәгәрмәстәр араһында күсәр араһының оҙонлоғона ярашлы, кареткаларҙың ике стандарт типоразмеры бар.
* '''Беркетелгән терәк''' — терәктең (баҫҡыстың) төрлө типтағы академик судноларҙың урынын беркетеү һәм үҙгәртеү өсөн хәрәкәтсән фиксаторлы пластик планка
* '''Мороно''' — кәмә морононоң шар формаһындағы башағы. Бәрелеш ваҡытында спортсыларҙы йәрәхәтләнеүән һәм инвентарҙың зыян күреүенән һаҡлау өсөн хәүефһеҙлек элементы.
* '''Барашек''' — парлы һәм ике ҡолаҡлы металл һырлы ҡушымта менән вертлюг өсөн пластик фиксатор.
* '''Каблук''' — ишкәктең рычаг оҙонлоғон пластик сикләүсе.
* '''Манжет''' — ишкәктең эш фазаһында ынтылыш мөйөшөн фиксациялау өсөн пластик цевья ҡаптырмаһы.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Академик ишеү буйынса иң йәш чемпионына ни барлығы 10 йәш. Уны ауырып иткән ҡойроҡсо урынына ултырталар. Экипаж составы еңеүгә өлгәшә. Был 1900 йылда була.
* Инглиздәр Стив Редгрейв — академик ишеү иң күренекле спортсыһы — Олимпиадала һәм бөтә донъя чемпионаттарында ике тиҫтә йылдан ашыу еңеүсе була. 1992 йылда Барселонала Стивта Уйын алдынан табиптар шәкәр диабеты ауырыуы таба, әммә ул барыбер сығыш яһап, еңеүгә өлшгәшә һәм үҙенең өсөнсө олимпия «алтын» яулай. Артабан Стив почет пьедисталының иң юғары баҫҡысына күтәрелгән тағы ике Олимпиада була — 1996 йылда Атлантала һәм 2000 йылда Сиднейҙа. Стив Редгрейв үҙенең триумф спорт карьераһын биш тапҡыр олимпия чемпионы булып тамамлай.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Халыҡ-ара ишеү федерацияһы
* Академик ишеү техникаһы нигеҙҙәре
* Академик ишеүсе кәмәне көйләү .
* Регата
* Олимпия уйындарында академик ишеү
* Академик ишеү буйынса олимпия медалистар исемлеге

== Һылтанмалар ==
{{навигация
|Тема=Академическая гребля
|Викисловарь=Академическая гребля
}}
* [https://worldrowing.com/ Официальный сайт ФИСА]
* [http://www.rowingrussia.ru/ Федерация гребного спорта России]
* [http://www.rowingru.com/ Академическая гребля России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815194927/http://www.rowingru.com/ |date=2013-08-15 }}
* [http://www.ukrrowing.com.ua/ Академическая гребля Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209160648/http://www.ukrrowing.com.ua/ |date=2018-02-09 }}
* [http://www.rowing-az.clan.su/ Академическая гребля Азербайджана]
* [http://www.peoples.ru/sport/grebla/ Рейтинг гребцов всего мира]
* [http://www.worldrowing.com/results World Rowing • Results Рекорды]
* [http://canoestart.ru/ Официальный сайт МОУ ДОД ДЮСШ по водным видам спорта «Морская школа» г. Калининграда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214064517/http://www.canoestart.ru/ |date=2012-12-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20241108030220/http://rowing39.ru/ Федерация академической гребли Калининградской области]
* [http://dubrowskijboris.jimdo.com/ Олимпийский чемпион Дубровский Борис Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119094552/https://dubrowskijboris.jimdo.com/ |date=2018-11-19 }}
* [http://www.pskovrowing.ru/ Гребля во Пскове информационный портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220040816/http://www.pskovrowing.ru/ |date=2018-02-20 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Академик ишеү]]</text>
      <sha1>2vpvcyp0wub3g516o3enan0h9gvt4f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131737</id>
    <revision>
      <id>1309047</id>
      <parentid>1280097</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17180" sha1="5c1qoxlkjw1p1zl6ptu9zgt2ugmmsyk" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Зөһрә Бураҡаева
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 16.09.1973
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]], [[Өфө]] ҡалаһы
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = {{журналист|Башҡортостан|XXI быуат}}, {{яҙыусы/кат|Башҡортостан|XXI быуат|башҡорт}}
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = публицистика, драматургия, шиғриәт, проза
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт]], [[урыҫ]]
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты ([[2008]])
 |Наградалары       = «Новые писатели-2015» урыҫ телле авторҙары халыҡ-ара премияһы лауреаты ([[Мәскәү]], [[2015]]).
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана     = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}

'''Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы''' ([[16 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — прозаик, тәржемәсе, публицист, драматург. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты ([[2008]]). [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[2009]]). Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар Союзы ағзаһы ([[2016]]).&lt;ref&gt;Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bp.rbsmi.ru/articles/kultura/burakaeva-zukhra-mama-ot-perevodchika-i-blagodarnoy-docheri/ Буракаева Зухра. Мама. От переводчика и благодарной дочери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504003105/https://bp.rbsmi.ru/articles/kultura/burakaeva-zukhra-mama-ot-perevodchika-i-blagodarnoy-docheri/ |date=2018-05-04 }}, Журнал «[[Бельские просторы]]»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://filmproducers.ru/chleny-gildii/ Члены Гильдии продюсеров и организаторов кинопроцесса Союза кинематографистов России]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://proufu.ru/news/society/9709-zhizn_kak_kompromiss_pisatelnitsa_zukhra_burakaeva_o_khuliganstve_podvigakh_i_mike_dzhaggere/ Жизнь как компромисс: писательница Зухра Буракаева о хулиганстве, подвигах и Мике Джаггере.   Надежда ВАЛИТОВА. Интернет-издание ProUfu.ru. 17 Августа 2015.]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы Бураҡаева 1973 йылдың 16 сентябрендә [[Өфө]] ҡалаһында билдәле ғалим-геолог, журналист [[Диҡҡәт Бураҡаев]] һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, педагог [[Мәрйәм Бураҡаева]]ның күп балалы ғаиләһендә тыуған.
Белеме — М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты, нәфис тәржемә бүлеге (Әхиәр Хәҡимов оҫтаханаһы); ВИППК ҡарамағындағы сценарий курсы, («кинодраматург» һөнәре буйынса, А. Леонтьев, М. Туманишвили оҫтаханаһы), [[Мәскәү]].
1995—2016 йылдарҙа — «Башҡортостан» киностудияһында мөхәррир, [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда әҙәби бүлеге мөдире.

== Ижады ==
Республика театрҙарында түбәндәге ''постановкалар'': «Рух иле» (реж. А. Имаметдинов), «Их, өс егет, өс егет…» (реж. Р. Хәкимов), «Февраль. Буран» — Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов]] тураһында (реж. Х. Үтәшев);

''инсценировкалар'': Н. Носовтың повесы «Белмәҫйән мажаралары» («Приключения Незнайки») буйынса (реж. З. Сөләймәнов), Р. Гюнтекиндың «Птичка певчая» романы (реж. И. Гиләжев), уғыҙ дастаны «Китабе деде Коркут» (Ҡорҡуттың һуңғы йыры) буйынса (реж. З. Сөләймәнов) (ТЮРКСОЙ Халыҡ-ара премияһы һәм VIII Халыҡ-ара «Мең тын алыш — бер тауыш» («Тысяча дыханий — один голос») төрөк телле театрҙары фестивале дипломанты, [[Төркиә]], Конья ҡалаһы, 1916);
 
''пьесалар авторы'' «Маймыл Бьянка мажаралары» («Приключения обезьянки Бьянки») балалар пьесаһы, пьеса буйынса спектакль ҡуйылған (реж. Р. Хәкимов). [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]]нда башҡорт телен өйрәнеү буйынса «Ете мөғжизәле теләк» спектакль-квест ҡуйылды (2017).

Күп кенә ''документаль фильмдар'' сценарийҙары авторы: «Урал менән Шүлгән мажаралары» анимация сериалы (реж. А. Байрамғолова), «Рәхмәт» комедияһы ([[Бураҡаева Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы|Т. Бураҡаева]] менән авторҙаш, режиссеры — А. Райбаев), «Минең йондоҙом» йәштәр мелодрамаһы (реж. Т. Бураҡаева); «Карусель», «Япраҡ», «Урман һуҡмағы», «Аҡ ҡарҙар яуғанда» ҡыҫҡа метражлы фильмдар, «Өйҙәштәр» комедия сериалы (реж. Р. Пожидаев;документаль фильмдар: «[[Заһир Исмәғилев]]», «Тауҙарға артылғанда» (шағир-фронтовик [[Хәниф Кәрим]]дең 100 йыллығына)&lt;ref name=&quot;Рожден для песни. О Ханифе Кариме &quot;&gt;[http://www.hrono.ru/text/2008/karim06_08.html Рождён для песни.О Ханифе Кариме]&lt;/ref&gt;  &lt;ref name=&quot;Алексей Клёнов.Ирония судьбы, или С новым годом!&quot;&gt;[http://hrono.ru/text/2002/klenov_iron.html Алексей Клёнов.Ирония судьбы,или С новым годом! ]&lt;/ref&gt;,  , «[[Гөлли Мөбәрәкова]] хаҡында» («Сказка о маленькой Гюлли»), «Ер кешеһе» ([[Ейәнсура районы]] [[Ибрай]] ауылында йәшәүсе Хөсәйен Ҡолмөхәмәтов тураһында)&lt;ref&gt;{{YouTube|https://www.youtube.com/watch?v=w5EXdc3Aw2Y|logo=1}} Кинодраматург Зухра Буракаева &lt;/ref&gt;.

[[Рәми Ғарипов]]тың «Киләсәккә юл ярам», «Пилот яҙмалары», «Уҡыу океаны» уҡыусы көндәлектәрен ҡулъяҙманан нәшергә әҙерләүсе, мөхәррире, баш һүҙ авторы.

«Тамыр» балалар телеканалы төшөргән «Бирешмә!» үҫмерҙәр өсөн телесериалдың сценарийы авторҙашы.
Башҡортостан юлдаш телевиденияһының «Я учу башкирский» проектының авторы, йыр һүҙҙәре авторы.
Йөҙҙән ашыу концерт, театралштырылған тамаша, республика байрамдарының, сараларҙың сценарий авторы.

Республика матбуғатында, шиғриәт йыйынтыҡтарында, «Халыҡтар дуҫлығы», «Крещатик» (Германия) әҙәби журналдарында Айҙар Хөсәйенов менән берлектә башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәренең тәржемәләре&lt;ref name=&quot;Айдар Хусаинов о переводчике Зухре Буракаевой&quot;&gt;[https://zen.yandex.ru/media/husainov/voobrajaemyi-razgovor-s-poetom-shaihzadoi-babichem-o-trudnostiah-perevoda-5dc1c0bbecfb8000ad442545 Айдар Хусаинов о переводчике Зухре Буракаевой ]&lt;/ref&gt;, З.Бураҡаеваның хикәйәләре, публицистика әҫәрәҙәре, шиғырҙары донъя күрә  &lt;ref name=&quot;Змей.Рассказы З.Буракаевой&quot;&gt;[http://www.hrono.ru/proekty/belsk/n06_08.html Змей.Рассказы З.Буракаевой  ]&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Красивая.З.Буракаева&quot;&gt;.[http://literratura.org/prose/1698-zuhra-burakaeva-krasivaya.html Красивая.З.Буракаева]&lt;/ref&gt;.

Билдәле тәржемәсе Айҙар Хөсәйенов Зөһрә Бураҡаева тураһында шулай тип яҙа: &lt;ref&gt; Айдар Хусаинов о переводчике Зухре Буракаевой&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt; Тәржемәсе  ике мөхиттә йәшәгән амфибия кеүек, авторҙы аңлай белергә, үҙенекен күрһәтергә түгел, ә автор әйтергә теләгәнде хөрмәт менән әйтеп бирергә, тапшырырға тейеш . Зөһрә быны бик һәйбәт, еренә еткереп башҡара . &lt;/blockquote&gt;

2018 йылда &quot;Рәсәй мәҙәниәте (2012-2018)&quot; федераль программаһы сиктәрендә  [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Айгиз Баймөхәмәтов]]тың «Урам балалары» тигән китабы ( «Дети улицы») Зөһрә Бураҡаева тәржемәһендә баҫылып сыҡты.

== Төп әҫәрҙәре ==
* «Хыялый япраҡ» (Очарованный листик) хикәйәләр йыйынтығы («Китап», 2005);
* «Донъя әҙәбиәте ҡиммәттәре башҡорт телендә» серияһы өсөн донъя халыҡтары әкиәттәренең тәржемәләре (Һерберт Уэллс «Донъялар һуғышы», Проспер Мерименың ике новеллаһы; «Әңгер-кәңгер, кәңгерләк» инглиз лимериктары, «Аҡһылыу менән ете кәрләкәй», «Бөркөт менән сүллек», «Ҡыҙыл кәләпүш», «Аҡҡош-ҡаҙҙар» әкиәттәр [[Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы|Г. Ғиззәтуллина]] менән берлектә, «Инеш», 2010)&lt;ref name=&quot;Сказки народов мира&quot;&gt;[https://auction.ru/offer/knigi_komplekt_skazok_narodov_mira_iz_7_knig_na_bashkir_jazyke_2010_g_izd_vo_inesh-i79519601795307.html Сказки народов мира  ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;;
* «Донъя әҙәбиәте ҡиммәттәре башҡорт телендә» серияһы өсөн дәрестән тыш уҡыу өсөн донъя балалар әҙәбиәтенең тәржемәләре («Инеш», 2010—2013 йылдар).

== Зөһрә Бураҡаеваның шиғырҙарына яҙылған йырҙар ==
«Уяу бул, башҡортом» (У. Иҙелбаев көйө), «Мы вместе — Башкортостан» (У. Иҙелбаев көйө), «Рәхмәт» комедияһынан: «Рәхмәт һиңә» (Ғ. Юламанов көйө), «Ышанмаһаң әкиәткә, ышанма» (У. Иҙелбаев көйө), «Минең йондоҙом» йәштәр фильмынан: «Минең йондоҙом» (И. Абдуллин көйө), «Артур һәм Нэнси» спектакленән (реж. З. Сөләймәнов): «Король йыры», «Осраштыҡ» (И. Абдуллин көйө), «Маугли», «Рух иле», «Ете мөғжизәле теләк» спектакленә йырҙар (У. Иҙелбаев көйө), «Өйҙәштәр» сериалы өсөн «Рок үлде» йыры (Р. Пожидаев көйө), «Бирешмә!» телесериалында «Селпәрәмә», «Бирешмә» (Айҙар Хәмзин көйө) йырҙары яңғырай&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vfaetg5Kr_Y Бирешмә]&lt;/ref&gt;.

== Урыҫ телендә яҙылған шиғырҙары ==
* Проснуться на твоем плече… (2016)
* Старшая (2016)
* Сквозь серость моросящего дождя… (2016)
* Вино (2015)
* Покорение столицы (2014)
* Одноклассник (2014)
* Аквариум любви (2014)
* Весна (2014)
* Улетаю (2014)
* Долгое настоящее (2014)
* Части (2014)
* Товарный состав (2014)
* Глаза волка (2014)
* Дикий зверь (2014)&lt;ref&gt;[https://www.stihi.ru/avtor/zuhraburakaeva. Стихи.ру. Произведения.]&lt;/ref&gt;

== Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты — милли әҙәбиәтте үҫтереүҙә һәм пропагандалауҙағы өлөшө һәм тәржемә өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ([[2008]]).
* «Новые писатели-2015» урыҫ телле авторҙары халыҡ-ара премияһы лауреаты ([[Мәскәү]], [[2015]])&lt;ref name=&quot;Новые писатели 2015&quot;&gt;[http://new-writers.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=725&amp;Itemid=110 Новые писатели 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313085937/http://new-writers.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=725&amp;Itemid=110 |date=2020-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғәиләһе ==
* атаһы — [[Бураҡаев Диҡҡәт Насретдин улы]]
* әсәһе — [[Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы]]
* ағаһы — [[Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы]]
* һеңлеһе — [[Бураҡаева Таңсулпан Диҡҡәт ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [https://proufu.ru/news/society/9709-zhizn_kak_kompromiss_pisatelnitsa_zukhra_burakaeva_o_khuliganstve_podvigakh_i_mike_dzhaggere/?from=desktop_lenta Жизнь как компромисс: писательница Зухра Буракаева о хулиганстве, подвигах и Мике Джаггере]
* [https://web.archive.org/web/20230406041638/https://istoki-rb.ru/?article=3304  Моя жизнь иррациональна и импульсивна. 2012.]
* [https://www.stihi.ru/avtor/zuhraburakaeva. Стихи.ру. Произведения.]

== Видеояҙмалар ==

* {{YouTube|https://www.youtube.com/watch?v=w5EXdc3Aw2Y|logo=1}} Кинодраматург Зухра Буракаева 
* {{YouTube|https://www.kinopoisk.ru/name/3833505/|logo=1}} Урал-батыр (2013).Моя звезда (2010). Рахмат (2007)
&lt;!-- {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/Буракаева Зухра Диккатовна}} --&gt;
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:1973 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5c1qoxlkjw1p1zl6ptu9zgt2ugmmsyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аслаев Сәғит Төхвәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131855</id>
    <revision>
      <id>1308836</id>
      <parentid>1300835</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11165" sha1="67v00bzq97jicigg586ux70mln03r28" xml:space="preserve">{{Боксёр
 |Имя                    = Сәғит Аслаев
 |Оригинал имени         = 
 |Фотография             = 
 |Подпись                = 
 |Имя при рождении       = 
 |Полное имя             = Сәғит Төхвәтович Аслаев
 |Прозвище               =
 |Гражданство            = {{USSR}}&lt;br&gt; {{RUS}}
 |Дата рождения          = 1.11.1954
 |Место рождения         =  РСФСР, [[Башҡорт АССР-ы]]  {{МР|Баймаҡ районы| Баймаҡ районында}} [[1-се Этҡол]] ауылы
 |Дата смерти            =
 |Место смерти           =
 |Проживание             =
 |Весовая категория      =
 |Стойка                 =
 |Рост                   =
 |Размах рук             =
 |Стиль                  = 
 |Тренер                 = 
 |Боёв любительских      = 
 |Побед любительских     = 
 |Поражений любительских = 
 |Ничьих любительских    = 
 |boxrec_id              = 
 |Гос. награды           = {{Заслуженный работник физической культуры Российской Федерации}}{{Заслуженный тренер России}}{{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}}{{Орден Салавата Юлаева}}
 |Медали                 = 
 |Сайт                   =
 }}
{{фамилиялаш|Аслаев}}
'''Аслаев Сәғит Төхвәт улы''' ([[1 ноябрь]] [[1954 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тренеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014).

== Биографияһы ==
Сәғит Төхвәт улы Аслаев 1954 йылдың 1 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол]] ауылында тыуған. Атаһы — [[Аслаев Төхвәт Хәлим улы]] (1922—1995), педагог-методист, башҡорт теле белгесе.

1976 йылда Волгоград физик культура институтын тамамлай.

1978 йылда «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡртостан өлкә советында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1982 йылда юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. 1986 йылда Өфө ҡалаһы 4-се Олимпия резервының махсус балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбенә (СДЮШОР)&lt;ref&gt;[http://boxing-rb.ru/index.php?do=static&amp;page=sd4 СДЮСШОР № 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011143203/http://boxing-rb.ru/index.php?do=static&amp;page=sd4 |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt; эшкә күсә.

1988 йылда [[СССР]]-ҙың бокс буйынса йыйылма командаһына тренер итеп тәғәйенләнә. 1992—1996 йылдарҙа ла [[Рәсәй]] йыйылма командаһында. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] йыйылма командаһының баш тренеры булып эшләй.

2001 йылдан Сәғит Төхвәт улы Башҡорт дәүләт университетының физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, ә 2003 йылда БДУ-ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.bashedu.ru/node/662 Сотрудники кафедры физвоспитания и спорта]&lt;/ref&gt;.

2007 йылда «Интерактив белем биреү процесында физик культура уҡытыусыларында педагогик аралашыу оҫталығын формалаштырыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «педагогия фәндәре кандидаты» дәрәжәһен яулай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01003331612 Аслаев, Сагит Тухватович. Формирование умений педагогического общения у учителей физической культуры в процессе интерактивного обучения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812002131/https://search.rsl.ru/ru/record/01003331612 |date=2020-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

Тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге йылдарында Сәғит Төхвәт улы халыҡ-ара класлы спорт мастерҙарын, шулай уҡ 50-нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын әҙерләй, улар араһында:
* Владимир Ганченко — 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса1992 йылғы Рәсәй чемпионы, 1992 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/11353-ganchenko-vladimir-aleksandrovich|Ганченко Владимир Александрович}}&lt;/ref&gt;;
* Ринат Ғизәтуллин — 63,5 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса 1992 йылғы Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/component/content/article/8-spisok/11433-gizatullin-rinat-abdullovich|Гизатуллин Ринат Абдуллович}}&lt;/ref&gt;;
* Рәмил Хөснөтдинов — 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса 1995 йылғы Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-statya/1114-assamblyazh|Хуснутдинов Рамиль Галиевич}}&lt;/ref&gt;;
* Эльвира Ҡасимова — 2000 йылда кикбоксинг буйынса донъя чемпионы&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/vvedenie/2-statya/12558-kasimov-elvir-abubakirovich|Касимов Эльвир Абубакирович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=12744&amp;tab=8 Бокс учёбе не помеха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220212225/http://www.agidel.ru/?param1=12744&amp;tab=8 |date=2018-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре(1999)&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;nd=102063729&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ от 30 декабря 1999 года № 1741 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников учреждений и организаций физической культуры и спорта»]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (2001).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003) 
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре
* Салауат Юлаев ордены (2014)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/law/bq/4o.htm Указ Президента РБ от 20.08.2014 № УП-221 О награждении орденом Салавата Юлаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821162928/http://bashkortostan.regnews.org/law/bq/4o.htm |date=2019-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Аслаев С. Т., Асадуллин Р. Н. [https://cyberleninka.ru/article/n/mesto-interaktivnogo-obucheniya-v-formirovanii-pedagogicheskogo-obscheniya-u-uchiteley-fizicheskoy-kultury Место интерактивного обучения в формировании педагогического общения у учителей физической культуры]. — Вестник Башкирского университета, 2006.
* Аслаев С. Т., Шаяхметова Э. Ш., Румянцева Э. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/dinamika-sensomotornogo-reagirovaniya-i-chuvstva-vremeni-v-protsesse-adaptatsii-bokserov-k-trenirovochnym-nagruzkam Динамика сенсомоторного реагирования и чувства времени в процессе адаптации боксеров к тренировочным нагрузкам]. — Вестник Башкирского университета, 2012.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1109-aslaev-s-it-t-khv-t-uly}}{{V|19|10|2019}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>67v00bzq97jicigg586ux70mln03r28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баязитов Роберт Ишдәүләт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131889</id>
    <revision>
      <id>1308964</id>
      <parentid>1284026</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9588" sha1="fpso2gd7tl2yp1f38rani19yt3hnmnc" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя = Баязитов Роберт Ишдәүләт улы 
 |оригинал имени = 
 |имя при рождении = 
 |изображение = 
 |ширина = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения = [[2 ноябрь]] [[1939 йыл]] 
 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Бөрйән районы|Бөрйән районында}}&lt;br&gt;
 [[Байназар ]] ауылы
 |гражданство = {{SUN}} → {{RUS}}
 |Уҡыу йорто = Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты&lt;br&gt;
 физика-математика факультеты
 |род деятельности = педагог
 |награды и премии = РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), Башҡорт АССР-ның мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997)
 |автограф = 
 |сайт = 
 |викисклад =
 }}

'''Баязитов Роберт Ишдәүләт улы''' ([[2 ноябрь]] [[1939 йыл]], [[Бөрйән районы]], [[Байназар]] ауылы — [[19 май]] [[2019 йыл]], [[Бөрйән районы]], [[Байназар]] ауылы) — комсомол, [[КПСС|партия]] һәм мәғариф ветераны. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979).

== Биографияһы ==
Роберт Ишдәүләт улы Баязитов 1939 йылдың 2 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] Бөрйән районы Байназар ауылында колхозсылар ғаиләһендә тыуған.

Атаһы Баязитов Ишдәүләт Зәйнулла улы 1901 йылда батрак ғаиләһендә тыуған. Ауылды коллективлаштырыу эшендә әүҙем ҡатнашыусы була. Артабан совет һәм партия органдарында етәксе вазифаларҙа эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составында һуғыша. 1954 йылда һуғышта алған яраларынан мәрхүм була.

Роберт Ишдәүләт улы 1947 йылдан алып 1957 йылға тиклем [[Яңы Монасип мәктәбе|Яңы Монасип башланғыс]] һәм [[Байназар мәктәбе|Байназар урта]] мәктәптәрендә белем ала.
Хеҙмәт биографияһы мәктәп йылдарында уҡ башланып китә. Баҫыу утау, картуф сәсеү, утау, күмеү, ҡаҙыу, колхозға бесән әҙерләү, иген игеү кеүек барлыҡ эштәрҙә ҡатнаша.

1957 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетына уҡырға инә. 1962 йылда уҡыуын тамамлай.

Педагогик эшмәкәрлеген 1961 йылда Байназар урта мәктәбендә физика һәм математика уҡытыусыһы булып башлай.
  
* 1965 йылдың авгусынан ноябенә тиклем директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары.
* 1965 йылдың ноябренән 1971 йылдың сентябренә тиклем ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының беренсе секретары.
* 1971 йылдың сентябренән 1974 йылдың мартына тиклем КПСС-тың Бөрйән район комитетының бүлек мөдире.
* 1974 йылдың мартынан Байназар урта мәктәбендә уҡытыу-тәрбиә эшен ойоштороусы.
* 1976 мартынан Байназар урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.
* 1979—1982 йылдарҙа [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)]] башҡарма комитеты рәйесе.
* 1982—1984 йылдарҙа [[Бөрйән районы мәғариф бүлеге|Бөрйән районы халыҡ мәғарифы бүлеге]]ндә инспектор.
* 1984—1985 йылдарҙа Байназар урта мәктәбендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары.
* 1985—2004 йылдарҙа Байназар урта мәктәбе директоры вазифаһын башҡара.
* 1996—1999 уҡыу йылдарында мәктәп өс тапҡыр Рәсәйҙең «Йыл мәктәбе» конкурсы лауреаты була.
* 1998—1999 уҡыу йылдарында « За свободное образование» Европа конкурсында «Матур мәктәп» номинацияһының махсус призына лайыҡ була.
* Бөтә Союз, Рәсәй һәм Республика уҡытыусылар съездары делегаты була.
2019 йылдың 19 майында мәрхүм була. Байназар ауылында ерләнгән.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Агитатор, лектор, пропагандист,
* ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы,
* КПСС-тың Бөрйән район комитеты бюроһы ағзаһы була.
* Халыҡ депутаттарының бер нисә саҡырылыш Байназар ауыл Советының һәм Бөрйән район Советының депутаты итеп һайлана.
* 2003—2004 йылдарҙа Бөрйән район Советы рәйесе була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1967 — ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «Комсомолда әүҙем эшмәкәрлек өсөн» билдәһе
* 1969 — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының Почёт грамотаһы
* 1970 — «Намыҫлы хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы
* 1979 — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979)
* 1988 — БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988)
* 1999 — «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре» билдәһе
* «2006 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәп алыуын үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы.

== Хәтер ==
* Таң гәзите. 18 май 2023 йыл. Байназар ауылында Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһына хәтерташ ҡуйылды [https://web.archive.org/web/20230524081654/https://tanburz.ru/articles/kh-ter/2023-05-18/ysyn-ostazdar-onotolmay-3263735 Ысын остаздар онотолмай]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/51197/ Башкирский комсомол: энциклопедия]
* [http://bashkortostan.regnews.org/law/qq/cu.htm Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 31.08.1988 N 6-2/323] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126123621/http://bashkortostan.regnews.org/law/qq/cu.htm |date=2020-01-26 }}
* [http://www.alppp.ru/law/konstitucionnyj-stroj/gosudarstvennye-nagrady--vysshie-stepeni-i-znaki-otlichija--pochetnye-zvanija/40/ukaz-prezidenta-rf-ot-21-07-1997--754.pdf УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 754 от 21.07 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126123221/http://www.alppp.ru/law/konstitucionnyj-stroj/gosudarstvennye-nagrady--vysshie-stepeni-i-znaki-otlichija--pochetnye-zvanija/40/ukaz-prezidenta-rf-ot-21-07-1997--754.pdf |date=2020-01-26 }}
* [http://bashkortostan.regnews.org/law/qq/cu.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126123621/http://bashkortostan.regnews.org/law/qq/cu.htm |date=2020-01-26 }}

[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Атҡаҙанған уҡытыусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>fpso2gd7tl2yp1f38rani19yt3hnmnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан генерациялау компанияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132135</id>
    <revision>
      <id>1308943</id>
      <parentid>1296742</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T03:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13649" sha1="dgo7kywn4tc3yrc6ckii963bl904pdt" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Башҡортостан генерациялау компанияһы''' («БГК» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) — [[Рәсәй]] энергетик компанияһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]нда электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү менән шөғөлләнә. Республика биләмәһендә генерациялау сы ҡеүәттәр менән идара итә һәм «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» («БашРТС» ЯСЙ) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һәм башҡа бүлендек предприятиеларҙың эштәрен көйләй. Рәсәйҙең система булдырыусы ойошмалар исемлегенә ингән (2015).

Компанияның юридик адресы: 450045, Өфө ҡалаһы, Энергетиктар урамы, 60.

== Тарихы ==
«Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт [[2006 йыл]]дың 28 июлендә булдырыла. Ошо ваҡыттан предприятие «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән бүленеп сыҡҡан. Төҙөлгән ойошманың бурыстары булып электр һәм йылылыҡ энергияһы генерациялау һәм уны Башҡортостан Республикаһы предприятиелары һәм тораҡ пункттарына бүлеү тора.

Башҡортостан генерациялау компанияһы республикалағы 10 Йылылык электр үҙәге, Ҡарман дәүләт район электр станцияһы һәм Павловка гидроэлектростанцияһы генерациялау ҡеүәттәре менән идара иткән. Компанияның беренсе директоры Чижиков Виктор Алексеевич була&lt;ref&gt;[http://depdela.ru/cizikov-viktor-aleksejevic Чижиков Виктор Алексеевич | ДепДела.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824143317/http://depdela.ru/cizikov-viktor-aleksejevic |date=2019-08-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]дан Башҡортостан генерациялау компанияһы «[[Интер РАО ЕЭС|Интер РАО]]» компаниялар төркөмөнә ингән. Был ваҡытта «Башҡортостан генерациялау компанияһы» активтары хаҡы 30 миллиард һум самаһы тәшкил итә.

== Хәҙерге торошо ==
[[Файл:Ufa_thermoelectric_plant_3.JPG|слева|мини|220x220пкс|Өфө ТЭЦ-3]]
«Башҡортостан генерациялау компанияһы» «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» («БашРТС» ЯСЙ) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һәм башҡа бүлендек предприятиеларҙың эштәре менән идара итә һәм көйләй.

Уның составында Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан 18 эре һәм кесе электр станциялары. Ойошма электр энергияһы менән Башҡортостан Республикаһы һәм күрше төбәктәр предприятиеләрен һәм халҡын, ә йылылыҡ энергияһы менән — [[Башҡортостан]]дың һигеҙ ҡала предприятиеларын һәм халҡын тәьмин итә.

Компания электр станцияларының дөйөм ҡеүәте — 4005,6 МВт., дөйөм йылылыҡ ҡеүәте — 8349,8 Гкал/сәғ (2017), «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре оҙонлоғо 1480 км. &quot;Башҡортостан генерациялау компанияһы&quot;ның тулайым активтары [[2015 йыл]]дың 31 мартына ҡарата 36,8 миллиард һум тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://quote.rbc.ru/news/fond/2015/04/24/34354529.html Чистая прибыль БГК за 1-й квартал 2015 года по РСБУ выросла на 18,5 % — до 1,1 млрд руб. :: Фондовые новости Чистая прибыль БГК за 1-й квартал 2015 года по РСБУ выросла на 18,5…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222328/http://quote.rbc.ru/news/fond/2015/04/24/34354529.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Yumaguzino_Hydroelectric_Station.jpg|слева|мини|220x220пкс|Йомағужа ГЭС-Ы]]
Йылылыҡ һәм электр энергияһы Ҡарман ГРЭС-ы (1831,1 МВт., 204 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-1 (77,74 МВт, 685,8 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-2 (519 МВт., 1528 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-3 (95 МВт, 992,8 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-4 (270 МВт, 792 Гкал/сәғ), Салауат ТЭЦ-ы (180 МВт., 526 Гкал/сәғ), Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (320 МВт., 1539 Гкал/сәғ), Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (МВт 255., 1511,2 Гкал/сәғ), Өфө янындағы ТЭЦ (210 МВт., 447 Гкал/сәғ), Урал аръяғы ТЭЦ-ы (17,444 МВт., 28,44 Гкал/сәғ), ГТЭС «Сибай» (16 МВт., 95,54 Гкал/сәғ), Павловка ГЭС-ы (166,4 МВт), Йомағужа ГЭС-Ы (45 МВт.), «Төпкилде» (2,2 МВт), шулай уҡ бер нисә бәләкәй һәм микро-ГЭС-тарҙа етештерелә.

Башҡортостан Республикаһындағы компания составында бар донъяла күпселек тәшкил иткән электр энергияһы етештереү төрҙәре — ГРЭС-тар, ТЭЦ, ЕЭС (ел электр станцияһы)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=OSDIi9S9ruo ВЭС «Тюпкильды» — YouTube]&lt;/ref&gt;, ГЭС, шул иҫәптән бер нисә бәләкәй һәм микро-ГЭС-тар бар .

Электр һәм йылылыҡ энергияһын һатыуҙан компания алған табыштың нисбәте 2/5 кеүек&lt;ref&gt;[http://energybase.ru/generation/bgkrb ООО «Башкирская генерирующая компания»]&lt;/ref&gt;. «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ГРЭС яғыулыҡ балансы: тәбиғи газ — 97,73 %, күмер — 1,98 процент, мазут — 0,29 %.&lt;ref&gt;[http://katashi.ru/news/2646885/ Выработка электроэнергии Башкирской генерирующей компании снизилась] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024042710/https://katashi.ru/news/2646885/ |date=2017-10-24 }}&lt;/ref&gt;

== Структураһы ==
[[Файл:BGK_RB.jpg|справа|мини|220x220пкс|Башҡортостан генерациялау компанияһында электр энергияһы етештереү структураһы]]
Башҡортостан генерациялау компанияһы составына «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән бүлендек йәмғиәте инә, ул [[Өфө]] һәм [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаларын хеҙмәтләндерә; «БашРТС-Стәрлетамаҡ» филиалы [[Стәрлетамаҡ]], [[Ишембай]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Сибай]] ҡалаларын хеҙмәтләндерә; «БашРТС-Нефтекамск» филиалы — [[Нефтекама]] һәм [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаларын хеҙмәтләндерә.

Шулай уҡ Башҡортостан генерациялау компанияһының бүлендек йәмғиәте булып «Башэнрготранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт — автотранспорт ойошмаһы тора, ул Өфөлә, Благовещен, Ағиҙел, Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, [[Күмертау]] һәм Сибай ҡалаларында, шулай уҡ [[Нуриман районы]]нындағы [[Павловка (Нуриман районы)|Павловка]] ҡасабаһында һәм Нефтекама ҡалаһының Энергетик ауылында Башҡортостан генерациялау предприятиеләрен хеҙмәтләндерә.

== Экология ҡануниәтен боҙоу ==
«Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт Өфө ТЭЦ-2 һыуытыу системаһының бысраҡ һыуҙарын ағыҙғыс ҡоролмалар аша Теплое күленә түгә, был көслө тауыштар менән оҙатыла&lt;ref&gt;[http://fedpress.ru/news/society/news_event/1369039584-zhitel-ufy-zastavil-gorodskuyu-tets-2-snizit-uroven-shuma Житель Уфы заставил городскую ТЭЦ-2 снизить уровень шума] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302040228/http://fedpress.ru/news/society/news_event/1369039584-zhitel-ufy-zastavil-gorodskuyu-tets-2-snizit-uroven-shuma |date=2016-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Башҡортостан тәбиғәтте һаҡлау район-ара прокуратураһы суд аша «БГК» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенән [[2013 йыл]]да уҡ Өфө ТЭЦ-2 каналының бысраҡ һыу ағыҙыу каналы тауышын кәметеү буйынса саралар эшләүен һәм тормошҡа ашырыуын талап итте.

[[2011 йыл]]да компанияның шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған производство объекттарын файҙаланыуға лицензияһы булмай. Суд асыҡлауынса, «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәте шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған хәүефле производство объекттарын сәнәғәт хәүефһеҙлегенең мотлаҡ нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоуҙар менән, атап әйткәндә, шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған етештереү объекттары менән файҙаланыуға лицензияһы булмаған килеш эксплуатациялай (хәүефле производство объекттарын теркәү тураһындағы таныҡлыҡ № А41-00029)&lt;ref&gt;[http://www.gcourts.ru/case/1780210 Орджоникидзевский районный суд г. Уфы — судебное решение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704020309/http://www.gcourts.ru/case/1780210 |date=2017-07-04 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан энергетикаһы]]

== Әҙәбиәт ==
* Газета «Выбор» № 134—135 от 8 сентября 2015 года.
* Журнал «КОММЕРСАНТЪ BUSINESS GUIDE» № 194, 16 октября 2012 года, с. 16.
* «Башкирэнерго: этапы, события, люди». Уфа, 2000.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bgkrb.ru/ Официальный сайт ООО «Башкирская генерирующая компания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903075935/http://www.bgkrb.ru/ |date=2014-09-03 }}
* http://energybase.ru/generation/bgkrb
* [http://www.energostrana.ru/company/bgk.html?PAGEN_2=2 Энергострана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150822041931/http://www.energostrana.ru/company/bgk.html?PAGEN_2=2 |date=2015-08-22 }}
* [http://www.eprussia.ru/com/news/466061.htm Энергетика и промышленность России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305231048/http://www.eprussia.ru/com/news/466061.htm |date=2016-03-05 }}
* [http://peretok.ru/company/affiliates.php?ID=1290 Энергетика в России и в мире]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/6758-salavatskaya-tets Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://u7a.ru/articles/economics/6485 Уфа пресс]
* [https://www.youtube.com/channel/UCO_1SD64htqv_aWNWg73SJA Видеоканал БГК на YouTube]

[[Категория:2006 йылда нигеҙләнгән компаниялар]]
[[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]]
[[Категория:Рәсәй энергетик компаниялары]]</text>
      <sha1>dgo7kywn4tc3yrc6ckii963bl904pdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорттар (картина)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133122</id>
    <revision>
      <id>1308956</id>
      <parentid>1076287</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6239" sha1="9kn46450hdyqcdl4g33gynvl7kuev1b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Башҡорттар»''' (икенсе исеме: '''«Хөкөмгә тарттырылғандарҙы конвой менән оҙатып барыусы башҡорттар»''') — Дәүләт Эрмитажы&lt;ref&gt;''Ренне Е. П.'' Британская живопись XVI—XIX веков. Каталог коллекции. — СПб.: Изд-во Государственного Эрмитажа, 2009. — С. 42—44.&lt;/ref&gt; тупланмаһынан шотланд рәссамы картинаһы.

Рәссам был картинаны 1814 йылдың көҙөндә, 1809—1810 йылдарҙа [[Кавказ]] һәм Каспий буйы уйһыулыҡтары буйлап сәйәхәте тәьҫораттарына нигеҙләнеп, [[Эдинбург]]та яҙа һәм Наполеон һуғыштары ваҡытында [[башҡорттар]]ҙың, казак ғәсҡәре сафында булып, һуғыш алып барған армияла ғына түгел, ә тылда конвой һағында тороуҙарын да һүрәтләй. Аллан үҙенең хәтирәләрендә түбәндәгеләрҙе яҙа:

{{начало цитаты}}«[[Башҡорттар]], борон күсмә тормошта йәшәгән һәм ниндәйҙер сиктәрҙең булыуын танымаған халыҡ, хәҙер [[Рәсәй империяһы|Рәсәй дәүләте]] составында йәшәй. Улар [[Волга]] һәм [[Урал]] йылғалары буйынса көн итә һәм боронғо [[Волга буйы Болғары]]ның бер өлөшөн биләй. Башҡорттар — бик оҫта һыбайлы, өҫтәүенә пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр, яндар һәм уҡтар менән ҡоралланғандар. Урыҫ армияһында уларҙы бик юғары баһалайҙар. Улар бик ғәйрәтле, ҡунаҡсыл һәм ҡыйыу. Һуңғы кампания аҙағында улар [[Париж]] халҡының ғәйәт ҙур иғтибарына лайыҡ була һәм „Төньяҡтың ҡыйыу егеттәре“ исемен ала»&lt;ref&gt;Catalogue of Pictures, Painted by William Allan, Together with a Collection of Costume &amp; Armour &lt;…&gt;. Mr Marnoch’s Gallery. — Edinburgh, 1817. — P. 8.&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

1815 йылда рәссам [[Лондон]]да Рәсәйҙән ҡайтҡас та яҙылған үҙ эштәренең күргәҙмәһен ойоштора, ошонда картина тәүге тапҡыр тамашасыларға тәҡдим ителә. Һуңынан ул Эдинбургта рәссамдың оҫтаханаһында эленеп тора, [[Бөйөк Британия]] буйлап сәйәхәт иткән бөйөк кенәз [[Николай I|Николай Павлович]] (буласаҡ император Николай I) 1816 йылдың декабрендә ошонда күрә лә инде уны; [[Шотландия|шотланд]] матбуғаты бөйөк кенәздең оҫтаһанала булыуы тураһында таҡрарлап яҙып сыға.
[[Файл:'Frontier_Guards'_by_William_Allan,_probably_1814,_Hermitage.JPG|слева|мини|225x225пкс|В. Аллан. «Сик буйы һаҡсылары»]]
Шул ваҡытта Николай Павлович рәссамдан өс картина һатып ала: «Башҡорттар», «Сик буйы һаҡсылары» (хәҙер ул да Эрмитажда эленгән) һәм «Кубань йылғаһы аша сығып барған Аслан Гәрәй һәм Альказия» (хәҙерге ваҡытта [[Махачҡала]]ла Дағстан Һынлы сәнғәт музейында)&lt;ref&gt;''Ренне Е. П.'' Британская живопись XVI—XIX веков. Каталог коллекции. — СПб.: Изд-во Государственного Эрмитажа, 2009. — С. 44.&lt;/ref&gt;. Бөйөк кенәзде оҙатып йөрөгән Николсон үҙ тәьҫораттарын яҙып ҡалдыра.

Рәсәйгә алып ҡайтылғандан һуң картина Аничковтар һарайына, Николай I-ҙең шәхси кабинетына ҡуйыла һәм «Ике башҡорттоң өс поселян менән һөйләшеүе» исеме аҫтында теркәлә. 1920 йылда картина Эрмитажға тапшырыла. 1929 йылда Эрмитаж коллекцияларын һатыу сиктәрендә сит илгә сығарыу планлаштырылған була, әммә 1931 йылда музейға кире ҡайтарыла&lt;ref&gt;Государственный Эрмитаж. Музейные распродажи 1928—1929 годов. Архивные документы. — СПб., 2006. — С. 170, 412.&lt;/ref&gt; һәм яңынан даими экспозицияға тулыһынса ҡабул ителгән «Башҡорттар»&lt;ref&gt;''Дукельская Л. А.'' Искусство Англии XVI—XX веков: Очерк-путеводитель. — Л., 1983. — С. 106.&lt;/ref&gt; исеме аҫтында күрһәтеүгә ҡуйыла. Ҡышҡы һарайҙың 301-се залына&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.+paintings/40338 Государственный Эрмитаж. — Аллан, Уильям. «Башкиры (Башкиры, конвоирующие приговоренных)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311085917/http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.+Paintings/40338/ |date=2019-03-11 }}&lt;/ref&gt; тамашасылар иғтибарына тәҡдим ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}
[[Категория:Башҡорттар һынлы сәнғәттә]]
[[Категория:Алфавит буйынса картиналар]]</text>
      <sha1>9kn46450hdyqcdl4g33gynvl7kuev1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133443</id>
    <revision>
      <id>1308735</id>
      <parentid>1307633</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25980" sha1="03b2c27o3znxj652v5ei6as7y2ib4ps" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
* Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
* Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
* Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997.
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел» журналы, 7-се һан 
* Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
* Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
* Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
* Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы. Башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20241226075559/https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/%D0%90%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0.pdf]
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>03b2c27o3znxj652v5ei6as7y2ib4ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белоруссия Конституцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133592</id>
    <revision>
      <id>1308987</id>
      <parentid>1295448</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17038" sha1="hf2txnab3pvim2l8e7pqfsa2rku1ish" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Беларусь Республикаһы Конституцияһы ''' ({{Lang-be|Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь}}) — [[Беларусь|Беларусь Республикаһының]] Төп Законы.

== Элгәрге Конституциялар ==
Беларустың иң яңы тарихы осоронда 6 Конституция була: 1918 (ваҡытлы), 1919, 1927, 1937, 1978, 1994 йылғылар.

=== Белорус Халыҡ Республикаһының 1918 йылғы ваҡытлы Конституцияһы ===
БХР-ҙың ваҡытлы Конституцияһы БХР Радаһы тарафынан [[1918 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://inbelhist.org/12-fakta%D1%9E-pra-bnr/ 12 фактаў пра БНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526163959/http://inbelhist.org/12-fakta%D1%9E-pra-bnr/ |date=2018-05-26 }}&lt;/ref&gt;. Белоруссияның дәүләт ҡоролошо нигеҙҙәре Ойоштороу йыйылышында (Учредительный сойм)&lt;ref&gt;[http://www.radabnr.org/be/archive/2hramata.htm Другая Ўстаўная Грамата да народаў Беларусі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605093235/http://www.radabnr.org/be/archive/2hramata.htm |date=2009-06-05 }}&lt;/ref&gt; раҫланырға тейеш була, әммә йыйылыш үткәрелмәй ҡала.

=== Белоруссия Социалистик Совет Республикаһының 1919 йылғы Конституцияһы ===
Белоруссия Социалистик Совет Республикаһының (БССР) беренсе [[Конституция]]һы Советтарҙың I Бөтә белорус съезында 1919 йылдың [[3 февраль|3 февралендә]] ҡабул ителә. Конституция БССР-ҙың ойошторолоуын, властың совет формаһын һәм социалистик ҡоролоштоң төп принциптарын юридик йәһәттән нығыта. Уның беренсе өлөшө эшсе һәм иҙелеүсе халыҡ хоҡуҡтарының ленинсы декларацияһынан тора. Икенсе өлөшөнөң өс киҫәгендә ҡала һәм ауыл пролетариаты диктатураһын урынлаштырыу, Республика граждандарының хоҡуҡтары, иректәре һәм бурыстары тураһында һөйләнелә. Унда шулай уҡ дәүләт власы һәм идаралығының юғары органдары системаһы, флаг һәм герб тураһында ла әйтелә. Властың юғары органы тип Советтарҙың Бөтә белорус съезы таныла. Съездар араһында власть БССР Үҙәк Башҡарма Комитетына күсә. Ул Оло һәм Кесе Президиумдар ойоштора. Оло Президиум илдәге эштәргә етәкселек итә, йәғни ул Хөкүмәт вазифаларын башҡара.

БССР Конституцияһында, РСФСР Конституцияһынан айырмалы, урындағы идаралыҡ органдары һәм һайлау хоҡуғы тураһында бер ни ҙә әйтелмәй. Һуңыраҡ БССР Конституцияһы бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.

Конституция ғәмәлдә [[РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы|1918 йылғы Рәсәй Конституцияһына]] тулыһынса тап килә.

=== Белорус Социалистик Совет Республикаһының 1927 йыл 11 апрель Конституцияһы (Төп Законы) ===
[[Файл:Constitution_of_Belarus1927.jpg|справа|мини|БССР Конституцияһының тышлығы, 1927 йыл]]
1927 йылдың 11 апрелендә эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советтарының VIII Бөтә белорус съезында ҡабул ителә. Советтарҙың VIII Бөтә белорус съезының рәйесе — Александр Червяков, секретары Дмитрий Чернушевич була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Конституция 1927 года|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=2051|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Daaa0E8B?url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=2051|archivedate=2013-01-11|work=Канстытуцыі Беларусі|publisher=Национальный центр правовой информации Республики Беларусь|accessdate=2013-01-08}}&lt;/ref&gt;.

Тиң хоҡуҡлы тип иғлан ителгән дүрт телдә ([[Белорус теле|белорус]], [[идиш]], [[Поляк теле|поляк]], урыҫ) баҫыла&lt;ref&gt;[http://labadzenka.by/?p=3281 Канстытуцыя БССР 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008181357/http://labadzenka.by/?p=3281 |date=2017-10-08 }}. labadzenka.by&lt;/ref&gt;.

=== Белорус Совет Социалистик Республикаһының 1937 йыл 19 февраль Конституцияһы (Төп Законы) ===
[[1936 йыл]]дың [[5 декабрь|5 декабрендә]] СССР-ҙа яңы [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|дөйөм Союз Конституцияһы]] ҡабул ителә. 1937 йылдың 19 февралендә Советтарҙың Ғәҙәттән тыш XII съезы БССР Конституцияһын ҡабул итә. Ул 11 киҫәктән һәм 122 статьянан тора&lt;ref name=&quot;a1&quot;&gt;[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=2061 Конституция БССР 1927 г.]&lt;/ref&gt;.

Яңы Конституция тулыһынса СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһына ярашлы була. СССР закондары [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|республика]] территорияһында мәжбүри тип иғлан ителә. Конституцияла БССР-ҙың башҡа республикалар менән бергә тиң хоҡуҡтар менән ССР Союзына ирекле берләшеүе тураһында әйтелә, әммә республикаларҙың суверенитеты һиҙелерлек ҡыҫыла. Дәүләт тормошоноң мөһим мәсьәләләре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡарамағында ҡалдырыла.

Республиканың юғары органы тип БССР Юғары Советы иғлан ителә, ул Президиумды һайлай һәм Хөкүмәтте — БССР Халыҡ комиссарҙары советын ойоштора.

=== Белорус Совет Социалистик Республикаһының 1978 йылғы Конституцияһы (Төп Законы) ===
СССР-ҙың 1977 йылғы яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, [[1978 йыл]]дың [[14 апрель|14 апрелендә]] БССР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә.

== Беларусь Республикаһының 1994 йылғы Конституцияһы ==
[[Файл:Constitution_of_Belarus_1994_1.jpg|мини|Беларусь Конституцияһының тышлығы, 1994 йыл]]
[[Беларусь|Беларусь Республикаһының]] яңы Конституцияһы 1994 йылдың [[15 март]]ында ҡабул ителә.

1994 йылғы Конституцияның беренсе редакцияһына [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Российской%20Федерации%20(проект%20Конституционной%20комиссии%20Съезда%20народных%20депутатов%20РФ) 1993 йылғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының рәсми проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ҙур йоғонто яһай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071022085655/http://constitution.garant.ru/DOC_3864871.htm Конституция Беларуси (Республики Беларуси) от 24 ноября 1996 г. (текст Конституции приводится по сборнику «Конституции государств Европы». Издательство НОРМА, 2001 г.)]&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Беларусь Республикаһының Юғары Советына ҙур вәкәләттәр һалына. Хөкүмәт (Министрҙар Кабинеты) тураһында Конституцияның айырым бүлеге булмай, уның эшмәкәрлеге Президент тураһындағы бүлектең 106—108-се статьялары менән көйләнә. Айырым бүлек Беларустың Конституция Судына бағышлана (125—132-се статьялар).

1994 йыл 15 март Конституцияһының структураһы&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Республики%20Беларусь/Первоначальная%20редакция Конституция Беларуси от 15 марта 1994 г. (ред. от 15.03.1994, утратила силу)]&lt;/ref&gt;:
* '''I киҫәк.''' Конституцион ҡоролош нигеҙҙәре
* '''II киҫәк.''' Шәхес, йәмғиәт, дәүләт
* '''III киҫәк.''' Һайлау системаһы. Референдум
** '''1-се бүлек.''' Һайлау системаһы
** '''2-се бүлек.''' Референдум (халыҡтың тауыш биреүе)
* '''IV киҫәк'''. Закондар сығарыу, башҡарма һәм суд власы
** '''3-сө бүлек.''' Беларусь Республикаһының Юғары Советы
** '''4-се бүлек.''' Беларусь Республикаһының Президенты
** '''5-се бүлек.''' Суд
* '''V киҫәк.''' Урындағы идаралыҡ һәм үҙидаралыҡ
* '''VI киҫәк.''' Дәүләт контроле һәм күҙәтеүе
** '''6-сы бүлек.''' Беларусь Республикаһының Конституция Суды
** '''7-се бүлек.''' Прокуратура
** '''8-се бүлек.''' Беларусь Республикаһының Контроль палатаһы
* '''VII киҫәк.''' Беларусь Республикаһының финанс-кредит системаһы
* '''VIII киҫәк.''' Беларусь Республикаһының Конституцияһының эш итеүе һәм уны үҙгәртеү тәртибе
[[1996 йыл]]дың [[24 ноябрь|24 ноябрендә]] Конституция яңыртыла һәм референдум йомғаҡтарына ярашлы тулыландырыла. Үҙгәрештәрҙең ҙур өлөшө вәкәләттәрҙе башҡарма власть һәм президент файҙаһына бүлеүҙән тора. Бынан тыш, Конституцияла урыҫ һәм белорус телдәренең тиң хоҡуҡлылығы тураһындағы положение нығытыла (урыҫ теле белорус теле менән бергә дәүләт теле ителә). [[2004 йыл]]дың [[17 октябрь|17 октябрендәге]] референдум бер кешенең президент булып һайланыу хоҡуғын икенән күберәк мөҙҙәт менән сикләү тураһындағы положениены Конституциянан алып ташлай.

Әммә Беларусь политологтарының һәм юристарының байтағы, был референдумдар һөҙөмтәләре дөрөҫ түгел, сөнки уларҙы үткәргәндә күп һанлы хоҡуҡ боҙоу осраҡтарына юл ҡуйылды, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;''Волчек, Ольга.'' [https://charter97.org/ru/news/2010/11/24/34060/ Лукашенко — узурпатор и не имеет права участвовать в выборах]&lt;/ref&gt;.

[[Беларусь|Беларусь Республикаһы]] [[Конституция|Конституцияһының]] хәҙерге редакцияһы преамбуланан, 9 киҫәктән тора, уларҙа 8 бүлек һәм 146 статья бар.

=== Ғәмәлдәге Конституцияның структураһы ===
9 киҫәктән тора.
* '''I киҫәк.''' Конституцион ҡоролош нигеҙҙәре
* '''II киҫәк.''' Шәхес, йәмғиәт, дәүләт
* '''III киҫәк.''' Һайлау системаһы. Референдум
** '''1-се бүлек''' Һайлау системаһы
** '''2-се бүлек''' Референдум (халыҡтың тауыш биреүе)
* '''IV киҫәк.''' Президент, парламент, хөкүмәт, суд
** '''3-сө бүлек''' Беларусь Республикаһының Президенты
** '''4-се бүлек''' Парламент — Милли йыйылыш
** '''5-се бүлек''' Беларусь Республикаһы Хөкүмәте — Министрҙар Советы
** '''6-сы бүлек''' Суд
* '''V киҫәк.''' Урындағы идаралыҡ һәм үҙидаралыҡ
* '''VI киҫәк.''' Прокуратура. Дәүләт контроле комитеты
** '''7-се бүлек''' Прокуратура
** '''8-се бүлек''' Дәүләт контроле комитеты
* '''VII киҫәк.''' Беларусь Республикаһының финанс-кредит системаһы
* '''VIII киҫәк.''' Беларусь Республикаһы Конституцияһының эш итеүе һәм уны үҙгәртеү тәртибе
* '''IX киҫәк.''' Йомғаҡлау һәм күсеү положениелары

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Пляхимович И. И.'' Комментарий к Конституции Республики Беларусь: в 2 т. — Минск: Амалфея, 2015. — Т. 1. — 1224 с.; Т. 2. — 984 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=v19402875 Конституция Республики Беларусь] 1994 года (с изменениями и дополнениями, принятыми на республиканских референдумах 24 ноября 1996 г. и 17 октября 2004 г.)
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Республики%20Беларусь/Первоначальная%20редакция Конституция Республики Беларусь 1994 г.]
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Белорусской%20ССР%20(1978)/редакция%2025%20августа%201991%20года Конституция БССР 1978 г. (редакция 1991 г.)]
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Белорусской%20ССР%20(1978) Конституция БССР 1978 г.] [https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Белорусской%20ССР%20(1978) (изначальная редакция)]
* [https://web.archive.org/web/20180329083805/http://www.pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1937-goda/ Конституция БССР 1937 г.]
* [http://www.pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1927-goda/ Конституция БССР 1927 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222120336/http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1927-goda/ |date=2019-12-22 }}
* [http://icpo-vad.tripod.com/const-ssrb.html Конституция ССРБ 1919 г.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Белоруссияның дәүләт ҡоролошо]]
[[Категория:Конституциялар]]</text>
      <sha1>hf2txnab3pvim2l8e7pqfsa2rku1ish</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баландин бульвары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133845</id>
    <revision>
      <id>1308909</id>
      <parentid>1182051</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4657" sha1="njk2vn5m1h47zy5gy67p3ewxs052lum" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баландин бульвары''' — Өфө ҡалаһының [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] «Инорс» биҫтәһендәге бульвар&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;&gt;{{Cite web|title=Список наименований улиц городского округа город Уфа Республики Башкортостан|url=http://www.ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc|archiveurl=https://www.webcitation.org/68CoE7MPV?url=http://www.ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc|archivedate=2012-06-06|author=Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан|publisher=Официальный сайт Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919104811/http://ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc |date=2013-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 450039, ОКАТО коды — 80401370000.

1-се һанлы магистралдең һәм 1, 2-се тыҡрыҡтарҙы бер географик объектҡа берләштереү буйынса ойошторола&lt;ref&gt;[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=25021 РЕШЕНИЕ Президиума Уфимского городского Совета РБ от 29.10.97 № 31/11 «О ПРИСВОЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ „БУЛЬВАР БАЛАНДИНА“ УЛИЦЕ В МИКРОРАЙОНЕ „ИНОРС“ КАЛИНИНСКОГО РАЙОНА Г. УФЫ»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1997 йылдың 29 октябренән алып исемен Бульвар рәсми рәүештә [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның элекке директоры, инженер-авиация хеҙиәтенең генерал-майоры (1944), [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары|Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1945) [[Баландин Василий Петрович]] хөрмәтенә ала.

Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала советы Президиумының 1997 йылдың 29 октябрендә «Өфө ҡалаһының Калинин районы „Инорс“ биҫтәһендәге урамға „Баландин бульвары“ исеме биреү тураһында № 31/11 ҡарарынан»:
''Ветеран — мотор етештереүселәрҙең, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе профсоюз комитетының, «Инорс» биҫтәһе йәшәүселәренең үтенесен ҡарап, Өфө ҡалаһының Калинин районы советы Президиумы Өфө ҡалаһының Калинин районы «Инорс» биҫтәһендәге урамға «Баландин бульвары» биреү тураһындағы ҡарарына ярашлы, Өфө ҡала советы Президиумы ҡарар итә:''

1. ''Өфө ҡалаһы Калинин районының «Инорс» биҫтәһендәге 1, 2-се тыҡрыҡтарға һәм 1-се һанлы магистралгә «Баландин бульвары» тигән исем бирергә''

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Урамдың оҙонлоғона һәм тарихына ҡарамаҫтан, «Баландин бульвары» тигән адрес менән беренсе йорт тик 2011 йылдың сентябрендә генә барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.ufacity.info/news/85377.html Новости на сайте Администрации г. Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824033027/https://www.ufacity.info/news/85377.html |date=2019-08-24 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ufa-street.ru/index.php/inors/balandina-bulvar www.ufa-street.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425020120/http://www.ufa-street.ru/index.php/inors/balandina-bulvar |date=2012-04-25 }} — ''баландин бульвары буласаҡ ufa-street.ru''
[[Категория:Алфавит буйынса урамдар]]
[[Категория:Өфө урамдары]]</text>
      <sha1>njk2vn5m1h47zy5gy67p3ewxs052lum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альбина Макунайте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134376</id>
    <revision>
      <id>1308793</id>
      <parentid>1050101</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8590" sha1="hm4l6a6jif1my0iidns51zo17hkgr36" xml:space="preserve">{{ТК}}
{{Персона
 |имя                  = Макунайте Альбина Йоновна  
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = совет рәссамы, графигы, китап иллюстраторы
 |дата рождения        = 1.04.1926
 |место рождения       = [[Литва ССР-ы]] [[Каунас районы]] Падайнупис ауылы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙер [[Литва Республикаһы]]).&lt;/ref&gt;
 |гражданство          = {{USSR}} → {{Литовская ССР}}
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}

'''Макунайте Альбина Йоновна''' (''лит.'' Albina MAKŪNAITĖ, [[1926 йыл]], 1 апрель, Каунас районы, Падайнупис ауылы — [[2001 йыл]]дың 26 майы, [[Вильнюс]]) — совет живописецы, графигы, китап иллюстраторы. СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Литва СССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1965).

== Биографияһы ==
Училась в Каунасе в институте прикладного и декоративного искусства (1944-50) у А. Кучаса и других. Для её творчества (преимущественно эстампы и иллюстрации, в том числе к детским книгам), испытавшей влияние народного искусства (в том числе лубка), типичны эпический строй образа, монументально-декоративный характер композиции (в которой господствуют крупные чёрные или цветные пятна), отголоски традиций экспрессивной резьбы по дереву. Произведения: иллюстрации к сказкам А. Лёбите «Освободитель солнца» (подцвеченная линогравюра; издана в 1959); циклы «Песня ржи» (линогравюра, 1959-60), «Сказка ужа» (подцвеченная ксилография, 1962), иллюстрации к балладе Ю. Марцинкявичюса «Баллада о Еве» (линогравюра; издана в 1965) — Государственная премия Литовской ССР (1966).
 
Имя Альбины Макунайте стало широко известно в нашей стране и за рубежом в конце 50-х — в 60-х годах, когда литовская графика достигла своего расцвета. Альбина Макунайте работала над книгами, она автор станковых серий и отдельных графических листов. При разнообразии сюжетов и тем для творчества художницы характерны цельность, образное единство. Оно порождено горячей любовью к родному краю: к его природе, крестьянскому труду, к народной поэзии и ремеслу. Народное, поэтическое начало легло в основу серии линогравюр с изображением крестьянского труда в современной Литве. Еще больше влияние народного искусства заметно в созданных Альбиной Макунайте многочисленных циклах иллюстраций к литовским сказкам.

Серия подкрашенных гравюр на дереве по мотивам литовской сказки «Эгле — королева ужей» — одна из наиболее удачных работ Макунайте. Один из листов этой серии изображает молодую крестьянскую девушку Эгле, которая отправляется в подводное царство ужей. Вся поверхность гравюры покрыта ритмичным орнаментом, изображающим морские волны.

Художница пользовалась всего лишь несколькими цветами при раскраске гравюры, но сумела показать переменчивый цвет воды, зеленоватый, переходящий вдали в голубизну. А дворец Ужа, поднимающийся из воды слева, кажется сделанным из прозрачного янтаря. Янтарным блеском, но другого оттенка, загораются украшения невесты и корона Ужа. Цветовое решение гравюры, несомненно, связано с влиянием колористических принципов литовского витража, где также используются локальные плоскости цвета. Композиционное мастерство Альбины Макунайте прекрасно чувствуется в решении этого листа. Он лаконичен, четок, но в то же время музыкален и ритмичен.
В наивности образа пригорюнившейся Эгле, в простоте и некоторой грубоватости всех деталей, в декоративном понимании цвета мы замечаем влияние и дух народного искусства, в частности, лубка. Что-то в гравюре напоминает о народной ксилографии, о тканях и деревянной скульптуре… Кажется, что здесь стихия фольклора сама нашла необходимую форму. Но нет, также ясно мы ощущаем почерк художницы, современность и высокую культуру художественного языка.

== Эшмәкәрлеге ==
Прогрессив матбуғатта социалистик илдәрҙең әҙәбиәте һәм сәнғәте тураһында мәҡәләләре баҫыла.
* [[1948]] йылда —
* [[1954]] йылда —
* [[1954]] йылда
* [[1958]] йылда —
* [[1958]] йылда —
* [[1966]] йылда —

== Ижади хеҙмәттәренең эстәлеге ==
 

== Әҙәбиәт ==
* Лит.: Корсакайте И., А. Макунайте, М., 1972.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.dic.academic.ru›dic.nsf/bse/106000/Макунайте]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.slovar.wikireading.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128225156/https://slovar.wikireading.ru/ |date=2020-11-28 }}
* [https://valsur.livejournal.com/243487.html]
* [http://aquarells.ru/russkie-i-sovetskie-xudozhniki/albina-makunajte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224083336/http://aquarells.ru/russkie-i-sovetskie-xudozhniki/albina-makunajte |date=2017-12-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20250410020548/http://mirror2.ru.indbooks.in/?p=808976]
* [https://web.archive.org/web/20250224121120/https://allencyclopedia.ru/44165]
* [https://slovar.cc/enc/bse/2014863.html]


[[Категория:Австралия шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Литвала тыуғандар]]
[[Категория:Вильнюста вафат булғандар]]</text>
      <sha1>hm4l6a6jif1my0iidns51zo17hkgr36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асҡаров Айнур Юлай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134647</id>
    <revision>
      <id>1308840</id>
      <parentid>1196572</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15084" sha1="n74t1q7so42pl1db65lsq8lngks3bmi" xml:space="preserve">{{фш|Асҡаров}}
{{ук}}
'''Асҡаров Айнур Юлай улы''' ([[1 август]] [[1987 йыл]]) — режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020), [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).

== Биографияһы ==
Айнур Асҡаров 1987 йылдың 1 авгусында [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр]] ауылында тыуған. Уның атаһы — билдәле музыкант, йырсы, легендар «Рух» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Юлай Асҡаров. Етенсе синыфҡа тиклем Маҡан мәктәбендә уҡый, артабан — Аҡъяр мәктәбендә. 2008 йылда Сибай сәнғәт колледжын «театр һәм кино актёры» һөнәре буйынса тамамлай, бер аҙ Сибай дәүләт балалар театрында ла эшләп ала, әммә режиссёр булыу теләге көслөрәк булып сыға һәм ул Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение университетына ижад һәм экран профессиялары факультетына уҡырға инә, һөнәре — «документаль (неигровой) кино режиссураһы» (В. Б. Виноградов оҫтаханаһы).

Уҡыған саҡта уҡ Санкт-Петергбург Йәштәр премияһы лауреаты була — «Еңмеш», «Дама с собачкой» фильмдары өсөн&lt;ref&gt;http://www.kino-teatr.ru/kino/director/ros/379301/bio/&lt;/ref&gt;. Университетты 2013 йылда тамамлап, Өфөгә ҡайта. Башҡортостан кинематографистар союзының йәштәр үҙәген етәкләй&lt;ref&gt;[http://ufa.mk.ru/articles/2016/03/16/rezhisser-aynur-askarov-ufa-byla-chuzhoy-prikhodilos-nochevat-v-mashine.html Режиссер Айнур Аскаров: «Уфа была чужой: приходилось ночевать в машине»]&lt;/ref&gt;. Артабан Айнур Асҡаров өсөн «Башҡортостан» киностудияһы форматы тар була башлай һәм ул шәхси эшҡыуар булып китә һәм үҙенең проекттарына — үҙе режиссёр һәм продюсер&lt;ref name=&quot;Айнур Аскаров&quot;&gt;[http://www.sobkor02.ru/news/art-object/1312 Айнур Аскаров: «Киностудия „Башкортостан“ уже не может удовлетворить мои запросы»]&lt;/ref&gt;. Режиссер бөтә нәмәне лә белергә, үҙе эшләп ҡарарға тейеш тип һанай ул:

{{начало цитаты}} — Мин үҙемдең ижади юлымды «Башҡортостан» киностудияһының бер фильмын төшөргән саҡта техник эшендә башланым. Ауыр нәмәләр ташыным, штативтар, төшөрөү барышын эстән өйрәндем. Һәм был дөрөҫ тә, хәҙер бына мине операторҙар алдай алмай, кәрәкмәгән техниканы йәки штативты белдермәй килтереп һала алмай — мин бөтәһен дә беләм. Режиссура менән шөғөлләнергә теләгән һәр кем ябайҙан башларға тейеш&lt;ref name=&quot;Айнур Аскаров&quot; /&gt;.
{{конец цитаты}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] — «Еңмеш» нәфис фильмы өсөн (2012).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) — &quot;Отряд «Таганок» фильмы өсөн&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2020.10.20).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Республики Башкортостан. «Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан»: 7. АСКАРОВ Айнур Юлаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022073019/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2020.10.20).pdf |date=2020-10-22 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Ижады ==
А. Асҡаровтың фильмдары төрлө фестивалдәрҙә ҡатнаша һәм призлы урындарҙы яулай&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/name/2974033 КиноПоиск]&lt;/ref&gt;.

=== Режиссер ===
* 2018 йылда «Башҡортостан» киностудияһы башҡорт яҙыусыһы [[Мостай Кәрим]]дең бер быуатлыҡ юбилейына арналған «Өс таған» тулы метражлы нәфис фильмын төшөрөү өсөн республика Башлығының 9 миллион һумлыҡ грантын алды. Фильм Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы булышлығында төшөрөләсәк. Картинаның режиссёры — Айнур Асҡаров&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1128556/?sphrase_id=4521759Республикала Мостай Кәримдең повесы буйынса «Өс таған» фильмына малайҙар эҙләйҙәр]&lt;/ref&gt;.
* Өфөнән һөйөү менән (2017) — тулы метражлы фильм, жанры — романтик комедия (оператор Тимур Ғаниев)
2017 йылда Президент грантына төшөрөлдө. Премьераһы — 2017 йылдың 3 авгусы&lt;ref&gt;https://www.kinopoisk.ru/film/iz-ufy-s-lyubovyu-2017-1009750/&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙә прокат үтте.
* Әсә (Ел алһын һүҙҙәремде…,2015) — ҡыҫҡа метражлы фильм
Сценарийҙы драматург Шәүрә Шәкүрова «Саҡ менән Суҡ» боронғо төрки эпосына нигеҙләнеп яҙған. «Әсә» фильмы 2014 йылда биш миллионлыҡ президент грантына лайыҡ булды. Картинаның жанрын режиссёр мистик драма тип билдәләгән. Фильм рус теленә лә тәржемә ителгән&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/701171/?sphrase_id=4521640 Өфөлә режиссёр Айнур Асҡаров «Әсә» фильмын тәҡдим итте]&lt;/ref&gt;.
* Пилорама (2015) — ҡыҫҡа метражлы фильм
* Әсе бал (2013)
«Башҡортостан» киностудияһының «Әсе бал» документаль фильмы Швецияла уҙған «КиноРюрик» рус киноһы фестивалендә конкурстан тыш күрһәтелде. «Әсе бал» шулай уҡ Санкт-Петербургта үткән ХIII &quot;ПитерКит&quot;тың төп бүләге, «Кадр, алға!» фестиваленең «Иң яҡшы документаль фильм» номинацияһы, «АгроСвит-2013» ХХ халыҡ-ара телефестиваленең «Фильм геройына» приздары бар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/22172-se-baldy-sit-ild-krttelr.html#sel=1:1,2:10 &quot;Әсе бал&quot;ды сит илдәрҙә лә күрһәттеләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018093514/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/22172-se-baldy-sit-ild-krttelr.html#sel=1:1,2:10 |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.
* Беҙ ҡол түгел (2012) — ҡыҫҡа метражлы фильм
* Еңмеш (2011) — ҡыҫҡа метражлы фильм, лирик комедия (оператор Тимур Ғаниев, фильм директоры [[Зөһрә Бураҡаева]])
«Еңмеш» фильмы төрлө фестивалдәрҙә 40-тан ашыу бүләк алған.
Кинофесивалдәрҙә ҡатнашыу һәм бүләкләнеү&lt;ref&gt;[http://vm.sch159ufa.ru/ba/bashkinobashkort/29-bashkorttarikh/110-emesh.html «Еңмеш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820213216/http://vm.sch159ufa.ru/ba/bashkinobashkort/29-bashkorttarikh/110-emesh.html |date=2019-08-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://moviezwap.world/ainur-askarov-bashkortostan-film-studio-can-no-longer-satisfy-my-requests/ Ainur Askarov: «Bashkortostan Film Studio can no longer satisfy my requests»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502110250/https://moviezwap.world/ainur-askarov-bashkortostan-film-studio-can-no-longer-satisfy-my-requests/ |date=2021-05-02 }} (May 2, 2021)&lt;/ref&gt;:

* Студенттар фильмы фестивале «Питеркрит», Рәсәй, 2011 («Иң яҡшы режиссура», «Иң яҡшы оператор эше»)
* Ҡыҫҡа метражлы кино фестивале « РRОвзгляд», Рәсәй, 2011 («Балалыҡты иҫкә төшөргәне өсөн» ООО «Киномир» учредителенән махсус приз)
* Ҡыҫҡа метражлы кино фестивале « РRОвзгляд», Рәсәй, 2011 («Страна» телеканалының махсус призы «Тыуған илгә һөйөү»)
* Халыҡ-ара кинофестиваль «Ер һәм халыҡ», Рәсәй, 2011 (Ир-ат ролен иң яҡшы башҡарыусы&quot;-Ғәлимйән Мәмбәтов)
* Халыҡ-ара кинофестиваль «Ер һәм халыҡ», Рәсәй, 2011 («Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм»)
* VII Ҡазан халыҡ-ара мосолман киноһы фестивале, Рәсәй, 2011 («Иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм»)
* VI «Апсны-КҮҢЕЛ ИЛЕ» асыҡ кинофестивале, Рәсәй, 2011(«Иң яҡшы фильм»)
* Халыҡ-ара йәштәр кинофестивале «METERS\МЕТРЫ», Рәсәй, 2011(«Иң яҡшы фильм»)
* Халыҡ-ара кинофестиваль «ArtoDoes», Рәсәй, 2011(Гран-при, «Иң яҡшы фильм»)
* Йәш кино фестивале&quot;Алтын алма&quot;, Рәсәй, 2011(Диплом, «Балалар менән ҡыҙыҡлы режиссёрлыҡ эше һәм ваҡыт менән тап килеү өсөн»)
* 6 Its Me International Youth Film Festival, Әрмәнстан, 2011(«Иң яҡшы режиссёрлыҡ эше»)
* Халыҡ-ара «Кинопроба» фестивале, Рәсәй, 2011 (Диплом, «Балалар донъяһына ихласлыҡ»)
* Мәскәү йәштәр кинофестивале «Йәшәйәсәкбеҙ!», Рәсәй, 2011 (Тамашасылар призы)
* XXI Халыҡ-ара «Кешегә мөрәжәғәт» кинофестивале, Рәсәй, 2011 (Дани Гуревич иҫтәлегенә приз)
* IVХалыҡ-ара ҡыҫҡа метражлы «Свирск мифы» автор кинофестивале, Рәсәй, 2011 (Гран-при һәм «Иң яҡшы ир-ат ролен башҡарыусы»)
* Rob Knox Film Festival, UK, 2012 (Гран-При)
* Timishort International Film Festival, Romania, 2012 (Тамашасылар призы)
* Халыҡ-ара ҡыҫҡа метражлы фильмдар фестивале «Харьков сирене», Украина, 2012 (Милен Демонжо призы)
* 2012 (Гран-При)
* 21 DIVERCINE Festival Internacional de Cine para Ninos y Jovenes, Уругвай, 2012(«Иң яҡшы дебют» призы)
* VIII халыҡ-ара ҡыҫҡа метражлы кино һәм анимация OPEN CINEMA фестивале, Рәсәй, 2012 («Икенсе яр» номинацияһында еңеүсе)
* Film Festival Della Lessinia, Италия, 2012 («Иң яҡшы балалар фильмы»)
* KONIK Film-Festival, Рәсәй, 2012 (Гран-При, «Иң яҡшы актёр ансамбле» призы)

=== Продюсер ===
* Өфөнән һөйөү менән (2017)
* Ҡырағай (2017) — креатив продюсер; ҡыҫҡа метражлы фильм
* Пилорама (2015) — ҡыҫҡа метражлы фильм

=== Сценарийҙар авторы ===
* Әсе бал (2013)
* Еңмеш (2011)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/director/ros/379301/bio АЙНУР АСКАРОВ]
* [https://www.kinopoisk.ru/name/2974033 КиноПоиск]
* [http://ufa.mk.ru/articles/2016/03/16/rezhisser-aynur-askarov-ufa-byla-chuzhoy-prikhodilos-nochevat-v-mashine.html Режиссер Айнур Аскаров: «Уфа была чужой: приходилось ночевать в машине»]
* [http://www.sobkor02.ru/news/art-object/1312 Айнур Аскаров: «Киностудия „Башкортостан“ уже не может удовлетворить мои запросы»]
* [http://www.bashinform.ru/bash/701171/?sphrase_id=4521640 Өфөлә режиссёр Айнур Асҡаров «Әсә» фильмын тәҡдим итте]

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=H7hQXIoMAGk Первый день съемок фильма «Әсә/Мать» по легенде «Сак-Сук»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=2Sw3jv4r7IA Комедия 2017! Из Уфы с любовью.]

[[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1 августа тыуғандар]]
[[Категория:1987 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:Продюсерҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса продюсерҙар]]
[[Категория:Башҡортостан кинорежиссёрҙары]]</text>
      <sha1>n74t1q7so42pl1db65lsq8lngks3bmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135267</id>
    <revision>
      <id>1308739</id>
      <parentid>1079181</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11420" sha1="7369ubkgwcvqrk5t5ncqglsh1d1j0yf" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Абыҙгилдин}}
'''Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы''' ([[20 ноябрь]] [[1939 йыл]] — [[23 октябрь]] [[2007 йыл]]) — ғалим-инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1986—2004 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның ғилми эштәр буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1980), профессор (1981). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

== Биографияһы ==
Юнир Миңлеғәле улы Абыҙгилдин 1939 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының [[Маҡар районы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]) [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] ауылында тыуған.

1993 һәм артабанғы йылдарға «Башҡортостан Республикаһы оборона комплексы конверсияһы» программаһына индерелгән «Химия-технология процесстары алгоритмдарын эшләү» ғилми йүнәлеше етәксеһе. Рәсәй Федерацияһы Технология фәндәре академияһының Башҡортостан бүлексәһе президенты (1993—2001), [[Рәсәй Федерацияһы]] технология фәндәре академияһы ағзаһы (1994), ӨДНТУ эргәһендәге өс диссертация советы ағзаһы, СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Юғары аттестация комиссияһы эксперты. 20 фән кандидаты һәм 3 фән докторы әҙерләгән.

КПСС район комитеты ағзаһы, Өфө нефть институтының партия комитеты секретары, Орджоникидзе районы район башҡарма комитеты депутаты.

[[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлай (1962), инженер-технолог&lt;ref&gt;[http://www.rusoil.net/default.aspx?link=590 ФГБОУ ВПО Уфимский государственный нефтяной технический университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922222340/http://www.rusoil.net/default.aspx?link=590 |date=2016-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

1962—2007 йылдарҙа — альма-матерҙа: ассистент, өлкән инженер, доцент, декан урынбаҫары, киске факультет деканы, профессор, кафедра мөдире, фән буйынса проректор, профессор, ректор консультанты.

Углеводород сеймалын эшкәртеү һәм нефть коксы етештереү өлкәһендә белгес. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 48 уйлап табыуға авторлыҡ танытма эйәһе.


== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (1975, 1979)
* Юғары мәктәп отличнигы
* РСФСР Юғары уҡыу йорттары министрлығының Почёт грамотаһы (1989)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре&lt;ref&gt;Указ Президента РБ от 08.06.1998 N УП-364 «О присвоении почётного звания „Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан“ работникам Уфимского государственного нефтяного технического университета»&lt;/ref&gt;

== Библиография ==
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр, 48 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы авторы.

; Диссертацион ғилми хеҙмәт темалары

«Влияние минеральных примесей на процесс обессеривания нефтяного кокса» (1967), докторская диссертация посвящена исследованию влияния неуглеводородных примесей в процессах производства и применения нефтепродуктов (1979).

Абызгильдин, Юнир Мимигалеевич. Влияние минеральных примесей на процесс облагораживания нефтяного кокса [Текст] : Автореферат дис. на соискание учен. степени канд. техн. наук / Уральский филиал АН СССР. Ин-т химии. — Свердловск : [б. и.], 1967. — 23 с. : граф.

; Дәреслектәре

Влияние минеральных примесей нефтей на технологические процессы и эксплуатационные свойства нефтепродуктов [Текст] / Ю. М. Абызгильдин, З. И. Сюняев, Р. М. Масагутов, Р. М. Усманов. — Москва : ЦНИИТЭнефтехим, 1974. — 81 с. : граф.; 20 см. — (Тематические обзоры. Серия «Переработка нефти»/ М-во нефтеперерабатывающей и нефтехим. пром-сти СССР. Центр. науч.-исслед. ин-т информации и техн.-экон. исследований нефтеперерабатывающей и нефтехим. пром-сти).

Абызгильдин, Юнир Минигалеевич. Проектирование блока вакуумной перегонки мазута [Текст] : Учеб. пособие / Ю. М. Абызгильдин, Р. А. Фасхутдинов, Г. Г. Теляшев. — Уфа : УНИ, 1979. — 46 с. : ил.; 30 см.

Абызгильдин, Юнир Минигалеевич. Исследование влияния неуглеводородных примесей в процессах производства и применения нефтепродуктов [Текст] : Автореф. дис. на соиск. учен. степ. д. т. н. : (05.17.07). — Уфа : [б. и.], 1979. — 48 с. : ил.; 20 см.

Графические модели основных производств промышленности синтетического каучука : Учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальности «Хим. технология орган. веществ и топлива» / А. Ю. Абызгильдин, Н. А. Руднев, Б. П. Тонконогов, М. Ю. Абызгильдин; Под ред. Ю. М. Абызгильдина. — М. : Химия, 2001. — 140 с. : ил.; 29 см. — (Для высшей школы).

Фазовые переходы в нефтяных системах при термолизе с образованием твердого углеродистого вещества : Учеб. пособие / И. Р. Кузеев, Ю. М. Абызгильдин, И. З. Мухаметзянов; Уфим. нефт. ин-т. — Уфа : УНИ, 1990. — 118 с. : ил..

Нефтяной игольчатый кокс : Структура и свойства / [[Ғимаев Рәғиб Насретдин улы|Р. Н. Гимаев]], Н. Н. Шипков, М. С. Горпиненко и др.; [Науч. ред. Абызгильдин Ю. М.]; Акад. наук Респ. Башкортостан, Башк. гос. ун-т. — Уфа : БГУ, 1996. — 210 с. : ил.; 20 см.

Нефтяной кокс / Р. Н. Гимаев, И. Р. Кузеев, Ю. М. Абызгильдин. — М. : Химия, 1992. — 74,[1] с. : ил.; 20 см.

Проблемы углубления переработки нефти : Тез. докл. VII респ. науч.-техн. конф. / [Редкол.: Абызгильдин Ю. М. (отв. ред.) и др.]. — Уфа : Б. и., 1988. — 83 с. : ил.; 20 см.

Молодежь — науке, производству : Тез. докл. респ. науч.-практ. конф. / [Редкол.: Абызгильдин Ю. М. (отв. ред.) и др.]. — Уфа : Б. и., 1987. — 119,[1] с. : граф.; 20 см.

Порфирины и металлопорфириновые комплексы нефтей [Текст] / [Ю. М. Абызгильдин, Ю. И. Михайлюк, К. С. Яруллин, А. А. Ратовская ; Отв. ред. чл.-кор. АН СССР Н. Б. Вассоевич] ; АН СССР, Башк. филиал, Ин-т геологии. — Москва : Наука, 1977. — 88 с. : ил.; 21 см.

== Ғаиләһе ==
* Ҡатыны — Венера Абыҙгилдина.
* Улы — [[Абыҙгилдин Айрат Юнир улы|Айрат Абыҙгилдин]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Шаммазов Айрат Минһаж улы|А. М. Шаммазов]]. Уфимский государственный нефтяной технический университет. Доктора наук, профессора УГНТУ. К 50-летию УГНТУ. — М.: Недра, 1997. С.8
* АБЫЗГИЛЬДИН Юнир Минигалеевич // [[Ишембай энциклопедияһы]]. — [[Өфө]]: [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|башҡорт энциклопедияһы]], 2015. — 55. — 656 . с. — 3000 экз.— ISBN 978-5-88185-205-4.
* https://web.archive.org/web/20180328102501/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/7613-abyzgildin-yunir-minigaleevich

== Һылтанмалар ==
* [http://alumni.rusoil.net/abyzgildin-yunir-minigaleevich/ Абызгильдин Юнир Минигалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223048/http://alumni.rusoil.net/abyzgildin-yunir-minigaleevich/ |date=2016-03-04 }} в проекте Выдающиеся выпускники УГНТУ

[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Ишембай районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>7369ubkgwcvqrk5t5ncqglsh1d1j0yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбуҙат (эпос)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136397</id>
    <revision>
      <id>1308871</id>
      <parentid>1286969</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7967" sha1="5dx05l6e3o023smoxthhirrdht6aim1" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{бм|Аҡбуҙат}}
'''«Аҡбуҙат»''' — [[башҡорт эпосы]] (ҡобайыры). [[Урал батыр (персонаж)|Урал батыр]] һәм уның тоҡомдары тураһындағы героик иртәктәр циклына инә («[[Урал батыр]]», «[[Бабсаҡ менән Күсәк]]» һәм башҡалар).

== Тасуирлама ==
[[Файл:Akbuzat-v-plenu-1.jpg|мини|слева]]
Был эпик ҡомартҡыны [[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы|Мөхәммәтша Буранғолов]] 1910 йылда Ғәбит сәсәндән яҙып ала. 1917 йылда ул [[Ырымбур губернаһы]] [[Ырымбур өйәҙе|Ырымбур өйәҙенең]] [[Бөрйән]] улусы Бабалар ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]]) халыҡ [[Сәсән|сәсәне]] Ғәтиәтулла Бикҡужиндан эпостың икенсе вариантын яҙып ала.

Эпоста халыҡ мифологияһы образдары, боронғо кешеләрҙең донъя ҡоролошо тураһында күҙ алдарына килтереүҙәре ҙур урынды алып тора. Иртәктә шиғри һәм проза текстары алмашынып бара, ҡобайырҙы башҡарыуҙағы үҙенсәлек тап шуға бәйләнгән дә инде. Сәсәндәр проза өлөшөн ғәҙәти хикәйәләү формаһында, ә шиғри тексын көйләп һөйләй.

Эпоста уны «[[Урал батыр]]» эпосы менән бәйләгән дәлилдәр, эпизодтар, образдар байтаҡ: мәҫәлән, [[Һомай]], [[Ҡәһҡәһә]], Шүлгән, [[Аҡбуҙат (мифология)|Аҡбуҙат]] образдары, тылсымлы алмас ҡылыс символы һәм башҡалар. Был әкиәт образдары мөһим композицион үҙенсәлеккә һәм идея-художество әһәмиәтенә эйә. Ике әҫәрҙә лә ваҡиғалар [[Урал тауҙары]] биләмәһендә бара.


Сюжет нигеҙендә реаль ысынбарлыҡ: башҡорттарҙың көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, боронғо йолалары һәм уларҙың бәхетле киләсәк тураһында күҙаллауҙары ята&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/akbuz1.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006073927/http://encycl.bash-portal.ru/akbuz1.htm|date=2013-10-06}}&lt;/ref&gt;. Йөкмәткеһе буйынса эпос — героик әкиәт әҫәре. Эпик иртәктең төп темаһы — батырҙың (геройҙың) кешеләр бәхете, ғәҙеллек тантанаһы өсөн көрәшеүе.

Эпостың төп геройы ''Һәүбән'' атаһы ''Сура батырҙың'', олатаһы [[Иҙел (персонаж)|Иҙелдең]] һәм ҡарт олатаһы [[Урал батыр (персонаж)|Урал батырҙың]] изге эштәрен дауам итеүсе булып тора.

«Аҡбуҙат» эпосында Һәүбән, дейеүҙәр урлаған Аҡбуҙатты һәм Урал батырҙың алмас ҡылысын эҙләп, Шулгәндең һыу аҫты батшалығына төшә. Ул [[Дейеү|дейеүҙәрҙе]] һәм аждаһаларҙы юҡ итә, уҫал һәм мәкерле Шулгән хакимлыҡ иткән һыу аҫты батшалығын емерә. Һәүбән ҡанатлы [[Толпар (осҡан ат)|толпар]] [[Аҡбуҙат (мифология)|Аҡбуҙатты]] ҡотҡара, Ҡанатлы аттың тоҡомо әлегә тиклем кешеләргә тоғро хеҙмәт итә. Һәүбән Аҡбуҙаты менән ергә күтәрелә һәм үҙ халҡын ''Мәсем хан ҡоллоғонан ҡотҡара.''

Артабан ул ҡайтанан күлгә сума һәм һыу аҫты батшалығы хакимын тураҡлап ташлай, ә уның ярандарын йыландарға, тәлмәрйендәргә һәм ярғанаттарға әйләндерә. Дошмандарын тар-мар итеп һәм дейеүҙәр урлаған ҡыҙҙарҙы азат итеп, Һәүбән һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Нәркәскә өйләнә&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1924 Отражение традиций создания семьи в древних башкирских эпосах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104170031/http://vatandash.ru/index.php?article=1924 |date=2018-11-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге заман мәҙәниәтендә ==
Композитор [[Эйхенвальд Антон Александрович|А. А. Эйхенвальд]] башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» мотивтары буйынса «Дала» операһын яҙа, тәүге тапҡыр ул 1931 йылда Һамар опера театры сәхнәһендә ҡуйыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Котов В. Г.|заглавие=Башкирский эпос «Урал-батыр». Историко-мифологические основы|место=Уфа|издательство=Гилем|год=2006|страницы=16|страниц=408|isbn=5-7501-0695-0}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ был эпик иртәк мотивтары буйынса композиторҙар [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Заимов]] һәм [[Спадавеккиа Антонио Эммануилович|А. Спадавеккиа]] «[[Аҡбуҙат (опера)|Аҡбуҙат]]» операһын («Волшебный конь») яҙа. 1942 йылда опера тәүге тапҡыр [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры|Башҡорт опера һәм балет театрында]] сәхнәләштерелә.

== Әҙәбиәт ==

* Башҡорт халыҡ ижады. Т.1: Эпос. — Өфө, 1987.
* Галлямов С. А. Великий Хау Бен: исторические корни башкордско-английского языка и мифологии.- Издательство «Башкортостан»: Уфа, 1997.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Урал батыр]]
* [[Бабсаҡ менән Күсәк|Бабсаҡ менән Күсәк]]
* [[Аҡбуҙат (һәйкәл)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20131006073927/http://encycl.bash-portal.ru/akbuz1.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']
* [https://web.archive.org/web/20191118095601/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/723-a-bu-at-epos Статья в Башкирской энциклопедии]{{Ref-ba}}
* [https://web.archive.org/web/20130527194557/http://www.bashskazki.ru/page72.html «Акбузат» (полный текст эпоса)]
* {{Youtube|id=f8c5vwuaRZE|title=«В поисках Акбузата: тулпар» (башҡ.)}}
* {{Youtube|id=WFf3hFFc0vI|title=«Акбузат» (эпос)}}
[[Категория:Башҡорт мифологияһы]]
[[Категория:Башҡорт эпостары]]
[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]
[[Категория:Эпик әҫәрҙәр]]</text>
      <sha1>5dx05l6e3o023smoxthhirrdht6aim1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арон Тамаши</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136589</id>
    <revision>
      <id>1308827</id>
      <parentid>1259839</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4305" sha1="g265xmv7dnkers65twi90ah2ts80zdk" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Арон Тамаши''' ([[20 сентябрь]] [[1897 йыл]], Фаркашлака, [[Австро-Венгрия]] — [[26 май]] [[1966 йыл]], [[Будапешт]], ВХР) — венгр яҙыусыһы. Тыуған [[Трансильвания]]ла һәм [[Венгрия]]ла секей стилендә яҙылған әҫәрҙәре менән танылыу яулаған.

== Биографияһы ==
Арон Тамаши Секей ырыуына ҡараған ғаиләлә Фаркашлакала тыуған (хәҙерге Лупени, Харгита өйәҙе). [[1912 йыл]]да Аронды Секейудвархей ҡалаһы католиктары гимназияһына бирәләр. Гимназист саҡтан алып ул хикәйәләр яҙа башлай. [[1918 йыл]]дың июлендә ул Пьява янындағы алышта ҡатнаша. Клуж университетының хоҡуҡ факультетына уҡырға инә, тик бында ул оҙаҡ уҡый алмай, сөнки уҡытыу тотошлайы менән румын теленә күсерелә. Коммерция академияһына күсә һәм ике йылдан уны тамамлай.

[[1923 йыл]]да [[АҠШ]]-ҡа эмиграцияға китә, унда бик әүҙем эшләй, хикәйәләрен тыуған яғына ебәреп тора. [[1925 йыл]]да Клужда уның тәүге «Душа отправляется в путь» китабы сыға. Эмиграциянан Арон Тамаши [[1926 йыл]]да ҡайта, был ваҡытта ул тыуған илендә билдәле кеше була. [[1926 йыл]]дың июлендә &quot;Эрдей Геликоны&quot;н (« яҙыусыларҙың ирекле берләшмәһе») ойошторған Румынияла йәшәгән венгр яҙыусыларының йыйынтығында әҫәрҙәрен баҫтыра. Был ойошма Тамашиҙың тыуған илендә яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.

[[1932 йыл]]да Тамаши «Абель в глухом лесу» романын яҙа. Был роман уның иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип атала. Һуңыраҡ ул был романдың дауамы итеп тағы ике китап яҙа. Тамаши Венгрияла танылыу яулай, уға Баумгартен премияһы бирелә. Барлығы яҙыусы Тамаши ун хикәйәләр йыйынтығын сығара.

[[1945 йыл]]да Тамаши Венгрия парламентының почетлы депутаты, [[1954]] йылда — Венгрияның Ватан фронты ағзаһы булып китә. Уға иң юғары милли премия — Кошут премияһы бирелә. [[1963 йыл]]да Арон Тамаши Донъя Советы президиумы ағзаһы итеп һайлана. Яҙыусы иң һуңғы «Ветка шиповника» романын ҡатынына әйтеп яҙҙыра, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй. Арон Тамаши [[1966 йыл]]дың 26 майында Будапештта вафат була.

== Библиография ==
* «Абель в глухом лесу» (1932)
* «Абель в своей стране» (1934)
* «Абель в Америке» (1934)
* «Матяш, ломающий льдины» (1936)
* «Сверкает звезда» (1937)
* «Птица певчая» (1934)
* «Обманчивая радуга» (1942)
* «Колыбель и сова» (1953)
* «Зеркало отечества» (1953)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bse.chemport.ru/tamashi_aron.shtml Арон Тамаши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060916142444/http://bse.chemport.ru/tamashi_aron.shtml |date=2006-09-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20241225092939/http://bibl.rus.ec/b/182903/read «Абель в глухом лесу»]

[[Категория:Венгрия яҙыусылары]]</text>
      <sha1>g265xmv7dnkers65twi90ah2ts80zdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байрамғол (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136767</id>
    <revision>
      <id>1308896</id>
      <parentid>1050581</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6085" sha1="r7ozci609v5i4u7xe13l4thfchab76b" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Байрамғол
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =  |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = |lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Байрамғол ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Байрамғол ауыл биләмәһе{{!}}Байрамғол
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1776
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Байрамгулово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Байрамгулово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
| национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456893
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 35131
 | цифровой идентификатор   = 75206833001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Байрамғол}}
'''Байрамғол''' ({{lang-ru|Байрамгулово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

== Географик урынлашыуы ==
[[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Байрамғол — табын [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref&gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=166-167|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына&lt;ref&gt;{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1834!! 1866 !! 1900 !! 1916
|-
| 162 || 305 || 457|| 605 || 694
|}

{{ Население | Байрамгулово }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (62 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>r7ozci609v5i4u7xe13l4thfchab76b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан эрзәләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136778</id>
    <revision>
      <id>1308948</id>
      <parentid>1286743</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14835" sha1="1fnnr8flhpqpe529lmqprj2y5dqlojq" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Башҡортостан эрзәләре''' — [[Башҡортостан]]да ҡәҙимдән йәшәгән [[мордвалар|мордва халҡының]] бер өлөшө булған этник эрзәләр йәки уларҙың тоҡомдары, даими йәки оҙайлы йәшәр өсөн күсеп килеүселәр&lt;ref&gt;Мордва [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/17048]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихтан ==

Башҡорт ерҙәренә эрзәләр XVII быуат аҙағында башлап күсеп килеүе билдәле. Шул осорҙа Федоровка, Кузьминовка (муҡшы), Алешкино, Наумкино, Старомакарово, Садовка һәм башҡа ҙур ауылдар барлыҡҡа килгән. Эрзәләрҙең күп ауылдары XIX быуатта нигеҙләнгән, һәм икенсе яртыһында Өфө һәм Ырымбур губерналарына күпләп күсенеүҙәре күҙәтелгән.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостан Республикаһында 26020 эрзә һәм муҡшы йәшәгән. Улар [[Өфө]]лә, [[Бәләбәй]]ҙә, [[Дәүләкән]]дә, [[Ишембай]]ҙа, [[Күмертау]]ҙа, [[Мәләүез]]дә, [[Нефтекама]]ла, [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьскиҙа]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]]та, [[Сибай (ҡала)|Сибай]]ҙа, [[Стәрлетамаҡ]]та, [[Туймазы]]ла, ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, райондарҙа теркәлгән. Башҡортостан эрзәләренең күп өлөшө — 62,3 проценты — ҡалаларҙа йәшәй.

Башҡортостанда башлыса [[Эрзәндәр|эрзәләр]] йәшәй, муҡшылар бик әҙ.

;Эрзә — мурзалар
Туймазы районының Кожай-Андреево ауылында һәм Бишбүләк районының Кожай-Максимово ауылдарында үҙҙәрен эрзә-мурзалар тип атаған этник төркөм йәшәй. Уларҙың теле ярайһы урыҫлашҡан, әммә эрзә һөйләшенсә үҙгәртелгән.

1905 йылда М. Бурдуков «Уфимские губернские ведомости» баҫмаһында «Мордва» тигән очергында Кожай-Андреево мордвалары үҙҙәрен ниндәйҙер мурза затынан тип һанай, тип яҙған. Улар борон ерҙәре, урмандары күп булып, һуңынан ҡаҙнаға алып бөткәндәр тип раҫлаған булған.

== Диндәре һәм инаныстары ==
[[Файл:Shtatol OYME.jpg|thumb|слева|Эрзәләрҙең, муҡшыларҙың ырыу йола шәме — штатол]]
Башкортостан эрзәләре төрлө дин тота. Күп өлөшө үҙҙәрен нәсрани һанай, бер аҙҙары — старообряд һәм молокан инаныслы.

Эрзәләр Рәсәйгә инеү менән, уларҙы христианлаштырыу башланған. Бигерәк тә XVIII быуатта был көслө барған. Быуат уртаһында мордваларҙы христианлаштырыу рәсми рәүештә тамамланған. Башҡортостанға эрзәләр суҡындырылғас күсенгән. Уларҙы рәсми рәүештә «новокрещенный» (яңы суҡындырылған) тип атағандар.

XX быуат башында М. Бурдуков, «улар — бик динле. Ихлас ғибәҙәтханаларға йөрөйҙәр, ихлас христианлыҡ бурыстарын үтәйҙәр, өйҙәренә шатланып изге иконалар ҡуялар һәм руханиҙарға ихтирамлы», — тип яҙған.

XIX быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында күпселек эрзә ауыл-ҡасабаларында сиркәүҙәр һәм часовнялар төҙөлгән булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, XX быуаттың 30-сы йылдарында улар юҡҡа сығарылған. Әлеге осорҙа нәсрани храм Каменкала бар (Бишбүләк районы). 2004 йылдың йәйендә Илтерәк сыуаш-эрзә ауылында сиркәү төҙөлөп бөткән (Ҡырмыҫҡалы районы).

XIX быуат ахырында Өфө һәм Ырымбур губернияларында старообряд инаныслы эрзәләр 3073 кеше һаналған. Улар бер нисә төбәктә берҙәм төркөмдәр менән йәшәгән. Әлеге көндә уларҙың тоҡомдары Стәрлетамаҡ районы Садовка ауылында ғына йәшәй. Молокан эрзәләр Федоровка районы Петровка һәм Ивановка ауылдарында көн күрә.

Христианлаштырыу көслө барһа ла, эрзәләр күпмелер элекке инаныстарын да һаҡлап ҡалған. Ведь ава (э., м.) — «һыу инәһе»; Вирь ава (э., м.) — «урман инәһе»; Юрт ава (э), Куд ава (м) — «өй эйәһе»; Бань ава (э., м.) — &quot;мунса эйәһе&quot;нә ышаныу һаҡланған.

== Хужалыҡтары ==
Эрзәләр башлыса игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән.

Башҡортостан эрзәләренең ғәҙәти торлағы (кудо — э., куд — м.) ике-өс бүлмәле булған. Йорттар ағастан һалынған. Ғәҙәттә тыштан һылап, ағартып ҡуйғандар. Сей кирбестән һалынған йорттар ҙа осраған. Мейес яғып йылытҡандар. Мейескә диагональ рәүештә, мөйөштә сигеүле таҫтамалдар менән биҙәп, иконалар ҡуйылған.

== Кейемдәре ==
Ҡатындар аҡ киндерҙән туника кеүек беселгән, сигелгән күлдәк (панар) кейгән. Алъяпҡыс менән кафтан, бил биҙәүесе пулай/пулагай/ пулакш шулай уҡ мотлаҡ булған. Баштарына сорока — арҡаға төшөп торған сигеүле ҡойроҡло бейек башлыҡ кейгәндәр.

XIX быуат аҙағында — XX быуат башында итәк менән кофталар ҡулланышҡа ингән.
Ирҙәр кейеме урыҫ кейеменән айырылмаған.

== Милли ойошмалары ==
1998 йылда Башкортостандың республика эрзә-муҡшы милли-мәҙәни үҙәге төҙөлгән. Хәҙер Башкортостан республикаһының Мордва милли-мәҙәни автономияһы тип атала&lt;ref&gt;Мордва милли-мәҙәни автономияһы [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0/8-spisok/17034-mordovskaya-natsionalno-kulturnaya-avtonomiya.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Мәҙәни саралар ==
[[Файл:Авксентий Юртов.jpg|thumb|Авксентий Юртов — эрзә мәғрифәтсеһе]]
2016 йылдың 15 декабрендә  [[Федоровка районы]]  [[Үрге Алаштан]] ауылында беренсе тапҡыр  Республика мордва  фольклор байрамы «Покш эрзянь  чи» - «Ҙур эрзә көнө» үткәрелә. [[Федоровка районы|Федоровка]],  [[Йәрмәкәй]], [[Бишбүләк]], [[Ҡырмыҫҡалы]], [[Стәрлетамаҡ]]  райондары вәкилдәрен мордва халыҡ  фольклор ансамбле «Килейне»  ҡаршылай.
 
Байрамды Дорамо   Озатя  - абруйлы  башлыҡ башлап ебәрә.

Фольклор  коллективтары   «Боза  теема» (буҙа эшләү),   «Капстань  салтамо» (кәбеҫтә тоҙлау), «Лукшень  теема»  ( туй бәлеше),   «Курник  ряд»  (тауыҡ бәлеше), «Лемдяма» (суҡындырыу), «Од  толонь  чи»  (Йәш ут көнө),  «Видме  коморонь  ознома» ( Орлоҡ өҫтөндә доға) кеүек боронғо йолаларҙы күрһәтәләр &lt;ref&gt;Республиканский фольклорный праздник мордовской  культуры «Покш эрзянь  чи» - «Большой мордовский день» [http://ok-fedor.bash.muzkult.ru/news_article/2104439/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2017 йылдың 15 декабрендә Бишбүләк Мәҙәниәт йортонда Каменка ауылының &quot;Эрзә&quot; фольклор ансамбленең  60 йыллыҡ юбилейына арналған тантаналар булды.

Байрамға Федоровка, Бәләбәй, Ауырғазы, Стәрлетамаҡ һәм Йәрмәкәй райондарының мордва үҙешмәкәр ансамблдәре килде. БР Халыҡтар дуҫлығы йортоноң филиалы булып торған  Мордва тарихи-мәҙәни үҙәге концертта ҡатнашты &lt;ref&gt;В Бижбулякском ДК состоялся праздник мордовской культуры [http://addnrb.ru/novosti/v-bizhbulyake-proshel-prazdnik-mordovskoj-kultury/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531064642/http://addnrb.ru/novosti/v-bizhbulyake-proshel-prazdnik-mordovskoj-kultury/ |date=2018-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Күренекле кешеләре ==
*[[Бакланов Пётр Яковлевич]] (тыуған [[5 июль]], [[1946 йыл|1946]], Георгиевка ауылы, [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|федоровка районы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]) — СССР һәм [[Рәсәй]] иҡтисадсы-географы, РФА академигы (2003), [[Рәсәй]] Фәндәр академияһының АКО Тымыҡ океан география институтының ғилми етәксеһе, Рус география йәмғиәтенең вице-президенты (2010), Алыҫ Көнсығыш Федераль университетының география һәм геосистемаларҙы тотороҡло үҫтереү кафедраһы мөдире.  География фәндәре докторы, профессор.
*[[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның Андреевка ауылында эрзә мәғрифәтсеһе, беренсе эрзә-урыҫ һүҙлеген һәм грамматикаһын төҙөгән [[Юртов Авксентий Филиппович|Авксентий Филиппович Юртов]] йәшәгән. 1891 йылда ул ауылдың священнигы булған. 1895 йылда өс класлы сиркәү-приход мәктәбе асҡан. Эрзә, сыуаш, татар фольклорын йыйып, баҫып сығарған&lt;ref&gt;Феоктистов А. П. Очерки по истории формирования морд, письменно-литературных языков, М., 1976&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Осовский Е. Г. А. Ф. Юртов — предтеча мордовского просветительства, Саранск, 1995. Е. Г. Осовский&lt;/ref&gt;.
* [[Байжев Николай Георгиевич]]  ( 1 ноябрь, 1938 - 2012) -рәссам. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1980)

== Сығанаҡтар ==
* Мордва [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/17048]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Мурзабулатов М. В. Мордовское население Башкортостана: исслед. и материалы. Уфа, 1995;
* Щербаков А. С. Мордовское население Башкортостана: очерк современных этнических процессов. Уфа, 2005.

== Һылтанмалар ==
* Эрзя Башкирии [https://web.archive.org/web/20190718023641/https://ethno.erzya.net/forum/8-etnologiya/846-erzya-bashkirii]
* Мордовское население в Башкортостане [http://ikuzeev.ru/sites/default/files/mordva_bashkortostana_%5Brezhim_sovmestimosti%5D.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020021927/http://ikuzeev.ru/sites/default/files/mordva_bashkortostana_%5Brezhim_sovmestimosti%5D.pdf |date=2016-10-20 }}
* Мордва [http://www.bashculture.ru/archives/321]

== Видео ==
{{YouTube|MqOHJygAzmg&amp;feature|logo=1}} Народы Башкортостана. Мордва

{{YouTube|QkuHExmJGoo|logo=1}}В Федоровском районе прошел Республиканский фольклорный праздник мордовской культуры

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Башҡортостан}}

[[Категория:Башҡортостан халыҡтары]]
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]</text>
      <sha1>1fnnr8flhpqpe529lmqprj2y5dqlojq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биткойн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137254</id>
    <revision>
      <id>1309012</id>
      <parentid>1306434</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35522" sha1="baimk768vr137csuh56gbxhti51533e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Биткойн''', йәки '''биткоин''' ({{lang-en|Bitcoin}}, bit — «бит» һәм coin — «тимер аҡса» тигәндән), — үҙәкләштерелмәгән түләү системаһы, операциялар хисабын алып барыуҙың бер төрлө атамалы берәмеген һәм мәғлүмәттәрҙе тапшырыуҙың бер төрлө атамалы протоколын файҙалана. Системаның эшен һәм һаҡланыуын тәьмин итеү өсөн [[криптография]] саралары ҡулланыла. Система адрестары араһында үткән транзакциялар тураһындағы бөтә мәғлүмәт асыҡ.

Тапшырылыусы минималь дәүмәл (ваҡланыусы иң бәләкәй дәүмәл) — 10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; биткойн — «сатоши» тип атала, был атама уны уйлап сығарған [[Сатоси Накамото]] хөрмәтенә бирелгән, ә ул үҙе был дәүмәлде элек «цент» тип йөрөткән{{Sfn|Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|2008|loc=раздел № 9 «Combining and Splitting Value»}}.

Ике яҡ араһындағы [[электрон түләү]] аралашсыһыҙ башҡарыла, ул ҡайтарыла алмай — раҫланған операцияны кире алыу механизмы бөтөнләй юҡ (түләү хаталы йә булмаған адресҡа ебәрелһә лә, транзакцияға башҡаларға билдәле ябыҡ асҡыс менән ҡул ҡуйылған осраҡта ла). Ябыҡ асҡыстың хужаһынан (йә уны белеп ҡалған бүтән берәйһенән) башҡа аҡсаны бер кем бикләй (уға арест һала) алмай, был хатта ваҡытлыса ла мөмкин түгел. Әммә [[мультиҡултамға]] технологияһы өсөнсө яҡты (арбитрҙы) йәлеп итеү һәм «ҡайтарылыусан транзакциялар» үткәреү мөмкинлеген бирә. Махсус [[скрипттар теле]] ярҙамында [[аҡыллы контракт]]тарҙың башҡа төрҙәрен дә ҡулланып була, ләкин скрипттар телен график интерфейс аша ҡулланып булмай, ул Тьюринг буйынса ла тулы түгел, ә яңы блокчейн системалары был етешһеҙлектәрҙән азат.

Биткойн төрлөсә атап йөрөтөлә. Йыш осрағандары: криптовалюта, виртуаль валюта, цифрлы валюта, электрон ҡулаҡса.

Биткойнға уны ҡабул иткән һатыусыларҙан тауар йә хеҙмәттәр һатып алырға була. [[Цифрлы валюталар алмашыу онлай-сервисы]], башҡа түләү системалары, алмаштырыу пункттары аша йә мәнфәғәте булған башҡалар араһында ҡәҙимге валюталарға алмаштырыла ала&lt;ref&gt;[https://cryptex.net/bitcoin-to-cash Биткоина һатып үҙенсәлектәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120201502/https://cryptex.net/bitcoin-to-cash |date=2021-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

Операцияларҙы үткәреү өсөн комиссия биткойнды ебәреүсе тарафынан ирекле билдәләнә, комиссияның күләме транзакцияны эшкәрткәндә өҫтөнлөк бирелеүгә йоғонто яһай. Ғәҙәттә программа-клиент комиссияның тәҡдим ителгән күләмен әйтә. Транзакцияларҙы комиссияһыҙ ҙа үткәрергә мөмкин, әммә хупланмай, сөнки эшкәртелеү ваҡыты бик оҙонайып китеүе ихтимал. 

Системаның төп үҙенсәлектәренең береһе — үҙәкләштерелеүҙән тулыһынса азат булыу: үҙәк хаким йә уға оҡшаш бер нимә юҡ. Был түләү системаһы өсөн база программа-клиентының (асыҡ сығанаҡ кодлы) булыуы етә. Күп компьютерҙарҙа тоҡандырылған программа-клиенттар бер-береһе менән бер ранглы селтәр аша тоташа, уның узелдарының һәр береһе тиң һәм үҙ-үҙен тәьмин итеү өсөн етерлек булып тора. Системаға дәүләт йә хосуси идаралыҡтың инеүе мөмкин түгел, шул иҫәптән биткойндарҙың суммар иҫәбен дә үҙгәртеп булмай. [[Биткойн#Майнинг|Яңы биткойндар сығарыу]] күләме һәм ваҡыты алдан уҡ билдәле була, һәм улар хисаплап сығарыуҙар өсөн үҙ ҡорамалын ҡулланыусылар араһында сағыштырмаса осраҡлы рәүештә бүленә{{Sfn|Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|2008|loc=раздел № 4 «Proof-of-Work»}}.

== Стандартлаштырыу ==
[[Файл:Bitcoin.svg|слева|Bitcoin]]
Ҡыҫҡартып, «биткойн» урынына йыш ҡына '''BTC''' тигән латин хәрефтәре яҙыла. Ул валюталар кодына оҡшаған, ләкин ISO 4217 стандарты тарафынан әлегә был код бирелмәгән. 2014 йылдың 7 октябрендә [[Bitcoin Foundation]] биткойн өсөн кодты стандартлаштырыуға өлгәшеү ниәтен белдерә. '''BTC''' яҙмаһы стандартта ҡабул ителгән ҡағиҙәгә — «глобаль тауарҙарҙың» кодын '''X'''-тан башлау ҡағиҙәһенә (мәҫәлән, алтындың коды — ''XAU'') ҡаршы килә. Дәғүәсе сифатында '''XBT''' варианты ҡарала. ''BTC'' йәки ''XBT'' атамаһы аҫтында иҫәпләшеү берәмеге күҙҙә тотола, ә был темаға ҡараған селтәр, алгоритмдар йыйылмаһы йә башҡа берәй нәмә түгел. 

Биткойн билдәһе [[Файл:BitcoinSign.svg|16x16пкс]] Юникод стандартының 10.0 версияһына индерелгән, уға U+20BF (₿) тигән номер һуғылған. Ҡайһы берҙә тай баты билдәһе булған &lt;big&gt;'''฿'''&lt;/big&gt; билдәһе лә ҡулланыла, ләкин ул кодировкаларҙың йә шрифттарҙың ҡайһы берҙәрендә генә бар.

&quot;[bitcoin: &quot;]дың URI-һыҙмаһы: гиперһылтанмалар аша биткойндар менән операциялар үткәреүгә WHATWG спецификацияларына HTML5 өсөн рәсми индерелгән.

Биткойнды Microsoft Excel’дең валюталар исемлегенә лә индереү планлаштырылған.

=== Рус телле текстарҙағы атамалары ===
Рус телле текстарҙа нығытылған бер норма юҡ, йышыраҡ түбәндәге өс варианттың береһе ҡулланыла:

* «''Биткойн''» транскрипцияһы, инглиз-рус ҡулланма транскрипцияһы ҡағиҙәләренә ярашлы. 
* «''Биткоин''» транслитерацияһы Bitcoin Project сайтында 2014 йылдың 12 сентябренә тиклем Ҙур Рәсәй энциклопедияһының бер статьяһында ҡулланыла.
* латиницалағы төп нөсхәле яҙмаһы.

Бер үк ойошманың, бер үк баҫманың текстарында ла төрлөсә яҙылып йөрөгәне бар.

== Барлыҡҡа килеү тарихы ==

[[1983 йыл]]да Дэвид Чаум менән Стефан Брэндс «электрон аҡсаның» тәүге протоколдарын ҡулланыуға сығара.

[[1997 йыл]]дың майында Адам Бак спам ебәреүгә һәм DoS-һөжүмдәргә ҡаршы тороу өсөн эштең башҡарылыуына иҫбатлама системаһына нигеҙләнгән Hashcash системаһын тәҡдим итә. 

[[1998 йыл]]да «b-money» криптовалютаһы идеяһын Вэй Дай һүрәтләй. Шул уҡ ваҡытта ошондай уҡ фекерҙе «bit-gold» өсөн Ник Сабо ла тәҡдим итә. 

Артабан Хэл Финни Hashcash системаһы өсөн TPM спецификацияһы сиктәрендә IBM-дың шифрлау чипы базаһында хеш-блоктар сынйыры бәйләмдәрен эшләй. Хэл Финни Биткойн селтәренең икенсе ҡатнашыусыһы була.

2008 йылда Сатоси Накамото ({{lang-en|Satoshi Nakamoto}}) тигән псевдоним аҫтындағы әллә бер кеше, әллә кешеләр төркөмө бер ранглы селтәр рәүешендәге түләү системаһының протоколы һәм эшләү принцибы тасуирламаһы яҙылған файл баҫылып сыға. Сатоси әйтеүенсә, эш 2007 йылда башланған. 2009 йылда ул протоколды эшләп бөтә һәм программа-клиенттың кодын баҫтыра. 

[[2009 йыл]]дың [[3 ғинуар]]ында беренсе блок һәм тәүге 50 биткойн генерациялана. Биткойндарҙы күсереү буйынса тәүге [[Банк транзакцияһы|транзакция]] 2009 йылдың 12 ғинуарында була — Сатоси Накамото Хэл Финниға 10 биткойн ебәрә. Биткойндарҙы милли аҡсаға алмашыу тәүге тапҡыр 2009 йылдың сентябрендә үтә — Марти Малми (Martti Malmi) NewLibertyStandard тигән псевдонимлы файҙаланыусыға 5050 биткойн ебәрә һәм алмашҡа PayPal’дағы иҫәбенә 5,02 доллар ала. NewLibertyStandart биткойнды баһалау өсөн уны эшләп сығарыуға тотонолған электр энергияһы хаҡын ҡулланырға тәҡдим итә.

2010 йылдың майында биткойнға тәүге тапҡыр тауар һатып алына — америкалы Ласло Ханеч 10 000 биткойнға ике пицца килтертә.

2017 йылдың 1 авгусында блокчейндағы блоктар төҙөлөшө үҙгәртелә. Эшкәртмәселәр һәм майнерҙар төркөмө &quot;Биткойн&quot;дың «Bitcoin Cash» тип аталған форкын эшләтеп ебәрә. Яңы криптовалюта «Биткойн» менән уртаҡ тарихлы: 1 авгусҡа тиклем уларҙың блок структуралары яраша, әммә 1 августан һуң ярашмай. 

== Эш принцибы ==
Биткойндар репликациялы [[бүлгеләнгән базала]] (ҡарағыҙ: [[блокчейн]]) тик яҙмала ғына йәшәй, унда бөтә транзакциялар асыҡ (шифрланмаған) көйө һаҡлана, аҡсаны ебәреүселәрҙең/алыусыларҙың биткойн-адрестары күренеп тора, әммә был адрестарҙың ысын хужалары тураһында, әлбиттә, мәғлүмәт, юҡ. Базала теге йәки был хужаның күпме биткойны барлығы тураһында ла яҙмалар күренмәй. Тик транзакциялар буйынса ғына теге йәки был биткойн-адрестағы биткойндар күләмен самалап була. 

=== Асҡыстар ===
[[Файл:10elqpi.jpg|мини|Трезор — асҡыстарҙы һаҡлау аппараты]]
[[Файл:Bitcoin_paper_wallet_generated_at_bitaddress.jpg|мини|Ҡағыҙға баҫылған ике асҡыс менән биткойн-адрес, bitaddress.org сервисы тарафынан әҙерләнгән]]
Системаны файҙаланыусыларҙың һәр ҡайһыһы сикләнмәгән һанда асҡыс парҙары генерациялай ала (secp256k1 параметрлы ECDSA алгоритмы). ''Ябыҡ асҡыстың'' үлсәме — 256 бит, ә уға тап килгән ''асыҡ асҡыстыҡы'' — 512 бит.

Асҡыстар биткойн-адрес булдырыу һәм транзакцияларға хоҡуҡты раҫлау өсөн ҡулланыла. Әммә хатлашҡанда уларҙы цифрлы ҡултамға ҡуйыу йә шифрлау өсөн дә тотоноп була.

Яңы асҡыс парын эшләү өсөн селтәргә йә Интернетҡа тоташыу мотлаҡ түгел. Эшләнгән асҡыстар шифрланған махсус '''wallet.dat''' («янсыҡ») файлында һаҡлана. Файҙаланыусы «wallet.dat» файлындағы мәғлүмәткә, йәғни үҙенең асҡыс парҙарына, инеү өсөн серһүҙ уйлап таба. 

Асҡыстарҙы теләгән бер йөрөткөстә һаҡларға була, хәтер картаһында ғына түгел, ҡағыҙҙа ла. Йәнә ''онлайн-янсыҡтар'', мәҫәлән, Blockchain.info, Circle Snapcard йәки Coinbase бар, ҡулланыуға улар ярайһы уҡ ябай. Ләкин был ҡорал асҡыстарҙың һаҡланғанлыҡ кимәлен кәметә, сөнки был сервис сайтына бәйле проблемалар йәки уға ватып инеүҙәр арҡаһында биткойндарҙы тотоноуҙа мәшәҡәттәр тыуыуы, хатта уларҙы юғалтыу ихтималлығы бар. 


=== Майнинг ===
[[Файл:Total_bitcoins_over_time.png|справа|мини|238x238пкс|Йылдар ағышында биткойндар күләме үҙгәреүе (2009—2033 йылдар)]]
[[Файл:History_of_Bitcoin_difficulty_and_mining_hardware.svg|мини|Майнингтың логарифмик ҡатмарлылыҡ графигы]]
[[Файл:USB_Erupter.jpg|мини| USB-модуль рәүешендәге бер нисә ASIC-платанан торған блок, 2013 йылдан бирле майнинг өсөн киң ҡулланыла]]
Яңы биткойндар сығарыу бер ниндәй үҙәккә бәйле түгел, уны көйләүсе органдар ҙа юҡ, эмиссия күләме алдан билдәле (ҡарағыҙ: 2033 йылға тиклем биткойндар күләме графигы). Яңы биткойндар сираттағы блокҡа индерелгән транзакцияларҙың комиссия түләүҙәренә өҫтәлә бара. Килеп сыҡҡан сумманы бүләк рәүешендә транзакциялар базаһына сираттағы блокты өҫтәгән кеше ала{{Sfn|Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|2008|loc=раздел № 6 «Incentive»}}. Эмиссияланған биткойндар һәм комиссия йыйымдары рәүешендәге бүләкте алыу мөмкинлегенә эйә булыу өсөн яңы блоктар төҙөү эшмәкәрлеге «'''майнинг'''» ({{lang-en|файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу}}) тип атала.

Программа-клиенттың тәүге версияларында «Яңы биткойндар генерацияларға» тигән төймә була. Яңы блок атамаһының хешын эҙләү өсөн компьютерҙың үҙәк [[процессор]]ы ҡулланыла. Майнер тарафынан блок эшләүҙең уңышлы барып сығыу ихтималлығы яҡынса уның хисаплау ҡеүәте менән бөтә селтәрҙең хисаплау ҡеүәте араһындағы нисбәткә бәйле. Был нисбәт бәләкәй булһа, бүләк алыу ихтималлығы ла бик бәләкәй була. Шунлыҡтан майнерҙар мөмкин тиклем ҙур хисаплау ҡеүәттәрен эшләтергә тырыша. Был маҡсатта күп ағымлы график процессорҙар (GPU) һәм FPGA платалары ҡулланыла башлай. Һөҙөмтәлә, үҙәк процессорҙан майнинглауҙың мәғәнәһе бөтә һәм программа-клиенттан баяғы төймә алып ташлана. Артабан «Биткойн» селтәре өсөн хештар хисаплауға махсуслаштырылған процессорҙар (ASIC) сығарыла, улар GPU һәм FPGA-ға ҡарағанда күпкә ҡеүәтлерәк була. 2013 йылдан алып махсуслаштырылған процессорһыҙ майнинглау рентабелһеҙгә әүерелә: тотонолған электр энергияһы хаҡы алынған уртаса һөҙөмтәнән юғарыраҡ була башлай.

2013 йылдан матбуғатта «биткойн фабрикалары» — меңдәрсә ASIC-процессор эшләп ултырған кешеһеҙ махсус предприятиелар тураһында хәбәрҙәр баҫыла башлай. Фабриканың айлыҡ килеме миллион долларҙан ашыу булырға мөмкин (бер нисә мең биткойн). 2015 йыл башына майнингҡа тотонолған бөтә электр энергияһы күләме, бөтә майнерҙар энергияны һаҡсыл тотоноусы ASIC процессорҙары менән эшләй тип иҫәпләгәндә лә, йылына 1,46 тераватт-сәғәт күләмендә баһалана, был АҠШ-тағы 135 000 йорттоң йыллыҡ электр ҡулланыуына тиң (уртаса кимәл йылына 10,8 МВт⋅сәғәт самаһы). Һәр 210 000 блокты эшләгәндән һуң (яҡынса 4 йылға бер) яңы биткойндар менән бүләкләү күләмен ике тапҡыр кәметә барыу программалаштырылған, йәғни был дәүмәл кәмей барған геометрик прогрессия булып тора (бүләк күләме 50 → 25 → 12,5 → …). Биткойн эмиссияһының күләме сикләнгән һәм 21 миллиондан артмаясаҡ. 2014 йылда әйләнештә 12,7 миллион биткойн була.

Блок эшләгәндә алына торған эмиссияның күләме тәүҙә 50 биткойн тәшкил итә. 2012 йылдың 28 ноябрендә эмиссия бүләге беренсе тапҡыр кәмей һәм 50 урынына 25 биткойн ҡала. 2016 йылдың 9 июлендә бүләк күләме тағы бер тапҡыр кәмей һәм 12,5 биткойнға ҡала. 2031 йылда эмиссия күләме 1 биткойндан кәмерәк буласаҡ һәм нулгә ынтылышын дауам итәсәк. Эмиссия 2140 йылда туҡтар тип фараз ителә, сөнки блок өсөн бүләк 10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; BTC дәүмәленән артыҡ була алмай. Ә быға тиклем күпкә алдараҡ комиссион йыйымдар бүләктең төп сығанағы булып ҡаласаҡ{{Sfn|Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|2008|loc=раздел № 6 «Incentive»}}.

==== Пулдар ====
Осраҡлылыҡты кәметеү һәм биткойндар алыуҙы тотороҡлораҡ итеү өсөн майнерҙар махсус веб-хеҙмәттәр — пулдар ({{lang-en|pool}} — дөйөм фонд) файҙалана. Һәр ҡатнашыусы блоктың үҙ вариантын эҙләй һәм алынған һөҙөмтәләрҙе пулға оҙата.

Алынған биткойндарҙы пул, үҙенең хужаһы билдәләгән ҡағиҙәләргә ярашлы, ҡатнашыусылар араһында бүлә.

2016 йылға ҡарата, эре пулдарҙың күбеһе [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]]: 2016 йылдың мартына селтәр ҡеүәттәренең яртыһынан ашыуы Ҡытайҙағы өс пул араһында бүленгән, дүртенсе урынды БДБ сығышлы майнер асҡан BitFury компанияһы пулы биләй.

== Программа тәьминәте ==
[[Файл:Bitcoin_screenshot_ubuntu.png|мини|Bitcoin-qt программа-клиентының скриншоты]]
«Биткойн» селтәре узелының программа тәьминәте ике төрлө: график интерфейслы ҡушымта һәм ерлек ҡушымтаһы (Unix’та демон, Windows хеҙмәте). Программалар JSON-RPC (RFC 4627) протоколы буйынса алыҫтан идара ителә ала, PHP5 өсөн кластар эшләнгән. Был бер узелға бер нисә майнерҙы тоташтырыу, үҙ пулыңды булдырыу; узелды веб-сайтҡа беркетеү мөмкинлеген бирә.

* '''bitcoind''' — Bitcoin протоколын тормошҡа ашырған программа-демон командалар юлы аша идара ителә. 
* '''Bitcoin Core''' (элек '''Bitcoin-qt''') — Qt график интерфейслы беренсе программа нигеҙендәге клиент, йәшерен асҡысты һаҡлау форматы bitcoind менән яраша.
* '''BitcoinJ''' — Java телендәге «Биткойн» селтәре узелы. Файҙаланыусы функцияларына ғына эйә — транзакцияларҙы һәм блоктарҙы тикшерә алмай, блоктар эшләмәй, әммә яңы транзакциялар булдыра ала. Мобиль ҡушымталарҙа эшләтергә була.
* '''Armory''' — хәүефһеҙлекте арттырыу буйынса төрлө функцияларға эйә булған клиент, bitcoind’дан юғарыла эшләүсе өҫҡорма булып тора, ләкин йәшерен асҡысты һаҡлау буйынса үҙ форматына эйә. 2016 йыл башына эшкәртмәсеһе проектты яҡшыртыуҙы туҡтата, әммә рәсми сайты эшләүен дауам итә .
* '''Electrum''' — нескә клиент, Bitcoin селтәренең тулы узелдарының береһенә тоташыу иҫәбенә бөтә транзакциялар базаһын һаҡлауҙы талап итмәй. Смартфондар өсөн версияһы бар.

== «Физик» биткойндар ==
[[Файл:Physical_Bitcoin_by_Mike_Cauldwell_(Casascius).jpg|справа|мини|272x272пкс|Металл биткойн-тәңкәләр, Casascius компанияһы тарафынан сығарылған]]
Бер тапҡыр асыла торған голограммаларҙы һәм улар аҫтындағы йәшерен асҡыстарҙы ҡулланып, биткойндарҙы физик тәңкәләр менән тәьмин итеү мөмкинлеге бар. Әммә бындай тәңкәләрҙе алған кеше йәшерен асҡыстарҙың күсермәләренең ысынлап та юҡ ителгәнлеген тикшерә алмай. Голограмманы асмайынса асҡыстың резерв күсермәһен алып йә асҡыстың унда ысынлап та барлығын ҡарап булмай, ә асһаң, был тәңкәләрҙең биткойндар менән тәьмин ителеүе юҡҡа сыға.

2011 йылда Американың Casascius Bitcoin Mint компанияһы төрлө номиналлы металл биткойн-тәңкәләр сығара башлай. Уларҙың биткойн-адресы бар, ә йәшерен асҡысы бер тапҡырлыҡ голограмма аҫтына йәшерелгән. Асҡыс парҙары селтәргә тоташтырмайынса яһала ла автоматик рәүештә тәңкәләргә күсерелә, шунан асҡыстарҙың төп нөсхәләре юҡ ителә. Тәңкәләге биткойн-адресҡа ҡәҙимге юл менән теләһә күпме биткойн тапшырып була. Ә биткоиндарҙы йәшерен асҡысты асып ҡына тотонорға мөмкин. Голограмма урынында булғанда ундағы биткойндарҙы бер кем дә башҡа адресҡа оҙата алмауы ышаныслы. Етештереүсе мәғлүмәттәре буйынса, сығарылған 90 мең тәңкәнең 9 меңләбендә голограмманы асҡандар.

1 биткоин номиналлы тәңкә еҙҙән ҡойолған, диаметры — 28,6 мм, массаһы — 7 грамм; 25 биткойнлыҡ тәңкә гальваник ысул ҡулланып алтын менән ҡапланған, диаметры — 44,5 мм, ҡалынлығы — 2,9 мм, массаһы — 34 грамм.

1 һәм 25 биткойнлыҡтан тыш, 0,1, 0,5, 5 һәм 10 биткойн номиналлы тәңкәләр, шулай уҡ 100, 200, 500 һәм 1000 биткойнлыҡ алтын ялатылған «ҡойолмалар» сығарылған. 1000 биткойнлыҡ алтын тәңкә ни бары 6 дана эшләнгән. Был серия буйынса һуңғы килешмә 1 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән.

Был тәңкәләр бөтә донъяла сувенир, коллекция йыйыу әйбере сифатында һәм офлайн-иҫәпләшеүҙәр өсөн киң таралыу таба. Уларҙы адресаттарға почта аша ебәрәләр. Ләкин 2013 йылдың ноябрендә компания хужаһы АҠШ-тың финанс енәйәттәре буйынса комиссияһынан (FinCEN{{Тәржемәһеҙ 5|FinCEN}}) мәғлүм итеү ҡағыҙы ала, унда биткойн-тәңкәләр күсереүҙең аҡса күсереүгә тиңләнеүе, йәғни компанияның теркәлеү үтмәйенсә «финанс хеҙмәттәре күрһәтеү» һәм «законһыҙ аҡса күсереү» менән шөғөлләнеүе тураһында хәбәр ителә. Был эшмәкәрлек өсөн көнөнә 5000 долларлыҡ штраф һәм 5 йылға төрмәгә ябыу, лицензияһыҙ бизнес менән бәйле средстволарҙың тартып алыныуы ихтимал була. Санкцияларға тарымаҫ өсөн компания эшмәкәрлеген туҡтата. Casascius сығарып өлгөргән тәңкәләр нумизматик һунар объектына әүерелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{статья |автор=Михаил Решевский.|заглавие=Золотая лихорадка ΧΧΙ век |издание=[[ComputerBild]] |тип=журнал |год=2011 |месяц=8 |число=15 |номер=17 |страницы=64—69 |ref=ComputerBild №17}}
* {{статья |автор=Виталий Пряхин. |заглавие=Чековая книжка анархиста |ссылка=http://www.osp.ru/pcworld/2011/09/13010317/ |издание=[[Мир ПК]] |тип=журнал |год=2011 |месяц=9 |номер=9 |страницы=14—16 |issn=02353520}}
* {{статья |автор=Алексей Кутовенко. |заглавие=Цифровая лихорадка |ссылка=http://www.upweek.ru/cifrovaya-lixoradka.html |издание=[[UPgrade]] |тип=журнал |год=2011 |месяц=9 |число=12 |номер=35 |страницы=38—40 |issn=1680-4694}}
* {{статья |автор=Виктор Фомин. |заглавие=Деньги: план ฿ |ссылка=http://www.maximonline.ru/statji/_article/bitcoin/ |издание=MAXIM |тип=журнал |год=2014 |номер=143 |страницы=82—87 |issn=1682-8976}}
* {{книга |автор=[[Овчинский, Владимир Семёнович|Овчинский В. С.]], [[Ларина, Елена Сергеевна|Ларина Е. С.]]|заглавие=Кибервойны XXI века.О чём умолчал Эдвард Сноуден|место=М.|издательство=Книжный мир|год=2014|страниц=352|ISBN=978-5-8041-0723-0|ref=Овчинский, Ларина}}
* {{книга |автор=[[Satoshi Nakamoto]] |год = 2008 |заглавие=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|страниц=9  |lang = en |ссылка=http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf|ref = Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System}}
* Пол Форд. [http://bugtraq.ru/library/misc/bitcoinhaven.html Биткойн может оказаться последней «безопасной гаванью» глобальной экономики] перевод статьи [http://www.businessweek.com/articles/2013-03-28/bitcoin-may-be-the-global-economys-last-safe-haven Bitcoin May Be the Global Economy’s Last Safe Haven] // BloombergBusinessweek, March 28, 2013
* [[Голубицкий, Сергей Михайлович|Сергей Голубицкий]]. [https://web.archive.org/web/20141102020139/http://b-mag.ru/2014/bm-12-2013/monetyi-i-simulyakryi/ Монеты и симулякры] // [[Бизнес-журнал]], 18 Января 2014
* {{статья |автор=Джерри Брито, Эли Дурадо. |заглавие=Криптовалюты |ссылка=http://www.inliberty.ru/library/571-kriptovalyuty |издание=Mercatus Center, [[George Mason University]] |тип= |год=2014 |номер= |страницы= |issn=|ref = Джерри Брито, Эли Дурадо. Криптовалюты}}
* ''Пол Винья и Майкл Кейси''. Эпоха криптовалют. Как биткоин и блокчейн меняют мировой экономический порядок — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2017. — 432 с. — ISBN 978-5-00100-747-0
* {{книга |автор=Saifedean Ammous|заглавие=The Bitcoin Standard: The Decentralized Alternative to Central Banking||ссылка=https://www.wiley.com/en-us/The+Bitcoin+Standard%3A+The+Decentralized+Alternative+to+Central+Banking-p-9781119473862|место=New York|издательство=John Wiley &amp; Sons Inc|год=2018|страниц=304|ISBN=978-1-119-47386-2|ref=Ammous}}

== Һылтанмалар ==

{{Навигация
 |Тема         = Bitcoin
 |Портал       = 
 |Викисловарь  = биткоин
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = 
 |Викитека     = 
 |Викивиды     = 
 |Викиновости  = Категория:Биткоин
 |Викигид      = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* [https://www.bitcoin.org/ru Bitcoin Project]
*[https://bitaps.com/ Просмотр блоков, транзакций и аналитики Bitcoin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241121201945/https://bitaps.com/ |date=2024-11-21 }}
* [http://bits.media/ Русскоязычный информационный ресурс о сети Bitcoin]
* [https://web.archive.org/web/20180406082617/https://bitcoincharts.com/markets/currency/USD.html Котировка Биткойна на крупных площадках обмена]
* [https://kriptoparadunyasi.net/%d1%87%d1%82%d0%be-%d1%82%d0%b0%d0%ba%d0%be%d0%b5-%d1%81%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%be%d1%87%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%ba%d0%be%d0%b4-binance/ реферальный id binance]
* [http://coinmap.org/ Карта мест где принимают биткойны]
* [http://ijccr.files.wordpress.com/2013/04/ijccr-2013-jansen.pdf Bitcoin: The political ‘virtual’ of an intangible material currency] // International Journal of Community Currency Research VOLUME 17 (2013) SECTION A 8-18
* [https://coinmarketcap.com/ Актуальный курс и рыночная капитализация криптовалют]
* [https://fork.lol/ Технические данные о блокчейне Bitcoin и Bitcoin Cash] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://blockchair.com/ Обозреватель блоков и аналитики Bitcoin]
* [https://dedi.jochen-hoenicke.de/queue/#24h Графики состояния пула неподтверждённых транзакций (mempool)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205191118/http://dedi.jochen-hoenicke.de/queue/#24h |date=2018-02-05 }}


[[Категория:2009 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]]
[[Категория:Биткойн]]
[[Категория:Криптовалюталар]]
[[Категория:Электрон түләү системаһы]]</text>
      <sha1>baimk768vr137csuh56gbxhti51533e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикташев Марис Лотфый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137260</id>
    <revision>
      <id>1309006</id>
      <parentid>1284054</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4053" sha1="aiqsvhugr5altufpzghdj363sunb6wi" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Бикташев}}
'''Бикташев Марис Лотфый улы''' ([[17 июнь]] [[1958 йыл]]) — табип-хирург. 1988 йылдан  [[Нефтекама]] ҡала дауаханаһының икенсе хирургия бүлеге мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2016). Ҡаланың почётлы гражданы (2018).

== Биографияһы ==
Марис Лотфый улы Бикташев 1958 йылдың 17 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Борай районы]] [[Яңы Киҙгән]] ауылында тыуған. 

1988 йылдан Нефтекама ҡалаһы үҙәк дауаханаһының икенсе хирургия бүлеге мөдире.

2016 йылда Марис Бикташев «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды&lt;ref&gt;[http://neftekamsk.bezformata.ru/listnews/v-gorode-schastlivih-lyudej/50473992/ БезФормата.Ru сайты.  Новости города Нефтекамска. «В городе счастливых людей», 2016, 15 сентября]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|06|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Нефтекама ҡалаһы ҡала округының 2-се саҡырылыш ҡала Советы депутаты (2008)&lt;ref&gt;[http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&amp;root=1&amp;tvd=402404282294&amp;vrn=402404282294&amp;region=3&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;type=341&amp;vibid=402404282911 Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. Официальный сайт. Выборы депутатов Совета городского округа город Нефтекамск второго созыва. Данные кандидата: Бикташев Марис Лутфиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116012524/http://www.bashkortostan.vybory.izbirkom.ru/region/region/bashkortostan?action=show&amp;root=1&amp;tvd=402404282294&amp;vrn=402404282294&amp;region=3&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;type=341&amp;vibid=402404282911 |date=2019-11-16 }}{{ref-ru}}{{V|14|06|2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://candidates.golosinfo.org/p/95410-biktashev-maris-lutfievich Сайт «Российская энциклопедия кандидатов». Бикташев Марис Лутфиевич: Кандидат избран: 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821052837/https://candidates.golosinfo.org/p/95410-biktashev-maris-lutfievich |date=2019-08-21 }}{{ref-ru}}{{V|14|06|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2016).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://neftekamsk.bezformata.com/listnews/pochetnih-grazhdan-neftekamska-popolnilsya/69454850/?ysclid=lix5dmqlmo174338044 Список Почетных граждан Нефтекамска пополнился новыми именами. Сайт «BezFormata.Com.», 7 сентября 2018 года]{{ref-ru}}{{V|15|06|2023}}
* [http://www.delomir.ru/zdorove-i-sport/meditsina/5177-talantlivye-vrachi.html?ysclid=lix5qme19866609522 ТАЛАНТЛИВЫЕ ВРАЧИ. Газета «Деловой Мир Башкортостана», № 01 (258) январь 2023 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|06|2023}}


[[Категория:Табиптар]]
[[Категория:Хирургтар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>aiqsvhugr5altufpzghdj363sunb6wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137454</id>
    <revision>
      <id>1308903</id>
      <parentid>1050597</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6589" sha1="tu7pokr9zh4nq45ehs7iogmc9tjzq1a" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Байғаҙы
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Ҡолой ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Байгазина | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Байгазина | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Байғаҙы}}
'''Байғаҙы''' ({{lang-ru|Байгазина}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
[[Мейәс йылғаһы]] буйында урынлашҡан.

== Топоним ==
[[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Әйле улусы старшинаһы [[Байғаҙы Ҡоҙамышев]] исеме буйынса аталған&lt;ref&gt;{{БЭ|1418|Байғаҙы Ҡоҙамышев|автор=[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Байғаҙы — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=185-188, 217|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1795 !! 1834 !! 1866 !! 1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
|  263 || 273 || 275 || 281 || 330
|}

{{ Население | Байгазина }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (92 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байғаҙы Ҡоҙамышев]] — [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>tu7pokr9zh4nq45ehs7iogmc9tjzq1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булат (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137474</id>
    <revision>
      <id>1309041</id>
      <parentid>1051534</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5758" sha1="sqf2xlejqxvi5d9rodmrh960sw0gr6n" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Булат
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            =
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Булатова (деревня) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Булатова (деревня) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Булат}}
'''Булат''' ({{lang-ru|Булатова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Үҙәнйылға йылғаһы буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Булат — [[ҡатай]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Катай. Том 24. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=|страницы=215, 218|isbn =| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Пермь губернаһы]] [[Екатеринбург өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 2-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1834 !! 1869 !! 1859 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 144 || 182 || 300 || 264
|}

{{ Население | Булатова (деревня) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (89 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>sqf2xlejqxvi5d9rodmrh960sw0gr6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Араҡай (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137481</id>
    <revision>
      <id>1308825</id>
      <parentid>1050242</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6006" sha1="n9esg7rok2vgwp9yrudw710vapfsouy" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Араҡай
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 1-се Раҡай
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Аракаева | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Аракаева | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Араҡай}}
'''Араҡай''' ({{lang-ru|Аракаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.

== Тарихы ==
Араҡай (1-се Раҡай) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=202-203, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 4-се йортона керә.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1811&lt;ref name=&quot;Раҡай&quot;&gt;1-се Раҡай исеме аҫтында, [[Тураҡай]] ауылы менән бергә (2-се Раҡай хәҙер [[Ҡарас (Силәбе өлкәһе)|Ҡарас]] тип атала.&lt;/ref&gt; !! 1834&lt;ref name=&quot;Раҡай&quot;/&gt; !! 1859&lt;ref name=&quot;Раҡай&quot;/&gt; !! 1900 !! 1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
|  133 || 163 || 281 || 233 || 345 || 232
|}

{{ Население | Аракаева }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>n9esg7rok2vgwp9yrudw710vapfsouy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арғужа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137490</id>
    <revision>
      <id>1308833</id>
      <parentid>1050307</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5098" sha1="0fpihqabryroe7tdqfjirj866wuxxi5" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ҡасаба
 | русское название         = Арғужа
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.355705
 | lon_deg                  = 60.429202
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | C в регион               = справа
 | B в регион               = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Аргази (посёлок) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Аргази (посёлок) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456893
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 35132
 | цифровой идентификатор   = 75206833003
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Арғужа}}
'''Арғужа''' ({{lang-ru|Аргази}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Арғужа һыуһаҡлағысы (элекке күл) буйында район үҙәге Арғаяш ауылынан 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонына ҡарай.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{{ Население | Аргази (посёлок) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (72 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>0fpihqabryroe7tdqfjirj866wuxxi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аң фәлсәфәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137503</id>
    <revision>
      <id>1308882</id>
      <parentid>1284751</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59228" sha1="iev25hkwlezhgddh0eqd7vk213br5cy" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Phrenology1.jpg|мини|294x294пкс|Френологик «аң картаһы». [[Френология]] нимә ул аң тигән һорауға яуап биреү маҡсатында тәүге тырышлыҡ булған.]]
'''Аң фәлсәфәһе''' — аң тәбиғәтен, шулай уҡ аң һәм [[Тәбиғәт|физик ысынбарлыҡ]] (есемдәр) нисбәтен өйрәнеүсе фәлсәфәүи дисциплина.

[[XIX быуат]]та Артур Шопенгауэр, бөтә кешелек белеме корпусында (йыйылмаһы) аң сере иң ҡараңғы урын булып ҡалыуына ишаралап, аңды «[[Ғаләм|Ғаләмдең]] бер әкәмәте»{{Sfn|Юлина|2004|loc=№ 10|страницы=126|с=126}}, тип атаған. [[XX быуат]]та аң фәлсәфәһе тикшеренеүҙәрҙең иң популяр йүнәлештәренең береһе булып китә, ошо тема буйынса йыл һайын бик күп әҙәбиәт баҫылып сыға. Хәҙерге заман америка фәйләсуфы Ричард Рорти хатта, бөгөн аң фәлсәфәһе, ысынлап та, берҙән-бер файҙалы фәлсәфәүи дисциплина булып тора, тип әйтте.

Аң-белем фәлсәфәһе проблематикаһы [[Антиклыҡ|Антиклыҡҡа]] барып тоташа. [[Платон]] һәм [[Аристотель]] элгәре хәҙерге заман дуалистарының элгәре булып тора, сөнки улар [[Аң|аҡыл]] {{comment|материя|физик есем}}нан айырым урынлашҡан онтологик ысынбарлыҡ булараҡ йәшәй. Монизм традицияһы башында башҡа грек фәйләсуфы, йәшәйеш һәм фекерләү берҙәм, тип раҫлаған Парменид торған. Яңы дәүерҙә аң фәйләсуфтарҙың мөһим өйрәнеү объектына әүерелә: [[Рене Декарт|Декарт]], Спиноза, [[Джон Локк|Локк]] һәм Юм концепциялары. Бөгөн аң фәлсәфәһе нигеҙҙә аналитик фәлсәфә сиктәрендә үҫешә.

Аң фәлсәфәһе теоретик әһәмиәткә генә эйә түгел.

* Беренсенән, нимә ул аң тигән һорауҙарға яуапҡа [[психология]] ниндәй булырға тейешлеге һәм уның мөмкин булыуы бәйле.
* Икенсенән, аң менән бәйле теориялар [[ихтыяр азатлығы]] һәм кешенең үҙ ҡылыҡтары өсөн яуаплылығы кеүек [[Этика|этик]] һәм хатта [[Хоҡуҡ|хоҡуҡи]] мәсьәләләргә бәйләнгән.
* Ниһайәт, хәҙерге заман аң теориялары [[яһалма интеллект]] үҫеше концепцияһына ҙур йоғонто яһай.

Шулай уҡ психофизик проблема булараҡ билдәле аң һәм есем нисбәте мәсьәләһе йыш ҡына аң фәлсәфәһенең төп теоретик проблемаһы тип иҫәпләнә.

== Психофизик проблема һәм уны хәл итеү ==

=== Дуализм. Проблема ҡуйылышы ===
[[Файл:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|мини|Рене Декарт, психофизик проблеманы формулировкалаусы, яңы европа аң фәлсәфәһенә нигеҙ һалыусы, дуализмдың төп вәкиле]]
Психофизик проблеманың классик төрөн XVII быуатта йәшәгән француз фекер эйәһе [[Рене Декарт]] {{comment|әйтеп биргән|сформулирована}}. Декарт донъя ике {{comment|төркөм|из двух родов}}дән: матди һәм рухи субстанциянан тора тип һанаған. Шул уҡ ваҡытта материяның төп атрибуты булып оҙонлоҡ, ә рухтың төп атрибуты булып — [[фекерләү]] тора. Ошо күҙлектән ҡарағанда, кеше тән оҙонлоғо һәм фекер йөрөтөүсе рух ойоштормаһынан ғибәрәт. Бындай позиция психофизик дуализм булараҡ билдәле. Декарт ҡуйылышында психофизик проблема былай формулировкалана:&lt;blockquote&gt;Кешелә тән һәм рух үҙ-ара нисек тиңләштереп ҡарала, улар бер-береһе менән нисегерәк {{comment|үҙ-ара мөнәсәбәттәш|коррелируют}} була?&lt;/blockquote&gt;

=== Проблеманың хәҙерге торошо ===
Хәҙерге фәлсәфәлә психофизик проблема менталь тороштарҙың (беҙҙең фекерҙәрҙең, теләктәрҙең, тойғоларҙың һ. б.) һәм мейенең физик торошо нисбәте тураһындағы мәсьәлә булараҡ билдәләнә.

Психофизик проблеманы хәл итеүҙә 2 төп йүнәлеш бар — дуализм һәм монизм. Беренсеһе, Декарт миҫалында күреүебеҙсә, физик матди ысынбарлыҡ тормошҡа принципиаль рәүештә ҡайтып ҡалмаусы аң үҙенсәлекле тәбиғәткә эйә, тип фаразлауҙан сыға. Дуализмдың бер нисә варианты бар.

Монизмдың тарихи өс төрө бар:

* идеалистик
* материалистик,
* шулай уҡ «нейтраль».

Хәҙерге фәлсәфәлә ысынбарлыҡ матди тормош ҡайһы бер идеаль формаларҙың (кеше аңы һәм Алла) әүҙемлегенән тора тип раҫлаған идеалистик монизм йомшаҡ сағыла. Нигеҙҙә был дин фәлсәфәһе тип аталған ағымдың ҡайһы бер вәкилдәре тарафынан ҡабул ителә.

Нейтраль монизм шулай уҡ аҙ таралған, уның вәкилдәре, материяның да, аңдың да нигеҙендә ниндәйҙер өсөнсө нейтраль ысынбарлыҡ ята, тип иҫәпләй.

Монизмдың материалистик версияһы, үҙ сиратында, аң матди ысынбарлыҡтың элементы булып тора, тип раҫлай. Икенсе төрлө әйткәндә, мейе генә бар, ә аңды ул тыуҙырған. Хәҙерге фәлсәфәлә материалистик монизмдың бер нисә варианты бар.

Дуализм файҙаһына төп аргумент күпселек кешеләрҙең айыҡ аҡылына {{comment|шикәйәт|апеллирует}} йәки тап килеңкерәмәй. Әгәр нимә ул аң, тип һорағанда, күптәр үҙҙәренең &quot;Мин&quot;е йә [[Йән|күңеле]], йә шуға оҡшаш тиңләштерерлек бер нимә, тип атар, әммә шул уҡ ваҡытта аң — ябай мейе йәки уның бер өлөшө тигән идеянан, моғайын, баш тартыр. Ҡайһы бер хәҙерге заман фәйләсуфтары Ер яҫы формала тигән ышанысты шуға оҡшаған айыҡ мәғәнәле интуициялар менән сағыштыралар. Интуитив яҡтан {{comment|һис шикһеҙ|очевидным}} шулай булырға тейеш һымаҡ тойола, әммә фән был фекерҙең күптән хаталы икәнен иҫбатланы.

Менталь һәм физик төшөнсәләр ғәйәт төрлө һәм, бәлки, һыйыша алмаған үҙенсәлектәргә эйә булыуы дуализмды хуплауҙың хәҙерге иң заманса аргументы булып торалыр. Менталь ваҡиғалар айырым субъектив сифатҡа (ҡара: квалиа) эйә була, шул уҡ ваҡытта физик ваҡиғаларҙың ундай сифаты юҡ. Беҙ билдәле бер ауыртыуҙы тоя, күк төҫтөң билдәле таныш төҫмөрөн күрә алабыҙ һ. б. Дуалистарҙың тезисы булып бындай нимәләрҙең ниндәйҙер бер физик {{comment|кәмеүе|редуцированы}} мөмкин түгел.

Хәҙерге заман аналитик фәлсәфәһендә дуализмдың ике төп төрө бүленеп сыға. Декартҡа эйәреп, классик субстанциональ дуализм, аң һәм материя береһенән-береһе тулыһынса бәйһеҙ йәшәй, тип раҫлай. Бик йәш теория, үҙенсәлектәр дуализмы, аң, фәҡәт бер субстанция йәки бер ысынбарлыҡ (матди) булһа ла, шуға ҡарамаҫтан, матди тормошҡа {{comment|ҡыҫҡартылмаған|нередуцируемые}} материаль системалар (мейе) нигеҙендә эмерджент рәүештә барлыҡҡа килгән үҙенсәлектәр йыйылмаһы менән бәйле.

=== Интеракционизм ===
Интеракционистик дуализм йәки ябай интеракционизм — был Декарт концепцияһына барып тоташыусы дуализмдың төрө. XX быуатта был теорияны Карл Поппер һәм Джон Экклз яҡлаған. Интеракционизм, фекерҙәр һәм теләктәр кеүек менталь тороштар {{comment|осраҡлы|каузаль}} рәүештә физик хәлдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешә, тип фаразлай.

Декарттың интеракционизмға ярҙам итерлек классик {{comment|дәлиле|аргументы}} дәлилен түбәндәгесә формулировкаларға мөмкин: беҙ арауыҡта һуҙылмаған фекер йөрөтөүсе аңдың асыҡ һәм аңлайышлы әйберенә, һәм шулай уҡ һуҙылыусы матдәнең асыҡ һәм аңлайышлы идеяһына эйәбеҙ. Шуға күрә, радикаль оҡшашмаған үҙенсәлектәре булғанлыҡтан, аңдың һәм есемдең {{comment|оҡшаш|идентичный}} булыуы мөмкин түгел. Шул уҡ ваҡытта, һис шикһеҙ, беҙҙең менталь хәл-торошобоҙ (фекерҙәр, теләктәр һ. б.) беҙҙең есемдәргә осраҡлы, каузаль, һәм кире йоғонто яһай. Бала эҫе сәйнүккә ҡағылһа (физик ваҡиға), һәм был ауыртыныуға этәрһә (менталь ваҡиға), ул шуға оҡшаш әйберҙәр менән һаҡ булырға өйрәнә (тағы бер менталь ваҡиға) һ. б.

Беҙҙең аңдағы «асыҡ һәм аңлайышлы идеялар»ҙың ихтыяжлыҡта ысын булыуы Декарт аргументтарының төп тәүшарты. Улай ғына ла түгел, аҡылыбыҙ беҙгә тулыһынса асыҡ (беҙ үҙ аңыбыҙға өҫтөнлөклө инеү мөмкинлегенә эйә). Әммә хәҙерге заман фәйләсуфтарының күпселеге, бигерәк тә [[Зигмунд Фрейд|Фрейд]] (тышҡы күҙәтеүсе-психолог кешенең аңһыҙ мотивацияһын, кешенең үҙенә ҡарағанда ла, аңлай ала тип күрһәткән), П. Дюэма (фән фәлсәфәсеһе, ғалимдың үҙенә ҡарағанда ла яҡшыраҡ, фәнни асыш ысулдарын аңлауы мөмкин), Малиновский (антрополог кешенең үҙенән дә яҡшыраҡ уның ғәҙәттәрен һәм күнекмәләрен яҡшы белеүе мөмкин), шулай уҡ үҙләштереү теорияһы буйынса белгестәрҙең эштәренән һуң, бындай ҡараштарҙы {{comment|үҙенән-үҙе һис шикһеҙ|самоочевидный}} була торған тип иҫәпләмәй. Уларҙың барыһы ла үҙеңдең аңыңа өҫтөнлөклө һәм идеаль инеү идеяһы етерлек дәрәжәлә бәхәсле булып торғанын күрһәткән.

=== Дуализмдың башҡа классик төрҙәре ===
Дуализмдың, Декарт идеяларының артабанғы үҫеше булараҡ барлыҡҡа килгән, бер нисә формаһы бар.

* Психофизик теория йәнәшлегенә ярашлы, төрлө онтологик статусҡа эйә аң һәм тәнбер-береһенә каузаль йоғонто яһамай, әммә параллель рәүештә үҫешә, өҫтәүенә, уларҙың үҙ-ара тәьҫире беҙгә бары тойола ғына. Был теорияны [[Готфрид Лейбниц]] яҡлаған. Ул менталь һәм физик есем араһында Аллаһы тәғәлә хуплаған гармония йәшәй, тип раҫлаған (ҡара: {{comment|Алдан ҡуйылған|предустановленная}}гармония).

* Декарттың француз эйәрсәне Мальбранш тәҡдим иткән окказионализм физик ваҡиғалар араһындағы йәки физик һәм менталь ваҡиғалар араһындағы мөнәсәбәттәр дөрөҫөндә каузаль түгел, тип фаразлаған. Мальбранш ҡарашынан сығып әйткәндә, илаһиәттең туранан-тура ҡатнашлығы (ярҙамы) менән һәр конкрет осраҡта сәбәптәр үҙҙәренең эҙемтәләре менән бәйле.

=== Үҙенсәлектәр дуализмы ===
Дуализм үҙенсәлектәре, материя билдәле бер ысул менән ойошторолғанда (йәғни, кеше тәне нисек ойошторолған), унда менталь үҙенсәлектәр барлыҡҡа килә, тип фаразлай. Дуализм үҙенсәлектәре, шулай итеп, эмерджент материализмы тармағы булып тора. Эмерджент үҙенсәлектәр бойондороҡһоҙ онтологик статусҡа эйә һәм редукцияланыуы мөмкин түгел сығанаҡ физик нигеҙ терминдары менән аңлатыла. Хәҙерге фәлсәфәлә шуға оҡшаған теорияны Дэвид Чалмерс үҫтерә.

=== Монизм ===
Дуализмдан айырмалы рәүештә, монизм фәҡәт бер фундаменталь субстанция ғына бар, тип раҫлай. Хәҙерге заман монистик теорияларҙың күпселеге — материалистик, йәки натуралистик. Натуралистик монизм (йәки ябай фәнни натурализм) хәҙерге заман тәбиғи фән тасуирлаған тормошто берҙән-бер ысынбарлыҡ, тип фаразлай. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, хәҙерге заман фәне донъяны {{comment|бөтә тулылыҡта|исчерпывающий}} аңлап һүрәтләй. Был дөйөм күрһәтмәләр сиктәрендә аң проблемаһын хәл итеүгә бер нисә төрлө ҡараш бар.

Аң һәм рухты материяға ҡарата беренсел, тип иҫәпләгән идеалистик монизм (идеализм) хәҙерге заман фәйләсуфтары араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланмай. Әммә XX быуат башында ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә феноменализм төрлөлөгөндә позитивистар араһында таралған. Теорияға ярашлы, феноменализм беҙҙең аңдарҙа фәҡәт тышҡы объекттарҙың репрезентациялары ғына (йәки хис-тойғоло мәғлүмәт) һ. б., әммә объекттарҙың үҙе түгел тигәнде аңлата. Әйткәндәй, бындай ҡараш Бертран Расселдың иртә фәлсәфәһенә хас булған.

Физик та, менталь дә булмаған ҡайһы бер беренсел субстанция тағы ла бер мөмкин булған позицияға ҡайтып ҡала. Һәм был ҡараштан менталь һәм физик — бындай нейтраль субстанцияның үҙенсәлеге. Фәлсәфә тарихында бындай ҡарашты беренсе тапҡыр Бенедикт Спиноза формулировкалаған, XX быуатта уны Бертран Рассел үҫтереүе арҡаһында, нейтраль монизм булараҡ билдәле булған.

Түбәндә натуралистик монизмдың төп төрҙәре тикшереләсәк.

==== Эпифеноменализм ====
Эпифеноменализм менталь феномендар каузаль йоғонто сығанағы булыуы мөмкин түгел, тип раҫлай. Улар бары тик физик ысынбарлыҡтың инерт (эпифеномендар) субпродукттары булғанлыҡтан, физик ваҡиғалар башҡа физик ваҡиғаларға, шулай уҡ менталь ваҡиғаларға йоғонто яһауы мөмкин, әммә менталь ваҡиғалар нимәгәлер казуаль йоғонто яһай алмай.

==== Психологик бихевиоризм ====
Психологик бихевиоризм XX быуаттың ҙур өлөшө дауамында аналитик аң фәлсәфәһе өҫтөнлөклө йүнәлеш булып сығыш яһаны. Психологияла бихевиоризм интроспекционизмдың адекват булмауына реакция булды. Кемдеңдер менталь тормошо тураһында интроспектив отчё ттары тәжрибә тикшеренеүҙәр предметы булыуы мөмкин түгел, һәм улар нигеҙендә коррект дөйөмләштереүҙәр яһарға ярамай. Шуға күрә интроспекция стандарт фәнни ысул менән һыйышмай. Бихевиористар күҙ алдына килтереүенсә, психологияла был хәлдән сығыу юлы булып, күҙәтелгән тәртипте һүрәтләүгә иғтибар биреп, эске менталь тормош идеяһынан (һәм, тимәк, онтологик бойондороҡһоҙ аңдан) баш тартыу тора.

Психологияның шундай үҫеше менән йәнәшә фәлсәфәүи йәки логик бихевиоризм идеялары үҫешкән. Уның идеяларына эҙмә-эҙлекле верификационизм хас һәм эске менталь тормош тураһындағы верификацияланмаған тәҡдимдәр мәғәнәһеҙ тип ҡаралған. Философ-бихевиористар күҙлегенән, менталь тәҡдимдәр ҡылыҡты, шулай уҡ тәртип диспозицияларын тасуирлау ысулдарының береһе булып тора. Улар тышҡы күҙәтеүселәр тарафынан башҡа агенттарҙың ҡылығын аңлатыу һәм юрау маҡсатында формулировкалана.

Төп вәкиле Б. Ф. Скиннер булған психологик бихевиоризм, XX быуаттың 50—60-сы йылдарында когнитивизм барлыҡҡа килгәндән һуң, моданан сыға башлай.

==== {{comment|Тиңдәшлек|тождестволар}} теорияһы ====
Джон Смарт һәм Юллин Плэйстың {{comment|Тиңдәшлек|тождестволар}} теорияһы физикализмын тәүге тапҡыр постулат итеп алғаны бихевиоризмдың уңышһыҙлыҡтарына туранан-тура реакция булған. Был теория ҡайһы бер менталь хәл мейенең билдәле бер торошона тиң тип раҫлаған.

Тиңдәшлек теорияһын бер нисә киҫкен дәлил ҡаршылаған, шуларҙың иң билдәлеһе булып Хилари Патнеманың күпләп тормошҡа ашырыу тураһындағы дәлиле тора. Һис шикһеҙ, ауыртыуҙы, мәҫәлән, кешеләр генә түгел, әммә амфибиялар ҙа кисереүе мөмкин. Икенсе яҡтан, ауыртыу кисереүсе бөтә төрлө организмдарҙың мейеләре оҡшаш физик торошта булыуы икеле. Шуға ла ауыртыу мейенең айырым бер хәленә оҡшаш булыуы мөмкин түгел, ә тиңдәшлек теорияһы эмпирик раҫлау тапмай.

==== Элиминатив материализм ====
Элиминатив материализм физикализмдың иң радикаль формаһы булып тора. Был теория яҡлылар бөтә менталь тороштар — был халыҡ психологияһы (folk psychology) тип аталған ялған эмпирик теорияны постулат итеп алған объекттар теорияһы тип иҫәпләй. Һәм беҙҙең фәндең башҡа фәндәрҙәге ялған теорияларҙы, мәҫәлән, [[флогистон]] концепцияһын кире ҡаҡҡанына оҡшатып, ул халыҡ психологияһынан да баш тартырға тейеш. Һуңғыһынан баш тартыу бөтә менталь асылдарҙан да баш тартыуҙы аңлатасаҡ. Аң һәм есем нисбәте тураһындағы мәсьәлә, шулай итеп, псевдопроблема булып сығасаҡ: эшләүсе фәнни теория тип танылған объекттар ғына бар.

Элиминативизмдың иртә идеяларын Ричард Рорти, Уилфрид Селларс, Уиллард Куайн һәм&lt;u&gt; Пол Фейерабенд&lt;/u&gt;.
әйткән. Элиминативизмдың хәҙерге заман яҡлаусылары булып Пол һәм Патриция Черчленд тора.

==== Функционализм ====
[[Файл:Brain_in_a_vat_(ru).png|мини|{{comment|Мискәләге мейеләр|Мозги в бочке}}, хәҙерге заман аң фәлсәфәһендә тикшерелгән классик фекер тәжрибәләренең береһе]]
Функционализм — ул шундай теория, уға ярашлы, менталь торошҡа эйә булыу ҡайһы бер функциональ хәлдә булыу тимәк. Функциональ торош каузаль мөнәсәбәттәр йыйылмаһы менән {{comment|билдәләнә|фиксируется}}, шуға күрә әгәр система ниндәйҙер функциональ торошта була икән, был уның «инеү»ҙәге сәбәптәр һәм «сығыу»ҙағы эҙемтәләр йыйылмаһын аңлата. Шуға ярашлы, әгәр аң тураһында һүҙ бара икән, уның функциональ торошо сенсорлы мәғлүмәт һәм һөҙөмтәле тәртип менән билдәләнә.

Бер үк төрлө функциональ тороштарҙы принципиаль айырылған физик системаларҙа тормошҡа ашырыу мөмкин — функционализмдың төп тезисы шулай. Мәҫәлән, аналоглы һәм цифрлы сәғәт икән ти, һәм шул уҡ ваҡытта улар бер үк функция үтәй. Шуға оҡшатып, аң функцияһын тик органик системалар (мейе) ғына түгел, мәҫәлән, компьютер ҙа үтә ала.

Функционалистарға Дэвид Льюсты, Хилари Патнеманы, Дэниел Деннетты һәм Д. И. Дубровскийҙы индереү мөмкин.

==== Аномаль монизм ====
Аномаль монизм XX быуаттың 70-се йылдарында америка философы Дональд Дэвидсон тарафынан ентекләп эшләнгән. Был теория ысынбарлыҡтың бер төрө генә — матди һәм, шуға ярашлы, тик бер төр ваҡиға — физик (шул иҫәптән мейеләге ваҡиғалар) булһа ла, был факттарҙы һүрәтләү һәм {{comment|мәғәнәһен асып биреү|интерпретировать}}ҙең күп ысулдары бар, тип фаразлай. Кеше тәртибен психологик терминдар ярҙамында һүрәтләүсе менталистик һүҙлек аңлатыуҙың береһе булып тора.

=== Лингвистик фәлсәфә позицияһынан психофизик проблемаларҙы тәнҡитләү ===
Бөгөнгө көнгә психофизик проблеманы һәр кем тарафынан танылған хәл итеү юлы юҡ. Аң һәм есемдең үҙ-ара мөнәсәбәте мәсьәләһендә хата булғанлыҡтан, ҡайһы бер фәйләсуфтар был осраҡлы түгел, тип иҫәпләй. Бындай фәйләсуфтар психофизик проблема {{comment|ялған|псевдо}} проблема булып тора тип әйтәләр. Аналитик фәлсәфә сиктәрендә шуға оҡшаған позицияны, нигеҙҙә, бөтә фәлсәфәүи проблемалар ысынында бары тик лингвистик башватҡыс ҡына, тип иҫәпләгән [[Людвиг Йозеф Иоганн Витгенштейн|Людвиг Витгенштейндың]] {{comment|бер ҡарашта тороусылары|последователи}} яҡлай.

Психофизик проблеманың тәнҡитселәре менталь һәм биологик тороштар бер-береһе менән нисек сағыштырыла тип һорау дөрөҫ түгел, тип күрһәтәләр. Кешеләр төрлө ысулдар менән — мәҫәлән, менталь (психологик) йәки биологик һүҙлектәр сиктәрендә һүрәтләнеүе мөмкин, тип танырға ғына кәрәк. Бер һүҙлекте икенсе һүҙлек терминдары менән һүрәтләргә маташҡанда йә менталь һүҙлек хаталы контекста ҡулланылғанда, ялған проблемалар килеп тыуа. Кемдер мейелә менталь торош эҙләргә тырышҡанда, мәҫәлән, шуға оҡшаған хәлдәр була. Мейе — ул менталистик һүҙлекте файҙаланыуҙың дөрөҫ булмаған контексы ғына, шуға күрә мейелә менталь тороштарҙы эҙләү категориаль хата булып тора.

Логик бихевиоризмдың күп вәкилдәре психофизик проблемаға (мәҫәлән, Гилберт Райл), шулай уҡ функционализмға (Хилари Патнем) шуға оҡшаш ҡарашта тора.

=== Психофизик проблемаға мөнәсәбәттә скептицизм ===
Башҡа аҡыл эйәләре есем һәм аң нисбәте проблемаһы дөрөҫ формулировкаланған, тип иҫәпләй, беҙ уға ҡәнәғәтләнерлек яуап принципиаль рәүештә бирә алмайбыҙ. Мәҫәлән, Колин Макгинн аң тәбиғәте тураһындағы мәсьәлә, ғөмүмән, беҙҙең когнитив һәләттәр сиге аръяғында ята, тип иҫәпләй. Һәр биологик төрҙөң айырым сикләүҙәре бар. Мәҫәлән, эттәр Пифагор теоремаһын иҫбатлай алмай. Нәҡ кешеләр ҡәнәғәтләнерлек аң теорияһын булдыра алмаған кеүек.

Икенсе фәйләсуф, Томас Нагель, фекеренсә, бындай радикал Макгинндың бындай артыҡ скептицизмы сиктән тыш радикаль, тип иҫәпләй. Эш беҙҙең биологик тәбиғәттең сикләнгәнлегендә түгел, ә аңды стандарт фәнни алымдар менән тикшерә алмауҙа. Фән, донъяға конкрет субъектив «ҡараштар»ҙы ситкә алып ташлап, ысынбарлыҡтың объектив картинаһын тулыһынса төҙөргә маташа. Шуның өсөн аң принципиаль рәүештә ғалимдарҙың күҙ уңынан тайпыла. Улай ғына ла түгел, аңды өйрәнгәндә, тикшеренеүсе үҙе өйрәнгән предметының бер өлөшө булып тора. Аң, шулай итеп, фәндең мөмкин булыуы шарты һәм уның предметы була алмай. Бындай ҡарашты иҫбатлап, Нагель ярғанат булыу мәсьәләһе тураһында уйларға тәҡдим итә: арауыҡта радар ярҙамында йүнәлеш тапҡан йән эйәһенең субъектив тәжрибәһе нимәгә оҡшаған? «Ябай» кеше аңын аңлай алмаған кеүек, был һорауға шулай уҡ фән яуап бирә алмай. Нагелдең {{comment|«Ярғанат булыу нимә аңлата?»|«Что значит быть летучей мышью?»}} мәҡәләһе хәҙерге фәлсәфәлә ҙур бәхәс предметына әйләнде.

== Аң фәлсәфәһендә натурализм һәм уның проблемалары ==
Аң фәлсәфәһендә фәнни натурализм фундаменталь проблема менән осраша: аң, һәр хәлдә, беренсе ҡарашҡа физик терминдарҙа аңлатыу мөмкин булмаған билдәле бер үҙенсәлектәргә эйә. Натурализм, шулай итеп, был үҙенсәлектәр нисек мөмкин булыуын аңлатырға тейеш. Был проектты йыш ҡына «аңды натурлаштырыу» тип атайҙар. Уның юлында ике төп проблема — интенционаллек һәм qualia тора.

=== Интенционаллек ===
Интенционаллек менталь тороштарҙың (беҙҙең анттар, теләктәр һ. б.) ниндәйҙер объектҡа, шул иҫәптән тышҡы донъялағыға ла йүнәлтелгәнлеге менән билдәләнә. Бындай хәлде аңлатырға булды, Менталь тороштарҙың бындай үҙенсәлеккә эйә булыуы уларҙың ниндәйҙер йөкмәткеһе һәм мәғәнәүи референттары булыуын аңлата, тимәк, бындай йөкмәткенең ысынлығын һәм ялғанлығын {{comment|теркәп ҡуйырға мөмкин|приписывать}}. Беҙ был хәлдәрҙе физик ысынбарлыҡҡа редукцирларға тырышып ҡараһаҡ, түбәндәге проблема килеп тыуа: физик ысынбарлыҡ ысын йәки ялған булыуы мөмкин түгел, ул ысынлап та бар. Менталь хәлдәрҙең йөкмәтке ысынлығының мәғәнәләрен теркәү мөмкинлеге булыуы уларҙың ҡайһы бер факттарға йүнәлтелеүен белдерә. Мәҫәлән, [[Геродот]] тарихсы булған тигән фекер Геродотҡа һәм ул тарихсы булған тигән фактҡа күрһәтә. Әммә фекер менән факт араһындағы мөнәсәбәт нисек тормошҡа ашырыла? Мейелә, Геродотты бер төрлө лә иҫкә төшөрмәүсе, электрохимик процестар ғына бара бит.

=== Квалиа ===
Квалиа — беҙ күңелдән үткәргән ниндәйҙер сифатлы субъектив кисереш. Төрлө менталь хәлдәр төрлө кешеләр тарафынан субъектив рәүештә кисерелә. Мәҫәлән, ҡайһы бер кешеләргә ментол тәме килеп торған туңдырма оҡшай, шул уҡ ваҡытта башҡалар уны оҡшатмай. Тәбиғи фәндәрҙең терминдарындағы был айырмалыҡтарҙы нисек аңлатырға мөмкин? Беҙгә туңдырма тәме нисек тойолғанын ғөмүмән нисек теркәргә мөмкин?

== Аң фәлсәфәһе һәм фән ==
Кешеләр тәнгә (есемгә) эйә булғанлыҡтан, улар физик һәм биологик ысынбарлыҡтың бер өлөшө булып тора. Был статуста улар тәбиғи фәндәрҙең өйрәнеү предметы булып тора. Менталь процестар тәндән бойондороҡһоҙ булғанлыҡтан, тәбиғи фәндәрҙә кешеләрҙе һүрәтләү туранан-тура аң фәлсәфәһенә йоғонто яһай. Шулай уҡ аң фәлсәфәһе ҡайһы бер йәш фәндәр өсөн концептуаль схемалар булдыра. Аң фәлсәфәһенә релевантлы бер нисә фәнни дисциплина бар. Улар [[биология]]ны, [[информатика]]ны, когнитив фәнде, кибернетиканы, [[Тел белеме|лингвистика]]ны, [[психология]]ны үҙ эсенә ала.

=== Нейробиология ===
Бөтә хәҙерге тәбиғи фәндәр кеүек, биология донъяның материалистик картинаһына таяна. Биология бүлеге булараҡ нейробиологияның өйрәнеү объекты булып менталь эшмәкәрлек һәм тәртип нигеҙҙәре сифатында ҡаралған физик процестар тора. Менталь феноменды һәм өйрәнеүҙә һәм аңлатыуҙа биологияның прогресы теркәлгән, атап әйткәндә, уның төп тәүшарттарында эмпирик инҡар итеүҙең булмауы: «субъектың менталь хәлендәге үҙгәрештәр уның баш мейеһендәге үҙгәрештәрһеҙ мөмкин түгел».

Нейробиология сиктәрендә менталь һәм физик хәлдәр һәм процестарҙың мөнәсәбәттәрен өйрәнеүсе бик күп бүлектәр бар.

* Сенсорлы нейрофизиология үҙләштереү һәм ҡуҙғыу процесы араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә.
* Когнитив нейрофән менталь һәм нейрон процестары араһындағы корреляцияны өйрәнә.
* Нейрофизиология менталь һәләттәрҙең баш мейеһенең анатомия бүлеге менән бәйлелеген һүрәтләй.
* Ниһайәт, эволюцион биология кеше нерв системаһының генезисын, һәм, ни тиклем ул аң нигеҙе була алырлыҡ дәрәжәлә икәнен өйрәнә, шулай уҡ менталь феномендарҙы, уларҙың иң примитив стадияһынан башлап, онтогенетик һәм филогенетик үҫешен һүрәтләй.

Нейрофәндең методологик табыштары, атап әйткәндә, нейрон карталар төҙөүҙөң юғары технологик картаһын индереү, ғалимдарҙы тағы ла амбициялыраҡ тикшеренеү программаларын әҙерләүгә этәрә. Шуларҙың береһе булып менталь функциялар менән коррелләшкән нейрон процестарын максималь тулы рәүештә һүрәтләү тора. Әммә ҡайһы бер нейробиологтар, шул иҫәптән Карл Попперҙың авторҙашы Джон Экклз, менталь феномендарҙың үҙәк нерв системаһындағы процестарға ҡарата «редукцияланыу» мөмкинлеген инҡар итә. Бынан тыш, әгәр был редукция тормошҡа ашырылһа, кешенең шәхси, субъектив донъяһының {{comment|яҙмыш буйынса бирелгәнлек|данность}} проблемаһы сит тикшеренеүсе өсөн әлегә хатта теоретик рәүештә лә хәл итерлек түгел.

=== Информатика ===
Информатика компьютер ярҙамында мәғлүмәтте автоматлаштырылған эшкәртеүҙе өйрәнә. Һуңғылары барлыҡҡа килгәне бирле, программистар, компьютерҙар үтәгән мәсьәләләрҙе сисер өсөн, биологик йән эйәләрендә аҡыллы аң талап ителерлек программа булдырырға һәләтле. Ябай миҫал — арифметик ғәмәлдәрҙе башҡарыу. Әммә аңлайышылып тора: һандарҙы ҡабатлағанда, компьютерҙар аң ҡулланмай. Берәй ваҡыт уларҙа беҙ аң тип атаған нимә барлыҡҡа килерме икән? Был мәсьәлә бөгөн, яһалма интеллект өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән бәйле, күп һанлы фәлсәфәүи бәхәстәрҙең {{comment|баш исем|заголовок}}енә сығарылған.

Джон Сёрль «көсһөҙ» һәм «көслө» яһалма интеллекттарҙы айырып ҡарарға тәҡдим итә. Компьютерҙы ысын аң менән тәьмин итеү түгел, ә менталь торошто уңышлы моделләштереү — «көсһөҙ»ҙөң төп маҡсаты. «Көслө» яһалма интеллекттың маҡсаты, киреһенсә, кеше кеүек аңлы булған компьютер системаһын төҙөүҙән ғибәрәт. Һуңғы программа британ математигы Алан Тьюринг идеяларына барып тоташа. Йәғни тураһында һорауҙарға яуап биреп, уй бармы Машиналар фекерләй аламы, тигән һорауға яуап биреп, ул күренекле Тьюринг тесын формулировкалаған. Тьюринг, беҙ компьютер терминалы аша аноним диалог барышында алынған компьютер яуаптарын айыра алмаһаҡ, компьютер «уйлай» тип әйтә алабыҙ, тип иҫәпләйбеҙ. Бында Тьюрингтың аҡыл тәбиғәтенә ҡараштары бихевиористик булыуы әһәмиәтле: үҙен аҡыллы тотҡан система ғына аҡыллы. Джон Сёрл тәҡдим иткән «Ҡытай бүлмәһе» уйҙағы тәжрибәһе уға ҡаршы ҡуйылған иң билдәле аргументтарҙың береһе булып тора.

Компьютер хис-тойғоға (qualia) эйә булыуы мөмкинме тигән мәсьәлә асыҡ булып ҡалды. Ҡайһы бер ғалимдар, яһалма интеллект өлкәһендә тикшеренеүҙәр психофизик проблеманы хәл итеүҙе күпкә яҡынайта ала, тип иҫәпләй. Улар аң менән мейе араһындағы мөнәсәбәттәрҙе программа менән тәьмин итеү (software) һәм компьютерҙың аппарат өлөшө (hardware) мөнәсәбәттәре моделе буйынса һүрәтләп булыуына инана.

== Аң фәлсәфәһенең мәғәнәһе ==
Нимә ул аң тигән һорауға яуапҡа бәйләнешле бик күп проблемалар барлыҡҡа килә. Типик миҫал — үлем тәбиғәте һәм үлемһеҙлек мөмкинлеге, хис-тойғолар, зиһенгә алыу йәки аңлау һәм хәтер тәбиғәте. Мәсьәләләрҙең тағы береһе — нимә ул шәхес һәм уның {{comment|оҡшашлығы|идентичность}} һәм {{comment|үҙенсәлеге|уникальность}} нимәнән тора. Хәҙерге заман фәлсәфәһендә ихтыяр азатлығы темалары һәм «үҙең булыу» төшөнсәләре айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана.

=== Ихтыяр азатлығы проблемаһы ===
Аң фәлсәфәһе контексында [[Ихтыяр азатлығы|ихтыяр азатлығының]] йәшәүе тураһындағы мәсьәлә яңы мәғәнәгә эйә. Беренсе сиратта был аң физик ысынбарлыҡтың бер өлөшө тип иҫәпләгән детерминистик монистарға һәм материалистарға ҡағыла. Был позицияға ярашлы, донъя (һәм уның бер өлөшө булараҡ аң) тәбиғи фәндәр ҡуйған закондарға тулыһынса буйһона. Менталь хәлдәр һәм, тимәк, ихтыяр, ахыр сиктә, был закондарға ярашлы, ойошторолған ҡайһы бер физик хәл-торош булып тора. Бындай осраҡта кеше тәртибе тулыһынса физика закондары менән билдәләнә. Тимәк, кеше ирекле була алмай.

Был аргументация детерминистарҙың бер өлөшө тарафынан кире ҡағыла. Бары тик «азатлыҡ» төшөнсәһенең мәғәнәһен теүәл билдәләгәндән һуң ғына, беҙ иреклеме тигән һорауға яуап биреүе мөмкин тип ышана улар. «Сәбәплелек» &quot;азатлыҡ&quot;тың ҡапма-ҡаршылығы түгел, ә «мәжбүрилек» — уның ҡаршылығы. Шуның өсөн ирек менән индетерминизм араһында тигеҙлек билдәһе ҡуйырға ярамай. Агент башҡаса эшләгәндә, ниндәйҙер башҡа ҡарар ҡабул ителәндә, шундай осраҡта хәрәкәт ирекле булып тора. Хатта детерминизм тезисы ысын булған осраҡта ла, кеше ирекле була ала. Фәлсәфә тарихында шуға оҡшаш позицияны Давид Юм биләй. Бөгөн, мәҫәлән, Дэниел Деннет бындай ҡарашта тора.

Икенсе яҡтан, күп фәйләсуфтар, детерминизм һәм азатлыҡтың үҙ-ара ярашыуы тураһында тезис ялған булып тора, сөнки кешеләр ҡайһы бер көслө мәғәнәлә ирекле. Бындай фәйләсуфтар, донъя тулыһынса физик закондарға ғына буйһона алмай (һәр хәлдә, уға беҙҙең аңыбыҙ буйһона алмай) тип ышана һәм, шулай итеп, беҙ потенциаль рәүештә ирекле була алабыҙ. Донъяға бындай ҡарашта торған иң билдәле аҡыл эйәһе [[Иммануил Кант]] була. Уның тәнҡитселәре азатлыҡ төшөнсәһен хаталы файҙаланыуына күрһәткән. Улар ошолай фекер йөрөткән. Әгәр ҙә беҙҙең ихтыярыбыҙ бер нимә менән дә {{comment|мөнәсәбәтте асыҡламаһа|не детерминирована}}, беҙ бары тик осраҡлы рәүештә нимә теләгәнебеҙҙе теләйбеҙ. Әгәр беҙҙең теләктәр осраҡлы икән, беҙ ирекле түгел. Әгәр беҙҙең ихтыяр мөнәсәбәтте асыҡламаһа, беҙ азат түгел. Быға Кант яҡлылар шуға оҡшаған тәнҡит, ысын азатлыҡ ул ғәмәли аҡылыбыҙ тәҡдим иткән бурыс үтәү һөҙөмтәһе, тигән кант этикаһының яңылыш интерпретацияһына нигеҙләнгән, тип ҡаршы килгәндәр.

== Аналитик фәлсәфә сиктәре аръяғында аң фәлсәфәһе ==
Хәҙерге заман аң фәлсәфәһенә, башлыса, инглиз телле илдәрҙә таралған аналитик фәлсәфә традицияһы төп өлөш индергән.&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 246, 231);&quot;&gt; Әммә&lt;/font&gt; аң фәлсәфәһе фәлсәфәнең башҡа йүнәлештәре сиктәрендә ентекләп эшләнелгән.

Тикшереүҙең төп йүнәлеше булған психофизик проблеманан баш тартыу уларға хас үҙенсәлек булып тора. Феноменология йәки экзистенциализм кеүек күпселек йолалар беҙҙән тормош тәжрибәһендә бирелгән аңды туранан-тура анализлауҙы талап иткән. Аналитик аң фәлсәфәһенән айырмалы рәүештә, был традициялар, ҡағиҙә булараҡ, тикшеренеүҙең фәнни алымдарына һәм телдең логик анализына ҙур иғтибар бүлмәгән.

=== Феноменология һәм экзистенциализм ===
XX быуатта Гегелгә үҙенсәлекле яуап биреүсе ике төп мәктәп барлыҡҡа килә. Был феноменология һәм [[экзистенциализм]]. Феноменологияға нигеҙ һалыусы моцияларҙы нигеҙ һала Эдмунд Гуссерль фәлсәфә, фән булараҡ, кеше аңының төҙөлөшөн өйрәнеүҙән башланырға тейеш, тип иҫәпләй. Экзистенциализмдың төп вәкилдәренең береһе булған француз фәйләсуфы [[Жан-Поль Сартр|Жан-Поль Сар]], кеше шәхесе сумған үҙенсәлекле кисерештәренә һәм, был кисерештәр менән аң нисек итеп етәкселек итеүенә {{comment|айырым иғтибар биргән|акцентировал}}.

Һуңғы тиҫтә йылдарҙа аң фәлсәфәһен өйрәнеүҙең бөтә төп йолаларын конвергенциялау кәрәклеге мөмкинлеген өйрәнеүҙе постулат итеп алған теориялар барлыҡҡа килә.

=== Ватаныбыҙҙың аң фәлсәфәһе ===

==== Революцияға тиклемге Рәсәйҙә аң фәлсәфәһе ====

==== СССР-ҙа аң фәлсәфәһе ====
Аналитик фәлсәфәнән, шулай уҡ феноменология һәм экзистенциализмдан айырмалы рәүештә, совет аң фәлсәфәһе, башлыса, совет фәлсәфәһе психофизик проблемаларға йә аң төҙөлөшөн һүрәтләү мәсьәләләрен хәл итеү яғынан тупланған, ә ысынбарлыҡты танып-белеү һәм ижади үҙгәртеү Шулай итеп, аң теорияһы фән методологияһына һәм ижтимағи фәлсәфәһенә .

СССР-ҙа аң фәлсәфәһе үҫеше ҡапма-ҡаршы ике тенденция менән ҡылыҡһырлана. Бер яҡтан, рәсми марксистик ортодоксия Ленин тарафынан {{comment|айышлы итеп әйтеп бирелгән|сформулированная}} аңдың берҙән-бер дөрөҫ теоретик моделе сифатында сағылыш концепцияһын тәҡдим иткән. Икенсе яҡтан, фәндең һуғыштан һуңғы йылдарҙағы үҫеше һәм ватан психологияһының үҙенсәлекле традициялары аңды фән һәм фәлсәфә киҫелешендә етерлек дәрәжәлә булдырыу мөмкинлеген бирҙе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Библиография ==
* [[Васильев, Вадим Валерьевич|''Васильев В. В.'']] Трудная проблема сознания. — М.: [[Прогресс-Традиция]], 2009. — 272 с. {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=978-5-89826-316-0}}
* [http://philosophy.ru/functionalism/ Левин, Жанет. Функционализм. Стэнфордская энциклопедия философии (версия осени 2013 года) / Ред. Эдвард Н. Залта. Пер. с англ. А.В. Кузнецова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709112238/http://philosophy.ru/functionalism/ |date=2018-07-09 }}
* [[Дубровский, Давид Израилевич|''Дубровский Д. И.'']] [http://www.philosophy.ru/lib/zakl/zakl_2190.html Новое открытие сознания? (По поводу книги Джона Сёрла «Открывая сознание заново»)]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Вопросы философии]]. — 2003. — № 7. — С. 92—111.
** ''Он же''. [http://www.philosophy.ru/lib/sbook/?text=%E4%F3%E1%F0%EE%E2%F1%EA%E8%E9&amp;cat=&amp;autor=on&amp;search=1 Проблема сознания: опыт обзора основных вопросов и теоретических трудностей]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Деннет, Дэниел|''Деннет Д.'']] Виды психики: на пути к пониманию сознания. — Перевод с англ. А. Веретенникова. Под общ. ред. Л. Б. Макеевой. — М.: Идея-Пресс, 2004. — 184 с. ISBN 5-7333-0059-0
* [[Патнем, Хилари Уайтхолл|''Патнем Х.'']] Разум, истина и история. — М.: Праксис, 2002. — 296 с. — ISBN 5-901574-09-5
** ''Он же''. Философия сознания. — М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. — 240 с. {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-733-0004-3|номер_по_стандарту=5-7333-0004-3}}
* [[Пенроуз, Роджер|Пенроуз Р.]] Тени разума. В поисках науки о сознании. — М., 2005.
* [[Прист, Стивен|''Прист С.'']] [http://psylib.org.ua/books/prist01/ Теории сознания]. — М.: Идея-Пресс, Дом интеллектуальной книги, 2000.
* [[Райл, Гилберт|''Райл Г.'']] [http://psylib.org.ua/books/railg01/index.htm Понятие сознания]. — М.: Идея-Пресс, Дом интеллектуальной книги, 1999. — 408 с. ISBN 5-7333-0011-6
* [[Сёрль, Джон Роджерс|''Сёрл Д.'']] [http://www.ruthenia.ru/logos/number/2001_4/04.htm Открывая сознание заново]. — М.: Идея-Пресс, 2002. — 256 с. ISBN 5-7333-0038-8
* ''Савельев А. В. и др.'' К вопросу о механизмах сознания человека: норма или патология?  — В сб.: Проблемы нейрокибернетики. — Ростов-на Дону, 1995. С. 210—211.
* {{статья|автор=Юлина Н. С. |заглавие=Тайна сознания: альтернативные стратегии исследования. Ч. 1|ссылка=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000846/st000.shtml|издание=[[Вопросы философии]]|год=2004|номер=10|страницы=125—135|ref=Юлина|archiveurl=|archivedate=}}
* {{статья|автор=Юлина Н. С. |заглавие=Тайна сознания: альтернативные стратегии исследования. Ч. 2|ссылка=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000846/st001.shtml|издание=[[Вопросы философии]]|год=2004|номер=11|страницы=150—164|archiveurl=|archivedate=}}

== Һылтанмалар ==
# [http://consc.net/guide.html Гид по философии сознания] {{ref-en}}
# [https://web.archive.org/web/20180914195821/http://philosophy.ru/library/lib2.html Философия языка, философия науки, философия сознания]
# Армстронг Д. М. Льюис и теория тождества. — Историко-философский альманах. — № 2. — 2007. (перевод с англ.)
# [[Васильев, Вадим Валерьевич|Васильев В. В.]] Мозг и сознание: выходы из лабиринта. — «[[Вопросы философии]]». — 2006. — № 1.
# [https://www.theguardian.com/science/2015/jan/21/-sp-why-cant-worlds-greatest-minds-solve-mystery-consciousness Oliver Burkeman «Why can’t the world’s greatest minds solve the mystery of consciousness?», [[The Guardian]], 21 January 2015]
# [[Волков, Дмитрий Борисович|Волков Д.Б.]] Споры о сознании и аналитическая философия — [http://elibrary.ru/item.asp?id=15568502 Эпистемология и философия науки]. Журнал. — № 3. — 2007.
# [[Васильев, Вадим Валерьевич|Васильев В. В.]], [[Волков, Дмитрий Борисович|Волков Д.Б.]] Перевод, редакция — [http://elibrary.ru/item.asp?id=26140865 СОЗНАЮЩИЙ УМ: В ПОИСКАХ ФУНДАМЕНТАЛЬНОЙ ТЕОРИИ].  — 2013. (перевод с англ.)

{{refless}}
{{Разделы философии}}
{{Философия сознания}}

[[Категория:Аң философияһы]]</text>
      <sha1>iev25hkwlezhgddh0eqd7vk213br5cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булат (Уй районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137516</id>
    <revision>
      <id>1309042</id>
      <parentid>1051535</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="tfudlenump1idtrtprv4s2iznqomjx3" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Булат
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Уй районы (Силәбе өлкәһе)
 | район в таблице          = Уй районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Уй
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Шөкөр
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Булатово (Челябинская область)  | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Булатово (Челябинская область)  | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Булат}}
'''Булат''' ({{lang-ru|Булатово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районы]]ндағы ауыл. Соколовское ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Өйәлге йылғаһы буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Булат (Шөкөр) — [[табын]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=212-214, 227|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Троицк өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 4-се тау аръяғы кантонының 4-се йортона ҡарай.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1795&lt;ref&gt;Шөкөр һәм Булат ауылдарының дөйөм халыҡ һаны.&lt;/ref&gt; !! 1834 !! 1866 &lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 262 || 304 ||204
|}

{{ Население | Булатово (Челябинская область) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}}

[[Категория:Уй районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>tfudlenump1idtrtprv4s2iznqomjx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтынташ (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137523</id>
    <revision>
      <id>1308791</id>
      <parentid>1050087</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="2y82mucfkem4stuvi254cb1srk9ixgi" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Алтынташ
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Сыбаркүл районы
 | район в таблице          = Сыбаркүл районы{{!}}Сыбаркүл
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Алтынташ (Челябинская область)  | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Алтынташ (Челябинская область)  | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Алтынташ}}
'''Алтынташ''' ({{lang-ru|Алтынташ}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]]ндағы ауыл. Филимоново ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население | Алтынташ (Челябинская область)  }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] (50 %), [[башҡорттар]] (40 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Сыбаркүл районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>2y82mucfkem4stuvi254cb1srk9ixgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Березовка (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137524</id>
    <revision>
      <id>1308994</id>
      <parentid>1051147</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4020" sha1="4abf7vr6xm2fe01irj8lkar4c01420r" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         =  Берёзовка
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Березовка (Аргаяшский район)  | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Березовка (Аргаяшский район)| г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Березовка}}
'''Березовка''' ({{lang-ru|Березовка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население | Березовка (Аргаяшский район)  }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (72 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>4abf7vr6xm2fe01irj8lkar4c01420r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башакүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137525</id>
    <revision>
      <id>1308922</id>
      <parentid>1050751</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="tuvxj8p2o6boqt5g42y9et3c3g3qcys" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ҡасаба
 | русское название         = Башакүл
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Башакуль  | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Башакуль | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Башакүл''' ({{lang-ru|Башакуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население | Башакуль }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (66 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>tuvxj8p2o6boqt5g42y9et3c3g3qcys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бигәрҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137526</id>
    <revision>
      <id>1309001</id>
      <parentid>1051207</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3879" sha1="9gj57f3l68mh8ff6ujpvx1hiiie6vr6" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ҡасаба
 | русское название         = Бигәрҙе
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Бигарды  | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бигарды | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Бигәрҙе''' ({{lang-ru|Башакуль}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население | Бигарды }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (77 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>9gj57f3l68mh8ff6ujpvx1hiiie6vr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болансы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137527</id>
    <revision>
      <id>1309025</id>
      <parentid>1051386</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3863" sha1="jhiirc5nwamv61icjpku578uvtzlp3n" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Болансы
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Буланцы | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Буланцы | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Болансы''' ({{lang-ru|Буланцы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население |	Буланцы}}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (66 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>jhiirc5nwamv61icjpku578uvtzlp3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138367</id>
    <revision>
      <id>1308936</id>
      <parentid>1252481</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14103" sha1="iuob7oyoh2lhx8ubbpgy0u592ohfyld" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге''' — [[Башҡортостан]]да эске эштәр өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға яуаплы булған башҡарма власть органдары атамаларын, ошо власть органдарын етәкләгән шәхестәрҙең исемдәрен һәм вазифа биләү даталарын үҙ эсенә алған исемлек.

== [[Башҡортостан автономияһы]]ның [[Башҡорт ирекле отрядтары|ирекле отрядтар]] бүлеге начальнигы ==
{{Викитека|:ru:Положение 3-го Курултая Башкурдистана о милиции и о милицейском управлении|Ойоштороусы ҡоролтайҙың милиция тураһында&lt;br&gt;һәм милиция идаралығы тураһында ҡарары}}
1917 йылдың 17 декабрендә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы]] «Милиция тураһында һәм милиция идаралығы тураһында положение» ҡабул итә, уға ярашлы милиция идаралығы ике өлөшкә бүленергә тейеш була — ҡала милицияһы һәм кантон башҡармаһы ҡарамағындағы милиция. [[Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында|Граждандар һуғышы]] барышында, 1918 йылдың июлендә [[Башҡортостан автономияһы]]ның кантондарында тәртип тотоу маҡсатында [[Башҡорт ирекле отрядтары|ирекле отрядтар]] ойошторола [[Башҡорт хәрби шураһы]] эргәһендә ирекле отрядтарҙың айырым бүлегенә буйһонған. Хәрби хәрәкәттәре тамамланыу менән отрядтарҙы кантон милиция органдарына үҙгәртеү һәм уларҙы [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең эске эштәр бүлеге ҡарамағына тапшырыу күҙ уңында тотолған.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы|Бейешев Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәмәт улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[август]] [[1918]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[октябрь]] [[1918]]&lt;/center&gt;
|}

== [[Башҡортостан АССР-ы]]ның эске эштәр һәм милләттәр халыҡ комиссары ==
1919 йылдың февралендә Башҡортостан Ваҡытлы революцион комитеты (1919 йылдың мартынан — [[Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты]]) ҡарамағында эске эштәр бүлеге ойошторола.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Төхвәтуллин Фәтих Насир улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[19 февраль]] [[1919]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[12 июнь]] [[1920]]&lt;/center&gt;
|}

== Башҡортостан АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары ==
1920 йылдың майында «Автономиялы Совет Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр халыҡ комиссариаты тураһында положение» ҡабул ителә, уға ярашлы республика комиссариаты РСФСР эске эштәр халыҡ комиссариатына буйһонған.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Лобов Семён Семёнович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[26 июнь]] [[1920]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[8 сентябрь]] [[1920]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Каширин Иван Дмитриевич]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[19 ноябрь]] [[1920]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[февраль]] [[1921]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Пирожников Алексей Виккулович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[февраль]] [[1921]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[15 апрель]] [[1921]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[15 апрель]] [[1921]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[21 июнь]] [[1921]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[ноябрь]] [[1921]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[июль]] [[1922]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Соколов Николай Владимирович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[25 июль]] [[1922]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[август]] [[1923]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[август]] [[1923]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[21 декабрь]] [[1924]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[апрель]] [[1925]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[31 май]] [[1927]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Абдулов Шакир Ғәфиәт улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[23 июль]] [[1927]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 апрель]] [[1929]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Харрасов Шәйхи Фәтҡулла улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 апрель]] [[1929]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[14 август]] [[1930]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[15 сентябрь]] [[1930]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[28 декабрь]] [[1930]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Погребинский Матвей Самойлович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[февраль]] [[1930]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[июль]] [[1933]]&lt;/center&gt;
|}

== Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы начальнигы ==
1934 йылда комиссариат Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы итеп үҙгәртелә.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Зеликман Наум Петрович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[15 июль]] [[1934]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[23 ғинуар]] [[1937]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Лупекин Герман Антонович|Лупекин (Новиков) Герман Антонович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[23 ғинуар]] [[1937]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 апрель]] [[1937]]&lt;/center&gt;
|}

== Башҡортостан АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары ==
1937 йылдың 16 февралендә Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы Башҡортостан АССР-ының эске эштәр комиссариаты итеп үҙгәртелә.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Бак Соломон Аркадьевич]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 апрель]] [[1937]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 октябрь]] [[1937]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Медведев Александр Александрович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 октябрь]] [[1937]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[17 ғинуар]] [[1939]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Соколов Алексей Григорьевич]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[17 ғинуар]] [[1939]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[26 февраль]] [[1941]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Кудряков Иван Никитович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[26 февраль]] [[1941]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[31 июль]] [[1941]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Соколов Алексей Григорьевич]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[31 июль]] [[1941]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[7 май]] [[1943]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Бабенко Дмитрий Иванович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[7 май]] [[1943]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[26 март]] [[1946]]&lt;/center&gt;
|}

== Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры ==
1946 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының эске эштәр комиссариаты Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Бабенко Дмитрий Иванович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[26 март]] [[1946]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[31 май]] [[1949]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Фирсанов Кондратий Филиппович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[31 май]] [[1949]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[10 февраль]] [[1954]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Матвиевский Павел Петрович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[15 февраль]] [[1954]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[22 март]] [[1954]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Кожин Иван Акимович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[22 март]] [[1954]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[29 ғинуар]] [[1962]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Рыленко Владимир Данилович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[29 ғинуар]] [[1962]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[21 июль]] [[1987]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Семилетов Фёдор Фёдорович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[август]] [[1987]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[ғинуар]] [[1990]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[февраль]] [[1990]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[декабрь]] [[1991]]&lt;/center&gt;
|}

== [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры ==

{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[декабрь]] [[1991]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[21 март]] [[1995]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Фәйрүзов Рауил Закирйән улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[апрель]] [[1995]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[10 февраль]] [[1996]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Диваев Рафаил Үзбәк улы]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[февраль]] [[1996]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[20 октябрь]] [[2008]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Алёшин Игорь Викторович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 декабрь]] [[2008]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[11 июнь]] [[2011]]&lt;/center&gt;
|}

== Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министры ==

{| class=&quot;wikitable&quot; width=75%
! width=250px |&lt;center&gt;Исеме&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләткә инеү датаһы&lt;/center&gt;
! &lt;center&gt;Вәкәләттән сығыу датаһы&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Закомалдин Михаил Иванович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[26 июль]] [[2011]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[31 октябрь]] [[2016]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Михайлов Виктор Николаевич]]&lt;br&gt;
(ваҡытлыса вазифа башҡарыусы)&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[ноябрь]] [[2016]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[апрель]] [[2017]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Деев Роман Викторович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[1 май]] [[2017]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[8 декабрь]] [[2022]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Сәйфуллин Артур Фәрит улы]]&lt;br&gt;
(ваҡытлыса вазифа башҡарыусы)&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[8 декабрь]] [[2022]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[март]] [[2023]]&lt;/center&gt;
|-
|&lt;center&gt;[[Прядко Александр Александрович]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;[[6 март]] [[2023]]&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;{{хв}}&lt;/center&gt;
|}

== Әҙәбиәт ==
* ''Кадоркина В. В.'' Наркомы и министры внутренних дел Башкирии // Карасик А. А. Очерки о генералах МВД Республики Башкортостан. — Уфа, 1996.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20251211070723/https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/history/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B-%D0%BC%D0%B2%D0%B4-%D1%80%D0%B1  Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостан] — официальный сайт Министерства внутренних дел по Республике Башкортостан
* [http://shieldandsword.mozohin.ru/VD3462/terr_org/ASSR/bashkir.htm УНКВД — МВД Башкирской АССР]

[[Категория:Башҡортостан сәйәсмәндәре|*эске]]
[[Категория:Министрҙар исемлектәре]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары|*э]]
[[Категория:Исемлектәр:Башҡортостан|эске]]
[[Категория:Башҡортостандың эске эштәр министрҙары]]</text>
      <sha1>iuob7oyoh2lhx8ubbpgy0u592ohfyld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139153</id>
    <revision>
      <id>1308844</id>
      <parentid>1292188</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3412" sha1="39ocsaiejkbmzi9iee8sec5x2hvrmps" xml:space="preserve">{{ФШ|Атанғолов}}
{{Ук}}
'''Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы''' ([[1 август]] [[1955 йыл]]) — табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). 

== Биографияһы ==
Илдар Ғәлимйән улы Атанғолов 1955 йылдың 1 авгусында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы Мортаза ауылында Ғәлимйән Сафа улы (10.01.1914) менән Мәфтүха Ибраһим ҡыҙының (10.08.1918) күп балалы ғаиләһендә тыуған. Башҡорт. 

1972 йылда Өфө ҡалаһында 1-се Республика башҡорт гимназияһын, 1978 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дауалау факультетын тамамлай.


== Хеҙмәт юлы ==
Хеҙмәт юлын 978 йылда Языковола Благовар районы үҙәк дауаханаһында башлай.
1979—1996 йылдарҙа хирург булып эшләй.
 
1979 йылдан 1989 йылға саҡлы Языковола Благовар район үҙәк дауаханаһында медицина бүлеге начальнигы.

1989 йылдың сентябренән Миәкә үҙәк район дауаханаһына табип-хирург, хирургия бүлеге мөдире итеп күсерелә.

1996 йылдан — Миәкә үҙәк район дауаханаһының баш табибы.

Ҡатыны — Атанғолова (Айнулова) Светлана Малик ҡыҙы

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың сәнәғәт, транспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ Комитеты ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы (2001)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.miaki.ru/miakinzi/atangulov_ig.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214105856/http://www.miaki.ru/miakinzi/atangulov_ig.html |date=2018-12-14 }}
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957376] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901051514/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957376 |date=2018-09-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20190821045609/https://candidates.golosinfo.org/p/119114-atangulov-ildar-galimyanovich]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:1955 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 августа тыуғандар]]
[[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>39ocsaiejkbmzi9iee8sec5x2hvrmps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары яуҙарҙа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140063</id>
    <revision>
      <id>1308933</id>
      <parentid>1050859</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13710" sha1="c2oueyj0gic7eaccnwbvs2mmxdcs15j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]''' — [[1812 йыл]]да [[Франция|Француз империяһының]] [[Рәсәй империяһы]]на һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә барған һуғыш. Рәсәйҙә йәшәгән төрлө милләт халыҡтарының [[Наполеон]] армияһына ҡаршы азатлыҡ һуғышы. Француз яуында байтаҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ла үҙҙәренең яугир ирҙәре йәнәшәһендә һуғыш сәфәрен үтеүе билдәле.

== Армияға ярҙам ==
1812 йылда Башҡортостанда иген уңмау сәбәпле, халыҡты асыға, әммә армияға аттар, ҡорал һәм кейем ебәрәләр. Халыҡ һуғыш мохтажлыҡтарына аҡса йыя. 1812 йылдың 15 авгусына уҡ башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр армия файҙаһына 500 мең һум иғәнә тапшыра. Ирекле иғәнәләр сентябргә тиклем дауам итә. Башҡорттар армияға 4139 ғәскәр аты йыйып тапшыра. Был һуғышҡа  ире менән бергә һуғышҡа барыусы башҡорт  ҡатын-ҡыҙҙары ла бергә барған осраҡтар билдәле.

== Йәнтүрә ҡатыны ==

Заманында урыҫ авторы В. Зефиров 1812 йылғы һуғыш ветераны Йәнтүрәнең үҙ ауыҙынан ишетеп яҙып алған:

{{Цитата
|Икенсе бер ваҡыт мин тыуған илемә әйләнеп ҡайтыуҙан бөтөнләй өмөтөмдө өҙгәйнем. Бисәм генә ҡотҡарып алып ҡалды. Ҡайһы урында икәне 10 хәтеремдә ҡалмаған, беҙҙе бәләкәй бер күҙәтселек әтрәтенә ҡуйҙылар. Белмәйем, беҙ нисектер күрмәй ҡалғанбыҙ, таң атып килгәндә, түштәренә тимер таҡта кейгән егермеләп француз беҙҙең алға килеп съгкты. Беҙ тиҙ генә һөңгөләребеҙҙе эйәргә нығытып, һөрән һалып, яуыздар өҫтөнә ташландыҡ. Мин атланған ат бик йылғыр, ҡурҡмаусан ине. Сабып барған ыңғайға бер французды һөңгөм менән сәнсеп йыҡтым. Һөңгөнө тартып алып маташҡанда, икенсеһе килеп, ҡылысы менән минең яурынға сапты. Тимер кейем сыҙаманы, мин сабылған яурын менән аттан йығылып төштөм. Шунда иҫтән яҙғанмын. Һушыма килгәндә, беҙҙең иптәштәрҙең яртыһы тегеләр тарафыыан тураҡланып бөткәнен күрҙем. Ҡалғандарының ҡул-аяҡтары бәйләнгән. Бисәм янымда юҡ ине. Мин инде уны бөтөнләй донъяла юҡтыр тип уйланым. Аттарға мендереп, беҙҙе пленгә алып киттеләр. Сәғәт ярымдан һуң ҡапыл урман араһынан бер йөҙ самаһы Дон казактары килеп сыҡты. Беҙҙе тирәләй уратып алдылар. Унлап ҡына ҡалған француздар ҡойолоп төштө. Бирелеүҙәрен белдереп, баш эйҙеләр. Ҡараһам, бисәм Дон казактары араһында йөрөй. Ул эш шулай булып сыҡты: беҙ һуғыша башлау менән, минең ҡатын, тегеләргә ҡаршы тора алмаясағыбыҙҙы аңлап алып, һуғыш майҙанынан тайшанып сыҡҡан да, беҙҙең главный әтрәткә хәбәр иткән. Эйе, әгәр ҙә бисәм булмаған булһа, мин үҙ илемдә былай итеп байрам ҡороп, күңел асып йөрөй алмаған булыр инем. Яманлап бер һүҙ ҙә әйтерлек түгел. Бик яҡшы һәм дан бисә!

&lt;ref&gt;В. Зефиров. Йәнтүрә хикәйәте (1847 й.) -Йыһат Солтанов. 1812 йылғы Ватан һуғышында 9-сы кантон (Үҫәргән) атлы полктары [https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqort_(usargan)_atlylary_181214_jj._frantsuz_yauynda.pdf]&lt;/ref&gt;

}}


Йәнтүрә — реаль шәхес, «Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе»нән беҙ уның [[үҫәргән]] башҡорто икәнлеген, хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Һарыҡташ районы]] Жултый ауыл советындағы [[Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)|Этбай]] (Үрге Ырыҫҡол — Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярында) ауылынан булған
Шәжәрәһенән:
1. Яукүсте (Күскенсе) Мусаҡай улы. — 2. Именбирҙе Күскенсе улы. — 3.Таймас-бей (кенәз) Именбирҙе улы (Шешәйҙәр араһы Ҡәҙерша, Аҡназар
ауылдары). — 4. Бабай Таймас улы (хәҙерге Күмертау ҡалаһы ереккән Бабай ауылын нигеҙләүсе). — 5. Өмбәт-абыҙ Бабай улы (Һамар буйынан Өҫкәлек буйына килә: 1600—1703 йй.). — 6. Этбай Өмбәт улы (Этбай — Үрге Ырыҫҡол-Этбай ауылын нигеҙләүсе). — 7. Бохарбай батыр Этбай улы. — 8. Йәнтүрә батыр (1812—1814 йй.батыры) Бохарбай улы…&lt;ref&gt;Йыһат Солтанов. 1812 йылғы Ватан һуғышында 9-сы кантон (Үҫәргән) атлы полктары [https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqort_(usargan)_atlylary_181214_jj._frantsuz_yauynda.pdf]&lt;/ref&gt;

Ирен һәм уның яуҙаштарын ҡотҡарып ҡалған Йәнтүрә ҡатынына миҙал бирелә&lt;ref&gt;Тапҡырҙар, батырҙар, тоғролар. [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/raznoe/146-tapyrar-batyrar-torolar.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171909/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/raznoe/146-tapyrar-batyrar-torolar.html |date=2022-10-03 }}&lt;/ref&gt;

== Яугир башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар исемлеге==

{| class=&quot;wikitable&quot;

|-

! Исеме !! Яуҙар !! Иҫкәрмәләр

|-

| Зөһрә || Текст ячейки || &quot;Алдар менән Зөһрә&quot;

|-

| Алтынсәс || [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында|Башҡорт-монгол һуғыштары]] || Аҡташ тауы ҡалаһы ханының ҡыҙы. Уҡ-һаҙаҡ һәм һөңгө менән ҡоралланып һәм атҡа атланып баҫҡынсыларға ҡаршы һуғышҡан{{sfn|Башкирские исторические предания и легенды|2015|страницы=96-97}}.

|-

| Сурамандың ҡатыны || [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында|Башҡорт-монгол һуғыштары]] || Аҡман һәм Тоҡмандың әсәһе. Сураман батыр һәләк булғас, [[монголдар]]ға ҡаршы көрәш менән етәкселек итә{{sfn|Башкирские предания и легенды|1985|страницы=97}}.

|-

| Сәпәй || билдәһеҙ || Сәпәй (Әбей-хан-ата) ғәскәр башында һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Ҡаты алыштарҙың береһендә һәләк булғас, Сәргәй йылғаһының тамағындағы Сәргәйле тарлауығында ерләнгән{{sfn|Башкирские исторические предания и легенды|2015|страницы=96-97}}.

|-

| Һөйәрбикә || билдәһеҙ || Баҫҡынсыларға ҡаршы алышта ҡатнашҡан. Аҙаҡ алты ир-егеткә ҡаршы бер үҙе һуғышып һәләк булған. Уның хөрмәтенә Һөйәрбикә тауы һәм Һөйәрбикә мороно аталған{{sfn|Башкирские исторические предания и легенды|2015|страницы=117}}.

|-

| Мөхибә || [[Башҡорт ихтилалдары]]: башҡорт-ҡалмыҡ һуғыштары || Ир-егеттәр менән бергә баҫҡынсы [[ҡалмыҡтар]]ға ҡаршы һуғыша. Яуҙа һәләк булғас хәҙерге Ырымбур өлкәһе [[Мерәҫ (Ырымбур өлкәһе)|Мерәҫ]] ауылы тирәһендәге убала ерләнгән. Был урын хәҙер Мөхибә тауы тип йөрөтөлә, унда таш менән уратылған ҡәбер әле лә һаҡланған{{sfn|Башкирские предания и легенды|1985|страницы=23}}.

|-

| Яҡуптың ҡыҙы || Башҡорт-ҡаҙаҡ һуғыштары || [[Һамар өлкәһе]]ндә аҡҡан [[Ырғыҙ]] йылғаһы «арыҫлан йөрәкле ҡыҙға» — «ир-ҡыҙға» бағышлап аталған, риүәйәт буйынса ул ошо йылғаның инешендә ерләнгән{{sfn|Башкирские предания и легенды|1985|страницы=23}}.

|-

| [[Йәнтүрә ҡатыны]] || [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]&lt;br&gt;[[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]] || Ире менән бергә [[Париж]]ға тиклем алыштарҙа ҡатнаша. Яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби миҙал менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;{{книга|автор = |заглавие = Башкирские народные песни и легенды об Отечественной войне 1812 года. Составление, вступительная статья, комментарии [[Галин Салауат Әхмәҙиә улы|С. А. Галина]]|ссылка= |ответственный = |место = Уфа|издательство  = |год =1991 |том=|страниц = |страницы = |isbn=| ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор =[[Усманов Әбүбәкир Нурйән улы|Усманов А. Н.]] |заглавие = Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года|ссылка= |ответственный = |место = Уфа|издательство  =Башкнигоиздат |год =1964 |том=|страниц = 136|страницы = 92-93|isbn=| ref=}}&lt;/ref&gt;.

|-

| Ғәфифә Көсөкова || 1806—1807 йылдар || Рус-прус-француз һуғышында ире  Ҡолой кантон — Мөхәмәтҡолой Көсөков менән бергә ҡатнашҡан.1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашып,  Парижға тиклем барып еткән, полковник дәрәжәһен алған, тигән яҙмалар ҙа осрай &lt;ref&gt;[http://kitaplong.ru/page8309758 Ҡолой кантон]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Унда ҡатыны Ғәфифә лә бергә барған тип хәтерләгән ауылдаштары&lt;ref&gt;[https://argayash.com/20191011-vot-moya-derevnya-isyangildino  Вот моя деревня. Большое Исянгильдино]&lt;/ref&gt;.

|-

| Текст ячейки || Текст ячейки || Текст ячейки

|}

== Әҙәбиәт ==

* {{книга|автор = |заглавие = Башкирские исторические предания и легенды / [авт.-сост. [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. А. Надршина]]]|ссылка= |ответственный = |место = Уфа|издательство  = Китап|год =2015 |том=|страниц = 528|страницы = |isbn=978-5-295-06294-0| ref=Башкирские исторические предания и легенды}}

* {{книга|автор = |заглавие = Башкирские предания и легенды. Составление, вступительная статья, комментарии [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Фанузы Надршиной]]|ссылка= |ответственный = |место = Уфа|издательство  = Башкирское книжное издательство|год =1985 |том=|страниц = 288|страницы = |isbn=| ref=Башкирские предания и легенды}}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/Башкирские женщины в Отечественной войне 1812 года}}
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы ]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>c2oueyj0gic7eaccnwbvs2mmxdcs15j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141102</id>
    <revision>
      <id>1308899</id>
      <parentid>1239840</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5913" sha1="8nki642g8os66tquo0zgw8va33h7ymc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы''' ([[25 ғинуар]] [[1939 йыл]] — [[21 апрель]] [[2005 йыл]]) — комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981, 1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1976) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Вазифа Хәмит ҡыҙы Байтурина 1939 йылдың 25 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Баймаҡ районы}} Ольховка ауылында тыуған. Күп балалы ғаиләлә Вазифа — иң кесеһе, йәғни унынсыһы, була&lt;ref name=&quot;Республика Башкортостан&quot;&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=2261&amp;tab=5 Вазифа Байтурина никогда не сидела без дел…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241218031854/https://agidel.ru/?param1=2261&amp;tab=5 |date=2024-12-18 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһе ауылда абруйлы кешеләрҙән һанала, ауыл Советына ла һайлана&lt;ref name=&quot;Республика Башкортостан&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Старатель булып эшләгән атаһы, ҡыҙ беренсе класта уҡый башлағас, вафат булып ҡала. Рудник ҡасабаһының Ольховка ауылында дүрт класс тамамлағандан һуң, Баймаҡта урта белем ала.
 
[[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н (1962), ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен (1966), Свердловск партия мәктәбен (1971) тамамлай&lt;ref name=&quot;Урғаза&quot;&gt;http://urgaza.ru/persons/171/1398/Байтурина{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Вазифа Хамитовна&lt;/ref&gt;.

1962—1965 йылдарҙа БАССР-ҙың [[Баймаҡ районы]] Йылайыр урта мәктәп-интернатында урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1965 йылда ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомына секретарь вазифаһына тәҡдим ителә. Ике йылдан [[Өфө]]гә, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары итеп үрләтелә (1966—1971).
1971—1976 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
Артабан партия органдарында эшләй: 1976—1977 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире,
1977—1982 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары. 1977 йылдан алып РСФСР-ҙың «Белем» йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһы идараһеның президиумы ағзаһы (1985 йылға тиклем), 1980—1985 йылдарҙа — БАССР-ҙың X саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1982 йылдан 1990 йылға тиклем — БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең урынбаҫары.
1985—1990 йылдарҙа — БАССР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1990—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай секретариатында ойоштороу бүлеге мөдиренең урынбаҫары&lt;ref name=&quot;Урғаза&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Бер нисә йыл Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзы идараһы ағзаһы була. 

Вазифа Хәмит ҡыҙы Байтурина 2005 йылдың 21 апрелендә вафат була&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/110380-vazifa-bayturina-vidnyy-gosudarstvennyy-deyatel-nashey-respubliki/ВАЗИФА БАЙТУРИНА — ВИДНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ НАШЕЙ РЕСПУБЛИКИ]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1981, 1986)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]]  (1976) 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://urgaza.ru/persons/171/1398/Байтурина Вазифа Хамитовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashinform.ru/news/110380-vazifa-bayturina-vidnyy-gosudarstvennyy-deyatel-nashey-respubliki/ВАЗИФА БАЙТУРИНА — ВИДНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ НАШЕЙ РЕСПУБЛИКИ]
* [https://web.archive.org/web/20241218031854/https://agidel.ru/?param1=2261&amp;tab=5 Вазифа Байтурина никогда не сидела без дел…]

[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория: «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория: Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>8nki642g8os66tquo0zgw8va33h7ymc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бутово полигоны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142700</id>
    <revision>
      <id>1309050</id>
      <parentid>1305624</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32446" sha1="0rbzstlvyzt41hpvsb9m4habphbj7h8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бутово полигоны''' — [[Мәскәү өлкәһе]]нең Ленин районы Дрожжино ауылы эргәһендәге Сталин репрессиялары ҡорбандарын язалау һәм ерләү урындарының береһе булараҡ билдәле ыҙандың тарихи атамаһы. Бында, архив-тикшереү документтарына ярашлы, [[1930]]—[[1950|1950 йылдарҙа]] тиҫтәләрсә мең кеше атып үлтерелгән. 1937 йылдың авгусынан 1938 йылдың октябренә тиклем атып үлтерелгән 20 мең 761 кешенең исеме билдәле&lt;ref name=&quot;Протоиерей Кирилл Каледа&quot;&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/194486.html Протоиерей Кирилл Каледа: «Благодаря тому, что на Бутовском полигоне совершается Бескровная Жертва, здесь происходит изменение духовной обстановки».] // patriarchia.ru (11 февраля 2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Буклет «Бутовский полигон»&quot;&gt;[http://archive.martyr.ru/files/Booklet/Booklet.pdf Буклет «Бутовский полигон».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018224734/http://archive.martyr.ru/files/Booklet/Booklet.pdf |date=2013-10-18 }} // archive.martyr.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;списки «Мемориала»&quot;&gt;[http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm Общество «МЕМОРИАЛ». Послесловие к Книге памяти — спискам захороненных в Коммунарке и Бутово.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928013704/http://www.memo.ru/memory/communarka/index.htm |date=2013-09-28 }} // memo.ru&lt;/ref&gt;.

Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II Бутово полигонын «Урыҫ Голгофаһы» тип атаны. Полигонда ерләнгән араһында — яҡынса 1000 рухани: Урыҫ сиркәүенең (православие һәм төрлө юрисдикцияға ҡараған правосланыйҙар) һәм башҡа конфессияларҙың вәкилдәре&lt;ref name=&quot;Протоиерей Кирилл Каледа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Буклет «Бутовский полигон»&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең 2001 йылдың 9 авгусындағы ҡарарына ярашлы, Бутово полигоны ''урындағы тарих һәм мәҙәниәт әһәмиәтендәге һәйкәл тип иғлан ителде''&lt;ref&gt;[http://ipravo.info/mo1/legal11/178.htm Об объявлении памятного места Бутовский полигон в Ленинском районе памятником истории регионального значения и утверждении границ его территории и зон охраны — Российский Прав…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122071119/http://ipravo.info/mo1/legal11/178.htm |date=2016-11-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Буклет «Бутовский полигон»&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Бутово полигонында атыуға тарттырылғандарҙың күпселеге судтан тыш органдар тарафынан — Мәскәү өлкәһе буйынса СССР {{comment|НКВД|Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты}} Идаралығының тройкаһы һәм СССР {{comment|НКВД|Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты}}ның махсус комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры — хөкөм ителгән.

Бутово полигонынан бик алыҫ түгел ике элекке махсус объект урынлашҡан: Коммунарка полигоны (Генрих Ягоданың элекке дачаһы, һуңынан — халыҡты күпләп язалау урыны) һәм Суханов махсус режимлы төрмә (Екатеринин ир-ат монастыры территорияһында)&lt;ref&gt;
[http://www.ekaterinamon.ru/index.php3?id=128 Свято-Екатерининский мужской монастырь (официальный сайт). История. 1931—1991 годы. Свято-Екатерининская пустынь.] // ekaterinamon.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.temples.ru/card.php?ID=1558 Храмы России. Екатерининский мужской монастырь. Екатерининская мужская пустынь (учётная карточка, фотографии, на карте).] // temples.ru&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
XIX быуаттың аҙағында Бутово полигоны урынында Космодамианский-Дрожжин имениеһы (изге Косма һәм Дамиан хөрмәтенә исемләнгән) булған. Беренсе тапҡыр Дрожжино ауылы 1568 йылда телгә алына, ул ваҡытта бында земство баяры Федор Михайлович Дрожжиндың усадьбаһы була ([[Иван Грозный]] батшаның бойороғо буйынса язалана&lt;ref name=&quot;Oberemko&quot;&gt;{{статья|автор=Валентина Оберемко.&amp;nbsp;|заглавие=[http://www.aif.ru/society/article/44727/5 Двуликое Бутово. Когда-то этот район был шикарной «Рублёвкой»]|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2011|номер=30 за 27 июля|страницы=30}}&lt;/ref&gt;). [[1889 йыл]]да имениеның хужаһы Н. М. Соловьев йылҡы заводына нигеҙ һала, урман буйында тамашасылар өсөн трибуналар менән [[ипподром]] төҙөй. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Бутов имениеһы хужаһы И. И. Зимин дәүләткә бөтә мөлкәтен тапшыра ла ғаиләһе менән сит илгә китә. Йылҡы заводы аттарҙы [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армия]] өсөн әҙерләй&lt;ref name=&quot;ButovoHistory&quot;&gt;Л. А. Головкова. [http://archive.martyr.ru/content/view/6/37/ Спецобъект «Бутовский полигон» (история, документы, воспоминания)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227000725/http://archive.martyr.ru/content/view/6/37 |date=2012-12-27 }} // archive.martyr.ru (12 апреля 2006)&lt;/ref&gt;.

[[1920-се йылдар|1920]] йылдарҙа Бутовола (Мәскәү) ОГПУ-ның ауыл хужалыҡ колонияһы ойошторола. [[1934 йыл]]да&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/559/|title=География скорби|publisher=|accessdate=2017-03-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, уның 2 км²-лыҡ территорияһы штакетник менән уратыла; унда НКВД-ның атыу полигоны булдырыла, ә территорияһы тәүлек әйләнәһенә ҡораллы һаҡ аҫтына алына. Бынан алыҫ булмаған ерҙә, «Коммунарка» совхозы янында, башҡа махсус объект урынлаша — [[Коммунарка (атыу полигоны)|«Коммунарка»]] полигоны.

1937 йылдың 31 июлендәге НКВД-ның 00447-се һанлы «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» ғы указын баҫып сығара&lt;ref name=&quot;pravmir&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pravmir.ru/butovskij-poligon/|title=Бутовский полигон|author=Ксения Лученко|publisher=|accessdate=2017-03-01|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Бынан һуң Мәскәүҙә сәйәси репрессиялар барышында бик күп үлем хөкөмө ҡарарҙары сығарыла һәм бойомға ашырыла. Мәскәү зыяраттары был тиклем ҡәберлектәрҙе һыйҙыра алмай. Шул саҡта [[1937 йыл|1937 йылдың]] уртаһында НКВД-ға яңы ике махсус объект бирелә — Коммунарка һәм Бутово. «Коммунарка» объектына башлыса партия етәкселеге һәм совет номенклатураһы вәкилдәре,[[ РККА]] офицерҙары, НКВД хеҙмәткәрҙәре эләгә, ә объект «Бутово» объектында эшселәр, крәҫтиәндәр, священниктар, кулактар, енәйәтселәр, элекке аҡгвардиясылар һәм башҡа «советтарға ҡаршы элементтар» атып үлтерелә. Иң күп кеше [[1938 йыл|1938 йылдың]] 28 февралендә атып үлтерелә — 562 кеше&lt;ref name=&quot;putinvisit&quot;&gt;''Владимир Кузьмин.'' [http://www.rg.ru/2007/10/31/putin.html Поминальная молитва. Владимир Путин посетил Бутовский полигон, где похоронены жертвы массовых расстрелов.] «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Российская газета]» // rg.ru (федеральный выпуск № 4506 от 31.10.2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;putinizvestia&quot;&gt;''Александр Латышев, Богдан Степовой.'' [https://web.archive.org/web/20080406135356/http://www.izvestia.ru/russia/article3109872/ Владимир Путин — о жертвах сталинских репрессий: «Мы до сих пор ощущаем эту трагедию на себе»] Газета «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Известия]» // izvestia.ru (2 ноября 2007)&lt;/ref&gt;. 1938 йылдың февралендә атыуҙарҙың иң бейек нөктәһе булыуы ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Мәскәү өлкәһе өсөн 31 ғиуарҙа раҫлаған 4000-меңлек өҫтөлмә квота менән бәйле була&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61277 ЛУБЯНКА: Сталин и Главное управление госбезопасности НКВД. Постановление политбюро ЦК ВКП(б) «об антисоветских элементах» (документ № 285 от 31.01.1938 года).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601141756/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61277 |date=2016-06-01 }} // alexanderyakovlev.org&lt;/ref&gt;.

Атыуға хөкөм ителгәндәрҙе [[Мәскәү]] төрмәләренән «ИКМӘК» тип яҙылған машиналарҙа ташығандар. Полигонда уларҙы оҙон баракка индергәндәр, бында төрмә документтары буйынса кешеләрҙең исемлеген дөрөҫләгәндәр. Исемлекте тикшергәндән һуң ғына үлем хөкөмөн иғлан иткәндәр. Атыу ҡояш сыҡҡандан һуң үткәрелгән, хөкөм ителгән кешене пистолеттан соңҡаһына атып үлтергәндәр. Атып үлтерелгәндәрҙе 13 соҡорҙа күмгәндәр, соҡорҙарҙың дөйөм оҙонлоғо 900 метр тәшкил иткән. Һәр соҡорҙоң киңлеге — 4 — 5 метр, ә тәрәнлеге 4 метр тирәһе булған.

Мәрхүмдәрҙе бер ниндәй йыназаһыҙ ерләгәндәр, ерләү тураһында туғандарын иҫкәртеү ҡарамалған була. Атып үлтерелгәдәрҙең туғандары атылыу датаһы менән танытмаларҙы 1989 йыдан ғына ала башлайҙар.

=== Полигонды артабан ҡулланыу ===
1938 йылдан һуң, Бутовола массауи атып үлтереүҙәр туҡтатылғас, полигон Мәскәү төрмәләрендә атылғандарҙы ерләү өсөн ҡулланыла. Ерләү соҡорҙарынан 100 метр алыҫлыҫта урынлашҡан комендатура бинаһы НКВД офицерҙары өсөн ял итеү йортона әүерелдерелә. Бында бер нисә тапҡыр Лаврентий Берия ла килә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Бутово полигоны районында немец хәрби әсирҙәре лагеры була. Уларҙы Варшава шоссеһы төҙөлөшөнә ҡыуып алып киләләр, эшләй алмағандарҙы атҡандар һәм соҡорға ташлағандар.

=== Полигонды тикшереү һәм ҡорбандар иҫтәлеген мәңгеләштереү ===
1992 йылдан алып сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Мәскәү йәмғиәт төркөмө (М. Б. Миндлин төркөмө) ФСК-[[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] хеҙмәткәрҙәре ярҙамында Бутово полигонында атылғандарҙың делоларын архивта тикшереү эшен башланы, бер үк ваҡытта мәғлүмәттәр туплана һәм буласаҡ Хәтер китабы&quot; өсөн ҡыҫҡаса биографик белешмәләр төҙөлә.
 
1993 йылдың яҙында һәләк булғандарҙың туғандары беренсе тапҡыр полигонды килеп күрәләр, шул уҡ йылдың көҙөндә уның көньяҡ өлөшөндә гранит мемориаль плита ҡуйыла.

Бутово полигоны 1995 йылға тиклем дәүләт именлеге ғәскәрҙәре һағы аҫтында була. Һуңынан уны Урыҫ православие сиркәүгә тапшыралар һәм шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә килеп күреү өсөн асалар. Бер ҡәберлектә тәре урынлаштырыла (нәҡ Бутовола Урыҫ православие сиркәүе руханиҙары бик күп атылған һәм ерләнгән).

2001 йылда полигон төбәк әһәмиәтендәге тарих һәйкәле тип иғлан ителә.

1995—1996 йылдарҙа полигон территорияһында төҙөлгән һәм 1996 йылдың 11 декабрендә изгеләштерелгән ағастан эшләнгән храм бәләкәй булыуы сәбәпле, 2004 йылдың 15 майында сатыр формаһындағы боронғо урыҫ храмдары стилендә төҙөлгән Рәсәй Новомучениктары һәм исповедниктары храмына нигеҙ һалына. Бөйөк изгеләндереү 2007 йылдың 19 майында үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/243827.html Новомучеников и исповедников Российских в Бутове храм]&lt;/ref&gt; .&lt;ref&gt;[http://patriarchia.ru/db/text/245801.html Речь Высокопреосвященнейшего митрополита Лавра на Великом освящении храма в Бутове.] // patriarchia.ru (19 мая 2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sedmitza.ru/index.html?did=43662 Седмица.ru: «Предстоятель совершил Великое освящение храма-памятника в Бутово».] // sedmitza.ru (18 мая 2007)&lt;/ref&gt; Храм диуарҙарының периметры буйлап 51 икона эленгән (атыу көндәренең һаны). Храм притворында 1997 йылда табылған һәләк булғандарҙың әйберҙәре (аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары, төйөнсөктәр, гильзалар һәм башҡалар) ҡуйылған экспозиция урынлашҡан. Шулай уҡ экспозицияла полигонда үлтерелгән кешеләрҙең шәхси әйберҙәре күрһәтелгән.

2006 йылда полигонда ер рекультивацияһы үткәрелә, бынан тыш һәр ерләү соҡороноң теүәл сиктәре билдәләнә.

2007 йылдың 30 октябрендә, Золом ҡорбандары иҫтәлеге көнөндә, Бутово полигонына Рәсәй Президенты Владимир Путин һәм Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II килеп китте.

== Ҡорбандар һаны ==
Мәскәү хөкүмәтенең ведомство-ара даими комиссияһы Бутово полигонындағы 1937 йылдың 8 авгусынан 1938 йылдың 19 октябренә тиклем язаларҙың сәбәптәрен асыҡланы&lt;ref name=&quot;Butovo&quot;&gt;Серия «Бутовский полигон». 1937—1938. Книга памяти жертв политических репрессий. Вып. 1-7&quot;, М., 1997—2003 г. г. Издание общества «Мемориал»&lt;/ref&gt;. Күрһәтелгән осор эсендә барыһы 20 765 кеше атып үлтерелә, өс мең кешенең исем-шәрифе билдәләнде, шул иҫәптән енәйәт һәм төрлө статьялар буйынса хөкөм ителгән 5 595 кеше (27 %) бөгөнгө көнгә тиклем аҡланмаған. 2003 йылдың октябренә тиклем 15 166 кеше аҡланған (73 %).

Бутовола Урыҫ православие сиркәүенең 374 дини әһелдәре, метрополит Серафимдан (Чичагов) алып тиҫтәләгән диакондарға, пономарҙәргә һәм тасуири уҡый белеүселәргә тиклем.

== Полигон территорияһындағы мемориаль комплекс ==
1997 йылдың 11 декабренән алып Дрожжино ауылының хакимиәте бинаһына ингән урында Мәскәү патриархаты клириктары аят уҡый.
[[Файл:Бутовский_полигон._Храм.jpg|мини|Бутово полигоны территорияһындағы храм]]
Бутово полигоны территорияһында Урыҫ православие сиркәүенең 935 атып үлтерелгән дини әһелдәренең һәм башҡа ағзаларҙың исемдәре менән стендтар ҡуйылған.

Стендтар һәм башҡа ҡоролмалар (иҫтәлекле таштар һәм башҡалар) килеүселәргә тулы мәғлүмәт бирә алмай, мәҫәлән, аҡланғандарҙың һанын, язаланғандарҙың милли, енес, йәше буйынса составын.

Комплекс шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә асыҡ була. Экскурсиялар экскурсовод менән алдан килешеү буйынса үткәрелә.

== Бутово полигонында үлтерелгән билдәле шәхестәр ==
[[Файл:Бутовский_полигон._Вечная_память._Культурный_центр_'Первое_марта',_27_мая_2000_г..jpg|мини|Мәңгелек хәтер. «Беренсе март» мәҙәни үҙәге, 2000 йылдың 27 майы]]
 
* Бройде, Соломон Оскарович (1892—1938) — урыҫ совет яҙыусыһы һәм публицист.
* Амбарцумов Владимир Амбарцумович (1892—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең дин әһеле, уйлап табыусы.
* Ауслендер Сергей Абрамович (1886—1937) — «көмөш быуат» яҙыусыһы.
* Гельма Ганс (1903—1938) — совет һәм немец физигы.
* Делекторский Никита Петрович (1876-[[1937 йыл|1937]]) — Түбәнге Тагил, Орехов-Зуев епископы (Урыҫ православие сиркәүе).
* Джунковский Владимир Федорович (1865—1938) — Мәскәү ҡалаһының элекке башлығы.
* Древина Александр Давыдович (1889—1938) — рәссам
* Головин Федор Александрович (1867—1937) — II саҡырылыш Рәсәй империяһы дәүләт думаһының рәйесе.
* Фридеш Карикаш (1892—1938) — венгр яҙыусыһы һәм сәйәсмәне.
* Клуцис Густав Густавович (1895—1938) — рәссам-авангардист.
* Лейкий Карловна Мария (1887—1938) — актриса.
* Олсуфьев Юрий Александрович (1887—1938) — реставратор һәм сәнғәт белгесе.
* Проферансов Владимир Александрович (1874—1937) — Урыҫ православие сиркәүҙәрендә дини әһеле, протоиерей,  2000 йылда Урыҫ православие сиркәүенең изгеләр рәтенә индерелгән.
* Семашкевич Роман Матвеевич (1900—1937) — рәссам.
* Серафим (Чичагов) (1856—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең епископы, Санкт-Петербург митрополиты.
* Трубачев Зосима Васильевич (1893—1938) — Урыҫ православие сиркәүенең протоиерейы, 2000 йылда изгеләр рәтенә индерелгән.
* Загробный Иван Петрович (1876—1938) — дин әһеле.
* Ченыкаев Николай Сергеевич (1878—1938) — Калуганың элекке губернаторы (1915—1917).
* Ягодин Василий Александрович (1870—1937) — Урыҫ православие сиркәүенең протоиерейы, 2000 йылда изгеләр рәтенә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Большой террор
* Бутовский крест
* ГУЛаг
* День памяти жертв политических репрессий
* [[Коммунарка (атыу полигоны)]]
* Собор святых новомучеников и исповедников российских
* Сталинские репрессии

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий; Московский Антифашистский центр. Выпуск первый. — Москва: Институт экспериментальной социологии, 1997. — 364 с. — ISBN 5-87637-005-3. — ISBN 978-5-87637-005-1.
* ''Бакиров Э. А.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий; Московский Антифашистский центр. Выпуск второй. — Москва: Панорама, 1998. — 362 с. — ISBN 5-85895-052-3.
* Бутовский полигон, 1937—1938 : Книга памяти жертв политических репрессий. Выпуск 3. — М.: Альзо, 1999. — 360 с. — ISBN 5-93547-001-2. — С. 6-16 : ''Каледа Кирилл, свящ., Алексеев С. Н., Разумова А. Я., Головкова Л. А.'' Исследования последних лет на Бутовском полигоне.
* ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 4. — Москва: Альзо, 2000. — 362 с. — Список сокращений: С. 360—362. — ISBN 5-93547-003-9.
* ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 5. — Москва: Изд-во ООО «Панорама», 2001. — 360 с. : ил. — Список сокращений: С.358-360. — ISBN 5-93547-004-7.
* ''Бакиров Э. А., Шанцев В. П.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 6. — Москва: Изд-во ООО «Панорама», 2002. — 320 с. — ISBN 5-93547-004-7.
* Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 7. — Москва: Альзо, 2003. — 367 с. : ил. — Указатель имён по семи томам книги памяти «Бутовский полигон»: С. 145—299. — ISBN 5-93547-006-3. — ISBN 978-5-93547-006-7.
* ''Любимова К. Ф.'' Бутовский полигон, 1937—1938 : книга памяти жертв политических репрессий / Постоянная межведомственная комиссия правительства Москвы по восстановлению прав реабилитированных жертв политических репрессий. Выпуск 8. — Москва: Альзо, 2003. — 395 с. — ISBN 5-93547-007-1. ISBN 978-5-93547-007-4.
* ''Головкова Л. А.''&amp;#x20;[http://www.pravenc.ru/text/153701.html Бутовский полигон] //&amp;#x20;Православная энциклопедия. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2003. — Т. VI. — С. 393—396. — 752 с. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;39 000 экз.&lt;/span&gt; — ISBN 5-89572-010-2.
* Д. Н. Никитин, П. С. Павлинов [https://web.archive.org/web/20171108205132/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3450634 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108205132/https://web.archive.org/web/20171108205132/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3450634 |date=2017-11-08 }} Бу́товский полиго́н] // Большая российская энциклопедия. 2016

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20040823184410/http://www.netda.ru/martirolog/t1/content.htm Список расстрелянных на Бутовском полигоне]
* [http://www.martyr.ru/ Сайт Храма Святых новомучеников и исповедников Российских в Бутове — обширная информация о Бутовском полигоне, людях пострадавших на нём, деятельности общины храма, памятных и иных мероприятиях]
* [https://web.archive.org/web/20030609023652/http://butovopolygon.by.ru/ Сайт ''Бутовский полигон — Русская голгофа'']
* [http://memoria-pamyat.ru/ Региональное общественное движение «В защиту жертв политрепрессий, законных прав реабилитированных граждан» Мемориа-Память 14.03.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821183235/http://memoria-pamyat.ru/ |date=2011-08-21 }}
* [http://pravmir.ru/article_1752.html Бутовский полигон — Русская Голгофа. Протоиерей Кирилл Каледа. 12.022007]
* [http://www.libelli.ru/works/but_pol.htm В. Н. Сачков. «КОГО РАССТРЕЛЯЛИ НА БУТОВСКОМ ПОЛИГОНЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140305011807/http://www.libelli.ru/works/but_pol.htm |date=2014-03-05 }} — редуцированная обобщающая статистика по лицам, казнённым на Бутовском полигоне в 1937—1938 гг.
* [http://www.swod.ru/indexframe.htm ПРОЕКТ МЕМОРИАЛЬНОГО ЦЕНТРА «БУТОВО» при Храме Новомучеников и Исповедников Российских на Бутовском полигоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827012649/http://www.swod.ru/indexframe.htm |date=2009-08-27 }}
* [http://samlib.ru/f/frolow_m_w/butovo.shtml Бутовский полигон: археология расстрелов]
* Евгений Ихлов [http://magazines.russ.ru/znamia/2005/11/ih13-pr.html Бутовский полигон. 1937—1938 гг] «Знамя» 2005, № 11
* [http://hram-poligon-kommunarka.ru/content/view/4/3/ Памятник истории Спецобъект НКВД «Коммунарка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228020556/http://hram-poligon-kommunarka.ru/content/view/4/3/ |date=2015-02-28 }}
* [http://tsiplev.ucoz.ru/publ/kraevedy/vasishhev_jurij_aleksandrovich/poligon_butovo_russkaja_golgofa/24-1-0-184 Ю. А. Васищев. Символ страдальчества российского.]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>0rbzstlvyzt41hpvsb9m4habphbj7h8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксаков Иван Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144396</id>
    <revision>
      <id>1308764</id>
      <parentid>1305563</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41326" sha1="f4gdiruytxsx0l57k3ouboezhb9iop7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иван Сергеевич Аксаков''' ({{СС2|8|октября|1823|26|сентября}}, [[Ырымбур губернаһы]] — {{СС2|8|февраля|1886|27|января}}, [[Мәскәү]]&lt;ref name=&quot;Аксаков РП&quot;&gt;{{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Иван Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=29—32}}&lt;/ref&gt;) — публицист, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, славянофилдар хәрәкәте лидерҙарының береһе.

== Биография ==
Иван Сергеевич Аксаков [[1823 йыл]]дың [[26 сентябрь|26 сентябре]]ндә{{OldStyleDate|8|октября|1823|26|сентября}}&lt;ref&gt;В поколенной росписи, составленной [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A4%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Н. Ф. Иконниковым], ошибочно указано, что родился 26.02.1823 г.&lt;/ref&gt; [[Надеждино (Бәләбәй районы)|Надеждино ауылында (Куроедово)]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Ырымбур губернаһы|, Ырымбур губернаһы]] (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) Надеждино ауылында &lt;ref&gt;Большая Российская энциклопедия: В 30 т. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005.&lt;/ref&gt;) тыуа. Яҙыусы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Тимофеевич Аксаковтың]] өсөнсө улы. Иван тыуғандан һуң өс йыл үткәс, уларҙың ғаиләһе [[Мәскәү]]гә күсә. Өйҙә башланғыс белем ала; 10 йәштән үк гәзит уҡый. Артабан белем алыр өсөн [[Санкт-Петербург]]ҡа шул саҡта ғына нигеҙләнгән Хоҡуҡ белеме училищеһына (1836—1842) уҡырға китә.

[[Ырымбур]] дворян депутаттары йыйылышы тарафынан [[1840 йыл]]дың 20 июнендә ағалары Константин, Григорий һәм Михаил менән бергә Ырымбур дворяндар шәжәрәһе китабының VI киҫәгенә индерелеп ҡуйылған.

[[1842 йыл]]да И. С. Аксаков [[Мәскәү]]гә әйләнеп ҡайта һәм 18 июндә титуляр кәңәшсе чинында Сенаттың 6-сы енәйәт эштәре департаменты икенсе бүлексәһендә сәркәтип ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Был йылдарҙа ул «Жизнь чиновника, мистерия в 3-х действиях» китабын яҙа. [[1844 йылд]]а кенәз П. П. Гагарин етәкселек иткән [[Әстерхан]] ревизия комиссия ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Иван Сергеевичтың дуҫы барон Бюлер,&lt;ref&gt;И. С. Аксаков в его письмах. Т. I. — С. 42.&lt;/ref&gt; уның тураһында «ул тәүлегенә 16-шар сәғәт эшләй, даими рәүештә уҡый, яҙа, Закондар йыйылмаһын өйрәнә, ә эше тамамланғас ҡына ял иткән сағында шиғырҙар яҙыу менән булыша» — тип яҙа. Кенәз П. П. Гагарин уны коллежский асессор чинына күтәрә (18.06.1845) һәм [[1845 йыл]]дың июлендә Иван Сергеевич [[Калуга]] енәйәт эштәре палатаһына рәйес иптәше итеп күсерелә; [[1847 йыл]]дың майында Мәскәү Сенатына — 6-сы департаменттың II бүлексәһе , ә 5 айҙан һуң — I бүлексәһенең обер-секретары итеп тәғәйенләнә.

[[1848 йыл]]да Эске эштәр министрлығы начальнигы граф Л. А. Перовскиҙың айырым йомоштар үтәүсе чиновнигы итеп тәғәйенләнә һәм Бессарабияға ревизия яһарға ебәрелә.; бында уға йэшерен рәүештә дини секталарҙы тикшереү эше лә йөкмәтелә. [[Петербург]]ҡа [[1849 йыл]]дың башында ҡайта һәм [[17 март]]та ҡулға алынып, жандармдар корпусына килтерелә. Ҡулға алыныуының сәбәбен Аксаковҡа әйтмәйҙәр; уның славянофиллыҡ тураһындағы сәйәси фекере менән ҡыҙыҡһыналар. Аксаковтың һорау алғанда биргән яуаптарын уҡығандан һуң император [[Николай I]] А. Ф. Орловҡа: «Үҙеңә саҡырт, яуаптарын уҡы, аҡыл өйрәт һәм азатлыҡҡа сығарып ебәр»- тип яҙа; [[1849 йыл]]дың [[22 март]]ында И. С. Аксаков азат ителә, ләкин полицияның йәшерен күҙәтеүе аҫтында ҡала.
[[Файл:Beguns_Comission.jpg|мини|200x200пкс|И. С. Аксаков (картинала һулдан иң ситтәге) бер төркөм секталар тикшереүсе кешеләр араһында.]]
1849 йылдың май айында Ярославль губернаһына ҡала идаралығы эшенә һәм берҙәм бер динлелек мәсьәләләренә ревизия яһарға килә. Стенбок граф, секталарға йәки бегун странник. И. С. Аксаков берҙәм бер динлелеккә ҡаршы булған архиепископ Евгений менән риза булған була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=http://az.lib.ru/a/aksakow_i_s/text_0160.shtml}}&lt;/ref&gt;.

Аксаков үҙенә ҡушылған эштәрҙе бик етди үтәй һәм сыҙамлылыҡ күрһәтә. Ревизия эштәре ваҡытында уға мөһим бик күп енәйәттәр асыла&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;При ревизии городских управлений Ярославской губернии открылся любопытный факт: с 1786 по 1847 год в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B0_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4) Мологе] фактически существовало два городских самоуправления: одно официальное, с 4 тысячами рублей дохода; другое тайное, но в сущности настоящее, имевшее 20 тысяч рублей дохода — существовавшее в соответствии с числом жителей формировавших по общей раскладке его капитал. Город процветал, пока государство случайно не узнало тайны; голова был предан суду, незаконный капитал передан казённому и в результате, как записал Аксаков «город пришел в упадок и довольно скоро».&lt;/ref&gt;. Ярославлдә ул урындағы зыялылар менән яҡынлаша, шағирә Жадовская в. ю. өйөндә ҡаланың бик күп интеллигенттары менән осраша. [[1888 йыл]]да уның урындағы халыҡты ҡылыҡһырлаған хаттары нәшер ителә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Астафьев А. В., Астафьева Н. А.|часть=Из истории литературы Ярославского края|заглавие=Писатели Ярославского края|место=Ярославль|издательство=Верхне-Волжское книжное издательство|год=1974|страницы=24—25|страниц=248|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;.

1851 йылдың февралендә Эске эштәр министры граф Л. А. Перовский И. С. Аксаковҡа шиғырҙар яҙыу менән булышыу дәүләт чиновнигына ярай торған эш түгел, тип әйтә. Быға яуап итеп, И. С. Аксаков надворный советник чинында отставкаға сыға һәм [[Мәскәү]]гә китә. Мәскәүҙә был саҡта славянофилдар түңәрәге барлыҡҡа килгән була һәм ул «Московский сборник» нәшер итә. [[1952 йыл]]да сыҡҡан был китаптың беренсе томының редакторы Иван Сергеевич Аксаков була. 1853 йылдың мартында йыйынтыҡтың икенсе томын баҫыуҙы цензура тыя, ә Аксаков поилиция күҙәтеүе аҫтына ҡуйыла һәм мөхәррирлек эше менән булышыу хоҡуғынан мәхрүм ителә. Бынан һуң уның әҙәби эшмәкәрлеге байтаҡ йылдар буйына туҡталып ҡала. Аксаков хәрби карапта ер шары буйынса сәйәхәткә сығарып ебәреүҙәрен һорай, әммә был да уға тыйыла. Шунлыҡтан [[1853 йыл]]да ул География йәмғиәтенең [[Украина|украин]] йәрминкәләрендәге сауҙа эштәрен яҙырға тигән тәҡдимен ҡабул итә. 1853 йыл аҙағында И. С. Аксаков Малороссияға китә. Был сәфәрҙең һөҙөмтәһе булып уның «Исследование о торговле на украинских ярмарках» (1859) китабы сыға. Был ҙур китабы өсөн ул География йәмғиәтенең Почетлы наградаһына лайыҡ була: уға Константиновский миҙалы тапшырыла, ә Фәндәр академияһы — Демидов премияһының яртыһын бүләк итә.
[[Файл:Aksakov_by_Repin.jpg|слева|мини|И. С. Аксаков.&lt;br&gt;Портрет работы [[Репин Илья Ефимович|И. Репина]] (1878)]]
Малороссиянан Мәскәүгә [[Ҡырым һуғышы]]ның иң ҡыҙыу мәлендә ҡайтҡан И. С. Аксаков [[1855 йыл]]да ополчениеға китә — ундағы Серпухов дружинаһында кенәз Гагарин командалығы аҫтында Бессарабияға ғына барып етә. Солох төҙөлөүе тураһында ишеткән И. С. Аксаков 1856 йылдың мартында Мәскәүгә ҡайта, ләкин шул уҡ йылдың майында кенәз В. И. Васильчиков саҡырыуы буйынса ҡайтанан [[Ҡырым]]ға китә һәм бында генерал-интендант Затлерҙың һуғыш ваҡытындағығы енәйәттәрен тикшереүсе комиссияға эшкә килә. [[1856 йыл]]дың декабрендә ул Мәскәүгә ҡайта.
[[Файл:Axakov_Ivan_Sergeevich.jpg|мини|И. С. Аксаков.&lt;br&gt;И. И. Матюшин гравюраһы, 1889]]
Статистика хеҙмәте өсөн 1857 йылдың мартында Аксаков Ггеография йәмғиәтенә үҙенең статистика хеҙмәттәрен тапшыра һәм сит илгә сығып китә. Бында ул А. И. Герцен менән таныша һәм биш йыл дауамында уның йәшерен хәбәрселәренең береһе була. [[1858 йыл]]да «Русская беседа» журналының йәшерен мөхәррире&lt;ref&gt;Официальным редактором журнала считался [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. И. Кошелёв].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Также редактировал славянофильский журнал «Сельское благоустройство».&lt;/ref&gt;; [[1858 йыл]]да уға мөхәррирлек эше менән булышырға рөхсәт ителә һәм 1859 йылда ул аҙналыҡ «Парус» гәзитен сығарырға була. Нәшриәтсе уйынса, «Парус» славян фекеренең үҙәк органдарының береһе булырға тейеш була. Әммә сәйәси мотивтар буйынса гәзиттең ике ғинуар номерҙары сығыу менән баҫма туҡтатыла. Уны алмаштырған «Пароход» Аксаковты ҡәнәғәтләндерә алмай һәм ул «Русская беседаға» ҡайта, артабан 1859 йыл эсендә алты китап сығара.

[[1860 йыл]]да ауырыу туғаны Константинды сит илдә оҙатып йөрөй, сит славяндар йәшәгән сит илдәрҙең күренекле сәйәси эшмәкәрҙәре һәм әҙәби славянлыҡ эшмәкәрҙәре менән шәхсән таныша. 1861 йылдың уртаһында ул Мәскәүгә ҡайта «Көн» аҙналыҡ гәзитен нәшер итергә рөхсәт ала. Гәзитте сәйәси бүлекһеҙ, цензура тарафынан мотлаҡ тикшерелеү үтеп кенә нәшер итергә рөхсәт ителә. Гәзит [[1861 йыл]] аҙағында нәшер ителә башлай һәм ул ваҡыт өсөн гәзиттең бик күп булған 4 мең яҙылыусыһы була, гәзит бик тиҙ арала ҙур популярлыҡ яулап ала. Уңыштың төп сәбәптәренең береһе мөхәррир-нәшерсенең славяндар өсөн абруйлы мәсьәләләрҙе тикшереүе, крәҫтиән, суд, земство, шулай уҡ Польша мәсьәләләре тураһында яҙыуында була&lt;ref&gt;''Шидловский С. О.'' [http://elib.psu.by/handle/123456789/1509 Из проектов И. С. Аксакова по социокультурному обустройству Северо-Западного края Российской империи] // Славяноведение. — 2013. — № 5. — С. 78—85.&lt;/ref&gt;. И. С. Аксаковтың эшмәкәрлек осоронда был ваҡыт иң йәнлеләрҙең береһе була. [[1862 йыл]]да И. С. Аксаков гәзиткә яҙған бер авторҙың фамилияһын цензураға асыуҙан баш тарта, шунлыҡтан мөхәррирлектән сығарыла.
[[Файл:Тютчева-1-_(2).jpg|слева|мини|142x142пкс|А. Ф. Тютчева]]
[[Файл:Ivan_Sergeevich_Axakov.jpg|справа|мини|Иван Сергеевич Аксаков. 1865 йыл.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Фото А. И. Деньер.]]
1866 йылдың 12 ғинуарында И. С. Аксаков шағир [[Тютчев Фёдор Иванович|Ф.]] [[Тютчев Фёдор Иванович|И.]] [[Тютчев Фёдор Иванович|Тютчевтың]] ҡыҙы — фрейлина Анна Федоровна Тютчеваға өйләнә.

[[1867 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан яңы «Мәскәү» көндәлек гәзитен сығара башлай. Гәзит [[1868 йыл]]дың [[21 октябрь|21 октябре]]нә тиклем баҫылып сыға, ошо ваҡыт эсендә бер нисә тапҡыр киҫәтеүгә эләгә һәм өс тапҡыр туҡтатылып тороуға дусар була. 22 ай йәшәү осоронда гәзит барлығы туғыҙ айға яҡын ғына ваҡыт сыға. Ул саҡтағы Эске эштәр министры Е. А. Тимашев И. С. Аксаковтың «Мәскәү» гәзитендә төрлө Балтик буйы мәсьәдәләре тураһында баҫылған мәҡәләләре өсөн гәзитте яптырыуҙы һорап Сенатҡа мөрәжәғәт итә һәм Аксаков И. С. гәзит сығарыу хоҡуғынан мәхрүм ителә; был 12 йыл дауамына һуҙыла.
[[Файл:IvanAksakov.jpg|мини|''И. С. Аксаков.&lt;br&gt;А. И. Деньер фотоһы'']]
1860-сы йылдар аҙағында Аксаков Мәскәү славян комитеты эшен үҫтереү һәм Икенсе Мәскәү үҙ-ара кредит йәмғиәте эшмәкәрлеге менән булыша, унда Аксаков 1878—1886 йылдарҙа йәмғиәт идараһы рәйесе булып тора. Был осорҙа ул «Ф. И. Тютчев» тигән биографик очерктар китабын яҙып баҫтыра. 1872—1874 йылдарҙа ул Рәсәй әҙәбиәтен яратыусылар йәмғиәте рәйесе була.

[[1858 йыл]]да ойошторолған Славян комитетында И. С. Аксаков Погодин тере саҡта башта секретарь булып тора, секретары, ә ул үлгәндән һуң — рәйескә әйләнә (1875—1878); был осорҙа ул рус йәмғиәтенең славяндарға һөйөүен күрһәтеүсе итеп ҡабул итәләр. Хатта уның кандидатураһы бер саҡ [[Болгария|болгар]] тәхетенә болгар һайлаусылары тарафынан тәҡдим ителә. 1878 йылдың 22 июнендә Берлин конгресында Рәсәй дипломаттарын шелтәләп телмәр тотҡан өсөн Аксаковты Мәскәүҙән Владимир губернаһын Юрьев өйәҙенең Варварино ауылына һөргөнгә ебәрелә, ә Мәскәүҙәге Славян комитеты бынан һуң ябыла.

1878 йылдың декабрендә И. С. Аксаков Мәскәүгә ҡайта, әммә йәмәғәт эшмәкәрлегенә 1880 йыл аҙағында ғына тотона, граф М. Т. Лорис-Меликов ярҙамы менән «Русь» гәзитен нәшер итеүгә рөхсәт алыуға ирешә. 1880 йылдың 15 ноябренән башлап И. С. Аксаков вафат булғансы был гәзит сығып тора. [[1885 йыл]]да мөхәррир сирләүе арҡаһында гәзит ярты йыл тәнәфестә була. 1883 йылда «Русь» аҙналыҡ баҫмаһы ике аҙна аша сыға торған баҫмаға әүерелә һәи ике йыл буйына үҙгәртелгән формала сыға. 1885 йылда И. С. Аксаков башланғыс аҙналыҡ формаһына кире ҡайта. Ошо төп эше араһында Аксаков Мәскәү ҡала думаһы гласныйы (1877—1880); Мәскәү биржаһы йәмғиәтенең һайланыусыһы (1879—1882) була&lt;ref name=&quot;МЖ&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Быков В. Н.|заглавие=Гласные Московской городской Думы (1863—1917)|ссылка=http://mj.rusk.ru/show.php?idar=801557|издание=Московский журнал|год=2008|номер=12}}&lt;/ref&gt;.

[[1885 йыл]]дың яҙында физик һәм аҡыл яғынан арыған Иван Сергеевич гәзит баҫыуҙы бер нисә айға туҡтатып. [[Ҡырым]]да ял итә, ләкин йөрәк ауырыуынан ҡотола алмайынса, [[1886 йыл]]дың [[8 февраль|8 февралендә]] (иҫке стиль буйынса йылдың 27 ғинуары) [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Уның вафаты хаҡындағы хәбәрҙәр бөтә рус, Көнбайыш [[Европа]] йәмғиәттәре даирәһенә ныҡ тәьҫир итә. И. С. Аксаков Мәскәү янындағы [[Сергиев Посад|Сергиев Посадтың Изге-Троица Сергий Лавраһы]] территорияһында ерләнә.

И. С. Аксаков әҫәрҙәре уның ҡатыны тарафынан 7 томда нәшер ителгән. Бынан тыш уның шиғырҙары йыйынтығы һәм хаттары 2 томда баҫылып сығарыла.

== Сәйәси ҡараштары ==
И. С. Аксаков славянофил, «ысын дөрөҫлөк» тураһында фекер йөрөтөүсе, монархизм яҡлы булһа ла дәүләт власын тәнҡитләүсе була&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006745/1006745a1.htm Биография в энциклопедии «Кругосвет».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222222130/http://www.krugosvet.ru/articles/67/1006745/1006745a1.htm |date=2008-12-22 }}&lt;/ref&gt;

== Ижады ==
[[1842 йыл]]дан алып И. С. Аксаков шиғырҙар яҙа, уларҙың күбеһе «Московский Сборник» китабында 1846, 1847, 1852 йылдарҙа нәшер ителә, «Русская Беседа» журналында (1856—1860 йылдарҙа) һәм «Парус» гәзитендә баҫылып сыға. 1886 йылда — «Русь» гәзитенә ҡушылдыҡ рәүешендә баҫыла. Вафатынан һуң сыҡҡан ике томлы китабына ла шиғырҙары индерелгән.

Уның тәүге баҫылған шиғыры «Колумб» 1845 йылғы «Москвитянин» журналының 1-се һанында була. 1848 йылда яҙылған иң яҡшы «Бродяга»(тамамланмай ҡалған) поэмаһынан өҙөктәр &quot;Мәскәү йыйынтығы&quot;нда 1852 йылда һәм «Парус» гәзитенең [[1859 йыл]]дың 10-сы һанында баҫыла

[[1857 йыл]]да [[Лондон]]да, «Полярная звезда» альманахында (автор ризалығынан тыш-әҙләп), уның «Судебные Сцены, или Присутственный день Уголовной Палаты» әҫәре донъя күрә.

* [http://dugward.ru/library/aksakovy/iaksakov_ukr_yarm.html Украин йәрминкәһе сауҙаһы тураһындағы тикшеренеүҙәр.] // Император рус географик йәмғиәтендә хеҙмәте. — СПб., 1858. С 1-49.

Айырым баҫмалары:

* Биография Ф. И. Тютчева. (Биографический очерк). — М. 1874.
* Сборник стихотворений. М., 1886;
* Сочинения. — М., 1886—1887. Т. 1—7. ([https://web.archive.org/web/20161009201323/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17536-aksakov-i-s-sochineniya-slavyanskij-vopros-1860-1886-1896 Том 1], [https://web.archive.org/web/20161009201800/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17535-aksakov-i-s-sochineniya-slavyanofilstvo-i-zapadnichestvo-1860-1886-tom-2-1891 Том 2], [https://web.archive.org/web/20161009202441/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17533-aksakov-i-s-sochineniya-polskij-vopros-i-zapadno-russkoe-delo-evrejskij-vopros-1860-1886-tom-3-1886 Том 3], [https://web.archive.org/web/20161009201652/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17532-aksakov-i-s-sochineniya-obshchestvennye-voprosy-po-tserkovnym-delam-svoboda-slova-sudebnyj-vopros-obshchestvennoe-vospitanie-1860-1886-tom-4-1886 Том 4], [https://web.archive.org/web/20161009202132/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17530-aksakov-i-s-sochineniya-gosudarstvennyj-i-zemskij-vopros-stati-o-nekotorykh-istoricheskikh-sobytiyakh-1860-1886-tom-5-1887 Том 5], [https://web.archive.org/web/20161009202741/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17534-aksakov-i-s-sochineniya-pribaltijskij-vopros-vnutrennie-dela-rossii-vvedenie-k-ukrainskim-yarmarkam-1860-1886-tom-6-1887 Том 6], [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17531-aksakov-i-s-sochineniya-obshcheevropejskaya-politika-stati-raznogo-soderzhaniya-1860-1886-tom-7-1887 Том 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009201823/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17531-aksakov-i-s-sochineniya-obshcheevropejskaya-politika-stati-raznogo-soderzhaniya-1860-1886-tom-7-1887 |date=2016-10-09 }})
* Иван Аксаков в его письмах. — М. 1888—1896. ([http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17538-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-1-pisma-1839-1848-godov-1888 Часть 1. Том 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009200959/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17538-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-1-pisma-1839-1848-godov-1888 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17539-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-2-pisma-1848-1851-godov-1888 Часть 1. Том 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009201613/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17539-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-1-uchebnye-i-sluzhebnye-gody-tom-2-pisma-1848-1851-godov-1888 |date=2016-10-09 }}, [http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17537-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-issledovanie-ukrainskikh-yarmarok-opolchenie-puteshestviya-za-granitsu-tom-3-pisma-1851-1860-1892 Том 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009202113/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17537-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-issledovanie-ukrainskikh-yarmarok-opolchenie-puteshestviya-za-granitsu-tom-3-pisma-1851-1860-1892 |date=2016-10-09 }}, [https://web.archive.org/web/20161009202519/http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17540-ivan-sergeevich-aksakov-v-ego-pismakh-chast-2-pisma-k-raznym-litsam-tom-4-pisma-1858-1886-godov-1896 Часть 2. Том 4])
* Стихотворения и поэмы. Вступит. статья А. Г. Дементьева и Е. С. Калмановского. «Библиотека поэта», Большая серия. Л., 1960.
* [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Fiction/Axak/index.php Отчего так нелегко живется в России?] — М., 2002.
* [https://web.archive.org/web/20180915192306/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/a/1516-aksakov-i-s/17524-aksakov-i-s-biografiya-fedora-ivanovichatyutcheva-1886 Аксаков И. С. Биография Федора Ивановича Тютчева. — 1886]
* Аксаков И. С. [http://rusinst.ru/trudy-instituta/russkaya-civilizaciya1/nashe_znamya__russkaya_narodnost.html Наше знамя — русская народность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122070027/http://rusinst.ru/trudy-instituta/russkaya-civilizaciya1/nashe_znamya__russkaya_narodnost.html |date=2018-11-22 }}. / Составление и комментарии С. Лебедева / Отв. ред. О. Платонов. — М.: Институт русской цивилизации, 2008. — 640 с. ISBN 978-5-902725-13-8

== Комментарий ==
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;}}

== Иҫкәрмә ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH0186d778b86fa933e94e2d86 Аксаков И. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915155018/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH0186d778b86fa933e94e2d86 |date=2018-09-15 }} / В. В. Сербиненко // Новая философская энциклопедия : &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;в 4 т.&lt;/span&gt; / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Мысль, 2010. — 2816 с.
* {{Китап|автор=Осповат А.Л.|часть=Аксаков Иван Сергеевич|заглавие=Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь|ответственный=П. А. Николаев (гл. ред.)|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1989|том=1: А—Г|страницы=29—32}}

&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;Оформление библиографических ссылок на книжные издания.&quot;&gt;Книга&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;автор&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;автор&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;автор&quot; title=&quot;Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: {{nobr|Петров А. Б.}}&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;автор&quot; id=&quot;mw5Q-автор-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Осповат А. Л.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;часть&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;часть&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;часть&quot; title=&quot;Раздел книги или статья в сборнике, на которую идёт ссылка. Пример: Глава 5. Доминиканцы&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;часть&quot; id=&quot;mw5Q-часть-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Аксаков Иван Сергеевич&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;заглавие&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;заглавие&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;заглавие&quot; title=&quot;Заглавие книги целиком (без точки в конце).&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;заглавие&quot; id=&quot;mw5Q-заглавие-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;ответственный&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;ответственный&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;ответственный&quot; title=&quot;Используется для обозначения пометки «составитель», «под (общей) редакцией», «перевод» такого-то и т. п. Примеры: ответственный = под ред. А. Б. Иванова; ответственный = сост. В. Г. Петров; ответственный = пер. с англ. Д. Е. Сидорова. Имя редактора записывается в родительном падеже, инициалы следует ставить перед фамилией.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;ответственный&quot; id=&quot;mw5Q-ответственный-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;П. А. Николаев (гл. ред.)&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;место&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;место&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;место&quot; title=&quot;Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;место&quot; id=&quot;mw5Q-место-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;М.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;издательство&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;издательство&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;издательство&quot; title=&quot;Примеры: Наука, Oxford Press, [[АСТ (издательство)|АСТ]] (или просто [[АСТ (издательство)|АСТ]] — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;издательство&quot; id=&quot;mw5Q-издательство-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Сов. энциклопедия&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;год&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;год&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;год&quot; title=&quot;Год издания. Пример: 2010&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;год&quot; id=&quot;mw5Q-год-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1989&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;том&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;том&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;том&quot; title=&quot;Номер тома (или томов). Перед номером будет добавлен префикс Т.&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;том&quot; id=&quot;mw5Q-том-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;1: А—Г&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;страницы&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;страницы&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;страницы&quot; title=&quot;Конкретная страница в цитируемом источнике (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107—110, или 45—48, 51); обратите внимание, что диапазоны записываются через тире, а не через дефис («—», а не «-»)&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;страницы&quot; id=&quot;mw5Q-страницы-&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;29-32&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* ''Кулешов А. С. Наумов О. Н.'' [http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ Аксаковы. Поколенная роспись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210041408/http://aksakoff.ru/genealogy/gen26/ |date=2018-12-10 }}. — М.: «Территория», 2009.
* ''Никольский А.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm Иван Сергеевич Аксаков. (Некролог) // Исторический вестник, 1886. — Т. 23. — № 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928230646/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm |date=2018-09-28 }} [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm — С. I—XX.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928230646/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nikol_AK_IV86_23_2.htm |date=2018-09-28 }}
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004161298#?page=10 Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете]. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Печатня А. Снегиревой, 1911. — С. 4.{{Книга:Словарь членов Общества любителей Российской словесности при Московском Университете|4|10}}
* ''Сухомлинов М. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Suho_IV88_31_2.htm И. С. Аксаков в сороковых годах // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 2. — С. 324—348.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928222045/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Suho_IV88_31_2.htm |date=2018-09-28 }}
* ''Тесля А. А.'' «Последний из „отцов“»: биография Ивана Аксакова. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt; : Владимир Даль, 2015. — 799 с. — ISBN 978-5-93615-156-9.
* ''Трубачев С.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/РБС/ВТ/Аксаков,%20Иван%20Сергеевич Аксаков, Иван Сергеевич]&lt;/span&gt; // Русский биографический словарь : в 25 томах. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;—&lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1896—1918.
* '' Усов П. С.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Usov_IV86_23_3.htm Дружеская группа // Исторический вестник, 18876. — Т. 23. — № 3. — С. 634—639.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415200406/http://memoirs.ru/rarhtml/Usov_IV86_23_3.htm |date=2019-04-15 }}
* ''Победоносцев К. П.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003650426#?page=5 Аксаковы : [Некролог Ивана Сергеевича Аксакова. — Санкт-Петербург&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; :] тип. т-ва «Общественная польза», 1886
* ''Георгиевский А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004095075#?page=2 Иван Сергеевич Аксаков и современная действительность], 1915 — 47 с. (Оттиск из журн. «Вестник Образования и Воспитания», 1915, № 5—6)

== Һылтанмалар ==
* [http://az.lib.ru/a/aksakow_i_s/ Аксаков, Иван Сергеевич]&lt;span&gt; в &lt;/span&gt;библиотеке Максима Мошкова
* [http://www.aksakov.info/index.php?id=22 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203013229/http://www.aksakov.info/index.php?id=22 |date=2020-12-03 }} Мемориальный дом-музей Сергея Тимофеевича Аксакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203013229/http://www.aksakov.info/index.php?id=22 |date=2020-12-03 }}
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_a/aks_is1862.php Автобиография] на сайте «Хронос»
* [http://www.prlib.ru/History/Pages/Item.aspx?itemid=685 Биографическая справка]

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Рәсәй публицистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса публицистар]]
[[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1823 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]]
[[Категория:8 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1886 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:XIX быуат философтары]]</text>
      <sha1>f4gdiruytxsx0l57k3ouboezhb9iop7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144441</id>
    <revision>
      <id>1309007</id>
      <parentid>1261206</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4912" sha1="izaejeh7lxb6nzks5ewkn97lc2k80mj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы''' ([[23 ноябрь]] [[1993 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы, ил чемпионаты призеры, кросс-биатлон буйынса юниорҙар араһында [[Европа]] чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2015)&lt;ref&gt;[http://xn--44-emcdgdk.xn--p1ai/views/committee/normativka_doc/24.02.2015-18ng.pdf. О присвоении спортивного звания «Мастер спорта России». Приказ № 18-нг от 24.02.2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240701091535/http://xn--44-emcdgdk.xn--p1ai/views/committee/normativka_doc/24.02.2015-18ng.pdf. |date=2024-07-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ләйсән Марат ҡыҙы Бикташева 1993 йылдың 23 ноябрендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы]] ҡалаһында тыуған.

Карьера башында саңғыла уҙыш менән шөғөлләнә, юниорҙар араһында [[Рәсәй]] беренселеге һәм Рәсәй кубогы этаптарында [[Башҡортостан]] өсөн сығыш яһай.

[[2012 йыл]]дан алып [[биатлон]], менән шөғөлләнә, [[Новосибирск өлкәһе]] һәм параллель зачет иҫәбендә — [[Мордва Республикаһы|Мордва]] өсөн сығыш яһай. Тренеры — В. В. Иванов.

[[2013 йыл]]да асыҡ [[Европа]] чемпионатында кросс-биатлон буйынса ҡатнаш эстафетала һәм спринтта юниорҙар араһында чемпион була, эҙәрлекләү уҙышында көмөш призер&lt;ref&gt;[http://ufa.fm/node/15124 Юные башкирские спортсмены Лейсан Бикташева и Кирилл Комаров возвращаются домой с медалями Открытого Чемпионата Европы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2015/16 миҙгелендә [[Рәсәй]] чемпионатындағы шәхси уҙышта бронза миҙал яулай. [[2015 йыл]]да 27 йәшкә тиклемге спортсылар араһындағы ил беренселегенә эҙәрлекләү ярышында бронза призер&lt;ref&gt;[http://www.mordovia-sport.ru/press_center/news/detail.php?element_id=3891 Член сборной команды Мордовии Лейсан Бикташева завоевала бронзовую награду первенства России по биатлону среди спортсменок до 27 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818133022/http://www.mordovia-sport.ru/press_center/news/detail.php?element_id=3891 |date=2019-08-18 }}&lt;/ref&gt; һәм эстафетала еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/biathlon/1027437174.html Первенство России. Эстафета. Команда Бабушкиной одержала победу]&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй]] кубогы этабында эстафета еңеүсеһе була&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/biathlon/1046292035.html Новосибирская область выиграла женскую эстафету на Кубке России в Тюмени]&lt;/ref&gt;.

Күп тапҡырҙар [[Новосибирск]]иҙағы төбәк-ара турнирҙарының еңеүсеһе була&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/biathlon/1025333038.html Турнир в Новосибирске. Спринт. Буртасов и Бикташева одержали победы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/biathlon/1027851661.html Турнир в Новосибирске. Спринт. Махамбетов и Бикташева победили, Черезов — 2-й, Слепцова — 19-я]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.infosport.ru/person/biatlon/biktasheva-leisan-maratovna Профиль infosport.ru]
* [https://flgr-results.ru/?ActivePage=Profile&amp;RusCode=202137 Статистика на сайте Федерации лыжных гонок России]

[[Категория:Рәсәй биатлонсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса биатлонсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:23 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1993 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Туймазыла тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]</text>
      <sha1>izaejeh7lxb6nzks5ewkn97lc2k80mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан (телерадиокомпания, БРДТРК филиалы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144492</id>
    <revision>
      <id>1308935</id>
      <parentid>1306415</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9632" sha1="ahmhc3kdvkam1vxqa370rq4p0hev5xz" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Бутамаҫҡа|Башкортостан (телерадиокомпания)}}
'''«Башҡортостан» дәүләт телевизион һәм радио компанияһы ''' — Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радио тапшырыуҙар компанияһының [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһындағы]] филиалы. [[Өфө|Өфөлә]] урынлашҡан.

== Радио тарихы ==
Радио [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ында]] 1928 йылдың 1 авгусында барлыҡҡа килә. 1934 йылдың мартында Өфөлә БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге ҡеүәтле радио тапшырыуҙар станцияһы асыла.

== Телевидение тарихы ==
Башҡорт телевидениеһы 1959 йылдың 1 мартында эшләй башлай. 1960 йылдың 1 октябрендә беренсе күсмә телевизион станция (ПТС) файҙаланыуға тапшырыла. Башҡорт дәүләт филармонияһында барған концерт беренсе тапҡыр туранан -тура бар республикаға трансляциялана. Тәүҙә телетапшырыуҙар аҡлы-ҡаралы төҫтә генә була, 1985 йылдың 1 февраленән Башҡорт телевидениеһы тапшырыуҙарын төҫлө форматта алып бара. 1986 йылдың 5 июнендә беренсе «Төмән — Өфө — Ҡаҙан» телекүпере үткәрелә. 1991 йылда БАССР Телевидение һәм Радио тапшырыуҙар Комитетының атамаһы [http://gtrk.tv «Башҡортостан» Дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһы&quot; (ДТРК) тип үҙгәртелә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }}. 2002 йылда[http://gtrk.tv  «Башҡортостан» ДТРК-һы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }} [http://gtrk.tv «Башҡортостан» ДТРК-һы Федераль Дәүләт унитар предприятиеһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }} (Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһының кесе предприятиеһы) тип үҙгәртеп ҡорола. 2015 йылдың 20 апреленән Башҡортостан Республикаһы президенты Рөстәм Хәмитов һәм Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһының генераль директоры Олег Добродеев һанлы ҡорамалды эшләтеүгә рөхсәт бирә.

== Программалар ==
* «Вести — Башҡортостан» («Вести. Утро» сығарылыштары сиктәрендә сығарыла, иртәнге тапшырыуҙар 11:25 сәғәттә, кискеләре — 17:00 һәм 20:45 сәғәттәрҙә)
* «Вести — Башҡортостан. Аҙна ваҡиғалары» (һәр йәкшәмбе 08:40 сәғәттә эфирға сыға).
* «Вести-Уфа» (Внутри программы «Вести-Башкортостан», н. в. закрыта)
* «Эштәр һәм кешеләр»
* «Тормош сифаты»
* «Доброе утро, республика!» башҡорт телендә («Хәйерле иртә, республика!») (элегерәк «Ауаз»)
* «Специальный корреспондент» (09.2011 — н.в)
* «От всей души» («Ихлас Куңелдән»)
* «Вести — Башкортостан на башкирском языке» («Хәбәрҙәр — Башҡортостан») (выходит в 14:25)
* «Трэнды»
* «Говорит и показывает Уфа»
* «Специальный репортаж»
* «Моя Уфа»
* «Мне есть, что Вам сказать»
* «Гәлсәр һандуғас»
* «Куңел нуры»
* «Лидия Русланова»
* «Вести — Башкортостан. Утро»

«[http://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan Россия — Культура.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205211718/https://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan |date=2018-12-05 }} [https://web.archive.org/web/20181205211718/https://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan Башкортостан]»:

* «Новости Культуры — Башкортостан»
* «Культурное обозрение» (с марта 2011 г.)
* «Утро на канале Культура — Башкортостан»
* Воскресная программа
* «Счастливый номер»
* «Культурный сезон»

«[http://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan Россия-24.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205063645/https://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan |date=2018-12-05 }} [http://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205063645/https://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan |date=2018-12-05 }}»:

* «Вести. Дежурная часть — Башкортостан»
* «Вести-24. Башкортостан»
* «Вести. Бизнес»
* «Вести. Здоровье»
* «Вести. Интервью»
* «Вести. Спорт»
* «Реплика»
* «Хоккей 24»
* «24 клапана».
* «Свободный микрофон с Азаматом Саитовым»

== «Башҡортостан» ДТРК-һының структураһы ==
* [http://gtrk.tv/rossiya-1-bashkortostan Россия-1. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181206002114/https://gtrk.tv/rossiya-1-bashkortostan |date=2018-12-06 }}
* [http://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan Россия-24. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205063645/https://gtrk.tv/rossiya-24-bashkortostan |date=2018-12-05 }}
* [http://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan Россия — Культура. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205211718/https://gtrk.tv/rossiya-kultura-bashkortostan |date=2018-12-05 }}
* [http://gtrk.tv/bashkortostan-24 Башкортостан 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509003637/http://gtrk.tv/bashkortostan-24 |date=2017-05-09 }}

* [http://gtrk.tv/radio-rossii-bashkortostan Радио России-Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205221808/https://gtrk.tv/radio-rossii-bashkortostan |date=2018-12-05 }}
* [http://gtrk.tv/vesti-fm-ufa Вести FM Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204202528/https://gtrk.tv/vesti-fm-ufa |date=2018-12-04 }}
* [http://gtrk.tv/mayak Радио Маяк Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181205231921/https://gtrk.tv/mayak |date=2018-12-05 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://gtrk.tv Официальный сайт ГТРК «Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181027183444/https://gtrk.tv/ |date=2018-10-27 }}
* [http://gtrk.tv/online Прямой эфир ТВ и Радио (ONLINE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204225839/https://gtrk.tv/online |date=2018-12-04 }}
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191224070249/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/189-bashkortostan-trk.html Башкортостан (телерадиокомпания, филиал ВГТРК)]&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; [[Башҡорт энциклопедияһы|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа: ГАУН «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башкирская энциклопедия]]&lt;nowiki/&gt;», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* [https://vk.com/gtrkrb Вступайте в группу ГТРК «Башкортостан» в ВКонтакте]
* [https://facebook.com/ufagtrk Вступайте в группу ГТРК «Башкортостан» в Facebook]
* [https://www.youtube.com/user/GTRKBashkortostan Подписывайтесь на Youtube-канал ГТРК «Башкортостан»]
* [https://twitter.com/gtrkrb Подписывайтесь на микроблог ГТРК «Башкортостан» в Twitter]
* [http://instagram.com/gtrk_bashkortostan Подписывайтесь на Instagram ГТРК «Башкортостан»]
* [https://plus.google.com/+GtrkTvRB Добавляйтесь в круги ГТРК «Башкортостан»]
* [http://gtrk.tv/news.rss.xml Подписывайтесь на RSS-ленту ГТРК «Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118102033/http://gtrk.tv/news.rss.xml |date=2018-11-18 }}
[[Категория:Рәсәйҙең төбәк дәүләт телекомпаниялары]]</text>
      <sha1>ahmhc3kdvkam1vxqa370rq4p0hev5xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алатау (шифахана)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145132</id>
    <revision>
      <id>1308769</id>
      <parentid>1065930</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6900" sha1="04q1b1gfo99734kam0iobbh6azv10la" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Алатау» дауалау-һауыҡтырыу комплексы'''  — [[Алматы]] ҡалаһында ([[Ҡаҙағстан]]) һауыҡтырыу, дауалау-профилактика комплексы.

== Тарихы ==
Шифахана комплексы 1986 йылда төҙөлгән.  Проект авторҙары  Г. Ю. Ратушный, Т.Е. Ералиев, О.Н..Балыкбаев, Г. Д. Джубангалиев,  Г. И. В. Сидоров. Проект өҫтөндә  шулай уҡ инженер-конструкторҙар  Е.М. Еркенов, Ж.С. Сыздыҡов, В. Я Маркус, М.В Ким эшләй. Башта комплекс территорияһы  36 гектар тәшкил иткән.

Бальнеологик шифахана  ҙур курорт комплексы,  бер нисә объекттан тора. Ҡаршы килеүселәрҙе төп корпусҡа ҡарай асыҡ колонналар теҙмәһе ҡаршы ала, уның төп бөгөлөшө төньяҡтан зоналарға бүленгән аралыҡты тоташтыра, унда спорт майҙансыҡтары, матур быуаға алып сығыусы ял итеү  аллеялары урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Музей&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://almatymuseum.kz/ru/monuments?page=1 Алматы Музейы. Алатау Шифаханаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220231132/http://almatymuseum.kz/ru/monuments?page=1 |date=2018-12-20 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

[[1999 йыл]]да шифахана базаһында «Алматы — минең тәүге мөхәббәтем» тигән беренсе  ретро-фестиваль үтә.  Шифахана  1999—2009 һәм 2017 йылдарҙа сара үткәреү урыны була&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://web.archive.org/web/20170421180700/http://almatykala.info/thesaurus/amaty-moya-pervaya-yubov.html Алматы Энциклопедия. Алматы - минең беренсе мөхәббәт]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

[[2017 йыл]]да шифахана беренсе капиталь ремонт һәм медицина ҡорамалдарын яңыртыу өсөн реконструкцияға ябыла. Алматы тарихи һәм мәҙәни объектының тарихи ҡиәфәтен һаҡлау айырым һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Реставрациянан һуң асыу 2020 йылда  ҡаралған&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/izvestnyiy-sanatoriy-alatau-almatyi-zakryivaetsya-327755/ Билдәле шифаханалары &quot;Алатау&quot; н реконструкциялауға ябыла. алматы]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

== Архитектураһы ==
Шифахана бинаһы постмодернизм стилендә төҙөлгән. Бина оҙонлоғо буйынса һуҙылған көньяҡ фасадҡа эйә, ял итеүселәрҙең лоджиялары   горизонталь рәүештә тигеҙ урынлашҡан. Комплекс фасадының архитектураһы бинаның күләмле структураһын тәбиғи рәүештә дауам итә. Комплексты биҙәүҙә ҡиммәтле ағас тоҡомдары, гранит һәм мәрмәр кеүек тәбиғи материалдар ҡулланыла.  Фундаменты  тимер-бетон свайҙарҙан торған свая майҙандан ғибәрәт.

Төп корпустың аҫҡы ҡаттарының төҙөлөш схемаһы кәрәҙ системаһына нигеҙләнә – киҫешкән тимер-бетон аркалар планында ул өҫкө ҡаттар өсөн терәк булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Музей&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://almatymuseum.kz/ru/monuments?page=1 Алматы Музейы. Алатау Шифаханаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181220231132/http://almatymuseum.kz/ru/monuments?page=1 |date=2018-12-20 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

Шифахана алдындағы биләмә бер нисә  функциональ зонаға бүленә: төньяҡтан колонналар теҙмәһе менән тотоашҡан майҙан — партер, спорт зонаһы, тымыс һәм әүҙем ял итеү зоналары. Төп корпус төҙөлөшө яғынан антисейсмик  бүлкәттәргә бүленгән&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://almatymadeniet.kz/ru/monument/54 Алматы мәҙәниәт идаралығы. Шифахана комплексы «Алатау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229050928/http://www.almatymadeniet.kz/ru/monument/54 |date=2018-12-29 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихи һәм мәҙәни һәйкәл ==
[[2010 йыл]]дың 10 ноябрендә  Алматы ҡалаһы әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙың яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта ошо сәбәп менән  алдағы ҡарарҙар үҙ көсөн юғалтҡан тип таныла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/archive/docs/V10R0000864/10.11.2010 2010 йылдың 10 ноябрендәге ҡарары 4/840 н акимат алматы ҡалаһында «исемлеген раҫлау тураһында урындағы дәүләт әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы алматы ҡалаһында»]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Был ҡарарҙа  Алматы әһәмиәтендәге Алатау шифаханаһы ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлана торған зона сиктәре  раҫлана&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V14R0001089 261 ҡарары [[2014 йыл]]дың 10 сентябрҙә V саҡырылыш алматы ҡалаһында мәслихәт хххі ултырышы Н раҫлау тураһында «сиктәрен һаҡлаусы зоналар, ландшафт зоналары тәбиғәт объекттарының һаҡлау зонаһында төҙөлөшө һәм көй тарихи-мәҙәни мираҫ алматы ҡалаһында»]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>04q1b1gfo99734kam0iobbh6azv10la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байбулатов Валерий Тимиргалиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146506</id>
    <revision>
      <id>1308887</id>
      <parentid>1300845</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9399" sha1="9jvqyrb8usz8fg4fz2uparnxyteoca1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байбулатов Валерий Тимиргалиевич''' ([[13 февраль]] [[1959 йыл]]) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, 1992 йылдан [[Мишкә районы]] үҙәге [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылындағы 150-се һөнәри училищеның (артабан һөнәри лицей, хәҙер агросәнәғәт колледжы) директоры. 2008—2016 йылдарҙа Бөтә мари Советы — Мер Канашта [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы. 1982 йылдан Мишкә район Советы депутаты, 2012—2014 йылдарҙа район Советы рәйесе. 2003-2016 йылдарҙа «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире, 2016 йылдан көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф (2009) һәм ауыл хужалығы (2013) хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). Мишкә районының почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Валерий Тимиргалиевич Байбулатов 1959 йылдың 13 февралендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1966 йылда Тигермән башланғыс мәктәбенең беренсе синыфына бара, 1970—1976 йылдарҙа күрше [[Баймырҙа (Мишкә районы)|Баймырҙа]] ауылындағы урта мәктәптә уҡый. 

1976 йылда өлгөргәнлек аттестаты алғас, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның агрономия факультетына уҡырға инә. 

Юғары белемле йәш белгес үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылдың ноябрендә Мишкә районының Мичурин исемендәге колхозында комплекслы бригада етәксеһе булып башлай. 

1982 йылдың майында ВЛКСМ-дың Мишкә район комитетына ойоштороу бүлеге мөдире итеп үрләтелә, ә бер айҙан ВОКСМ район комиетының беренсе секретары итеп һайлана.

1984 йылдың июненән 1986 йылдың октябренә тиклем райондың «Заря» умартасылыҡ совхозы директоры булып эшләй һәм хужалыҡтың үҙәртелеп-ҡоролоуы сәбәпле «Мишкә» совхозына орлоҡсо агроном итеп күсерелә.

1987 йылда «Дружба» колхозы идараһы рәйесе итеп һайлана.

1990—1991 йылдарҙа Свердловск Юғары партия мәктәбендә (аҙаҡтан Свердловск социаль-сәйәси институты) уҡый һәм уны тамамлағандан һуң Мишкә район хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса бүлек мөдире була.

1992 йылдың октябрендә Мишкәләге 150-се һөнәри училище директоры итеп күсерелә һәм бөгөнгө көндә лә шул уҡ вазифала — агросәнәғәт колледжы етәксеһе булып эшләй&lt;ref&gt;[http://prof-licei150.ucoz.ru/index/inzhenerno_pedagogicheskij_sostav/0-16 ГБПОУ Мишкинский агропромышленный колледж. Инженерно-педагогический состав]{{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылда Валерий Байбулатов Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1336070-rukovoditel-bashkortostana-radiy-khabirov-vruchil-gosudarstvennye-nagrady-/ Руководитель Башкортостана Радий Хабиров вручил государственные награды ИА «Башинформ», 2019, 1 августа]{{ref-ru}}{{V|1|08|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Бөтә мари Советы — Мер Канашта [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Совет рәйесе урынбаҫары һәм президиум ағзаһы (2008—2016)
* Мишкә район Советы депутаты (1982 йылдан)
* Мишкә район Советы рәйесе (2012—2014)
* «Мишкә» республика мари тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире (2003-2016)
* Көнсығыш мариҙарҙың милли-мәҙәи автономияһы рәйесе (2016 йылдан)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019)&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/Список%20награжденных%20(2019.08.01).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927090255/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2019.08.01).pdf |date=2021-09-27 }}{{V|1|08|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2013)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009)
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Саңғы спорты буйынса СССР-ҙың спорт мастерлығына кандидат.
* Мишкә районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://mishkan.bashkortostan.ru/district/honorary/290/ Муниципальный район Мишкинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане. Байбулатов Валерий Тимиргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807193829/https://mishkan.bashkortostan.ru/district/honorary/290/ |date=2019-08-07 }}{{ref-ru}}{{V|7|08|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://mishkan.ru/bajbulatov-valerij-timirgalievich Байбулатов Валерий Тимиргалиевич. Администрация муниципального района Мишкинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126093402/http://mishkan.ru/bajbulatov-valerij-timirgalievich |date=2018-11-26 }}{{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}
* [https://web.archive.org/web/20191017182504/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/25258/ Главная \ Депутаты \ Байбулатов Валерий Тимиргалиевич. Проект «Открытая республика»] {{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}
* [http://marihistory.ru/2011-01-01-20-08-55/1452-2011-10-11-19-45-59.html БАЙБУЛАТОВ Валерий Тимиргалиевич. Сайт «Марийская история в лицах»] {{ref-ru}}{{V|12|02|2019}}
* [https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/zhitelnitsa-mishkinskogo-rayona-podelilas-vospominaniyami-o-godakh-v-komsomole/ Мишкинская районная газета «Дружба», 2018, 31 октября]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} {{V|12|02|2019}}
        

[[Категория:Мариҙар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:ВЛКСМ ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]</text>
      <sha1>9jvqyrb8usz8fg4fz2uparnxyteoca1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахунов Рөстәм Ринат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146555</id>
    <revision>
      <id>1308853</id>
      <parentid>1283053</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21264" sha1="sy4bxh3nsura0a8nysemd10ignav6ja" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ахунов}}
'''Ахунов Рөстәм Ринат улы''' ([[22 август]] [[1978 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы&lt;ref&gt;[http://www.anrb.ru/blog/Item/5303/15 Персональная страница учёного на официальном веб-сайте Академии наук Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның ағза-корреспонденты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 6-сы саҡырылыш депутаты (2018-2023)&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/62885/ Персональная страница депутата на официальном сайте Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан шестого созыва]&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы&lt;ref&gt;[http://www.ufaras.ru/ru/ufic-top-manage Руководство УФИЦ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011932/http://www.ufaras.ru/ru/ufic-top-manage |date=2019-02-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рөстәм Ринат улы Ахунов [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[2000]] йылда «Милли иҡтисад», [[2002]] йылда — «Юриспруденция» һөнәре буйынса [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.

[[2001]]—[[2003]] йылдарҙа БДУ-ның иҡтисад факультетының милли иҡтисад кафедраһы ассистенты.

[[2003]] йылда — 08.00.05 — Иҡтисад һәм халыҡ хужалығы менән идара итеү (региональ иҡтисад) һөнәре буйынса «Регион милли иҡтисадтың функциональ системаһы булараҡ» темаһына иҡтисад фәндәре кандидаты фәнни дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

[[2003]]—[[2005]] йылдарҙа — БДУ-ның иҡтисад факультеты милли иҡтисад кафедраһы етәксеһенең фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.

[[2003]]—[[2005]] йылдарҙа — БДУ-ның иҡтисад факультеты милли иҡтисад кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.

[[2005]]—[[2018]] йылдарҙа — БДУ-ның иҡтисад факультеты милли иҡтисад кафедраһы доценты.

[[2007]] йылда — БДУ-ның милли иҡтисад кафедраһы доценты исеме бирелә, етәксе кадрҙар әҙерләү Президент программаһын уңышлы тамалай.

[[2006]]—[[2008]] йылдарҙа — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһының бизнес һәм эшлекле администрациялау институтын тамамлай, MBA (Master of business administration — Эшлекле администрациялау оҫтаһы) дәрәжәһе бирелә.

[[2011]] йылда — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһында DBA (Doctor of Business Administration) дәрәжәһе бирелә.

[[2012]] йылда — [[Швейцария]]ла Европа университетында DBA (Doctor of Business Administration) дәрәжәһенә докторлыҡ диссертацияһын яҡлайылда

[[2011]] йылда — БДУ-ның иҡтисад факультетының деканы итеп һайлана.

Рөстәм Ринат улының етәкселегендә БашДу-ның иҡтисад факультеты БашДу-ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/560024-ekonomicheskiy-fakultet-bashgosuniversiteta-poluchil-status-instituta Экономический факультет Башгосуниверситета получил статус института]&lt;/ref&gt;.

[[2013]]—[[2017]] йылдарҙа — БДУ-ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты директоры.

[[2017]] йылда университеттарҙың юғары звено етәкселәре (ректорҙар, проректорҙар), дәүләт һәм муниципаль етәкселек, урта һәм ҙур бизнес, эшҡыуарлыҡ, социаль һәм фән сфералары етәкселәре өсөн белем биреү программаһы буйынса Мәскәү етәкселәр мәктәбе «Сколково»ла уҡый.

[[2017]] йылда — 08.00.05-Иҡтисад һәм халыҡ хужалығы менән идара итеү (региональ иҡтисад) һөнәре буйынса «Конкурентлылыҡ һәм етештереү потенциалы үҙ-ара йоғонто яһау нигеҙендә региональ үҫеш менән етәкселек итеү» темаһына иҡтисад фәндәре докторы фәнни дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

[[2018]] йылдан — БДУ-ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институтының инновациялы иҡтисад кафедраһы профессоры, макроэкономик үҫеш һәм дәүләт менән идара итеү кафедраһы профессоры.

2017 йылдың 20 майынан — 2018 йылдың 12 апреленә тиклем — БашДУ-ның стратегик үҫеше буйынса проректор&lt;ref&gt;[https://bash-news.ru/101786-u-rustema-ahunova-vozglavlyavshego-institut-ekonomiki-finansov-i-biznesa-bashgosuniversiteta-novaya-dolzhnost.html У Рустема Ахунова, возглавлявшего Институт экономики, финансов и бизнеса Башгосуниверситета, новая должность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220002814/https://bash-news.ru/101786-u-rustema-ahunova-vozglavlyavshego-institut-ekonomiki-finansov-i-biznesa-bashgosuniversiteta-novaya-dolzhnost.html |date=2019-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[2018]] йылдың 13 апреленән 2019 йылдың 4 июленә тиклем [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең рәйесе вазифаһын башҡарыусы&lt;ref&gt;[http://ufa.bezformata.com/listnews/ufimskogo-federalnogo/66317168 Исполняющим обязанности председателя Уфимского федерального исследовательского центра РАН стал известный экономист]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 5 июленән [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Төбәк иҡтисадының заманса мәсьәләләре лабороторияһы мөдире.

== Фәнни хеҙмәттәре ==
160-тан ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар, уҡыу әсбаптары, ВАК мәҡәләләре.

* Управление конкурентоспособностью в системе воспроизводственного потенциала региона: монография / Р. Р. Ахунов. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. — 242 с.&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/item.asp?id=26597148 Р. Р. Ахунов. Управление конкурентоспособностью в системе воспроизводственного потенциала региона: монография]&lt;/ref&gt;
* Оценка динамики участия региона в межрегиональных и международных обменных процессах на основе изменения соотношения промежуточного и конечного продуктов / К. Н. Юсупов, А. В. Янгиров, Р. Р. Ахунов, Ю. С. Токтамышева // Экономика региона. — 2017. — Т.13, выпуск 2. — 640 с. — С. 559—569.&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-dinamiki-uchastiya-regiona-v-mezhregionalnyh-i-mezhdunarodnyh-obmennyh-protsessah-na-osnove-izmeneniya-sootnosheniya К. Н. Юсупов, А. В. Янгиров, Р. Р. Ахунов, Ю. С. Токтамышева. Оценка динамики участия региона в межрегиональных и международных обменных процессах на основе изменения соотношения промежуточного и конечного продуктов: статья SCOPUS]&lt;/ref&gt;
* Новая (смешанная) система оплаты труда российских госслужащих «по результатам» / Р. С. Гринберг, Р. В. Губарев, Р. Р. Ахунов, Е. И. Дзюба, А. И. Володин // Экономические и социальные перемены: факты, тенденции, прогноз. — Москва. — 2018. — Т. 11. — № 6. — С. 163—183. — 1 п.л. (авт. 0,7 п.л.). web of science DOI: 10.15838/ESC.2018.6.60.10  &lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/item.asp?id=36707878 Р.С. Гринберг, Р.В. Губарев, Р. Р. Ахунов, Е.И. Дзюба, А.И. Володин Новая (смешанная) система оплаты труда российских госслужащих «по результатам»: статья  Web of Science]&lt;/ref&gt;
* Башкортостан: 5 лет развития в зеркале СМИ: Информационное издание / Ахунов Р. Р. — Уфа: Аэтерна, 2023. — 158 с

Башҡортостандың 2030 йылға тиклемге үҫешенең социаль-иҡтисади стратегияһын эшләүсе (региондың территориаль үҫеше буйынса бүлектең етәксеһе) &lt;ref&gt;[https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=14873 В Правительстве Башкортостана обсудили проект Стратегии социально-экономического развития республики до 2030 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219183352/https://pravitelstvorb.ru/ru/press-office/news.php?ELEMENT_ID=14873 |date=2019-02-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2014 йылда XXII Олимпия уйындары һәм XI ҡышҡы Паралимпия уйындарын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҙур өлөш индергән өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының Иҫтәлекле медале ([[2014]])
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы ([[2015]])
* Рәсәй Федерацияһы региондарының инвестицион климат торошо Милли рейтингыһының иң яҡшы практикаларын Башҡортостан Республикаһында үҙләштереүҙә сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа булышҡан өсөн Башҡортостан Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы ([[2017]])

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Йәш ғалимдарға Башҡортостан Республикаһы башлығының гранттары конкурсын үткәреү буйынса Комиссия ағзаһы (рәйес урынбаҫары) &lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/550219186 Состав комиссии по проведению конкурса научных проектов молодых ученых на соискание грантов Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;
* Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты республика бүлегенең региональ штабы ағзаһы
* «Башҡортостан финанстары» журналының редакцион советының ағзаһы (рәйес урынбаҫары)
* «Иҡтисад һәм идара итеү: фәнни-практик журналы»ның редакцион советы ағзаһы &lt;ref&gt;[http://inefb.ru/115-econuprav/1422-redaktsionnyj-sovet Редакционный совет журнала &quot;Экономика и управление: научно-практический журнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918170236/http://inefb.ru/115-econuprav/1422-redaktsionnyj-sovet |date=2020-09-18 }}&lt;/ref&gt; 
* Башҡортостан Республикаһы Башлығы янындағы инвестицион климатты яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы ағзаһы
* Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад үҫеше министрлығының проект офисы ағзаһы
* Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы эргәһендәге эксперт-консультация советы ағзаһы
* Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад үҫеше министрлығы коллегияһы ағзаһы
* Башҡортостан Республикаһы Стратегик тикшеренеүҙәр институты дәүләт автоном фәнни учреждениеның Күҙәтеү советы ағзаһы
* «Берҙәм Рәсәй» партияһы Башҡортостан региональ бүлегенең Региональ сәйәси советы Президиумы ағзаһы &lt;ref&gt;[https://bashkortostan.er.ru/persons/presidium Президиум Регионального политического совета Башкортостанского регионального отделения Партии «Единая Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924160830/http://bashkortostan.er.ru/persons/presidium/ |date=2018-09-24 }}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһы Юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы ағзаһы &lt;ref&gt;[http://www.unn.ru/pfo/?page=2 Совет ректоров вузов Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;
* Региональ тикшеренеүҙәр Халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы (RSA)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
;Ахунов тураһында:
* [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/19054-%D0%B0%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC-%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Статья в Башкирской Энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.anrb.ru/blog/Item/5303/15 Персональная страница на официальном сайте Академии наук Республики Башкортостан]
* [http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/62885/  Персональная страница на официальном сайте Государственного собрания — Курултая Республики Башкортостан]
* [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/125753/ Персональная страница на официальном сайте «Открытая Республика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812234838/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/125753/ |date=2020-08-12 }}
* [https://bashkortostan.er.ru/persons/17260/ Персональная страница на официальном сайте «Единой России» в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918065730/https://bashkortostan.er.ru/persons/17260/ |date=2020-09-18 }}
* [http://inefb.ru/64-ob-institute/kafedry/kafedra-makroekonomicheskogo-razvitiya-i-gosudarstvennogo-upravleniya/sotrudniki-kafedry-makroekonomicheskogo-razvitiya-i-gosudarstvennogo-upravleniya/301-akhunov-rustem-rinatovich Персональная страница на официальном сайте Института экономики, финансов и бизнеса Башкирского государственного университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918175142/http://inefb.ru/64-ob-institute/kafedry/kafedra-makroekonomicheskogo-razvitiya-i-gosudarstvennogo-upravleniya/sotrudniki-kafedry-makroekonomicheskogo-razvitiya-i-gosudarstvennogo-upravleniya/301-akhunov-rustem-rinatovich |date=2020-09-18 }}
* [https://www.instagram.com/rustem.akhunov/ Личная страница в Инстаграм]
* [https://www.facebook.com/rustem.akhunov Личная страница в Фейсбуке]

;Ахунов менән:
* 24.04.2020. газета «Республика Башкортостан», Владимир ЛЕОНТЬЕВ. [https://resbash.ru/articles/ekonomika/Vaktsina-ot-idealnogo-shtorma-235426 Вакцина от «идеального шторма»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* 08.02.2019 газета «Республика Башкортостан», Ильдар АХИЯРОВ. [https://resbash.ru/articles/nauka/rustem_akhunov_ot_vyzhivaniya_k_ryvku-20629/ Рустем АХУНОВ: От выживания — к рывку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111011511/https://www.resbash.ru/articles/nauka/rustem_akhunov_ot_vyzhivaniya_k_ryvku-20629/ |date=2020-01-11 }}
* 03.09.2018 журнал «Сельские Узоры». [https://suzory.rbsmi.ru/news/vzglyad-v-budushchee-ufits-ran-stanovitsya-na-innovatsionnye-relsy/ Взгляд в будущее: УФИЦ РАН становится на инновационные рельсы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701073026/https://suzory.rbsmi.ru/news/vzglyad-v-budushchee-ufits-ran-stanovitsya-na-innovatsionnye-relsy/ |date=2019-07-01 }}
* 12.07.2018 газета «Республика Башкортостан», Владимир ОГОРОДНИКОВ. [https://resbash.ru/articles/nauka/mechta_uchyenykh_zapoluchit_polfutbolista-11912/ Мечта учёных — заполучить полфутболиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200101224327/https://www.resbash.ru/articles/nauka/mechta_uchyenykh_zapoluchit_polfutbolista-11912/ |date=2020-01-01 }} 
* 16.10.2017. МКСЕТ.РУ. Татьяна Майорова. [https://mkset.ru/news/society/16-10-2017/v-bashkirii-prorektor-bashgu-zayavil-chto-ego-zakazali-konkurenty Проректор БашГУ Рустем Ахунов заявил, что его «заказали» конкуренты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928192055/https://mkset.ru/news/society/16-10-2017/v-bashkirii-prorektor-bashgu-zayavil-chto-ego-zakazali-konkurenty |date=2020-09-28 }}
* 05.07.2017. «Персонально Ваш», [https://www.youtube.com/watch?v=hZpraDzKvXA  экономист Рустем Ахунов]
* ПОИСКНЬЮС. [https://web.archive.org/web/20210125175412/https://poisknews.ru/ran/sistemnyj-podhod-chto-zhdut-ot-novoj-programmy-fundamentalnyh-issledovanij-v-nauchnyh-tsentrah/ Системный подход. Что ждут от новой программы фундаментальных исследований в региональных научных центрах]. 

[[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>sy4bxh3nsura0a8nysemd10ignav6ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡал (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147125</id>
    <revision>
      <id>1308968</id>
      <parentid>1273798</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6755" sha1="nmhsczs4f657u7w7grfobqh1dkh62q7" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Gorskii 04428u.jpg|thumb| Баҡал руднигы эшселәре. [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|Сергей Михайлович Прокудин-Горский]] фотоһы, 1910]]
'''Баҡал''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Силәбе өлкәһе]] [[Һатҡы районы]]нда урынлашҡан ҡала, Баҡал ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Моноҡалалар исемлегендә&lt;ref&gt;[[s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»]]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ҡала Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә, [[Һилейә (һырт)|Һилейә]]&lt;ref&gt;М. С. Фонотов. Под именем Сулея надо иметь в виду, прежде всего, хребет [http://toposural.ru/index.php/kraevedgora/kraevedsuliy]&lt;/ref&gt; һәм [[Оло Һуҡа]] һырттары араһында [[Силәбе]]нән 258 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Климаты уртаса .

== Этимологияһы ==
Ҡаланың исеме гидронимдан алып — Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы буйында урынлашҡан булғанлыҡтан ҡушылған.
П. С. Паллас Баҡал тауҙарын «''Бакал аркассе''» тип атай, һәм үҙе үк «''каменистая длинная и крутая горы грива''», йәғни был Баҡал йылғаһы буйынан һуҙылған тау һырты, арҡа тип атай&lt;ref&gt; Матвеев А. К. Географические названия Урала.: Топономический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008, −352 с., — 27-28 биттәр&lt;/ref&gt;. Йылғаның исеме иһә ер-һыу йән эйәһе «[[баҡа]]» күп булғанлыҡтан бирелгән.

== Тарихы ==
1757 йылда Баҡал буйында табылған тимер мәғдәне табылған урында ҡасабаға нигеҙ һалынған. Шул йылы уҡ мәғдән сығарыу башлана. 1928 йылда Баҡалға ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. Баҡал рудниктары бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тулы ҡеүәткә эшләп, йылына 760 мең тонна мәғдән сығара. 1951 йылда бер нисә ҡасабаны ҡушып, Баҡал ҡалаһы ойошторола булдырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia.html|title=Наша история - ООО Бакальское рудоуправление|publisher=www.bakalruda.com|accessdate=2019-01-15}}&lt;/ref&gt;

== Халҡы ==
{{ Население | Бакал| Столбцов=8}}
&lt;br&gt;
{{ Население | Бакал | График }}

{{ Численность городов России }}

== Иҡтисады ==
Ҡалала тимер рудаһы сығарыла һәм байытыла. Уны асыҡ ысул менән сығаралар, әкренләп шахта ысулына күсәләр. Экскаватор өлөштәре етештереү, мәғдән байытыу ҡорамалдарын ремонтлау предприятиеһы бар. [[Златоуст]] (Алтынтамаҡ) тегеү фабрикаһы филиалы эшләй. Ҡырсынташ етештерелә.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы]] (25.08.1914—19.09.1989), рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] рәссамы. 1954 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1947). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
* [[Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы]] ([[27 декабрь]] [[1962 йыл]]) — композитор, баянсы, уҡытыусы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018), 2019 йылдан [[Урта махсус музыка колледжы]] директоры.

== Транспорт ==
Ҡала аша «Бирҙәүеш — Баҡал» тимер юлы үтә, бында 2004 йылдан пассажирҙар ғәмәлдә йөрөмәй. Автостанция эшләй.

== Мәғлүмәт саралары ==
1930 йылдан «Горняк Бакала» гәзите сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= |часть=Бакал|ссылка часть=http://dic.academic.ru/dic.nsf/city_of_russia/70/Бака́л|заглавие=Города России: энциклопедия |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= Большая Российская энциклопедия|год=1994 |том= |страницы=32—33|страниц=559 |серия= |isbn=5-85270-026-6 |тираж=50000}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/bakal.htm История герба г. Бакал]
* [http://www.bakal1.ru/ Сайт г. Бакал]
* [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/bakal/index.html  Бакал в энциклопедии «Мой город»]
* [https://web.archive.org/web/20190222030943/http://ingvarr.net.ru/photo/49 Фото города Бакала]
* [http://admbakal.ru/ Сайт Администрации г. Бакала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920162519/http://admbakal.ru/ |date=2019-09-20 }}
* [http://bacal.narod.ru/nashgorod1.htm История XVIII века г. Бакала]
* [http://bacal.narod.ru/nashgorod2.htm Предвоенный период истории г. Бакала]

{{Силәбе өлкәһе}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Һатҡы районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>nmhsczs4f657u7w7grfobqh1dkh62q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аплербектың Ҙур сиркәүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147236</id>
    <revision>
      <id>1308820</id>
      <parentid>1306323</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6195" sha1="gmpyqcil3jdeor4bu34c70vpf5yg75t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аплербектың  Ҙур сиркәүе''' (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Große Aplerbeck&lt;/span&gt;) — Аплербекта, хәҙер Дортмунд өлөшөндә ([[Германия]])  протестант сиркәүе. [[1867 йыл]]дан [[1869 йыл]]ға тиклем  неоготик стилдә немец архитекторы Кристиан Хайден проекты буйынса  төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған. Башлыса концерт сиркәүе сифатында хеҙмәт итеп,   Изге Георг мәхәлләһе тарафынан ҡулланыла.

== Тарихы ==
[[Файл:Große_Kirche_Aplerbeck_Anfang_der_1960ger_Jahre..jpg|мини|Сиркәүҙең шпиле 1960 йылда.]]
[[Файл:Innenansicht_der_Großen_Kirche_in_Aplerbeck_um_1967..jpg|мини|Сиркәү интерьеры, 1967 йыл тирәһе.]]
[[XIX быуат]]та халыҡ һаны  индустриялаштырыу процесы арҡаһында арта. Урта быуат  Изге Георг сиркәүе күп һанлы килеүселәр өсөн  бик бәләкәй була&lt;ref name=&quot;Denkmal&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.dortmund.de/media/p/denkmalbehoerde_1/downloads_4/Programmheft_Denkmaltag_2015.pdf
| title = Große Kirche Aplerbeck
| publisher = Denkmalbehörde
| language = German
| page = 6
| accessdate = 19 февраля 2019
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411174454/https://www.dortmund.de/media/p/denkmalbehoerde_1/downloads_4/Programmheft_Denkmaltag_2015.pdf |date=2018-04-11 }}&lt;/ref&gt;. Яңы сиркәү  [[1867 йыл]]да  неоготик стилдә арихитектор Кристиан Хайдер  проект  буйынса төҙөлә, ул Гютерсло ҡалаһында шундай уҡ сиркәүҙең авторы булған&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot;&gt;{{cite news
| last = Bauerfeld
| first = Jörg
| url = https://www.ruhrnachrichten.de/Staedte/Dortmund/Grosse-Kirche-Aplerbeck-ist-140-Jahre-alt-915456.html
| title = &quot;Geburtstag&quot; / Große Kirche Aplerbeck ist 140 Jahre alt
| newspaper = Ruhr Nachrichten
| date = 10 января 2010
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20180310074553/https://www.ruhrnachrichten.de/Staedte/Dortmund/Grosse-Kirche-Aplerbeck-ist-140-Jahre-alt-915456.html
| archivedate = 2018-03-10
}}&lt;/ref&gt;.  Майҙанды ҙурайтыу өсөн  1200 кешелек галереялар  проекты тормошҡа ашырылмай&lt;ref name=&quot;Industriekultur&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.route-industriekultur.ruhr/themenrouten/26-sakralbauten/grosse-kirche-do-aplerbeck.html
| title = Große Kirche Dortmund-Aplerbeck
| publisher = Route der Iindustriekultur
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502044854/http://www.route-industriekultur.ruhr/themenrouten/26-sakralbauten/grosse-kirche-do-aplerbeck.html |date=2016-05-02 }}&lt;/ref&gt;
Сиркәү [[1869 йыл]]дың 15 декабрендә асыла. Урындағы халыҡ исемһеҙ сиркәүҙе Инжил кирхаһы  (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Evangelische&lt;/span&gt;) тип атай. Уны шулай уҡ ҡарайған түбә таҡтаһы өсөн  Ҡара  сиркәү тип тә атайҙар  (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Schwarze&lt;/span&gt;)&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot; /&gt;. [[1929 йыл]]да Аплербек Дортмундтың өлөшө булғанға тиклем Сиркәү урамында урынлашҡан (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirchstraße&lt;/span&gt;), һөҙөмтәлә урам   Мертманштрас   (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Märtmannstraße&lt;/span&gt;) тип атала башлай&lt;ref name=&quot;Straßen&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.aplerbeck.de/strassennamen/62-maigloeckchenweg-moellenhoffstrasse
| title = Straßennamen im Stadtbezirk Aplerbeck M
| publisher = Aplerbeck
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
}}&lt;/ref&gt;.
[[1945 йыл]]дың 12 апрелендә америка ғәскәрҙәре Аплербекҡа инергә  әҙерләнә&lt;ref name=&quot;Stein&quot; /&gt;. Сиркәүҙә һәм ратушала капитуляция билдәһе тип  аҡ флаг ҡаҙайҙар,  американлыларҙың тыныс инеүе  мөмкин була&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Stein&quot;&gt;{{cite news
| last = Stein
| first = Christian
| url = http://www.ruhrnachrichten.de/lokales/dortmund/sueden/Der-Tag-des-Friedens-erinnert-an-Befreiung;art2575,1615088
| title = Aplerbecker Gedenken / Der &quot;Tag des Friedens&quot; erinnert an Befreiung
| newspaper = Ruhr Nachrichten
| date = 13 апреля 2012
| language = German
| accessdate = 19 февраля 2019
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20131017105605/http://www.ruhrnachrichten.de/lokales/dortmund/sueden/Der-Tag-des-Friedens-erinnert-an-Befreiung;art2575,1615088
| archivedate = 2013-10-17
}}&lt;/ref&gt;

[[1999 йыл]]дан ҡорам  башлыса концерттар үткәреү өсөн ҡулланыла,  яйлап уның Ҙур сиркәү  (нем&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kirche Große&lt;/span&gt;) исеме нығына&lt;ref name=&quot;Bauerfeld&quot; /&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Ursula Quednau (ed.): ''Dehio-Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Nordrhein-Westfalen II: Westfalen.'' Deutscher Kunstverlag, Berlin / München 2011, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-422-03114-2&lt;/nowiki&gt;, p. 269.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* {{Official|http://www.georgsgemeinde.de/}}
* [https://www.light11.de/referenzen/grosse-kirche-aplerbeck/ Большая церковь Аплербека на light11.de] light11.de

[[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]]</text>
      <sha1>gmpyqcil3jdeor4bu34c70vpf5yg75t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алма-Ата театрҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148272</id>
    <revision>
      <id>1308784</id>
      <parentid>1299551</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19412" sha1="kh96784pks07fiipop351qs21o5db0w" xml:space="preserve">{{Ук}}
Алма-Атала балалар, үҫмерҙәр һәм өлкәндәр аудиторияһына иҫәпләнгән 10 дәүләт театры эшләй.&lt;ref&gt;[http://sdumedia.kz/?p=4655 Алматы театр исемлеге | SDUMEDIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412165806/http://sdumedia.kz/?p=4655 |date=2018-04-12 }}&lt;/ref&gt; 2018 йылға ҡалала бөтәһе 20 профессиональ театр&lt;ref&gt;[http://travelask.ru/kazakhstan/almaty/places/teatry Алматы Театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230033048/http://travelask.ru/kazakhstan/almaty/places/teatry |date=2018-12-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sxodim.com/almaty/news/almaty-theatres/ Алматы Театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923075415/https://sxodim.com/almaty/news/almaty-theatres/ |date=2019-09-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.almaty-info.net/341 Алматы ҡалаһында театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190313040822/http://www.almaty-info.net/341 |date=2019-03-13 }}&lt;/ref&gt;булған.

== Алма-Ата театры тарихы ==
[[Файл:ALAmuzeyinstrumentov.JPG|справа|мини| Хәрби йыйылыштар бинаһы — Верный ҡалаһының театр майҙансыҡтарының береһе]]
Театр сәнғәте хәрби нығытмаға нигеҙ һалыуға бер нисә йыл үтеүгә Верный (хәҙер Алма-Ата) ҡалаһында үҫешә башлаған. 1872 йылдың 21 ноябрендә тәүге ҡала постановкаһы — Драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте тарафынан А. Н. Островскийҙың «Сит санаға ултырма» «Не в свои сани не садись» ҡуйылған. Верныйҙа пьесалар Йәмәғәт, Хәрби йәки Коммерция йыйылыштарының ҡулайлаштырылған сәхнәләрендә күрһәтелгән.&lt;ref name=&quot;а1&quot;&gt;[http://alnaz.ru/almaty/teatralnaya-zhizn-vernogo.html Тоғро тормош театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225212025/http://alnaz.ru/almaty/teatralnaya-zhizn-vernogo.html |date=2019-02-25 }}&lt;/ref&gt;

Театр сәнғәте хәйриә эшмәкәрлегенең бер өлөшө булып, спектаклдәр йыш ҡына лицей һәм гимназия уҡыусылары өсөн аҡса йыйыу маҡсатында ҡуйылған. 1913 йылдың 30 июлендә Хәрби йыйылышында аҙ тәьмин ителгән гимназия абитуриенттары файҙаһына Хәйриә кисәһе үткән. Кисәнең программаһында Потапенконың «Гөлләмә» комедияһы, бер шаршаулыҡ «Мираҫ ярҙам итте» шаяртыуы, шулай уҡ концерт бүлектәре булған.

1913 йылдың 23 февралендә Коммерция йыйылышы бинаһында Романовтар династияһы хакимлығының 300 йыллыҡ юбилейын тантана иткәндә ҡалала беренсе опера ҡуйылған. Был Глинканың «Батша өсөн тормош» «Жизнь за царя» операһының ҡыҫҡартылған варианты булған. Ул [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Верненское_городское_училище губернатор] Верный ҡалаһы Колпаковский исемендәге өс класлы ҡала училищеһының уҡыусылары тарафынан ҡуйылған.

Мосолман театр сәнғәтенең барлыҡҡа килеүе лә Верный ҡалаһының революцияға тиклемге осорона ҡарай. Бинаһында мосолмандар йыйылышы үткәрелә. 1913 йылдың 5 октябрендә урындағы мосолмандар, Коммерция йыйылышы бинаһында мосолман халыҡ китапханаһы-уҡыу бүлмәһен асыуға ярҙам итеү маҡсатында, беренсе мосолман музыкаль-драматик кисә үткәргән. Был кисәлә татар телендә А. Камаловтың бер актлы «Беренсе театр» («Первый театр») комедияһы күрһәтелгән.&lt;ref name=&quot;а1&quot;/&gt;

=== Совет осоронда ===
[[Файл:Musirepov_theater_for_youngs.jpg|справа|мини|[[М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры|Ҡаҙаҡ драма театрының беренсе бинаһы]]]]
Ҡалала театр сәнғәтенең үҫеше Алма-Атаның совет осорона тура килә. Был Ҡаҙаҡ ССР-ының баш ҡалаһын Ҡыҙыл Урҙанан Алма-Атаға күсереү менән бәйле. Шулай, ҡалаға [[М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры|Ҡаҙаҡ драма театры]] — беренсе ҡаҙаҡ профессиональ театры.&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=499 Ул ҡаҙаҡ драма театры. М. Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412181902/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=499 |date=2016-04-12 }}&lt;/ref&gt;күсерелә.

1930-сы йылдарҙа ҡалала Опера һәм балет театры (1934 йыл) һәм Ҡурсаҡ театры (1935 йыл) булдырылған.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, СССР-ҙың европа өлөшөндәге күп коллективтар Ҡаҙағстанға һәм Үҙәк Азияға эвакуацияланған осор, театр сәнғәте үҫешенең яңы этабы булған. 1985 йылда Наталья Сац исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр дәүләт академия рус театрына (рус) һәм Г. Мусрепов исемендәге Балалар һәм үҫмерҙәр Дәүләт академия театрына (ҡаҙаҡ) труппаһына бүленгән. Йәш тамашасы театры шул осорҙоң мираҫы ул&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=502 Ул ҡаҙаҡ балалар һәм үҫмерҙәр өсөн театры. Г. Мусрепов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412175314/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=502 |date=2016-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

Республиканың төрлө ҡалаларында ойошторолған башҡа ҡаҙағстан театрҙары ла: Урыҫ драма театры (1934 й. Семипалатинскиҙан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=500 Ул рус драма театры. М. Лермонтовтың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527235944/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=500 |date=2020-05-27 }}&lt;/ref&gt;, Уйғыр музыкаль комедия театры (1962 й. Чиликтан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=507 Уйғыр музыкаль комедия театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528002452/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=507 |date=2020-05-28 }}&lt;/ref&gt;, Корея музыкаль комедия театры (1968 й. Ҡыҙыл Урҙанан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=506 Музыкаль комедия театры корея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527225524/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=506 |date=2020-05-27 }}&lt;/ref&gt; һәм Немец драма театры (1989 й. Темиртауҙан)&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=505 Немец драма театры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527225357/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=132&amp;lang=1&amp;article_id=505 |date=2020-05-27 }}.&lt;/ref&gt;шулай уҡ баш ҡалаға күсеп килгән.

=== Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан ===
[[Файл:A_scene_from_Gagarin_play_in_Artishok.jpg|справа|мини|162x162пкс| [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Театр_«ARTиШОК»] ARTиШОКтеатры Спектаклдән сәхнә]]
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ҡалала күп һанлы яңы бойондороҡһоҙ театрҙар барлыҡҡа килгән. Йыш ҡына был энтузиастар булдырған хәҙерге йәштәр концерт майҙансыҡтары. Даими труппаны ҡарау сығымлы булғанлыҡтан, улар йыш ҡына финанслау проблемаларына юлыға.&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/kapital-style/28377/malenkie-teatry-v-almaty-zhivut-ili-vyzhivayut.html Алматы театр бәләкәй — йә, иҫән-һау йәшәргә?]&lt;/ref&gt;

Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Алма-Атаны Астанаға күсергәндән һуң артистарҙың да яңы баш ҡалаға күсеүе күҙәтелде, әммә Алма-Ата республиканың иң эре мәҙәни үҙәге булып ҡала, ә Астанала яңы театрҙар асылды.

2010-сы йылдарҙа бер нисә театрҙың әкренләп яңы концерт майҙансыҡтарына күсеү процесы башланды, һәм был театрҙарға үҙ биналарына эйә булыу проблемаһы барлыҡҡа килеүен асыҡланы.&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/post/381081 «Жас Сахна» — сәхнәлә иң йәш Алматы]&lt;/ref&gt; Был Балалар ҡурсаҡ театры, Немец драма театры тарихына ҡағылды.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/4609273-detskijj-teatr-zazerkale-pereekhal-v.html Балалар театры «Зазеркалье» подвалына күсенделәр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190307173922/https://www.zakon.kz/4609273-detskijj-teatr-zazerkale-pereekhal-v.html |date=2019-03-07 }}&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта яңы шәхси театрҙар, мәҫәлән, Тазабеков театры, асылыр алдынан үҙ концерт майҙансыҡтарын булдырҙы.&lt;ref&gt;[http://www.np.kz/old/2006/39/rludi2.html Яугир-афғансы театры үҙенең асылды]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Театрҙар исемлеге ==

=== Опера һәм балет театрҙары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия опера һәм балет театры&lt;ref&gt;[http://www.gatob.kz/ Казахский театр оперы и балета имени Абая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222092003/http://www.gatob.kz/ |date=2010-02-22 }}&lt;/ref&gt; 
 | Ҡабанбай батыр урамы, 110 
 | align=&quot;right&quot;| 1934 йыл
 | [[Файл:ALA GATOB ABAI.JPG|180px]]
 |-
|}

=== Драма театрҙары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры&lt;ref&gt;[https://www.auezov-theatre.kz/ru Казахский государственный академический театр драмы имени М. О. Ауэзова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327163601/https://www.auezov-theatre.kz/ru/ |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абай проспекты, 103 
 | align=&quot;right&quot;| 1925 йыл
 | [[Файл:Alma1095.JPG|180px]]
 |-
 |  М. Ю. Лермонтов исемендәге дәүләт академия рус драма театры&lt;ref&gt;[http://www.tl.kz/content/ Русский театр драмы имени М. Ю. Лермонтова]&lt;/ref&gt; 
 | Байсеитов урамы (Алма-Ата), 43  
 | align=&quot;right&quot;| [[1933 год]]
 | [[Файл:Театр Лермонтова Алматы.jpg|180px]]
 |-
 | Республика немец драма театры&lt;ref&gt;[http://www.dtk.kz/ Республиканский немецкий драматический театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923215432/http://dtk.kz/ |date=2017-09-23 }}&lt;/ref&gt; 
 | Папанин урамы (Алма-Ата), 70/1 
 | align=&quot;right&quot;| [[1975 год]]
 | [[Файл:Немецкий театр 2019 02.jpg|180px]]
 |-
|}

=== Музыкаль театрҙар ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | Республика дәүләт корея академия музыкаль комедияһы театры&lt;ref&gt;[http://www.kortheatre.kz/ Государственный республиканский академический корейский театр музыкальной комедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928233702/http://kortheatre.kz/ |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt; 
 | Богенбай батыр урамы (Алма-Ата), 158 
 | align=&quot;right&quot;| [[1932 год]]
 | [[Файл:Korean musical comedy theater in Almaty.JPG|180px]]
 |- 
 | К.Кужамьяров исемендәге Республика уйғыр дәүләт музыкаль комедия театры&lt;ref&gt;[http://www.uyghurtheatre.kz/ Государственный республиканский уйгурский театр музыкальной комедии имени К. Кужамьярова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181228160354/http://www.uyghurtheatre.kz/ |date=2018-12-28 }}&lt;/ref&gt; 
 | Наурызбай батыр урамы (Алма-Ата), 83 
 | align=&quot;right&quot;| [[1934 год]]
 | [[Файл:Uyghur musical comedy theater in Almaty.jpg|180px]]
 |-
|}

=== Балалар, үҫмерҙәр һәм ҡурсаҡ театрары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | |Г. Мусрепов исемендәге ҡаҙаҡ дәүләт академия балалар һәм үҫмерҙәр театры&lt;ref&gt;[http://teatr-musrepov.kz/ Казахский государственный академический театр для детей и юношества имени Г. Мусрепова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331081543/http://teatr-musrepov.kz/ |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абылай хан проспекты (Алма-Ата), 38 
 | align=&quot;right&quot;| [[1946 год]]
 | [[Файл:Казахский государственный академический театр для детей и юношества имени Г. Мусрепова (Алматы) - panoramio.jpg|180px]]
 |-
 | Н. Сац исемендәге рус дәүләт академия балалар һәм үҫмерҙәр театры&lt;ref&gt;[http://tuz-sats.kz/ Государственный академический русский театр для детей и юношества имени Н. Сац] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190316170602/http://tuz-sats.kz/ |date=2019-03-16 }}&lt;/ref&gt; 
 | Шаляпин урамы (Алма-Ата), 22
 | align=&quot;right&quot;| 1945 йыл
 | [[Файл:E8572-Almaty-Sats-Theater.jpg|180px]]
 |-
 | Дәүләт ҡурсаҡ театры&lt;ref&gt;[http://www.puppet.kz/ Государственный кукольный театр]&lt;/ref&gt; 
 | Пушкин урамы (Алма-Ата), 63 
 | align=&quot;right&quot;| 1935 йыл
 | [[Файл:Театр кукол Алматы.jpg|180px]]
 |-
 | «Зазеркалье» ҡурсаҡ театры&lt;ref&gt;[http://zazerkalye.com/ Театр кукол «Зазеркалье»]&lt;/ref&gt; 
 | [[Проспект Абая (Алма-Ата)|пр. Абая]], 117 
 | align=&quot;right&quot;| 1989 йыл
 | 
 |-
 | «Сезам» ҡурсаҡ театры&lt;ref&gt;[http://www.sezam.kz/ Театр кукол «Сезам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213050332/http://www.sezam.kz/ |date=2009-12-13 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абай проспекты (Алма-Ата), 103
 | align=&quot;right&quot;| 1997 йыл
 | [[Файл:Kazakhstan P9200598 053 (40152014871).jpg|180px]]
 |-
|}

=== Башҡа жанр театрҙары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Атамаһы !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 | «Алатау» традицион сәнғәт театры 
 | Нуркент биҫтәһе, 6
 | align=&quot;right&quot;| 2016 йыл
 | [[Файл:Theater of traditional art &quot;Alatau&quot; in Almaty.jpg|180px]]
 |-
 |  «ARTиШОК» театры&lt;ref&gt;[http://www.artishock.kz/ Театр «ARTиШОК»]&lt;/ref&gt; 
 | Гоголь урамы (Алма-Ата)|, 40
 | align=&quot;right&quot;| 2001 йыл
 | 
 |-
 | Апалы-һеңлеле Ғәббәсоваларҙың бейеү театры&lt;ref&gt;[http://www.dancestudio-gabbasovi.kz/ Танцевальный театр сестёр Габбасовых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405083416/http://www.dancestudio-gabbasovi.kz/ |date=2019-04-05 }}&lt;/ref&gt; 
 | Тургут Озал урамы (Алма-Ата), 100
 | align=&quot;right&quot;| 2009 йыл
 | 
 |-
 | Байткен Омаров исемендәге «Жас Сахна» театры&lt;ref&gt;[http://teatromarova.kz/ Театр «Жас Сахна» имени Байткена Омарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205085834/http://teatromarova.kz/ |date=2020-12-05 }}&lt;/ref&gt; 
 | Абай проспекты (Алма-Ата), 117
 | align=&quot;right&quot;| 2006 йыл
 | 
 |-
 | Тазабеков театры 
 | Кассин урамы (Алма-Ата), 1
 | align=&quot;right&quot;| [[2006 год]]
 | 
 |-
|}

=== Театр майҙансыҡтары ===
{| class=&quot;wide sortable&quot;
 !  Исеме !! Адресы !! width=&quot;80&quot;| Асылыу датаһы !! Һүрәте
 |-
 |  «Оркен» театр-студияһы
 | Абдуллиндар урамы, 38
 | align=&quot;right&quot;| 2008 йыл
 | 
 |-
 |  «Quadrate» музыкаль театры 
 | Муратбаев урамы, 195а
 | align=&quot;right&quot;| 2017 йыл
 | 
 |-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Театры Алма-Аты}}
[[Категория:Алма-Ата театрҙары| ]]
[[Категория:Ҡаҙағстан театрҙары]]
[[Категория:Ҡалалар буйынса театрҙар исемлеге]]</text>
      <sha1>kh96784pks07fiipop351qs21o5db0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡ бассейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149307</id>
    <revision>
      <id>1308867</id>
      <parentid>1284509</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2930" sha1="8c5o1ndluiwk9eo7dl5xdxj6fshtgb0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Аҡ бассейн»''' — [[Феодосия]]ның иҫтәлекле урыны&lt;ref&gt;[http://krymkrymkrym.ru/foto-pamyatniki-feodosii фото памятники Феодосии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418020233/https://krymkrymkrym.ru/foto-pamyatniki-feodosii |date=2021-04-18 }}&lt;/ref&gt;,  һыу ҡыуҙырғыс башняһы, [[XX быуат]] башындағы сәнәғәт арихтектураһы ҡомартҡыһы

== Тарихы ==
XIX быуат аҙағында Һарығол ҡалҡыулығында —  буш ҡала ситендә, Иҫке Ҡырым юлы буйында (артабан, Симферополь) төҙөлгән. Феодосиянан көнбайышҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта ятҡан Ҡашҡа-Соҡраҡ шишмәләре менән туйынған XIX быуаттың Ҡашҡа-Соҡраҡ һыу үткәргесе системаһына ингән. Ҡала һыу үткәргесенең ҡеүәтен арттырыу һыу ҡулланыуҙың артыуы, шул иҫәптән сауҙа портының   һәм Феодосия--Джанкой тимер юлы тармағының  барлыҡҡа килеүе менән бәйле (1896).

Үҙ ваҡытында ҡалала иң бейек бина булған. Әлеге ваҡытта ҡаланың һыу үткәргес системаһына индерелгән.

Башняның исеме буйынса яҡын ятҡан райондар   «Аҡ бассей» исеме менән йөрөтөлә

== Әҙәбиәт ==
«Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008-229 c.+C. 30. ҡушымта; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-480-004-1&lt;/nowiki&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
[http://feomapia.com/story/98010/belyy-basseyn---eshche-odin-podarok-ayvazovskogo_18-12-2014 «Белый Бассейн» — еще один подарок Айвазовского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725213404/http://feomapia.com/story/98010/belyy-basseyn---eshche-odin-podarok-ayvazovskogo_18-12-2014 |date=2015-07-25 }}

[https://web.archive.org/web/20190408152211/http://www.krim.biz.ua/feodosija-023-foto.html ФЕОДОСИЯ. ВОДОНАПОРНАЯ БАШНЯ «БЕЛЫЙ БАССЕЙН».]

[http://kafanews.com/novosti/27096/belyy-basseyn-otremontiruyut-k-nachalu-leta_2011-07-13 Белый бассейн отремонтируют]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Феодосия]]
[[Категория:Башнялар]]</text>
      <sha1>8c5o1ndluiwk9eo7dl5xdxj6fshtgb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атаман ихатаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149629</id>
    <revision>
      <id>1308842</id>
      <parentid>1239832</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3868" sha1="gwyf03k4vdey2x7m233m3vclt3aw039" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Атаман хужалығы''' — архитектура комплексы, уға атаман Ефремовтарҙың  поместьеһы һәм Ефремовтарҙың Дон йорт сиркәүе инә.

== Тасуирламаһы ==
Архитектура комплексының беренсе эелементы булып Мәскәү яны байҙарының һарайҙары  өлгөһөндә төҙөлгән атаман һарайы тора. Был ике ҡатлы ҡоролма [[XVIII быуат]]тың  50-се йылдарында төҙөлгән, 1740 йылда   [[Старочеркасская станицаһы|Черкасск]] ҡалаһы планында  поместье юҡ, әммә  [[1759 йыл]]ғы картала был бинаның планы бар, һәм ул йәшерен советник Ефремов Данила тарафынан яңынан төҙөлгән бина  тип билдәләнгән. Һарайҙы төҙөү 1761 йылда тулыһынса тамамлана, уны  Дон Божья Матерь хөрмәтенә төҙөлгән сиркәү менән бергә изгеләндерәләр&lt;ref&gt;[https://siamz-ro.ru/exhibitions/?ELEMENT_ID=381 Атаманское подворье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815155935/http://siamz-ro.ru/exhibitions/?ELEMENT_ID=381 |date=2017-08-15 }} Министерство культуры Ростовской области&lt;/ref&gt;. Башта икенсе ҡаты  ағастан булған. 1845 йылда янғындан һарай зыян күрә,  шунан һуң уны тышҡы ҡиәфәтенә классик стиль  элементы биреп,  таш менән тергеҙәләр. Һарайҙа бөтәһе 21 бүлмә  була, дөйөм майҙаны 1000 м² тәшкил итә.

Атаман һарайы менән йәнәш Ефремовтарҙың Дон йорт сиркәүе (1756—1761 йй) урынлаша. Ғибәҙәтхана ул ваҡытта Рәсәйҙә популяр булған, бигерәк тә ауыл ерендә,  һигеҙ  ҡырлыға дүрт ҡырлы принцибы  буйынса төҙөлгән.  [[XIX быуат]]та  Николай Чудотворец   һәм Даниил Столпникҡа бағышлап  төкәтмәләр төҙөйҙәр, манараны сиркәү менән берләштерәләр. Ғибәҙәтханала иконостас булған. Һигеҙ ҡыңғырауҙың иң ҙуры   2,5 тоннанан ашыу булған. Ғибәҙәтхананың алтаре артында Ефремовтарҙың  нәҫелдән килгән  зыяраты урынлашҡан. Шунда атаман ҡатын  Меланья Карповна ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.aksayland.ru/city/tourism/dostoprimechatelnosti/ Достопримечательности Аксайского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821212315/https://www.aksayland.ru/city/tourism/dostoprimechatelnosti/ |date=2017-08-21 }}&lt;/ref&gt;.


Комплекстың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, XVIII быуаттың 70-се йылдарында төҙөлгән  атамандарҙың  элекке аш-һыу бүлмәһендә  «Казактар-некрасовсылар — Булавин  ихтилалында ҡатнашыусыларҙың тоҡомо» күргәҙмәһе ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>gwyf03k4vdey2x7m233m3vclt3aw039</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бирмингем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149929</id>
    <revision>
      <id>1309010</id>
      <parentid>1296791</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28410" sha1="493ycoky687zvn7zufqy1rx2aqz9qgj" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Бирмингем'''&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран|50}}&lt;/ref&gt; ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Birmingham&lt;/span&gt; {{Audio-IPA|En-uk-Birmingham.ogg|[ˈbɜːmɪŋəm]}}, местна. произна. {{Ipa|[ˈbɜːmɪŋɡəm]}}) — [[Ҡала|Бөйөк Британия ҡалаһы]], ул Уэст-Мидлендс графлығындағы тантаналар һәм метрополия үҙәгенең «сити» статусы бирелеп, айырым районға бүленгән ҡалаһы.

Ҡала Көнбайыш Мидленд төбәгенең үҙәге һәм халыҡ һаны буйынса [[Бөйөк Британия]]ның [[Лондон]]дан икенсе урында торған ҡалаһы, унда 2011 йылда 1 000 000 кеше йәшәгән&lt;ref name=&quot;ONS Population&quot;&gt;[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip «8a Mid Table-2011 Population Estimates: age for in england and Wales local authorities groups Selected; population estimated resident;»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002054814/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip |date=2013-10-02 }}{{ref-en}} Халыҡ иҫәбен Англия һәм Уэльс, 2011 йыл, [[Office for National Statistics|ONS]]&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Bull_Ring_Blitz.jpg|слева|мини|240x240пкс|1940 йылда Бирмингемға бомба ташлау]]
1166 йылда Бирмингем беренсе тапҡыр телгә алына&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Britannica-link|674997|Birmingham|2013-04-07}}&lt;/ref&gt;. XII быуаттан алып ҡала үҙенең йәрминкәләре менән билдәлелек алған.

XVI быуат башында Англия [[Металдар|металл]] әйберҙәр, [[Атыу ҡоралы|ҡорал]], ювелир эштәренең эре үҙәгенә әйләнә. Ә инде XVIII быуатта ҡала [[Бөйөк Британия]]ның сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, уның халҡы 70 мең кешегә тиклем арта, ә XVII быуатта уның халҡы 15 мең кеше булған&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;. Бөтә донъяға билдәле ғалимдар һәм инженерҙар Уильям Мердок, Мэттью Болтон, [[Джеймс Уатт]], Джозеф Пристли һәм Джон Баскервилл Бирмингемда йәшәй һәм эшләй&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;.

[[Англияла революция|XVII быуаттағы Англия буржуаз революцияһы]] ваҡытында Бирмингем парламентты хуплай. 1830 йылда буржуазияның ҡала ойошмаһы барлыҡҡа килә (Бирмингем сәйәси союзы), [[1832 йыл]]да ул парламент реформалары өсөн көрәштә мөһим роль уйнай. [[1839 йыл]]да Бирмингемда чартистар конвентының ултырышы үткәрелгән. [[1839 йыл]]дың июлендә Бирмингем буржуазияһы эшселәрҙең ғәскәр һәм полиция менән бәрелешенең сәбәпсеһе була.

XХ быуат башында ҡалала хәрби заводтар тиҙ үҫешә. [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында Бирмингем немец авиацияһы тарафынан ҙур емереүҙәргә дусар ителә.

[[1974 йыл]]дағы административ реформалар буйынса билдәләнгән сиктәре буйынса, Бирмингем ҡала-графлығы метрополия графлығы районы итеп үҙгәртелә, шул уҡ ваҡытта уға Саттон Колдфилд ҡалаһы өҫтәп бирелә.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==

=== Географияһы ===
Бирмингем ҡалаһы платола урынлашҡан. Ул Көнбайыш Мидленд конурбацияһының үҙәген тәшкил итә. 267 км² территорияны биләй һәм төньяҡ-көнсығышта Уорикшир тантаналар графлығы, көньяҡ-көнсығышта Солихалл районы, көньяҡта Вустершир тантаналар графлығы, төньяҡ-көнбайышта Дадли, Сандуэлл һәм Уолсолл райондары менән сиктәш.

=== Климат ===
Бирмингемға, бөтөн [[Англия]]ға кеүек, йомшаҡ һәм дымлы климат хас. Миҙгел араларындағы тирбәлеүҙәр бик аҙ, һирәк йәй бик эҫе була, көслө һалҡындар бөтөнләй тиерлек булмай. Бында уртаса диңгеҙ климаты. Ғинуарҙың һәм февралдең уртаса температураһы (иң һалҡын айҙар) +3,1&amp;nbsp;°C, июлдә +15,8&amp;nbsp;°C (иң йылы ай).
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Бирмингем'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Ғин.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Февр.
! style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |17,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |13,0
|- colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot;
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |9,0
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса минимум, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |0,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |8,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |5,1
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |57
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |48
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |51
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |49
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |56
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |56
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |46
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |66
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |54
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |52
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |59
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |66
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;8CA0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |660
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [http://www.climate-charts.com/Locations/u/UK03534.php World Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118232027/http://www.climate-charts.com/Locations/u/UK03534.php |date=2018-01-18 }}''
|}

== Халыҡ ==
[[2011 йыл]]да Бирмингемда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1 074 300 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы уртаса 4011,6 кеше/км². Уның 22,8% балалар тәшкил итә (15 йәшкә тиклем), 62,4%  эшкә яраҡлы кеше (16 йәштән 64 йәшкә тиклем) һәм 14,8 процент-оло йәштәге кеше (65 йәштән өлкәндәр).

=== Этник составы ===
[[2011 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу буйынса төп этник төркөмдәр:

* 57,9 % — [[Европеоид раса|а]]ҡ тәнлеләр (53,1 процент — аҡ британдар, 2,1 % — аҡ ирланд, 0,1 — ирланд сиғандары һәм 2,6 % — башҡа аҡ тәнлеләр);
* 22,5 % — Көньяҡ Азиянан сыҡҡандар (13,5 % — пакистандар, 6,0 % — индустар һәм 3,0 % — бенгалдар);
* 1,2 проценты — ҡытайҙар;
* 2,9 % — башҡа [[азиаттар]];
* 8,9 % — ҡара тәнлеләр (2,8 % — ҡара африканлылар, 4,4 % — ҡара кариблылар һәм 1,7 % — башҡа ҡара тәнлеләр);
* 1,0 % — [[ғәрәптәр]];
* 5,4 % — метистар (2,3 % — ҡара кариблылар менән аҡ тәнлеләрҙән, 1,0 % — [[азиаттар]] менән аҡ тәнлеләрҙән, 0,3 % — ҡара африканлылар менән аҡ тәнлеләрҙән сыҡҡандар һәм 0,8 % — башҡа метистар);
* 1,0 % — башҡалар.

=== Дин ===
2011 йылдың статистика бюроһы мәғлүмәттәре буйынса диндәр:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Дин
!Бирмингем&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;%
!Уэст-Медлиндсҡа&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;%
!Англия&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;%
|-
|[[Христианлыҡ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |46,1
| style=&quot;text-align:center&quot; |60,2
| style=&quot;text-align:center&quot; |59,4
|-
|[[Ислам]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |21,8
| style=&quot;text-align:center&quot; |6,7
| style=&quot;text-align:center&quot; |5,0
|-
|[[Сикхизм]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |3,0
| style=&quot;text-align:center&quot; |2,4
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,8
|-
|[[Индуизм]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |2,1
| style=&quot;text-align:center&quot; |1,3
| style=&quot;text-align:center&quot; |1,5
|-
|[[Буддизм]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,4
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,3
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,5
|-
|[[Йәһүдилек|Иудаизм]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,2
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,1
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,5
|-
|Башҡа
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,5
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,5
| style=&quot;text-align:center&quot; |0,4
|-
|Дин юҡ
| style=&quot;text-align:center&quot; |19,3
| style=&quot;text-align:center&quot; |22,0
| style=&quot;text-align:center&quot; |24,7
|-
|Күрһәтеүһеҙ
| style=&quot;text-align:center&quot; |6,5
| style=&quot;text-align:center&quot; |6,6
| style=&quot;text-align:center&quot; |7,2
|-
|}

== Иҡтисад ==
Бирмингем — индустриаль ҡала. Унда аҙыҡ-түлек үҫтереү, металлургия, машиналар эшләү (шул иҫәптән электротехник) сәнәғәте үҫешкән. Ҡала төҙөлөш йәмғиәтен барлыҡҡа килтереүҙең пионеры булараҡ билдәле.

Бирмингем ювелир сәнғәте (келәймәһе «якорь») бөтә донъя буйынса билдәле һәм киң таралған. Ҡалала йыш ҡына ювелир күргәҙмәләре үткәрелгән («The Show Jewellery 2011» 6-10.02.2011, «The Show Jewellery 2012» 5-9.02.Һ. б. 2012)

== Сәйәсәт ==
Бирмингем менән ҡала советы идара итә, ул 40 һайлау округтарында һайланған 120 депутаттан тора. Һуңғы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса ҡала советының 45 урынын консерваторҙар биләй&lt;ref&gt;[http://www.birmingham.gov.uk/members Council of Birmingham Elected City Members [Councillors&amp;#x5D; — Birmingham Council City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404182046/http://www.birmingham.gov.uk/members |date=2010-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Белем ==
[[Файл:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|справа|мини|250x250пкс|Бирмингем университеты]]
Бөйөк Британияла һәм Европала Бирмингем алдынғы фәнни үҙәктәрҙең береһе булып тора. Ҡалала өс университетыһәм ике университет колледжы урынлашҡан. Бирмингем университеты (University of Birmingham) — илдә иң эреләрҙең һәм билдәлеләрҙең береһе&lt;ref&gt;[http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2009/results THE — QS World University Rankings 2009 — top universities | Top Universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102005901/http://topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2009/results |date=2010-01-02 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ белем һәм Бирмингем шулай уҡ мәктәптә белем биреү менән данлыҡлы — Король Эдвард мәктәбе йыл һайын мәктәптәр араһындағы рейтингта иң юғары позицияны биләй, ә Король Эдвард ҡыҙ балалар өсөн мәктәп — Англияның ҡатын-ҡыҙҙар өсөн иң яҡшы гимназияһы.

== Транспорт ==
[[Файл:Spaghetti-Junction-Crop.jpg|справа|мини|250x250пкс|Гравелли-Хилл транспорт сиселеше-Хилл]]
Бирмингем автомобиль, тимер юл һәм йылға транспорттарының эре транспорт үҙәге. Ҡала аша M5, M6, M40, M42 юлдары үтә; Гравелли-Хилл транспорт сиселеше Бөйөк Британияла иң билдәлеләренең береһе. M6 трассаһы ҡалалағы Бромфорд виадуғы (Берләшкән короллектең иң оҙон күпере — 5,6 км) аша үтә.

Бирмингем-Нью-Стрит тимер юл станцияһы — [[Бөйөк Британия]]ның Лондондан ситтә торған иң күп ҡулланылған станцияһы; шулай уҡ CrossCountry алыҫ магистралле тимер юл компанияһы хабы булып тора һәм Trains Virgin Юстондан (Лондон), Глазго-сентрал һәм Эдинбург-Уэверли вокзалы йүнәлештәр булып тора.

Ҡала үҙәгенән 10 км көньяҡ-көнсығышта Бирмингем халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан, ул Бөйөк Британияла иң күп файҙаланылған аэропорттар араһында етенсе урынды биләй.

== Архитектура ==
[[Файл:St_Philip's_Birmingham_vrt.jpg|справа|мини|154x154пкс|Бирмингемда англикан соборы]]
[[Файл:St_Chad's_Cathedral,_Birmingham.jpg|справа|мини|150x150пкс|Бирмингемда католик соборы]]
Ҡала территорияһында Бирмингем англикан кафедраль соборы урынлашҡан, ул 1710—1725 йылдарҙа төҙөлгән, Бирмингем англикан епархияһы һәм Бирмингем католик кафедраль соборы бар, улар 1839—1841 йылдарҙа төҙөлгән. Шулай уҡ I категория монументы булып ҡалған Изге Павел сиркәүе бар.

Бирмингем ҡалаһы музейы (Birmingham Museum) һәм уның үҙ картиналар галереяһы [[1885 йыл]]да асыла, улар ҡала үҙәгендә урынлашҡан, бинаһының өҫтөн «Брум Биг» (Big Brum) бейек сәғәт манараһы биҙәй.

Шулай уҡ Бирмингемда транспорт музейы һәм һыу аҫты донъяһы музейы бар.

Бирмингем ювелир сәнғәте музейы — ҡаланың үҙенсәлекле иҫтәлекле урындарының береһе.

Даддестон тимер юл виадугы(оҙонлоғо 325 метр) 1846 йылда төҙөлгән булған, әммә бер ҡасан да тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмаған 1980-се йылдарҙа ул емерелә башлаған, шуға күрә уны һүтеү тураһында ҡарар ҡабул ителә, һәм хатта бер нисә терәге юҡ ителә, әммә урындағы халыҡ һәм рәссам-волонтерҙар ҡоролманы яҡлап сыға, улар виадукты тергеҙә һәм уны йәмәғәттең тәбиғәттә ял итеү урынына әйләндерә.

== Спорт ==

=== Футбол ===
Клубтар:

* «Астон Вилла» — Англияның иң боронғо клубтарҙың береһе (1874 йыл) һәм титуллы профессиональ клубы, Англияның 7 тапҡыр чемпионы, 7 тапҡыр Англия Кубогын яулаусы, 5 тапҡыр Лига Кубогын, Европа чемпионы Кубогын яулаусы, 1982 йыл.
* «Бирмингем Сити» (City Birmingham) — 1875 йылда башланып, хәҙергәсә дауам иткән оҙон тарихлы профессиональ футбол клубы.

Стадиондар:

* Вилла Парк — «Астон Вилла» футбол клубының йорт аренаһы, 1897 йылда төҙөлә һәм асыла.
* Сент-Эндрюс — «Бирмингем Сити» футбол клубының йорт стадионы, 1906 йылда төҙөлә һәм асыла.

=== Регби ===
* «Мозли» — регби клубы илдең икенсе лигаһы булған Чемпионшип ярыштарында сығыш яһаусы. Клубҡа 1873 йылда нигеҙ һалынған.

=== Баскетбол ===
* «Бирмингем Найтс» — баскетбол клубы беренсе Британ баскетбол лигаһында сығыш яһай.

=== Крикет ===
* «Крикет Уорикшир Каунти Клубы» — крикет клубы, 1882 йылда нигеҙләнгән.

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
Бирмингемдың ете туғанлашҡан ҡалалары бар:

* {{Флаг США|20px}} Чикаго, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]
* {{Флаг Италии|20px}} Милан, [[Италия]]
* {{Флаг Германии|20px}} [[Майндағы Франкфурт|Франкфурт-на-Майне]], [[Германия]]
* {{Флаг Германии|20px}} [[Лейпциг]], [[Германия]]
* {{Флаг ЮАР|20px}} Йоханнесбург [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]]
* {{Флаг Франции|20px}} Лион, [[Франция]]
* {{Флаг Украины|20px}} [[Запорожье]], [[Украина]]

Дуҫлыҡ тураһында килешеү нигеҙендә Бирмингем [[Гуанчжоу]] ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]) һәм Мирпур ([[Пакистан]]) ҡалалары менән бәйле&lt;ref name=&quot;twins&quot;&gt;[http://www.birmingham.gov.uk/twins Partner Cities — Birmingham City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915223157/http://www.birmingham.gov.uk/twins |date=2009-09-15 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx Sister Cities of Guangzhou] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|date=2011-10-20}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Брумми, Бирмингемда таралған инглиз теленең диалекты.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://www.birmingham.gov.uk/ Официальный сайт городского совета]
* [http://www.birminghammuseums.org.uk/bmag Официальный сайт музея Бирмингема и картинной галереи «Birmingham Museums &amp; Art Gallery»]

[[Категория:Англия ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>493ycoky687zvn7zufqy1rx2aqz9qgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альбрут Моисей Исаакович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150038</id>
    <revision>
      <id>1308794</id>
      <parentid>1089772</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9456" sha1="dfto3yzk9e9tl554epn4ozj6r1e2x5j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альбрут Моисей Исаакович''' -  ([[1906]], Кривой Рог, [[Украина]] — [[27 сентябрь]] [[1984]], [[Силәбе]]) -иҡтисад белгесе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре, иҡтисад фәндәре кандидаты (1948), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры.

== Биографияһынан ==
1921 йылда  Кривой Рог социаль-иҡтисади техникумының 1-се курсын тамамлаған. 

Кривой Рогта ҡулланыусылар йәмғиәтендә эшләгән, 1923 йылдан — Бөтә Украина акционерҙар сауҙа йәмғиәте бүлексәһендә бухгалтер. 

1929 йылдан Һаҡлаусылар коллегияһы ағзаһы. 

1932 йылда [[Днепропетровск|Днепропетровск дәүләт университетының ]] иҡтисад факультетына уҡырға инә. Факультет һуңғараҡ [[Харьков]]ҡа күсерелә. 1937 йылда Харьков университетын «иҡтисади география» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай. 

1937-41 йылдарҙа Днепропетровск металлургия институтында иҡтисади география һәм политэкономия уҡыта. 

1941-42 йылдарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында ҡатнаша. Днепропетровск янында ауыр яралана; һауыҡҡандан һуң хәрби хеҙмәттән азат ителә. 

1942-45 йылдарҙа «Магнитострой» тресында юрисконсульт булып эшләй. 

1945-52 йылдарҙа [[Магнитогорск|Магнитогорск дәүләт педгогия институты]]нда (МДПИ) уҡыта: өлкән политэкономия  уҡытыусыһы, тарих факультеты деканы була. 

1948 йылда «Тау сәнәғәтендә ер рентаһы үҙенсәлектәре» тигән тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

1952 йылда МДПИ-ның география кафедраһы доценты дәрәжәһенә раҫлана. 

1952 йылдан [[Силәбе]]лә йәшәй, Силәбе дәүләт педагогия институтында (1952-60) һәм Бөтә Рәсәй Ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисади институтының (ВЗФЭИ) Силәбе филиалында (1960-84) эшләй.

1971 йылда профессор вазифаһын башҡара. 

1959-74 йылдарҙа  Силәбе Рус география йәмғиәте бүлексәһенең ағзаһы, 1971 йылдан - йәмғиәттең рәйесе. 

«Ученые записки» журналының мөхәрририәт ағзаһы итеп һайлана.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==

Альбрут М.И. тыуған яҡты өйрәнеү буйынса төп темаһы башлыса Силәбенең революцияға тиклемге тарихына бағышлана.  

Ул [[СССР|СССР Боронғо акттар дәүләт архивы үҙәгенә]]  белешеү ебәрә. Белешеүгә яуап итеп ебәрелгән документ йәмғиәткә иғлан ителә. Был Силәбе ҡәлғәһенә нигеҙ һалыныуының аныҡ датаһын асыҡларға мөмкинлек бирә («Доношение Тевкелева Татищеву»). 

Альбрут Силәбе һәм [[Көньяҡ Урал]]дың революцияға тиклемге 18-се быуат тарихы буйынса мәҡәләләр баҫтыра. 

«Очерк социально-экономического развития дореволюционного Челябинска» тигән хеҙмәте баҫылмай ҡала, ҡулъяҙма ОГАЧО-ла һаҡлана (ф. Р-290, on. 1, д. 40). Альбруттың шәхси фонды ла шунда тапшырылған  (ф. Р-290), унда биографик һәм ижади материалдары ингән.

== Магнит тауы тураһында ==
[[File:ККЦ, трубы ЛПЦ 10, ЛПЦ 11, гора Магнитная - panoramio.jpg|thumb|300 px|ККЦ,  ЛПЦ 10, ЛПЦ 11 торбалары, алыҫта - Магнит тауы күренеше]]
Боронғо башҡорт ерҙәрендә  магнитлы тимер ятҡылыҡтары табылған тауҙы әлеге заманда [[Магнит (тау)|Магнит тауы]]  тип атайҙар, башҡорт телендә уны Әтәс тауы тип тип яҙып йөрөтәләр. Әммә боронғо атамалар тураһында бер нисә фараз йәшәп килә. Тауҙың боронғо исемен тик  урыҫ телендәге сығанаҡтарҙан ғына табырға була: Атач, Атачи, Улу-Утассе-Тау тип яҙып алынған  варианттар бар. Маячная, Магнитная гора – ХХ быуатта килеп сыҡҡан атамалар. Тау әтәскә оҡшаған, Әтәс тигән башҡорт ҡаһарманы булған, атамалар шунан килеп сыҡҡан тигән фараздарҙы кире ҡағыусылар ҙа байтаҡ. Улар араһында Моисей Исаакович Альбрут та була&lt;ref&gt;Альбрут Моисей Исаакович[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Elbrus&amp;id=432] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418185049/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Elbrus&amp;id=432 |date=2019-04-18 }}&lt;/ref&gt; Ул оронимдың Әтәс ({{lang-ru|петух}}) тигән вариантын ҡырҡа кире ҡаға һәм тауҙың бөтөнләй әтәскә оҡшамауын яҙа. Ул тау атамаһын «ас» һәм «ат» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанаған, сөнки тау, ысынлап та, үҫемлектәргә ярлы булған. Шулай уҡ ул тау башына ерләнгән Атач исемле башҡорт ҡаһарманы тураһында легенданы телгә ала&lt;ref&gt;ВОСТОЧНАЯ ЧАСТЬ ЮЖНОГО УРАЛА (УРАЛ-ТАУ, ИРЕНДЫК И ВОСТОЧНЫЕ ПРЕДГОРЬЯ)[ttps://uralsky.info/geografiya/uralskie-gory/yuzhnyj-ural/vostochnaya-chast-gory-ural-tau-i-irendyk.html]&lt;/ref&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
*День рождения Челябинска: [Первое публ. доношение А. И. Тевкелева В. Н. Татищеву] // ЧР. 1956. 6 апр.; 
*Основание Челябинска и история его развития до Крестьянской войны 1773–1775 // Учен. зап. / Челяб. отд. Геогр. об-ва СССР. Ч., 1957. Вып. 2; *Челябинский тарифный перелом и его влияние на народное хозяйство в Зауралье и Западной Сибири // Учен. зап. / Челяб. гос. пед. ин-т. Ч., 1957. Т. 3, вып. 1.; 
*Экономическое развитие Челябинска в эпоху империализма // Краеведческие записки. Ч., 1962. Вып. 1. Лит.: Б о ж е В. Александровская слобода: за и против // ЧР. 1993 Альбрут Моисей Исаакович// Энциклопедия Челябинскаhttp://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=163.
* Экономическое районирование Челябинской области [Текст] / М. И. Альбрут. - [Челябинск] : [б. и.], 1961. - 5 с.; 20 см. - (Доклады Научно-краеведческой конференции. г. Челябинск. 1961 г./ Челяб. отд. Всесоюз. геогр. о-ва).

== Шулай уҡ ҡара ==
*[[Магнит (тау)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Южно-Уральский государственный гуманитарно-педагогический университет (ЧГПУ)[http://www.cspu.ru/85_let/make_his/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424141141/http://www.cspu.ru/85_let/make_his/ |date=2019-04-24 }}

== Һылтанмалар ==
*Альбрут Моисей Исаакович[https://web.archive.org/web/20190418185049/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Elbrus&amp;id=432]
* ВОСТОЧНАЯ ЧАСТЬ ЮЖНОГО УРАЛА (УРАЛ-ТАУ, ИРЕНДЫК И ВОСТОЧНЫЕ ПРЕДГОРЬЯ)[ttps://uralsky.info/geografiya/uralskie-gory/yuzhnyj-ural/vostochnaya-chast-gory-ural-tau-i-irendyk.html]

[[Категория:Шәхестәр:Силәбе ]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>dfto3yzk9e9tl554epn4ozj6r1e2x5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аквариум (океанариум, Стамбул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150151</id>
    <revision>
      <id>1308762</id>
      <parentid>1277329</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="7cqc2lad00i5gt6re7r3srerb1hrldd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Аквариум»''' (төр. &lt;span style=&quot;font-style:italic;&quot; lang=&quot;tr&quot;&gt;Istanbul Akvaryum&lt;/span&gt; — ''Аквариюм Истанбул'') — [[Истанбул|Истамбулдағы]] ҙур океанариум. 2011 йылдың апрелендә асыла һәм [[:en:World Association of Zoos and Aquariums|Бөтә Донъя зоопарктар һәм аквариумдар ассоциацияһы]] ағзаһы булып тора. [[:en:Florya|Флорье]] районында, Стамбулдың көньяҡ-көнбайыш яр буйында, Ататөрк исемендәге Халыҡ-ара аэропорттан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тасуирлама ==
Аквариум 2003 йылда төҙөлә башлай&lt;ref&gt;[http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/Pages/Haber.aspx?NewsID=15181#.U_XX7fl_uSo Tamamlanıyor Florya Akvaryumu…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191909/http://www.ibb.gov.tr/tr-TR/Pages/Haber.aspx?NewsID=15181#.U_XX7fl_uSo |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, 2011 йылда төҙөлөп бөтә. Истанбул «Аквариумы» үҙенең күләме һәм балыҡ төрҙәренең күплеге арҡаһында донъя океанариумдары араһында алдынғы урынды биләй. Килеүселәр [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара диңгеҙҙән]] [[Тымыҡ океан]] йүнәлешендә һуҙылған ун алты тематик зонаны, шулай уҡ бер тропик урманды үҙ эсенә алған географик маршрут буйынса үтәләр. Аквариумдағы бөтә тере йән эйәләре уларҙың тәбиғи йәшәү мөхитен ҡабатлаған шарттарҙа тотолалар. Океанариум ''Projects OCEAN''&lt;ref&gt;[http://www.oceanprojects.fr/index.php/en/our-developments.html OUR DEVELOPMENTS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821225644/http://www.oceanprojects.fr/index.php/en/our-developments.html |date=2014-08-21 }}&lt;/ref&gt; халыҡ-ара компанияһы тарафынан эшләнгән.

=== Цифрҙарҙа. ===
* Һыу күләме: 6800 куб метр;
* 100 гектар ерҙә дөйөм майҙаны 22 000 квадрат метр булған ике ҡатлы ҙур проект;
* Парковка 32 000 квадрат метрҙан ашыу / 1200 транспорт сараһы өсөн;
* Килеүселәр өсөн тематик бүлмәләр майҙаны — 6000 квадрат метр;
* «Ҡара диңгеҙҙән» «Тымыҡ океанға» ҡарай сәйәхәт маршруты 1,2 км;
* Яҡынса 1500 төр, дөйөм алғанда — 15 000&lt;ref&gt;[http://www.yenisafak.com.tr/Aktuel/?i=303626 Bu konuşur akvaryumu dünya!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108160554/http://www.yenisafak.com.tr/Aktuel/?i=303626 |date=2015-01-08 }}&lt;/ref&gt; ҡоро ер һәм диңгеҙ йән эйәләре бар, улар бер-береһенән айырыла;
* Майҙаны 470 квадрат метр булған сувенирҙар магазины;
* Сәйәхәт маршруты буйынса 3 ашхана;
* 1 ресторан, бер яҡтан имитацияланған «Панама каналы» күренеше, икенсе яҡтан диңгеҙ күренеше.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.istanbulakvaryum.com/ Официальный сайт]
* {{Facebook|istanbulakvaryum}}
* Аквариум (океанариум, Стамбул) в «Твиттере»
[[Категория:Истанбулдың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Океанариумдар]]</text>
      <sha1>7cqc2lad00i5gt6re7r3srerb1hrldd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Божья Матерь «Шифа сығанағы» иконаһы сиркәүе (Петровка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151395</id>
    <revision>
      <id>1309023</id>
      <parentid>1284534</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7845" sha1="eu49utphiyur9lnwx5v8cr740stly4v" xml:space="preserve">{{Храм|Тип храма=Православный храм|Русское название=Церковь иконы Божией Матери «Живоносный источник»|Оригинальное название=|Изображение=Петровка Храм.jpg|Подпись изображения=|Ширина изображения=240 px|Современный статус=|Страна=Россия|Название местоположения=слобода Петровка|Местоположение=|Координаты=47.48158/N/39.446297/E|CoordScale=2000|Конфессия=Православие|Епархия=Ростовская и Новочеркасская|Орденская принадлежность=|Тип здания=|Архитектурный стиль=|Автор проекта=Вальпреде Иван Осипович|Строитель=|Основатель=|Первое упоминание=|Основание=|Основные даты=|Упразднён=|Начало строительства=1850|Окончание строительства=1858|Приделы=|Реликвии=|Состояние=действующая|Сайт=|Commons=}}


'''Божья Матерь «Шифа сығанағы» сиркәүе —''' [[Ростов өлкәһе]] Мясниковский районының  Петровка слободаһындағы сиркәү. Ростов һәм  Новочеркасск епархияһына ҡарай, Рус православие сиркәүенең Мясниковский   благочиниеһы

Храм адресы: [[Рәсәй]], [[Ростов өлкәһе]], Мясниковский районы, Петровка слободаһы, Туғай урамы, 12

== Тарихы ==
«Шифа сығанағы»  ҡорамын төҙөү тарихы  [[1841 йыл]]дан башлана. [[XIX быуат]]та ҡорам булған урын эргәләге шишмәгә Божья Матерь килеүе менән дан ала. Шишмә үҙенең мөғжизәләре һәм ауырыуҙарҙы дауалауға шифаһы менән билдәлелек ала.  

Риүәйәт буйынса, 1841 йылдың йәйендә Петровка ауылы эргәһендә бер нисә крәҫтиән ҡунырға ҡала. Икенсе көндә уларҙың кесеһе шишмәгә бара һәм унда уң ҡулында Сабый тотоп торған Божья Матерь иконаһын күрә.  Шул уҡ ваҡытта изге икона йөҙөп йөрөмәй, ҡоҙоҡ төбөндә ятҡан ташҡа нигеҙе менән тейеп вертикаль тора. Крәҫтиән был хаҡта   башҡа кешеләргә һөйләй.  Бөтә крәҫтиәндәр   һыу сығанағына килә һәм шул уҡ хәлде күрә.  Һуңынан улар Бабинский ҡасабаһы идарасыһына  күргәндәрен һөйләй. Криницалағы  Божья Матерь иконаһының күренеүе тураһында хәбәр йән-яҡҡа тиҙ тарала.  Изге тип һаналған урынға динсел кешеләр килә башлай.  Был сығанаҡ «Бабинский» исеме аҫтында билдәле була, ә тағы ла уны йыш ҡына «Кринички» тип атайҙар.

1848 йылда сығанаҡ янында изне иконалар менән биҙәлгән сиркәү төҙөлә. 1849 йылдың аҙағында полковник Иловайский  Петр һәм есаул Иван Каршин тырышлығы арҡаһында бында Божья Матерь Шифа сығанағына арналған ағас сиркәү ҡорола. Бабинский шифалы сығанағы  янында мәхәллә төҙөлә.  

[[1850 йыл]]дың 6 авгусында Ғәскәри Наказлы Атаман Михаил Григорьевич Хомутов ҡатнашлығында әлеге ҡормадың нигеҙенә таш һалына. 

Ҡорамды сығанаҡтың өҫ яғындағы  яһалма майҙансыҡта сығанаҡҡа таш баҫҡыстар эшләп төҙөйҙәр. Ғибәҙәтхана тирәләй сауҡалыҡ ултыртыла. Ҡорам архитектор Иван Иосифович Вальпреде планы һәм һүрәттәре буйынса төҙөлә.  Төҙөлөш 8 йыл  дауам итә, һәм [[1858 йыл]]ға тиклем бара.


[[1903 йыл]]да ғибәҙәтханаға ике төкәтмә төҙөргә ҡарар итәләр, ләкин  аҡса етмәү сәбәпле,  [[1908 йыл]]да бер генә төкәтмәгә нигеҙ һалына, [[1911 йыл]]дың 16 авгусында изге апостол һәм игеһаусы Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндерелә.   

Совет власы йылдарында сиркәү ябыла, изге сығанаҡ ташландыҡ хәлгә килә. Егерменсе быуат уртаһында ҡорамдың  көмбәҙен, ҡыңғырауын һүтеп алалар. Ҡорамда күпмелер ваҡыт ауыл хужалығы техникаһының оҫтаханаһы була. Сығанаҡҡа сүп-сар ташлана, әммә ул барыбер ер аҫтынан бәреп сыға.  

[[2012 йыл]]дың 20 апрелендә Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий Указы менән  «Шифа сығанағы» ҡорам комплексы Петровка ауылындағы Изге Ивесркий  ҡатын-ҡыҙҙар  монастырына тапшырыла. Ошо ваҡыттан алып бында тергеҙеү эштәре башлана. [[2014 йыл]]ға сиркәү  ремонтлана, һәм  изге апостол һәм игеһаусы Иоанн Богослов хөрмәтенә төкәтмәһе  тергеҙелә. 

«Шифа Сығанағы» ҡорамы Изге Иверский ҡатын-ҡыҙҙар могастыры хужалығына ҡарай, уның эргәһендә Дини-ағартыу үҙәге ойошторола, ҡорамда ғибәҙәттәр үтә&lt;ref&gt;[http://www.liveinternet.ru/users/luiza23/post327213650/ Живоносный целебный источник. Петровка.]&lt;/ref&gt;.

== Дин әһелдәре ==

* Иеромонах Тихон (Балабанов)

== Һылтанмалар ==

* [http://sobory.ru/article/?object=32446 Петровка. Церковь иконы Божией Матери &quot;Живоносный источник&quot;]
* [http://kang-v.ru/petrovka-tserkov-ikonyi-bozhey-materi Петровка. Церковь иконы Божией Матери «Живоносный Источник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180610061958/http://kang-v.ru/petrovka-tserkov-ikonyi-bozhey-materi |date=2018-06-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20170826210559/http://rostoveparhia.ru/eparkhija-segodnja/blagochinija-i-prikhody/mjasnikovskoe-blagochinie/prikhody/ikony-bozhiei-materi-zhivonosnyi-istochnik-sl-petrovka/istorija-prihoda/ История прихода]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]
[[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]]</text>
      <sha1>eu49utphiyur9lnwx5v8cr740stly4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының Үҙәк ботаника баҡсаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151409</id>
    <revision>
      <id>1308978</id>
      <parentid>1284527</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7798" sha1="5kvmsl7ckz8zdmpumln7wn8e8kpkrmm" xml:space="preserve">{{Парк
 |Название = Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының Үҙәк ботаника баҡсаһы
 |Национальное название = 
 |Изображение           = Minsk Botanical Garden.jpg
 |Подпись = Минскиҙағы ботаника баҡсаһы
 |Тип                   = Ботаника баҡсаһы
 |Основан               = 1932
 |Местонахождение       = {{BLR}}, [[Минск]]
 |Координаты            = 53/54/58/N/27/36/45/E
  |region     = BY
  |CoordAddon = type:landmark_region:BY
 |Страна = Белоруссия
 |Площадь               = 100&lt;ref name=about&gt;[http://cbg.org.by/about Центральный ботанический сад. Общая информация]&lt;/ref&gt;
 |Посетители            = 
 |Сайт                  = [http://cbg.org.by www.cbg.org.by]
}}

[[Файл:Map of Botanical garden, Minsk.svg|300px|мини|справа|Карта]]

'''Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының үҙәк ботаника баҡсаһы''' — илдәге иң боронғо ботаник учреждениеларҙың береһе.

== Тарихы ==
[[1932 йыл]]да [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] халыҡ комиссарҙары советы ҡарары буйынса ойошторола. Был тере үҫемлектәрҙең биологик төрлөлөгөн һаҡлау буйынса илдәге иң ҙур үҙәк, үҫемлектәр интродукцияһы, климатҡа яраҡлаштырыу, физиологияһы, биохимияһы һәм экологияһы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение. Майҙаны буйынса ла (яҡынса 100 гектар), коллекция составы буйынса ла (10 меңдән ашыу атама, шул иҫәптән ябыҡ грунтта 2,3 мең) Европала иң ҙур ботаник баҡсалар иҫәбенә инә. 1999 йылда Беларусь Республикаһы хөкүмәте ҡарары буйынса баҡсаға милли байлыҡты тәшкил иткән ғилми объект статусы бирелә. Үҙәк ботаника баҡсаһы республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм ландшафт архитектураһы ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Әлеге ваҡытта Беларусь Милли фәндәр академияһы үҙәк ботаника баҡсаһы эшмәкәрлеге менән биология фәндәре докторы В. В. Титок етәкселек итә.

2006 йылдың 1 апреленән алып Первомайский районы хакимиәте ҡарары менән Үҙәк ботаника баҡсаһы тәмәке тартыу тыйылған биләмә тип иғлан ителгән.

2007 йылда ботаника баҡсаһында төҙөлөшө 2004 йылда башланған экспозицион оранжерея асыла. Оранжереяла планетаның төрлө климат зоналарында үҫкән экзотик үҫемлектәр үҫә. Яңы ҡоролма асылыу арҡаһында ботаника баҡсаһы ноябрь айынан апрель айына тиклем ҡышҡылыҡҡа ябылмай, ә оранжереяға килеү өсөн асыҡ ҡала.

Ботаника баҡсаһының фәнни коллективы донъя үҫемлектәр ресурстарын Беларусь халыҡ хужалығы һәм мәҙәниәте ихтыяждары өсөн файҙаланыуҙың теоретик нигеҙҙәрен һәм ысулдарын эшләй. Асыштар йәшел төҙөлөштөң, традицион булмаған емешселектең, дарыу үҫемлекселеге һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙың практик мәсьәләләрен хәл итеүгә ҙур өлөш индерә.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ageratum houstonianum in Botanical garden, Minsk.jpg|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_2.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_3.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_4.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_5.JPG|Аҡҡош күленең төп төйәкләнеүселәре
Файл:Minsk_Botanical_Garden_6.JPG|
Файл:Belarus-Minsk-Botanical Garden-Swan House.jpg|
Файл:БотсадМинск1.jpg|Быуа
Файл:БотсадМинск2.jpg|Партер
Файл:БотсадМинск3.jpg|БР Президенты А.Г. Лукашенко ултыртҡан ҡайын
Файл:БотсадМинск4.jpg|Партер
Файл:БотсадМинск5.jpg|Аҡҡош күле
Файл:БотсадМинск6.jpg|Аҡҡош күлендә аҡ томбойоҡтар
Файл:БотсадМинск7.jpg|Аҡҡош күлендә утрауға күпер
Файл:БотсадМинск9.jpg|Аҡҡош күлендә балыҡтар
Файл:БотсадМинск10.jpg|Аҡҡош күлендә сазан балыҡтар
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Лапин П. И.|заглавие=Ботанические сады СССР|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/lapin1984_bot_sady_sssr.djvu|место=М.|издательство=Колос|год=1984|страниц=216}}
* {{Китап|заглавие=Ботанический сад Академии наук БССР: Путеводитель|ссылка=http://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br564447/Details|ответственный=Под ред. Н.В.Смольского|место=Мн.|издательство=Изд-во АН БССР|год=1956|страниц=181}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cbg.org.by/ Центральный ботанический сад Национальной академии наук Беларуси]
* [https://web.archive.org/web/20210413041009/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/biblio.php Публикации] сотрудников Центрального ботанического сада
* [http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/collist.php#ex%20situ Коллекции растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029225110/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/collist.php#ex%20situ |date=2014-10-29 }} Центрального ботанического сада
* [https://citydog.by//post/botsad-odin-den/ Один день с сотрудником Ботанического сада (2013)]
* [https://citydog.by/post/botsad-wow/ Лимонарий, пальмарий и орхидеи. Экскурсия по фондовым оранжереям ботанического сада (2018)]
* [http://gandliar.com/foto/belarus/minsk/central-botanical-gardens.html Центральный ботанический сад в Минске]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Минск баҡсалары һәм парктары]]
[[Категория:Белоруссияның ботаник баҡсалары]]
[[Категория:Беларусь Милли фәндәр академияһы]]</text>
      <sha1>5kvmsl7ckz8zdmpumln7wn8e8kpkrmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының үҙәк ботаника баҡсаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151414</id>
    <revision>
      <id>1308979</id>
      <parentid>1284528</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6934" sha1="9mmcwjsmotb3yj70akg250fvrccjg3q" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Map_of_Botanical_garden,_Minsk.svg|справа|мини|344x344пкс|Карта]]
'''Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының үҙәк ботаника баҡсаһы''' — илдәге иң боронғо ботаник учреждениеларҙың береһе.

== Тарихы ==
[[1932 йыл]]да [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] халыҡ комиссарҙары советы ҡарары буйынса ойошторола. Был тере үҫемлектәрҙең биологик төрлөлөгөн һаҡлау буйынса илдәге иң ҙур үҙәк, үҫемлектәр интродукцияһы, климатҡа яраҡлаштырыу, физиологияһы, биохимияһы һәм экологияһы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение. Майҙаны буйынса ла (яҡынса 100 гектар), коллекция составы буйынса ла (10 меңдән ашыу атама, шул иҫәптән ябыҡ грунтта 2,3 мең) Европала иң ҙур ботаник баҡсалар иҫәбенә инә. 1999 йылда Беларусь Республикаһы хөкүмәте ҡарары буйынса баҡсаға милли байлыҡты тәшкил иткән ғилми объект статусы бирелә. Үҙәк ботаника баҡсаһы республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм ландшафт архитектураһы ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Әлеге ваҡытта Беларусь Милли фәндәр академияһы үҙәк ботаника баҡсаһы эшмәкәрлеге менән биология фәндәре докторы В. В. Титок етәкселек итә.

2006 йылдың 1 апреленән алып Первомайский районы хакимиәте ҡарары менән Үҙәк ботаника баҡсаһы тәмәке тартыу тыйылған биләмә тип иғлан ителгән.

2007 йылда ботаника баҡсаһында төҙөлөшө 2004 йылда башланған экспозицион оранжерея асыла. Оранжереяла планетаның төрлө климат зоналарында үҫкән экзотик үҫемлектәр үҫә. Яңы ҡоролма асылыу арҡаһында ботаника баҡсаһы ноябрь айынан апрель айына тиклем ҡышҡылыҡҡа ябылмай, ә оранжереяға килеү өсөн асыҡ ҡала.

Ботаника баҡсаһының фәнни коллективы донъя үҫемлектәр ресурстарын Беларусь халыҡ хужалығы һәм мәҙәниәте ихтыяждары өсөн файҙаланыуҙың теоретик нигеҙҙәрен һәм ысулдарын эшләй. Асыштар йәшел төҙөлөштөң, традицион булмаған емешселектең, дарыу үҫемлекселеге һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙың практик мәсьәләләрен хәл итеүгә ҙур өлөш индерә.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ageratum houstonianum in Botanical garden, Minsk.jpg|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_2.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_3.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_4.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_5.JPG|Аҡҡош күленең төп төйәкләнеүселәре
Файл:Minsk_Botanical_Garden_6.JPG|
Файл:Belarus-Minsk-Botanical Garden-Swan House.jpg|
Файл:БотсадМинск1.jpg|Быуа
Файл:БотсадМинск2.jpg|Партер
Файл:БотсадМинск3.jpg|БР Президенты [[Лукашенко, Александр Григорьевич|А.Г. Лукашенко ултыртҡан ҡайын]]
Файл:БотсадМинск4.jpg|Партер
Файл:БотсадМинск5.jpg|Аҡҡош күле
Файл:БотсадМинск6.jpg|Аҡҡош күлендә аҡ томбойоҡтар
Файл:БотсадМинск7.jpg|Аҡҡош күлендә утрауға күпер
Файл:БотсадМинск9.jpg|Аҡҡош күлендә балыҡтар
Файл:БотсадМинск10.jpg|Аҡҡош күлендә сазан балыҡтар
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Лапин П. И.|заглавие=Ботанические сады СССР|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/lapin1984_bot_sady_sssr.djvu|место=М.|издательство=Колос|год=1984|страниц=216}}
* {{Китап|заглавие=Ботанический сад Академии наук БССР: Путеводитель|ссылка=http://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br564447/Details|ответственный=Под ред. Н.В.Смольского|место=Мн.|издательство=Изд-во АН БССР|год=1956|страниц=181}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cbg.org.by/ Центральный ботанический сад Национальной академии наук Беларуси]
* [https://web.archive.org/web/20210413041009/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/biblio.php Публикации] сотрудников Центрального ботанического сада
* [http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/collist.php#ex%20situ Коллекции растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029225110/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/collist.php#ex%20situ |date=2014-10-29 }} Центрального ботанического сада
* [https://citydog.by//post/botsad-odin-den/ Один день с сотрудником Ботанического сада (2013)]
* [https://citydog.by/post/botsad-wow/ Лимонарий, пальмарий и орхидеи. Экскурсия по фондовым оранжереям ботанического сада (2018)]
* [http://gandliar.com/foto/belarus/minsk/central-botanical-gardens.html Центральный ботанический сад в Минске]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Минск баҡсалары һәм парктары]]
[[Категория:Белоруссияның ботаник баҡсалары]]
[[Категория:Беларусь Милли фәндәр академияһы]]</text>
      <sha1>9mmcwjsmotb3yj70akg250fvrccjg3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ағаскүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151844</id>
    <revision>
      <id>1308859</id>
      <parentid>1296723</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7161" sha1="fawla3jjmuq0lwotwbcqttk1jv63o7m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ағаскүл''' - {{lang-ru|Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==

Ағаскүл Силәбе өлкәһе Сосновка районының урта өлөшөндә урынлашҡан. 
 
Силәбегә тиклем араһы – 43 км,  Долгодеревенскоеға – 20 км,  Екатеринбургҡа – 180 км, Мейәскә – 140 км.

Географик координаттары: киңлеге - 55°29′6″N (55.485001), оҙонлоғо - 61°22′8.58″E (61.36905).

Яр буйындағы кеше йәшәгән урындары: Солтай, Һаҡҡол, Этимгән ҡасабалары.

Эргәһендәге күлдәр: Тәрәнкүл, Оҙонгүл, Өйрәкте, Ҡуржакүл, Типтәрге&lt;ref name=&quot;reki-ozera.ru&quot;&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Агашкуль]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==

Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.

*Уртаса тәрәнлеге: 3,1 м 
*Максималь тәрәнлеге: 9м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,2*2,6 км  
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: үтәҙек түгел. 
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана. 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 205м 
*Майҙаны: 5,68км² &lt;ref name=&quot;reki-ozera.ru&quot;/&gt;
* Һыу массаһы күләме (абс. кимәле БС буйынса 209 м булғанда): 22 млн м³ &lt;ref name=&quot;Озеро Агачкуль Агашкуль&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/agashukl Озеро Агачкуль (Агашкуль)]&lt;/ref&gt;.
Кәмә менән төшөр урындары бар.&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero_agashkul&amp;id=159 Озеро Агашкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120125238/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero_agashkul&amp;id=159 |date=2020-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә.

Күлдән сыҡҡан сығанаҡтар юҡ &lt;ref name=&quot;Озеро Агачкуль Агашкуль&quot;/&gt;.

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар, екән үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара, улар ҡаплаған майҙандар 30%-ҡа етә. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә  100 метр алыҫлыҡта.

Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабуға]], карп, [[сабаҡ]], [[алабалыҡ]] тереклек итә.

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге &quot;ағас+күл&quot; һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:  Агаш-Куль, озеро, Сосновский район.
Слово агаш, как и аксач, — фонетические варианты башкирского слова агас — «лес», «дерево», кул — «озеро» т.е. «озеро в лесу» или «озеро среди деревьев».&lt;ref&gt;Шувалов Н.И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Урыҫ телендә Ағаскүлде бер нисә вариантта яҙып йөрөтәләр:Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль, Акач-Куль

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/agashukl Озеро Агачкуль (Агашкуль)]
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20201120125238/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero_agashkul&amp;id=159 Озеро Агашкуль]
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Агашкуль]

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -  1-се том,  25-се бит/ Ағас.
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Агашкуль]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>fawla3jjmuq0lwotwbcqttk1jv63o7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белицер Вера Николаевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152303</id>
    <revision>
      <id>1308983</id>
      <parentid>1299395</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9488" sha1="g78h3208rnrdu78q2etr112j7ej2on2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вера Николаевна Белицер''' ([[1903]]-[[1983]]) - совет ғалиме, тарих фәндәре докторы, этнограф, тәүсығанаҡтарҙы тикшереүсе.

== Биографияһы ==
1903 йылда [[Рязань|Рязань]] ҡалаһында тыуған . &lt;br&gt; 
1925 йылда  [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының  ижтимағи фәндәр факультетында]] этнология -лингвистика бүлексәһен тамамлаған&lt;br&gt; 
1925-1941 йылдарҙа - Мәскәү ҡалаһында Халыҡтарҙы өйрәнеү музейы хеҙмәткәре&lt;br&gt; 
1941-43 йылдарҙа - эвакуацияла&lt;br&gt; 
1943 йылда Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһы Этнография институтының (Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты) аспирантураһына  уҡырға инә. &lt;br&gt; 
1945 йылда «[[Удмурттар]]ҙың халыҡ кейемдәре. Этногенезы буйынса материалдар» тигән тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай &lt;br&gt; 
1945 йылдан алып 1952 йылға тиклем [[Пермь крайы|коми-пермяктарҙың]] төп этнографик төркөмдәре йәшәгән барлыҡ территориялары буйынса   этнографик экспедициялар үткәрә.&lt;br&gt; 
1959 йылда комиҙарҙың  этнографияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай &lt;br&gt; 
1983 йылда Мәскәүҙә вафат була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
В. Н. Белицер [[Волга буйы]] һәм [[Кама буйы|Кама буйы]] халыҡтарының  - [[мордвалар|мордвалар]], [[удмурттар|удмурттар]], [[башҡорттар|башҡорттар]], [[Коми-зырян теле|коми-зырян]], коми-пермяк, [[сыуаштар|сыуаштарҙың]] этнографияһын тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. &lt;br&gt; 
Иң емешле һөҙөмтәләргә  В.Н. Белицер Иҙел һәм Кама буйы халыҡтарының традицион кейемдәрен өйрәнеү өлкәһендә өлгәшә - коми, удмурт, мордва, сыуаш милли кейемдәрен ентекле өйрәнә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре уның бер нисә монографияһында сағылыш тапҡан.


== Башҡортостандағы тикшеренеүҙәре ==
Вера Николаевна эҙләнеү эштәрен Волга буйы һәм Урал буйы халыҡтарының бер‑береһенә йоғонтоһон өйрәнеүгә арнай. Башҡортостан буйлап этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша: 1937 йылда башҡорттарҙың биҙәү‑ҡулланма сәнғәте,  көнкүреше буйынса материалдар йыя. 

Башҡорттар араһында йыйған коллекцияһының бер өлөшө (24 предмет) Тарих музейында (Мәскәү), икенсе өлөшө - балалар уйынсыҡтары - [[Сергиев Посад]] ҡалаһында Уйынсыҡ музейында һаҡлана &lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8903 //Башҡорт энциклопедияһы// БЕЛИЦЕР Вера Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604203922/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8903 |date=2019-06-04 }}&lt;/ref&gt; 

Уның &quot;Ҡурайсы Банат Гастинова&quot; тип аталған фотоһы ла Мәскәүҙең Тарих музейында ''И 1834-159'' һаны менән һаҡлана

В. Н. Белицер СССР Фәндәр Академияһы Этнография институтының &quot;Донъя халыҡтары&quot; серияһы фундаменталь хеҙмәттәрен әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Һуңғараҡ күп томлы &quot;Дөйөм этнографик очерктар&quot; өсөн  &quot;Волга һәм Кама буйы халыҡтары&quot; бүлеген әҙерләй ( П.В. Денисов, Р.Ғ. Мөхәмәҙиева,[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ. Кузеев]] , [[Шитова Светлана Николаевна|С.Н. Шитова]] ҡатнашлығында) &lt;ref&gt;[http://photo.iea.ras.ru/belizer.html ЭЛЕКТРОННЫЙ ФОТОАРХИВ ИЭА РАН Белицер Вера Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191125090548/http://photo.iea.ras.ru/belizer.html |date=2019-11-25 }}&lt;/ref&gt;, бында ул Башҡортостан, башҡорттар тураһында ла тикшеренеү мәғлүмәттәрен яҙа.

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;| 

|width=&quot;25%&quot;|
|-
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|}

== Хеҙмәттәре ==
* К вопросу о происхождении бесермян (по материалам одежды) // ТИЭ, н.с. Т.I. М., 1947. С. 183-193.
* Народное изобразительное искусство коми // КСИЭ. Вып. X. М., 1950. С. 15-28.
* Народная одежда удмуртов (Материалы к этногенезу) / ТИЭ, н.с. Т.X. М., 1951.;
* У зюздинских коми-пермяков // КСИЭ. Вып. XV. М., 1952. С. 27-38.
* Методические описания к полевому сбору материалов по народной одежде // КСИЭ. Вып. XVIII. М., 1953. С. 81-90.
* Очерки по этнографии народов коми: XIX - нач. XX в. / ТИЭ, н.с. Т.ХLV. М., 1958.
* Удмурты // Народы европейской части СССР. Серия Народы мира. М., 1964. Т.2.
* Финно-угорские народы Европейского Севера // Крестьянская одежда населения Европейской России (XIX – начало XX в.). Определитель. М., 1971.
* Народы Среднего Поволжья и Приуралья // Крестьянская одежда населения Европейской России (XIX – начало XX в.). Определитель. М., 1971.
* Народная одежда мордвы / ТИЭ, н.с. Т.СI. М., 1973.

; башҡорттар тураһында
*Белицер В.Н. Башкиры.// Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 2. БААЛ - ВАШИНГТОН. 1962.[http://www.etnosy.ru/node/1050]
*У башкирских детей //Советская игрушка. 1938. №6; Башкиры //Очерки общей этнографии. Европейская часть СССР. М., 1968 (авторҙ.)
* Этнографические параллели в культуре башкир и мордвы //Археология и этнография Башкирии. Т.4. Уфа, 1971.

== Сығанаҡтар ==
*Козлов В. И. Вера Николаевна Белицер / В. И. Козлов, Т. П. Федянович // Этнографическое обозрение. 1994. № 1. С. 149-152.&lt;br&gt;
*Федянович Т. П. Исследования В. Н. Белицер финно-язычных народов Поволжья и Приуралья // Этнографическое обозрение. 2004. № 5. С. 112-125&lt;br&gt;
* М. Зулькарнаев.Этнографические записи В.Н.Белицер - &quot;Ватандаш&quot; [https://web.archive.org/web/20190607073837/http://vatandash.ru/pics/pdf/2847.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607073837/https://web.archive.org/web/20190607073837/http://vatandash.ru/pics/pdf/2847.pdf |date=2019-06-07 }}]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%C1,177.html Вера Белицер в Уральской исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.komi.com/pole/publ/history/8.asp Об исследованиях В.Н. Белицер народа коми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604195310/http://www.komi.com/pole/publ/history/8.asp |date=2019-06-04 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

[[Категория:Рәсәй этнографтары]] 
[[Категория: 1903 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>g78h3208rnrdu78q2etr112j7ej2on2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152532</id>
    <revision>
      <id>1308759</id>
      <parentid>1303017</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9474" sha1="68yat4qzrpnnqozc5v92tid28m6bew6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы''' ([[19 август]] [[1973 йыл]]) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы&lt;ref&gt;[http://duma.gov.ru/duma/persons/1055999/ Аиткулова Эльвира Ринатовна]&lt;/ref&gt; [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ы рәйесе урынбаҫары&lt;ref name=&quot;Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна&quot;&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутаты. Аиткулова Эльвира Ринатовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}&lt;/ref&gt;. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе (2019).
[[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2024) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ одены]] (2025) кавалеры.

== Биографияһы ==
Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Учалы районы}} [[Яңы Байрамғол]] ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе.

[[1992 йыл]]да Белорет педагогия училищеһын&lt;ref&gt;[http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 Беолорецкий педагогический колледж{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513141532/http://belpedcollege.ucoz.ru/news/vstrecha_s_aitkulovoj_eh_r/2021-04-21-356 |date=2021-05-13 }}&lt;/ref&gt;, унан һуң,
[[1998 йыл]]да, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай.

[[1997]]—[[2004 йыл]]дарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй.

[[2004]]—[[2010 йыл]]дарҙа — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалыны]]ң баш мөхәррире.

2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире.

Бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2019 йылдың 28 июнендә [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге]] Президиумы рәйесе итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1325123-predsedatelem-ispolkoma-vsemirnogo-kurultaya-bashkir-stala-elvira-aitkulova-/ Председателем исполкома Всемирного курултая башкир стала Эльвира Аиткулова. ИА «Башинформ», 2019, 28 июня]{{ref-ru}}{{V|28|06|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[2013 йыл]]да Эльвира Айытҡолова Башҡортостан Республикаһының V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Ҡоролтайҙағы фракцияһы ағзаһы.
* Дөйөм Рәсәй «Рәсәй өсөн» Халыҡ фронты йәмәғәт хәрәкәтенең Үҙәк штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы төбәк штабы рәйестәше.
* «Кесе Тыуған ил мәҙәниәте» проекты координаторы
* Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы, күкрәк билдәһе
* [[Салауат Юлаев ордены]] (1924)&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2024-12-13/salauat-yulaev-ordeny-kavaler-ary-artty-4052380?ysclid=msznp4f74610778492 Салауат Юлаев ордены кавалерҙары артты] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1925)&lt;ref&gt;[https://bash.bashinform.ru/news/social/2025-05-15/d-l-t-duma-y-deputaty-elvira-ayyt-olova-du-ly-ordenyna-layy-buldy-4236531?ysclid=msznd21m4857148611 Башинформ]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балалар һәм үүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә.

== Һылтанмалар ==
* [https://gsrb.ru/ru/organization/deputats/aitkulova-elvira/ Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы]
* [https://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna  Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109002709/http://ruspekh.ru/people/item/aitkulova-elvira-rinatovna |date=2018-01-09 }}
* [https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ Депутат Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621061240/https://deputat.openrepublic.ru/deputies/22937/ |date=2019-06-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>68yat4qzrpnnqozc5v92tid28m6bew6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агаповка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152616</id>
    <revision>
      <id>1308747</id>
      <parentid>1296673</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4879" sha1="bkvd4f3c3ncwn2ue65xwrluumjldi6y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Агаповка''' - ({{lang-ru|Агаповка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нә ингән ауыл, [[Агаповка районы]]ның административ үҙәге.

== Географияһы ==
[[Яйыҡ ]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан , Буранлы тимер юл станцияһынан 16 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, [[Силәбе]]нән 256 км көньяҡ-көнбайыштараҡ (автомобиль юлынан — 278 км), [[Магнитогорск]] ҡалаһынан 14 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

=== Климаты ===
Климаты уртаса континенталь.Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып [[Урал]] тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа да, [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын [[Арктика]] һауаһы ла, ҡыҙыу [[Урта Азия]] һауа массалары ла еңел генә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

== Тарихы ==
[[1902 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]]нан күсеп килеп ултырған [[казактар]] тарафыннан нигеҙләнә.

[[1942]]—[[1991]] йылдарҙа эшселәр ҡасабаһы статусын йөрөткән.

== Халҡы ==
{{Население|Агаповка}}

{{Население|Агаповка|График}}

== Этимологияһы ==

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] топонимды былай тип аңлата:
&lt;blockquote&gt;Агаповка, река, поселок, районный центр. Основан в 1902 г. казаками-переселенцами из станицы Нижнеозерной Оренбургской губернии. Отводил им земельный участок на новом месте землеустроитель Агапов

&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Козлов Ю. Я. //Загадка топонима// газета &quot;«Звезда», 2003, январь
* Козлов Ю. Я. //Петр и Павел Агапов// газета «Звезда», 2003, июнь
* Козлов Ю. Я. //Павел Осипович Агапов// газета «Звезда», 2004, ноябрь
* Ю. Я. Козлов /В верховьях Урала. 1743—1917./ Челябинск: Книга, 2008

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20141216013034/http://agapovskoe.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216013034/https://web.archive.org/web/20141216013034/http://agapovskoe.ru/ |date=2014-12-16 }} Официальный сайт] администрации Агаповского сельского поселения
* [http://agapovka.ru/ Официальный сайт] администрации Агаповского муниципального района Челябинской области
* [https://web.archive.org/web/20190705154258/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=agapovka&amp;id=130 Село Агаповка в энциклопедии Челябинской области]
* [http://agapovka-dussh.my1.ru/ МОУ ДОД Агаповская детско-юношеская спортивная школа]
* [http://panoramy.ru/gorod/39220/ Село Агаповка в энциклопедии «Города Мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115055138/http://panoramy.ru/gorod/39220/ |date=2013-11-15 }}

{{Силәбе өлкәһе}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Агаповка районы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>bkvd4f3c3ncwn2ue65xwrluumjldi6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алабуға (күл, Кәҫле районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152758</id>
    <revision>
      <id>1308768</id>
      <parentid>1296689</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5426" sha1="40m0ed8erz2jthzhic8sl7idqhhrk2w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алабуға''' - {{lang-ru|Алабуга}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл, өлкәләге бер үк исемдәге өс күлдең береһе.

== Географияһы ==
Алабуға  - [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан  күл. Кәҫле ҡалаһынан 5 км көнсығыштараҡ ята.

Координаттары: 55°54′3″N 60°54′40″E &lt;ref&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga/ Озеро Алабуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702055708/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga |date=2019-07-02 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

* Һыу көҙгөһө майҙаны 8,76 км² (диңгеҙ кимәленән абс.бейеклеге 233,2 м булғанда);
*  Уртаса тәрәнлеге - 2,9 м, макс. 5,1 м 
* Һыу массаһы күләме - 25,4 млн м³.
*Һыуйыйғыс майҙаны өлөшләтә һаҙмырт, уның майҙаны 33,8 км², 
*Күлдән ҙур булмаған йылға ағып сыға, ул [[Ҡараболаҡ]] йылғаһына төшә.
* Һыуы сөсө.

Оло Кәҫле күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Күл соҡоро  эрозия-тектоник сығышлы.

== Ихтиофаунаһы ==
Күл ихтиофаунаһында  8 урындағы һәм 4 яраҡлаштырылған төр балыҡ тереклек итә; күпселеге сабаҡ, алабуға, карп үрсей.

=== Радиоактивлыҡ ===

«Маяҡ» химкомбинаты радиацион аварияһынан һуң (1957), радиоактив болот үткәндә, һыу ятҡылығына  175 Ku радионуклид яуа. 1999 йылда күлдә 5-6 Ku радионуклид була, шуларҙың 0,6-1,2 Ku бысраныуы - һыуҙа.  Балыҡтың нурланыу (Sz буйынса) удел активлығы  84 Бк/кг тәшкил итә  (хәүефһеҙ радиация кимәле) &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero-alabuga&amp;id=310 Озеро Алабуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190615105825/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero-alabuga&amp;id=310 |date=2019-06-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==

Үҙенең &quot;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь&quot; тигән һүҙлегендә [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы,  ''Алабуға'' атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Күл атамаһы башҡорт телендәге ''алабуға'' тигән балыҡ атамаһынан алынғаны шик тыуҙырмай.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]
* [[Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)]]
* [[Алабуға (күл, Ҡарабаш)]]

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
*[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga/ Озеро Алабуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702055708/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga |date=2019-07-02 }}
*[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала]
* [http://reki-ozera.ru/109184-alabuga-2.html Алабуга (Касли)]
{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Кәҫле районы]]


{{chelyab-obl-geo-stub}}</text>
      <sha1>40m0ed8erz2jthzhic8sl7idqhhrk2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блюхер Василий Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153426</id>
    <revision>
      <id>1309018</id>
      <parentid>1296801</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113106" sha1="28vi82iwlp5nm0v6xrqsie9x7y4vzby" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Ук}}

'''Блюхер Василий Константинович''' ([[1 декабрь]] [[1890 йыл]]&lt;ref name=&quot;goryachev&quot;&gt;{{Китап|автор=Горячев Ю. В.|заглавие=Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б) 1917-1991. Историко-биографический справочник|ссылка=http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;000/Src/0004/index|место=М.|издательство=Парад|год=2005|страниц=|страницы=|isbn=5806100626}}&lt;/ref&gt; — [[9 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. [[Советтар Союзы Маршалы]] (1935), 1-се [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918) һәм 1-се  [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] (1930) кавалеры. 1938 йылдың 22 октябрендә РККА-лағы массауи репрессиялар барышында ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 ноябрендә Лубянка майҙанындағы НКВД төрмәһендә вафат була; үлгәндән һуң КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы Президиумының 1956 йылдың 6 мартындағы ҡарары буйынса аҡлана&lt;ref name=&quot;Великанов Н. Т.&quot;&gt;''Великанов Николай Тимофеевич'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 320 с. — (Жизнь замечательных людей).&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
; Легендалар һәм версиялар

Ғаилә легендаһы буйынса, Василий Константиновичтың фамилияһы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан ҡартатаһы, крепостной крәҫтиән Феклистың ҡушаматынан алынған. Һуғыштан ауылға ҡайтҡан Феклист был ҡушаматты алпауыт Кожиндан ала, уның наградаларын күреп ҡалған отставкалағы полковник, йәнәһе, был «ҡойоп ҡуйған фельдмаршал Блюхер»&lt;ref name=&quot;Великанов Н. Т.&quot;/&gt; тип әйткән.

=== Иртә йылдары ===
Василий Константинович Блюхер Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Барщинка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (хәҙерге Рыбинск районы. Урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.marshals.su/BIOS/Blucher.html Василий Константинович Блюхер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221913/http://www.marshals.su/BIOS/Blucher.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Атаһы — Константин Павлович Блюхер. Әсәһе — Анна Васильевна Медведева. Василий ғаиләлә беренсе бала була. Барыһы ғаиләлә дүрт бала тәрбиәләнә.

1904 йылда, сиркәү-мәхәллә мәктәбендә бер йыл уҡығандан һуң, атаһы улын [[Санкт-Петербург|Петербургҡа]] эшкә алып китә. Ул «малай» булып магазинда эшләй, һуңынан Француз-Урыҫ машиналар төҙөү заводында ҡара эшсе булып хеҙмәт итә, унан эшселәр митингыларында ҡатнашҡан өсөн эштән ҡыуыла. Эш эҙләп, ул [[Мәскәү]]гә юллана. 1909 йылда Метровагонмашҡа слесарь булып эшкә төшә. 1910 йылда баш күтәреүгә өндәгән өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. [[1913]]—[[1914 йыл]]дарҙа Мәскәү-Ҡаҙан тимер юлындағы оҫтаханаларҙа эшләй. Василий Блюхерҙың ҡустыһының ҡатыны Лидия Богуцкая һөйләүе буйынса:
{{Цитата башы}}Бер ваҡыт Павел миңә әйткәйне: «… ул [Василий] был осорҙа Мәскәүҙә сауҙагәр ҡатыны Белоусовала приказчик булып эшләй, уның һөйәркәһе була һәм бер ниндәй ҙә заводтарҙа булмай һәм революцион эшмәкәрлектә ҡатнашмай» … Василий үҙе тормошоноң был осоро тураһында теләр-теләмәҫ кенә һөйләй ине.
{{Цитата аҙағы}}

=== Беренсе донъя һуғышы ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] башланыуы менән 1914 йылдың авгусында мобилизация буйынса Мәскәү ҡалаһында хәрби хеҙмәткә алына. 1914 йылдың 27 октябрендә 56-сы Кремль запастағы батальонға (командиры полковник Гондель) поручик Андреев етәкселегендәге 3-сө ротаға ебәрелә. 1914 йылдың 27 октябрендә марш ротаһы менән 5-се пехота дивизияһына йүнәлтелә. Шул уҡ йылдың 16 ноябрендә 9-сы армияның 5-се пехота дивизияһы 19-сы Кострома полкына рәдовой дәрәжәһендә хеҙмәт итә башлай, артабан 1-се батальондың (командиры подполковник Шумаков) 4-се ротаһына тәғәйенләнә (командиры капитан Гузиков).

Хәрби батырлыҡтары өсөн ике Георгий тәреһенә (3-сө һәм 4-се дәрәжә), 4-се дәрәжә Георгий миҙалына лайыҡ була, кесе унтер-офицер дәрәжәһенә күтәрелә.

4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән наградланыуы тураһында бойороҡ бар (1915 йылдың 2 июлендәге 185-се һанлы бойороҡ, миҙалдың номеры 313935). Батырлыҡ күрһәткән датаһы ла бар — 1914 йылдың 28 ноябре.

3-сө һәм 4-се дәрәжә Георгий тәреләре менән наградланыуы тураһында мәғлүмәттәр табылмаған&lt;ref&gt;На его погонах отсутствуют лычки, тогда как младшему унтер-офицеру полагалось носить на погонах две лычки, на груди — одна Георгиевская медаль и на поясной портупее — сабля, полагавшаяся вместе с поясной портупеей только офицерам вне строя. Фотоснимок сделан, скорее всего, в июле 1915 года — ведь Блюхер награждён медалью согласно приказу № 185 от 2 июля 1915 года. При этом на той же фотографии достаточно чётко видно, что на фуражке Блюхера — унтер-офицерская кокарда. Данное фото является очевидным примером постановочного фото с использованием реквизита фотоателье. Практика заказа подобных фото для отправки домой была широко распространена среди нижних чинов Российской императорской армии с момента распространения фотографии в России.&lt;/ref&gt;. Унтер-офицер формаһында һәм Георгий тәреләре менән төшкән фотоларының булмауы, полк буйынса бойороҡтарҙың табылмауы Ысынында Блюхерҙың был наградаларға лайыҡ булыуы шик тыуҙыра&lt;ref name=&quot;velikanov&quot;&gt;[http://read24.ru/fb2/nikolay-velikanov---izmena-marshalov/ Измена маршалов — Николай Великанов FB2]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

1915 йылдың 8 ғинуарында Дунаец йылғаһы тирәһендә Блюхер бик ауыр йәрәхәтләнә. Ике яуырыны, янбаш һөйәге ярсыла, шуға күрә бер аяғы икенсеһенән 1,5 сантиметрға ҡыҫҡара. Иҫһеҙ хәлдә уны армия госпиталенә алып киләләр, бөтәһе уның тәненән һигеҙ ярсыҡ сығарыла. Профессор Пивованский бик ҡатмарлы операция эшләй һәм бар көсөн уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуға һала. Блюхерҙы ике тапҡыр үлеләр бүлмәһенә сығаралар. Белая церковь ҡалаһынан Блюхерҙы император Петр I исемендәге Мәскәү хәрби госпиталгә күсерәләр.

Алған йәрәхәттәре һөҙөмтәһендә Блюхер 1916 йылдың мартында беренсе разрядлы пенсия менән хеҙмәттән бушатыла. 1916 йылдың апрелендә [[Ҡаҙан]]да гранит оҫтаханаһында эшләй, һуңынан ваҡытлыса Сормов суднолар төҙөү заводына эшкә төшә ([[Түбәнге Новгород]]), артабан Ҡаҙанда Остерман механик заводында эшләй. 1916 йылдың июнендә большевиктарҙың Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инә (партбилетын номеры 7834693).

=== Революция һәм Уралда Граждандар һуғышы ===
Февраль революцияһын Блюхер [[Ҡазан губернаһы]]ндағы Петровский ҡалаһында ҡаршы ала, был саҡта ул май эшкәртеү заводында слесарь-моторсы булып эшләй. 1917 йылдың майында В. В. Куйбышев менән таныша, ул Блюхерҙы агитация алып барыр өсөн 102-се запастағы полкына ебәрә, унда ул полк комитетына һәм Ҡала Һалдат депутаттары Советына һайлана. Октябрь революцияһы башланыуға Блюхер Һамар Хәрби-Революцион Комитеты ағзаһы булып ҡаршы ала. Һамарҙа совет власы урынлашҡандан һуң ул Һамар гарнизоны комиссары ярҙамсыһы һәм губерна революцион тәртибе һағы начальнигы булып китә.

Блюхер [[Граждандар һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша. 1918 йылда Көньяҡ Уралға Ырымбур казаҡлығы атаманы, полковник [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] менән көрәшеү өсөн йүнәлтелә. Йыйылма Һамар һәм Өфө ҡыҙылгвардиясылары отряды (командиры — В. К. Садлуцкий һәм комиссары В. К. Блюхер) [[Һамар]]ҙан ноябрь аҙағында сыға һәм 1917 йылдың 3 декабрендә [[Силәбе]]гә килеп етә. Блюхер Силәбелә ҡала һәм Хәрби-Революцион комитетын етәкләй. Блюхерҙың ғәскәрҙәре [[Дутов Александр Ильич|Дутовты]] еңә һәм 1918 йылдың 31 ғинуарында Ырымбурҙы ала. Артабан улар казактарҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итәләр һәм 1918 йылдың мартында Ырымбур ғәскәренең 2-се хәрби округы үҙәге Верхнеурал ҡалаһын яулайҙар. Дутов үҙенең армияһының ҡалдыҡтары менән ваҡытлыса Турғай далаһында йәшеренә.

1918 йылдың 1 апрелендә Ырымбур 1-се хәрби округы ғәскәре казактары [[Ырымбур]]ҙы ҡамайҙар һәм совет Төркөстаны менән бәйләнеш өҙөлә. Дутовсылар менән көрәшкә Ырымбур тирәһенә В. К. Блюхер йүнәлтелә, уның етәкселеге аҫтында ҡыҙылгвардиясылар отряды (командиры — С. Я. Елькин), Екатеринбург кавалерия эскадроны, Силәбе узелы эшселәренән һәм эшсе ирекмәндәренән торған Силәбе батареяһы һәм элекке кадровый офицерҙарынан ҡабаттан булдырылған 1-се Урал пехота полкы була. 1918 йылдың 23 майында Блюхерҙың Һамар аша тимер юлы буйлап барған отряды ҡамауҙа ҡалған Ырымбурға килеп етә һәм ундағы гарнизон менән бәйләнешкә инә. 26 майҙа Блюхерға Силәбеләге австро-венгр әсирҙәре фетнәгә күтәрелеүе тураһында хәбәр килә.

1918 йылдың июнендә Блюхерҙың башҡа отрядтар главкомдары менән һүҙгә килеүе арҡаһында ғәскәрҙәр менән етәкселек итеү Г. В. Зиновьевҡа йөкмәтелә. 23 июндә Зиновьев Блюхерға Ырымбур — Быҙаулыҡ тимер юлы буйлап һөжүм башларға бойора. [[Чехословак корпусы]]на ҡаршы һөжүм иткән ҡыҙылгвардиясылар ҡамауға ҡалыуынан хәүефләнеп, Блюхер отрядтарҙы Ырымбурға табан сигендерә. Был ваҡытта Ырымбурҙа егермеләп төрлө ҡыҙыл отрядтар йыйыла. 1918 йылдың 3 июлендә белочехтар ярҙамында казактар Ырымбурҙы яулап ала, ҡыҙыл отрядтарҙың күпселеге Төркөстанға сигенә, Ә Блюхер етәкслеге аҫтындағы Урал отряды (пехота — 700, атлылар — 50, пулемёт — 16, орудие — 4) Ҡыҙыл Армия менән тоташыу маҡсатында төньяҡҡа табан йүнәлә.

1918 йылдың йәйендә [[Ырымбур]] — [[Өфө]] — [[Силәбе]] тирәһендә эш иткән Көньяҡ Урал эшселәр отрядтары Чехословак корпусының фетнәһе арҡаһында Ҡыҙыл Армияһының регуляр частарынан һәм тәьмин итеү райондарҙан ситтә ҡала һәм партизан ғәмәлдәренә күсә. Июль уртаһына партизан отрядтары (И. С. Павлищев етәкселегендәге 1-се Урал, М. В. Калмыковтың — Богоявленск, Н. Д. Кашириндың — Көньяҡ, Н. Д. Томиндың — Троицк, [[Каширин Иван Дмитриевич|И. Д. Кашириндың]] — Верхнеурал һәм һәм башҡа отрядтар) атаман [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] отрядтары ҡамауҙа ҡалған Белоретҡа сигенәләр. Бында, 16 июлдә, командирҙар кәңәшмәһендә бөтә көстәрҙе Урал йыйылма отрядына берләштереү һәм Верхнеурал, Миасс, Екатеринбург аша Көнсығыш фронты ғәскәрҙәренә ҡаршы сығыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Каширин баш командующий итеп һайлана, уның урынбаҫары итеп Блюхер тәғәйенләнә. 18 июлдә отряд походҡа сыға һәм 8 көн эсендә ҡаты һуғыштарҙа Верхнеурал — Йүрүҙән тирәһенә барып етә, әммә көстәре аҙ булыуы айҡанлы (4700 штык, 1400 ҡылыс, 13 орудие) элекке урынға сигенергә мәжбүр була. 12 августа яраланған Каширинды Блюхер алыштыра, ул отрядтарҙы полктар, батальондар һәм роталар итеп үҙгәртә һәм яңы поход планын тәҡдим итә: Петровск, [[Богоявленск заводы|Богоявленск]] һәм Архангельск заводтары аша [[Красноуфимск]]иға сығырға, бында уларға эшселәр ярҙам итеп, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә ала. 5 августа походҡа сығып, 13 августа Богоявленский ауылы (хәҙер [[Красноусольский]]) тирәһендә Урал һырты аша үтеп, М. В. Калмыковтың Богоявленск партизан отрядын (2 мең кеше), ә һуңынан, 17 августа, В. Л. Дамбергтың Архангельск отрядын (1300 кеше) һәм башҡа көстәрҙе үҙенә ҡушып ала.

Көньяҡ Урал партизандарының йыйылма отряды ҡаты хәрби дисциплиналы армия дәрәжәһенә тиклем үҫә, уның составында 6 уҡсылар, 2 кавалерия полкы, артиллерия батальоны һәм башҡа подразделениелар (бөтәһе 10,5 мең ҡылыс һәм штык, 18 орудие) була. 20 августа армия Йылым һәм Ирныҡша тирәһендә аҡ гвардия частарын ҡыйрата. 27 августа Бердянина Поляна ауылы янында Эҫем йылғаһы аша сыға һәм Иглин ҡасабаһын баҫып ала (Өфөнән 12 км көнсығышҡараҡ) һәм Өфө — Силәбе тимер юлының бер участкаһын емереп, аҡтарҙың Себер менән бәйләнештәрен 5 көнгә өҙөүгә өлгәшә. 10 сентябргә ҡарата Асҡын тирәһендә Өфө йылғаһында армия дошманға яңы һөжүмдәр яһап, Төйнә- Озерск ауылы янында ҡамауҙан сыға һәм12-14 сентябрҙә Көнсығыш фронтының 3-сө армияһының алғы частары менән тоташа. 10 кондән Көңгөр ҡалаһына килеп етә, унда армия ҙур бер өлөшө 4-се Урал уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртеп ҡорола (1918 йылдың 11 ноябренән — 30-сы), дивизияға Блюхер етәкселек итә.

54 көн дауамында Блюхерҙың дивизияһы 1500 километр бик ауыр юл үтеп, 20-нән ашыу алышта ҡатнаша, 7 дошман полкын ҡыйрата һәм 1918 йылдың көҙөндәге Көнсығыш фронтының һөжүменә булышлыҡ итә. Ошо героик походҡа уңышлы етәкселек иткән өсөн Блюхер совет хәрби начальниктары араһынан беренсе булып [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.
[[Файл:Vasily_Blyukher,_1919.jpg|мини|317x317пкс|[[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]ның беренсе кавалеры Василий Блюхер. 1919 йыл]]

4-се Урал дивизияһы Богородск — Суҡсын — Осиновка йүнәлеше буйынса пункттарҙы яулап алырға һәм Красноуфимск—[[Бисерт заводы]] йүнәлешендәге һөжүмгә әҙерләнергә бойорола. 27 сентябрҙә Блюхер командарм Берзинға Молебск заводын алыу туараһында хәбәр итә, артабан ҡаты алыштарҙан һуң Богородск һәм Красноуфимск ҡалалары баҫып алына, шулай уҡ 4-се дивизия аҡтарҙы Сылва, Батам, Бисерть, [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө йылғалары]] аша ҡыуып ебәрә.

Фронтта хәлдәр насарая бара. 4-се Урал дивизияһының хәлһеҙләнгән полктары фронтты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала алмай. Фронт һыҙығын ҡыҫҡартыу буйынса ҡарар сығарыла, Блюхер командирҙарға үҙҙәренең частарын Сылва йылғаһы буйлап урынлаштырырға ҡуша. Ноябрь башында Блюхер, элекке яралары асылып, ауырый башлай. Медицина комиссияһы һығымтаһы буйынса 1918 йылдың ноябрь аҙағында ул тыуған ауылына ҡайта.

Ялдан һуң Блюхер 30-сы уҡсылар дивизияһына командующий итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://pressa.irk.ru/kopeika/2004/42/006001.html Павел Мигалёв. Иркутская дивизия // газета «Копейка», № 42, 2004 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506035921/http://pressa.irk.ru/kopeika/2004/42/006001.html |date=2008-05-06 }}&lt;/ref&gt;, был ваҡытта [[Көңгөр]] һәм [[Пермь]] ҡалалары өсөн ҡаты бәрелештәр бара. 19 декабрҙә аҡтар Көңгөргә яҡыная. 21 декабрҙең кисендә Көңгөр ҡалдырыла. Блюхер дивизияны өс өлөшкә бүлә, улар төрлө йүнәлештәрҙә сигенә башлайҙар.

1919 йылдың 31 ғинуарында Блюхер 3-сө армия н дивизия командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә (командующийы — Сергей Александрович Меженинов). Көнсығыш фронттының штабы ашығыс рәүештә нығытылған райондар (укрепрайондар) системаһын булдырырға ҡарар сығара. Блюхер Вятка хәрби гарнизонына начальник итеп күсерелә (шул уҡ ваҡытта элекке вазифаһында ла ҡалдырыла). 1919 йылдың 3 апрелендә Блюхер Вяткаға килеп етә. Вятка-Слобода районы менән идара итеү өсөн Хәрби советы (тройка) ойошторола, уның составына В. К. Блюхер, С. А. Новоселов, В. Ф. Сивков инәләр. Июнь уртаһында Блюхер 3-сө армия Реввоенсоветына укрепрайон булдырылыуы тураһында хәбәр итә һәм уны фронтҡа ебәреүҙе үтенә, әммә Меженинов уның үтенесен кире ҡаға һәм Пермь укрепрайоны командующийы итеп тәғәйенләй.

1919 йылдың 6 июлендә Блюхер 51-се уҡсылар дивизияһы начальнигы итеп ҡуйыла. Дивизия [[Төмән]]дән [[Байкал]]ға тиклем һуғыш юлын үтә.

Блюхерҙың дивизияһы 6 августа төмәнде азат итеп, [[Тубыл]] йылғаһы аша сығып, [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] һәм Ишем ҡалаларына ынтыла. Уның 151-се бригадаһы Тубылды кисеп сығып, аҡ гвардия менән ҡаты алыштар алып бара һәм сентябрь башына Тубыл ҡалаһын яулай. Был бригадала дивизия начальнигы ла була. 153-сө бригада дивизия штабы ҡарамағында Төмәндә резервта тороп ҡала.

1919 йылдың сентябрь уртаһында колчаксылар 3-сө армияға ҡаршы контрһөжүм башлайҙар. Фронт өҙөлөүе арҡаһында 29-се уҡсылар дивизияһы ауыр хәлгә тарый. Уның бригадаларының береһе тулыһынса ҡыйратыла, шуға күрә Ялуторовск ҡалаһына хәүеф янай. 3-сө армия командармы Блюхерға ашығыс рәүештә Төмәндән әлеге районға 153-сө бригаданы күсерергә ҡуша. Был ваҡытта 151-се бригада Ишем ҡалаһына яҡынлаша һәм уны алырға йыйына. Ошо ваҡытта Блюхер бригадаһы менән ҡамауҙа ҡала яҙа һәм Ишемде яулау планынан баш тартып, урманға сигенергә мәжбүр була. Тиҙҙән Блюхерҙың частары (1827 кеше һәм 12 орудие) Ашлык ауылы янында (хәҙерге Вагай районы) ҡамауға эләгә.

1919 йылдың 29 сентябрендә икенсе бригада ҡыҙылармеецтары Александр Вылегжанин һәм Геннадий Маландин Блюхерға Тубылдан пакет алып киләләр (икеһе лә һуңынан [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнәләр). Блюхер бер нисә төркөм менән тылдан аҡ гвардия төркөмөнә һөжүм итә. Башҡа ике полкка Ашлыҡ һаҙлыҡтары буйлап Богалингә сығыу маҡсаты ҡуйыла. 2 октябрҙә Блюхер етәкслегендәге төркөм көтмәгәндә аҡтарҙы Бакшеево һәм Каудабаево ауылдары янында һөжүмләй. Дошман сигенә. Блюхерҙың төркөмө Мамай ауылы янында туҡтала һәм 6 окябргә ҡараған төндө Щукино ауылына һөжүм итә, унан 27-се Үрге тура Себер уҡсылар полкын (етәксеһе — полковник Франк) ҡыуып сығара. 7 октябрҙә Куримово ауылын яулайҙар һәм үҙҙәре ҡамауға эләгәләр. Щукин-Куримово-Мамаево районында Блюхерҙың көсһөҙләнгән төркөмө Богоярск ауылы тирәһендә ҡамауҙан сығыуға өлгәшә һәм өс көндән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] менән тоташа.

22 октябргә ҡараған төндә 153-сө бригаданың частары Тубыл ҡалаһын алалар. Блюхерҙың дивизияһы Себерҙе колчаксыларҙан азат итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Көнсығыш фронты үҙгәртеп ҡоролоуы арҡаһында 51-се дивизия 5-се армия составына тапшырыла, һуңынан уны Ҡыҙыл Армияның баш ҡомандованиеһы резервына күсерәләр.

1920 йылдың мартында Блюхер [[Новосибирск]]ға РККА-ның баш командованиеһы резервына күсерелгән 51-се дивизияның командиры итеп тәғәйенләнә. Резервта дивизия 1920 йылдың июленә тиклем була. Яугирҙар Себер тимер юлын төҙөкләндерәләр. 1920 йылдың майында Блюхер ВОХР-ҙың Көнбайыш-Себер секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Петрушин Александр Антонович|часть=|ссылка часть=|заглавие=Тюмень без секретов, или Как пройти на улицу Павлика Морозова|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=1-е изд|место=Тюмень|издательство=Мандр и Ка|год=2011|том=|страницы=66|страниц=320|серия=|isbn=5-93020-449-7|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

=== Граждандар һуғышы Ҡырымда ===
1920 йылдың 4 июлендә Блюхер 51-се дивизияһы начальнигы вазифаһына ҡайтарыла һәм П. Н. Врангелдең Рус армияһы менән көрәш алып барыу өсөн Көнсығыш фронтына йүнәлтелә.

1920 йылдың 15 июленә ҡарата дивизияла комсостав һәм административ-хужалыҡ хеҙмәтендә — 1276, пехота яугирҙары — 10 596, башҡа яугирҙар — 1044 кеше иҫәпләнә. Ҡоралдарҙан: винтовка — 12 139, ҡылыс — 1179, пулемёт — 201, бомбомет — 6, 3- дюймлы орудие — 24, ауыр орудие — 8, Люис, Шоша автоматик һәм башҡа винтовка, — 41; артснабдив складтарында: 3- линейный пехота винтовкаһы — 1582, драгун винтовкаһы — 281, пулемёт — 2, автоматик мылтыҡ — 3, шашка — 31.

1920 йылдың 7 авгусынан алып дивизия Апостолово станцияһында йөктәрҙән бушатыла һәм 52-се латыш дивизияһы артынан Днепрҙың һул яҡ ярына сыға башлай. Ул икенсе эшелонда көстәрен туплай һәм Каховка тирәһендә оборонаға әҙерләнә. 1920 йылдың 7 авгусынд апланлаштырылған һөжүм буйынса Блюхер үҙ ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә: армия командующийы И. П. Уборевичҡа һөжүм әҙерлекһеҙ үткәрелде тип яҙа. Әлеге тәнҡитләү командарм менән Блюхерҙың араһындағы мөнәсәбәттәргә кире йоғонто яһай.

Икенсе һөжүм осоронда 51-се дивизияның полктары Врангелдең атлы корпусын (етәксеһе И. Г. Барбович) ҡыйрата һәм Каховка плацдармына сигенәләр. Әлеге плацдармға һөжүм иткән саҡта аҡтар үҙҙәренең бөтә тиерлек танкыларын юғалта.

1920 йылдың 27 октябрендә дивизия частарына 29 октябрҙең көн үҙәгендә 152-се бригада полктары Төрөк үренән 8-6 километр алыҫлығында туҡталалар, 31 октябрҙең иртәһендә яугирҙар үрҙән 250—300 метрҙа булалар. Перекоп төркөмө тырышлығы менән генә Перекопты яулап алыу мөмкин булмай, шуға күрә 2 ноябргә ҡараған төндә төркөм частары үрҙән төньяҡ-көнбайышҡа табан 7-8 километр алыҫлыҡҡа күсерелә. 7 ноябрҙән 8 ноябргә ҡараған төндә 15-се, 52-се дивизиялар, 153-сө һәм 51-се дивизияның Айырым бригадаһы Сиваш аша Литва ярымутрауға һөжүм итәләр. Сәғәт туғыҙынсы яртыла 51-се дивизияның 65 орудиеһы Төрөк үрен һәм Корнилов дивизияһын утҡа тота. Беренсе тулҡын сәғәт ун икелә үткәрелә. 152-се бригада полктары һәм 453-сө полкы һөжүмгә күсә. Бер сәғәттән икенсе тулҡын башлана. Өсөнсө тулҡын алдынан Блюхер пехотанан алда броневиктарҙы ебәрә, артабан дүртенсе тулҡын башлана. 1920 йылдың 9 ноябренең төнөндә алып булмаҫлыҡ Перекоп яулана.

11 ноябргә ҡараған төндә 151-се бригада почта станцияһын яулай. 51-се дивизияның бөтә резервтары Юшунгә йүнәлтелә. Аҡтар ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә һәм Армянск ҡалаһына хәүеф тыуҙыра. 51-се дивизияның 151-се бригадаһы латыш дивизияһы ярҙамында сәғәт туғыҙҙа — Юшунь тимер юлы станцияһын, 15 ноябрҙә — Севастополде, артабан Ялта ҡалаһын яулай.

Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнашҡан бөтә частар һәм берләшмәләр араһынан Блюхер дивизияһы иң ҙур юғалтыҙар кисерә.

Хәрби ғәмәлдәр тамамланғас, 51-се дивизия Симферополь ҡалаһы тирәһендә ялға туҡтай,ә Блюхерға оҙайлы ял бирелә.

Хәрби хеҙмәткә Блюхер 1921 йылдың февралендә кире әйләнеп ҡайта. Дивизия был ваҡытта Одесса губернаһында дислокациялана, Блюхер Одесса гарнизоны һәм Одесса губернаһы ғәскәрҙәре начальнигы итеп тәғәйенләнә.

=== Алыҫ Көнсығыш Республикаһының хәрби министры ===
1921 йылдың 27 июнендә Блюхер Хәрби советы рәйесе, Алыҫ Көнсығыш Республикаһының баш командующийы һәм АКР-ҙың хәрби министры итеп тәғәйенләнә. Республика армияһын яңынан ҡороп үҙгәртә, тәртипте нығыта һәм Волочаевка укрепрайонын алып, еңеү яулай. 1921 йылдың 1 июленә ҡарата Халыҡ-революцион армияһы штатында 198 мең кеше иҫәптә тора, әммә ысынбарлыҡта армия частарында 76 мең кеше генә була. Республиканың армия составын тәьмин итерлек финанстары һәм матди-техник саралары булмай.

1921 йылдың йәй аҙағына Блюхер алдына барон Унгерндың ғәскәрҙәре менән көрәш бик мөһим урын ала. Алыҫ Көнсығыш Республикаһы армияһы һәм Ҡыҙыл Армияның берләштерелгән көстәре менән Унгерндың ғәскәрҙәре Монголияға сигенергә мәжбүр була. Монгол хөкүмәте үтенесе буйынса АКР ғәскәрҙәре ваҡытлыса монгол сиген үтәләр һәм Монгол халыҡ — революцион армияһы менән берлектә Урганы азат итәләр.

1921 йылдың авгусында Дайрене ҡалаһында (хәҙерге Далянь) урыҫ-япон конференцияһы асыла (1922 йылдың апрелендә ябыла), унда Алыҫ Көнсығыш Республикаһы һәм Япония араһында Төньяҡ Сахалиндан, Приморьенан һәм Амурҙағы Николаевскиҙан япон ғәскәрен эвакуациялау тураһында һөйләшеүҙәр үткәрелә. 1921 йылдың 5 декабрендә Дайренда Блюхер шифрланған телеграмма ала, унда генерал Молчановтың аҡ ихтилалсылар армияһы Уссури станцияһына һөжүм итеүе һәм уны яулап алыуы тураһында хәбәр ителә. Шуға күрә Блюхер конференциянан китергә мәжбүр була: «миңә фронтҡа китергә кәрәк. Молчановты туҡтатыр кәрәк. Ни тиклем тиҙерәк беҙ аҡгвардиясыларҙы ҡыйратабыҙ, шул тиклем тиҙерәк япондар үҙҙәренең ғәскәрҙәрен сығарыу буйынса беҙҙең тәҡдимдәрҙе ҡабул итәсәк».

Генерал Молчановтың армияһы менән көрәш алып барыу өсөн Көнсығыш фронтында штаб һәм Хәрби совет булдырыла (баш командующий С. М. Серышев, хәрби советы ағзалары П. П. Постышев һәм Б. Н. Мельников). Фронтҡа Байкал аръяғынан 1-се айырым Чита уҡсылар бригадаһы һәм Троицк-Савск кавалерия полкы күсерелә. Республикалағы бөтә булған йылы кейем, аҙыҡ-түлек, боеприпастар запастары аҡгвардиясылар менән көрәшкә йүнәлтелә. 1921 йылдың 22 декабрендә аҡтар хабаровск ҡалаһын баҫып алалар.

1921 йылдың 28 декабренә ҡараған төндә генерал Сахаров командованиеһы аҫтындағы Волга буйы бригадаһы частары Ин станцияһына һөжүмен башлай, уларҙың маҡсаты — ҡыҙылдарҙың гарнизонын ҡамауға алырға һәм юҡ итергә. Кама уҡсылар полкы төньяҡтан народоармиясыларҙың уң флангын урап үтә. Өфө кавалерия полкы көньяҡтан бик йылдам рәүештә рейд яһай. Өфө һәм Волга пехота полктары станцияға һөжүм итә, әммә туҡтатылалар. Ин алышы народоармиясылар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Баш күтәреүсе аҡтар армияһы Ольгохта станцияһына сигенәләр һәм ашығыс рәүештә Волочаевка тирәһендә үҙҙәренең позицияларын нығыта башлайҙар.

1922 йылдың 28 ғинуарында хәрби операциялар менән туранан-тура етәкслек итеү өсөн Ин станцияһына үҙенең ялан штабы менән Блюхер килеп төшә. Һөжүм 1922 йылдың 10 февраленә тәғәйенләнә. Блюхер планы буйынса, штаб ике төркөм әҙерләй: Ин төркөмө (Покустың йыйылма уҡсылар бригадаһы һәм партизан отрядтары) Волочаевка йүнәлешендә уң флангҡа һөжүм итә һәм дошманды Хабаровскиға тиклем ҡыуа, икенсеһе — Байкал аръяғы төркөмө (етәксеһе Томин), уның составында 1-се һәм 2-се Чита пехота полктары, Троицк-Савск кавдивизионы, еңел кавалерия дивизионы һәм 1-се айырым Чита бригадаһы, һул флангы йүнәлеше буйынса Үрге Спасскиға һәм Түбәнге Спасскиға һәм артабан Казакевичево ҡасабаһына һөжүм яһай. 10 февраль төнөндә һәм артабан көнө буйы ҡаты алыш бара. Киске сәғәт бишкә Ин төркөмө частарының һөжүмен аҡтар кире ҡаға, Халыҡ-революцион армияһы подразделениелары 500—600 метрға сигенәләр. Һауа торошо бик насар була: 42 градусҡа тиклем ҡаты һыуыҡ, кеше туңа башлай. 428 кеше сафтан сыға. Томиндың төркөмө Забеловский ҡасабаһын баҫып ала, Поперечный разъезыннан дошманды ҡыуып сығара. көн дауамында төркөм Үрге-һәм-Түбәнге спасск ауылдары өсөн ҡаты һуғыш алып бара; кискә табан әлеге ауылдар яулап алына. Ин төркөмө 11 февралдә һөжүмде ҡабатламай, ә 12 февралдә Молчановтың ғәскәрҙәре станцияны һәм Волочаевка ҡасабаһын ҡалдырылар һәм тиҙ арала Хабаровскиҙы үтеп китәләр. Томиндың төркөмө уларға Приморьеға юлды яба. Молчановтың ғәскәрҙәре Розенгартовка һәм Бикин станцияларында ҙур ҡаршылыҡ күрһәтәләр, әммә еңеләләр һәм көньяҡҡа табан сигенәләр.

Волочаевка һөжүм операцияһын замандаштар Перекоп операцияһы менән сағыштыралар. Бында аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренә аҙаҡҡы удар яһала.

Айырыуса ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәндәре өсөн 6-сы уҡсылар полкы [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә һәм һуңынан 4-се Ҡыҙыл Байраҡ Волочаевка полкы итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән 8-се һанлы бронепоезд бүләкләнә.

Волочаевка тирәһендәге алыштарҙан һуң Блюхер [[Мәскәү]]гә кире саҡыртыла, уның урынына И. П. Уборевич ҡуйыла.

=== Петроград хәрби округы ===
[[Файл:1923_vasily_bljucher.png|мини|ҡыҙыл Армияның 1-се уҡсылар корпусы командиры. 1922 йыл]]
Ошо осорҙа Блюхер Реввоенсовет рәйесе урынбаҫары Э. М. Склянскийға уны хәрби юғары уҡыу йортона йүнәлтеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә был үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй.

1922 йылдың 26 августа ул Петроград хәрби округы территорияһында формалашҡан 1-се уҡсылар корпусы командир-комиссары итеп тәғәйенләнә (1922 йылдың 30 сентябренән). 1923 йылдың 27 апрелендә [[Санкт-Петербург|Петроград]] ҡала гарнизоны начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта 1-се уҡсылар корпусы командиры вазифаһынан да бушатылмай.

Блюхер Петросовет һәм ВЦИК ағзаһы итеп һайлана. 1922 йылдың октябре аҙағында, туғыҙынсы саҡырылыш ВЦИК-тың IV сессияһында ҡатнашҡан саҡта Блюхер тәүге тапҡыр Ленинды күрә, Орджоникидзе, [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], Троцкий, Енукидзе, Гусевтар менән таныша. Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуков]] комкор Блюхерҙы уның полкына килеүе тураһында:
{{Цитата башы}}
Мин уның хаҡында бик күп ишеткәнем бар ине, әммә беҙ тәүге тапҡыр осраштыҡ… Мине уның алсаҡлығы әсир итте… Легендар герой күптәр өсөн идеал ине. Мин үҙем гел ошо һоҡланғыс большевикка, иҫ киткес иптәшкә һәм талантлы юлбашсыға оҡшарға хыялланғанымды йәшермәйем…
{{Цитата аҙағы}}
1923 йылдың 6 сентябрендә Мәскәүгә хәрби һәм диңгеҙ инспекцияһы начальнигы Гусев ҡарамағына саҡыртыла, бында ул 1924 йылдың февраленә тиклем эшләй.

1924 йылда Ленинград укрепрайоны коменданты итеп тәғәйенләнә, ошо уҡ ваҡытта 1-се уҡсылар корпусы менән етәкселек итә. 1924 йылдың көҙөндә Блюхер [[Ҡытай]]ға йүнәлтелә. уның урынына 1-се уҡсылар корпусы командиры итеп М. В. Сангурский тәғәйенләнә.

=== Ҡытайҙа ===
1924 йылдың көҙөндә совет етәкселеге Блюхерҙы [[Сунь Ятсен]]дың төп хәрби кәңәшсеһе сифатында Ҡытайға йүнәлтә.

Блюхер [[Гуанчжоу]] портына 1924 йылдың октябре аҙағында «Воровский» совет хәрби карабында ''генерал В. В. Уральский'' псевдонимы аҫтында килеп төшә, карап бортында Сунь Ятсен менән уның күп сәғәтле хәрби кәңәшселәрҙең төп бурыстары асыҡланған әңгәмәһе үтә. Ҡытай армияһын совет ҡоралы менән тәьмин итеү Блюхерҙың иң мөһим эштәренең береһе була. Ҙур булмаған ваҡыт арауығында Сунь Ятсен хөкүмәте 40 мең винтовка, яҡынса 42 миллион патрон, 48 орудие, 12 тау пушкаһы, 10 меңдән ашыу ҡул гранатаһы, 230 пулемёт, 18 бомбомет, 3 самолет һәм башҡа төрлө ҡорал ала. Блюхерҙың инициативаһы буйынса Гоминьдань Үҙәк комитетыянында Хәрби Совет төҙөлә, уның составына Ляо Чжункай, Ху Ханьминя, генерал Сюй Чунчжа, [[Чан Кайши]], Ян Симиня һәм кәңәшсе сифатында В. В. Уральский (Блюхер) индерелә.

Сираттағы хәрби совет ултырышында Блюхер Көнсығыш походының планы менән уртаҡлаша. Планға ярашлы кисекмәҫтән Милли-азатлыҡ армияһының иң яҡшы берекмәләре тарафынан генерал Чэнь Цзюнминға ҡаршы контрһөжүм ойоштороу күҙаллана. Көнсығыш походы 1925 йылдың 2 февралендә башлана һәм шул уҡ йылдың 21 мартында тамамлана. Был походта ХРА тәүге тапҡыр ҙур еңеү яулай, Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенең байтаҡ ҙур районын азат итә. Ете меңдән ашыу дошман һалдаты әсирлеккә алына.

Ҡытайҙа Блюхер йыш ауырый: уны герман фронтында алған йәрәхәте һәм бында барлыҡҡа килгән фотолерматит ауырыуы йонсота. 1925 йылдың йәйенә уның һаулығы ныҡ ҡаҡшай. 1925 йылдың 23 июлендә Блюхер Советтар Союзына дауаланыу өсөн ҡайта.

1926 йылдың май уртаһына Блюхер, хәҙер «Галин З. В.» псевдонимы аҫтында ҡабаттан Ҡытайға хәрби советник төп бурыстарын үтәй башлау өсөн килә. 1926 йылдың 23 июнендә Хәрби Советтың сираттағы ултырышында Гоминьдань генералдары Блюхерҙың төньяҡ походы проектын үҙгәртеү буйынса тәҡдиме менән ризалашалар һәм кисекмәҫтән Цзянсиға барыу ниәтенән баш тарталар. Был осорҙағы хәрби ғәмәлдәрҙең аҙаҡҡы маҡсаты — Уханьде яулау. НРА ғәскәрҙәренең дөйөм һаны 100 мең кешегә яҡын була. Уларға ҡаршы 270 мең яҡшы ҡоралланған һалдат тора. Һөжүм 1926 йылдың октябрендә башлана. НРА корпустары Лилинға һөжүм итәләр һәм яулайҙар. Һөҙөмтәлә улар — Денсичао, һуңынан Чанша станцияһын баҫып алалар. 30 августҡа ҡаршы төндә дошман позицияһына һөжүм линияһында дошман позициялары бөтә фронт участкаларында һөжүмләйҙәр һәм дошман ҡамауын йырып үтәләр. Иртәнсәк улар Ханьян һәм Ханькоу ҡалаларын яулайҙар. 1926 йылдың октябрендә быға тиклем еңелмәҫ Ухань ҡолатыла. Хунань һәм Хубэй провинциялары азат ителә.

Төньяҡ походтың икенсе этабы 1926 йылдың октябрҙең һуңғы көндәрендә башлана. Блюхер төҙөгән план ''өсөнсө Цзянсин операцияһы'' тип атала. Наньчан операцияһы барышында НРА корпустары бер нисә ҡалаға һөжүм итәләр. Цзянсин ғәскәрҙәре ноябрҙең беренсе декадаһында ҡыйратыла. Яҡынса 40 мең һалдат әсирлеккә алына, бик күп ҡорал, пулемёт, бер нисә орудие һәм башҡа төрлө ҡорал тартып алына. Цзянси провинцияһы азат ителгәндән һуң НРА Аньхуэй провинцияһына аяҡ баҫа һәм ноябрь аҙағына уның баш ҡалаһы Аньцинды биләй. Сунь Чуаньфан үҙенең армияһы ҡалдыҡтары менән Шанхайға һәм Нанкинға сигенә.

1927 йылдың февралендә Галин-Блюхер һәм уның штабы Ханькоуҙан Наньчанға күсенә. 1927 йылдың 22 мартында НРА ғәскәрҙәре [[Шанхай]] һәм [[Нанкин]] ҡалаларын яулап ала.

Ҡытайҙа хеҙмәт иткән осорҙа Блюхер ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (664-се һәм 25/2-се һанлы — 1927/1928 йылдарҙа). Шулай уҡ Совет Армияһының үҙәк дәүләт архивында ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы Ҡытай комиссияһы протоколында Блюхерҙы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү тураһында яҙылған (15.12.1926 йыл), шулай уҡ ошо бүләкләү айҡанлы оборона наркомы [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловты]]ң ҡотлау телеграммаһы һаҡлана.

1927 йылдың 11 авгусында Блюхер үҙенең яңы ғаиләһе менән Мәскәүгә ҡайта һәм табиптар ҡулына эләгә. Уға дауаланыуҙы дауам итеү өсөн Железноноводск ҡалаһында ял итергә тәҡдим итәләр.

=== Украин хәрби округы ===
1928—1929 йылдарҙа Украин хәрби округы командующийы И. Э. Якирҙың командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.

=== Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы ===

1929 йылдың 6 авгусында Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә.

Аҡ ҡытайҙар провокацияларына яуап итеп Сунгар операцияһы әҙерләнә. Уның төп авторы — Блюхер, авторҙаштары ОДВА штаб начальнигы А. Я. Лапин (Лыпиньш), Амур флотилияһы командующийы Я. О. Озолин (Озолинь), Приамурье уҡсылар дивизияһы командиры И. А. Онуфриев һәм авиатор Э. П. Карклин булалар. Операцияға барыһы 1117 кеше йәлеп ителә, шулай уҡ 15 бомбардировщик, 6 гидросамолет, 8 хәрби карап. Ҡытай ғәскәрҙәренең һаны совет ғәскәрҙәре һанынан 20 тапҡырға артыҡ була.

1929 йылдың 29 октябрендә 2-се Приамурье дивизияһы отрядтары судноларға тейәлеп, Сунгариға табан юллана. Оборонаға әҙерләнгән дошман көслө ут аса, әммә канонирҙар уларҙы баҫтырыуға өлгәшә. Совет авиацияһы Сунгари флотилияһының бөтә караптарын батыра. Өс сәғәтлек һуғыштан һуң гарнизон частары сигенә. 2 ноябрҙә Амур хәрби флотилияһы [[Хабаровск]]иға әйләнеп ҡайта.

1929 йылдың ноябрь башына ҡарата Чжалайнор-Маньчжур йүнәлеше иң хәүефле йүнәлеш тип таныла. Бында Ҡытай командованиеһы алты пехота бригадаһы, бер кавалерия дивизияһы, ике бронепоезд, сапер һәм башҡа техник подразделениеларҙы, шулай уҡ урыҫ аҡгвардиясыларынан торған бер нисә отряд туплай. Дөйөм алғанда, был төркөмдә 60 000 тирәһе ҡылыс һәм штык иҫәпләнә. Генерал-лейтенантом Лян Чжуцзян үҙенең уңышында шикләнмәй. Уға ҡаршы совет командованиеһы тарафынан ике уҡсылар дивизияһы, кавбригада, кавдивизион, артиллерия дивизионы, сапер батальоны, танк ротаһы, тимер юл ротаһы, өс бронепоезд һәм еңел бомбаға тотоу эскадрильяһы ҡуйыла. Резервта шулай уҡ 21-се Пермь уҡсылар дивизияһы була.

1929 йылдың 16 ноябрендә Ҡытай ғәскәрҙәре артиллерия ярҙамында Абағайтуй станицаһына һәм 86-сы разъездға һөжүм итергә маташа. Советтар өсөн әлеге һөжүмдәр рәсми рәүештә яуап биреү өсөн һылтау ғына була. Яуап операцияһы 1929 йылдың 17 ноябргә ҡарата төндә башлана. Блюхерҙың планы буйынса операцияны 35-се Себер уҡсылар дивизияһы, 5-се айырым Кубань кавалерия бригадаһы (К. К. Рокоссовский етәкселегендә) һәм Бүрәт-Монгол кавалерия дивизионы үткәрә. Фронт үҙәгендә дошманды 36-сы Байкал аръяғы һәм 21-се Пермь уҡсылар дивизиялары тоторға тотҡарлап торорға тейеш була. 5-се айырым Кубань кавдивизияһы үҙ бурысын теүәл үтәй: Ҡытай ғәскәрҙәрен Хайларҙан айыра. 17 ноябрь көнө ахырына 35-се Себер уҡсы дивизияһы, дошманды ҡыйратып, Чжалайнорға барып терәлә, ләкин ҡаланы яулап ала алмай. Иртән иртә менән авиаразведка Цаган станцияһынан Чжалайнор гарнизонына табан хәрәкәт иткән күп һанлы Ҡытай ғәскәрҙәрен күреп ҡала. Блюхерҙың реакцияһы бик тиҙ һәм ҡәтғи була: ул Вострецовҡа көслө ут ҡапламы ҡуйырға һәм бер нимәгә ҡарамай Чжалайнорҙы көндөҙгө сәғәт 12-гә яулап алырға бойора.

Ҡыҙыл полкттары нығытылған позицияларҙы көслө утҡа тота. Бында ла командарм күрһәтмәһе буйынса Блюхерҙың тулҡын рәүешендәге һөжүмдәр менән дошман оборонаһын йырыу методы уңышлы ҡулланыла. Һөжүмселәрҙең беренсе эшелоны алғы окоптарҙы биләй, гранаталарҙы блиндаждарға яуҙыра һәм тотҡарлыҡһыҙ алға ынтыла. Блиндаждарҙы дошмандарҙан таҙартыу, локаль ҡаршылыҡ нөктәләрен баҫыу икенсе һәм өсөнсө эшелондар тарафынан башҡарыла.

Чжалайнор 1929 йылдың 18 ноябрендә алына, Маньчжурия — 1929 йылдың 20 ноябрендә. Әсирлеккә Лян Чжуцзян етәкселегендәге бөтә Чжалайнор-Маньчжур төркөмө эләгә. Советтар яғынан: һәләк булғандар — 123, яраланған — 605 кеше. Был ваҡытҡа Лапиндың йыйылма төркөмө тарафынан Приморьела Мишань-Фу гарнизоны тар-мар ителә. 1-се Мукден кавалерия дивизияһы һәм 1-се уҡсылар дивизияһы штабтары баҫып алына. Алыштарҙа барыһы меңдән ашыу дошман офицеры һәм һалдаты юҡ ителә.

Маньчжурия хакимы маршал Чжан Сюэлян совет властарына ашығыс рәүештә хәлдәрҙе көйләү тураһында һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 22 декабрҙә Хабаровскиҙа әлеге килешеүгә ҡул ҡуйыла. ОДВА (Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы) Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә һәм артабан Айырым Ҡыҙыл Байраҡ Алыҫ Көнсығыш армияһы (ОКДА) тип исемләнә башлай. Ҡыҙыл Байраҡ орденына 500-ҙән ашыу командир һәм ҡыҙыармеец лайыҡ була. 1930 йылдың майында Блюхер 1-се һанлы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 1931 йылда 48-се һанлы Ленин ордены менән наградлана.
[[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булған тәүге биш совет маршалы. Һулдан уңға ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Егоров Александр Ильич|Егоров]]; тора: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм '''Блюхер''')]]
1930 йылдың июнендә асылған ВКП(б)-ның XVI съезына Блюхер Алыҫ Көнсығыш крайы большевиктарынан делегат итеп һайлана. РККА исеменән уға съезға сәләмләү һүҙе йөкмәтелә.

1932 йылдың көҙөндә Блюхер үҙен насар тоя башлай: ҡабаттан элекке ауырыуҙары йонсота башлай. Доктор Ф. С. Малышев талабы буйынса октябрь аҙағында Мәскәүгә Кремль дауаханаһына дауаланыу өсөн китә. [[1932 йыл]]дың 9 декабрендә Всеволод Васильевич Сибирцев псевдонимы аҫтында медицина тикшереүҙәрен үткәреү өсөн Германияға ебәрелә, әммә унда ла теүәл диагноз ҡуя алмайҙар.

[[Хабаровск]]иға 1933 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайта.

1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съездында партия Үҙәк комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1937 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетының октябрь пленумында ағзалыҡҡа күсерелә.

1935 йылдың 4 майында РККА штабы начальнигы Егоров [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловҡа]] Блюхер өҫтөнән ялыу ебәрә: Япония менән һуғыш сығыу осрағында ОКДВА-ның хәрби ғәмәлдәре тураһында оператив директиваһы Блюхерға 25 мартта еткерелә, 6 апрелгә тиклем ул ғәскәрҙе туплау урындарын өйрәнә, әммә 17 апрелгә тиклем бер ниндәй ҙә ҡарар ҡабул итмәй, сөнки 7 апрелдән алып Блюхер билдәле сир менән ауырый («запойға китте»). Тейешле ҡарар тик 29 апрелдә генә ҡабул ителә. Блюхер, хәрби белеме һәм тәжрибәһе булмауы арҡаһында, ҙур күләмле ғәскәр төркөмө менән етәкселек итә алмай.

1935 йылдың 21 ноябрендә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] хәрби начальниктар К. Е. Ворошилов, А. И. Егоров, М. Н. Тухачевский, К. В. Блюхер һәм С. М. Буденный Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булалар.

1936 йылдың көҙөнән алып СССР НКВД-ына Блюхерға «фетнәлә ҡатнашыуыу тураһында агентура мәғлүмәттәре» яуа башлай, уларҙа, мәҫәлән, Блюхер Алыҫ көнсығышты СССР-ҙан айырырға тиәт итә, тип раҫлана. Был «агентура мәғлүмәттәре» [[Ежов Николай Иванович|Ежоовҡа]] ВКП Үҙәк Комитеты өсөн ебәрелә (1936 йылдың сентябре һәм 1937 йылдың феврале){{Sfn|Лебедев|1997|с=10}}.

25 ноябрҙың 1936 йылдың 5 декабрендә Мәскәүҙә ғәҙәттән тыш VIII-се ССР Союзы Советтары съезы үтә. 1936 йылдың 5 декабрендә съезд [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|СССР Конституцияһын]] ҡабул итә. Блюхер съезда ҡатнашыусылар араһында була.

1937 йылдың 31 майында Блюхер Мәскәүҙә ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының Сәйәси бүлеге начальнигы, 1-се ранг армия комиссары Я. Б. Гамарникты уның фатираһында күрергә бара (уның менән Блюхер Алыҫ Көнсығыш осоронан таныш була). Шул уҡ көндө Я Б Гамарник үҙ-үҙен атып үлтерә.

1937 йылдың июнь башында СССР-ҙың Юғары суды Пленумы маршал Тухачевскийҙың һәм башҡаларҙың эшен тикшереү буйынса Махсус суд присутствиеһы булдырыу тураһында ҡарар сығара. Уның составына В. В. Ульрих етәкселегендә Я. И. Алкснис, В. К. Блюхер, [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], [[Шапошников Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]], И. П. Белов, П. Е. Дыбенко, Н. Д. Каширин һәм Е. И. Горячев индерелә&lt;sup&gt;[[Тухачевский Михаил Николаевич|[41]]]&lt;/sup&gt;

1937 йылдың 2 июнендә ВКП(б)Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары ҡатнашлығында үткәрелгән хәрби советтың ултырышында Сталин маршал Блюхер тураһында ошондай характеристика бирә:
{{Цитата башы}}
…Блюхер бик шәп командующий, үҙенең округын белә һәм ғәскәрҙәрҙе тәрбиәләү буйынса ҙур эш алып бара.
{{Цитата аҙағы}}

1937 йылдың 12 декабрендә Блюхер Алыҫ Көнсығыш крайы Ворошилов һайлау округы буйынса 1-се саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана.1938 йылдың ғинуарында СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы итеп һайлана (беренсе сессияһында).

1938 йылдың 28-31 майында Мәскәүҙә Баш хәрби советы ултырышы үтә. Унда Блюхер ҙур доклад менән сығыш яһай.

==== Хәсән күле алыштары ====
1938 йылдың 1 июлендәге Ворошиловтың бойороғона ярашлы ОКДА Алыҫ Көнсығыш фронты итеп үҙгәртелә, уның командующийы итеп Блюхер тәғәйенәләнә. Ике армия ойошторола: 1-се Приморье армияһы һәм 2-се айырым Ҡыҙыл Байраҡ армияһы.

1938 йылдың 20 июлендә япон хөкүмәте СССР-ға Японияға Хәсән күле эргәһендәге СССР территорияһының бер өлөшөн биреү буйынса ультиматум иғлан итә. Ультиматум кире ҡағыла.

Блюхер үҙ белдеге менән низағты туҡтатырға була. 24 июлдә, үҙ штабынан һәм эске эштәр һәм оборона наркомдарынан йәшерен рәүештә, ул Заозерная бейеклегенә комиссия ебәрә. «Тикшереү» һөҙөмтәһендә низағтың килеп сығыуында сикте 3 метрға боҙоп япон яғына сыҡҡан совет пограничниктары ғәйепле булыуы асыҡлана. Блюхер Оборона наркомына телеграмма ебәрә һәм кисекмәҫтән погранучастка начальнигын яуапҡа тарттырылыуҙы талап итә, әммә Блюхерҙың әлеге «солох башланғысын» Мәскәүҙә аңлап етмәйҙәр һәм комиссия эшен туҡтатырға һәм Совет хөкүмәтенең япондарға ҡаршы күрһәтмәләрен үтәргә ҡушалар.

1938 йылдың 29 июле иртәһендә ике япон ротаһы дәүләт сиге аша үтеп, Безымянная бейеклегендә сик буйы посына һөжүм итәләр. Ҡаты алыш барышында улар бейеклекте яулауға өлгәшә, әммә килеп еткән погранрезервы һәм уҡсылар ротаһы 29 июлдә япондарҙы кире ҡыуалар.

1938 йылда Хәсән күле янында хәрби ғәмәлдәр башлана, етәкселекте үҙ өҫтөнә Г. М. Штерн ала (В. К. Блюхер Посьетҡа 2 августа килеп етә). Блюхер 40-се уҡсылар дивизияһына, сик буйын үтмәйенсә, япон ғәскәрҙәренә һөжүм итеү буйынса бойороҡ бирә&lt;ref&gt;История Великой Отечественной войны Советского Союза, 1941—1945 (в шести томах). / ред. П. Н. Поспелов. том 1. — М., Воениздат, 1960. — С. 231—236&lt;/ref&gt;. Ебәрелгән хаталар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре ҙур юғалтыуҙар кисерә һәм уңышҡа тик 10 августа ғына өлгәшә ала. Баш хәрби советы ([[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] һәм башҡалар), Алыҫ Көнсығыш фронтында күп кенә етешһеҙлектәр таба. Бынан тыш, Блюхерҙы «фронтты халыҡ дошмандарынан таҙарта алмауҙа» ғәйепләйҙәр. И. Р. Апанасенко (1941 йылдың башында фронт командующийы итеп тәғәйенләнә) ҡуйылғандан һуң ғына фронтты ҡамау хәүефенән ҡотҡарыу мөмкинлеге тыуа: быға тиклем тимер юлы берҙән-бер тәьмин итеү «артерияһы» булып тора һәм уны ҙур булмаған диверсанттар төркөмө бик еңел генә эшлектән сығара алған. Апанасенко бик тиҙ арала автомобиль юлын төҙөй: 1941 йылдың 1 сентябренә [[Хабаровск]]иҙән Куйбышевка-Восточный станцияһына тиклем юл әҙер була&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/anons/arc_2000/0516/1.htm Рой Медведев. Иосиф Сталин и Иосиф Апанасенко. Дальневосточный фронт в Великой Отечественной войне//Российская газета]&lt;/ref&gt;.

31 июлдә (иртәнге сәғәт өстә) япондар артиллерия утын аса һәм ике пехота полкы көстәре менән дүрт сәғәтлек алыштан һуң Заозерная һәм Безымянная бейеклектәрен баҫып ала. Ялан пехотаһы был мәлдә алыш барған урындан 30-40 км алыҫлыҡта була һәм пограничниктарға ярҙам итә алмай.

1 августа Блюхер ғәскәрҙәргә, төп көстәрҙе көтөп тормайынса, дошманға һөжүм итергә бойороҡ бирә, әммә һөжүм уңышһыҙлыҡҡа осрай.

Баш хәрби советы протоколында Блюхерҙың күп кенә хаталары асыҡлана: Блюхер дошманды ҡыйратыу буйынса асыҡтан-асыҡ бурыстар ҡуймай, үҙенең ҡул аҫтындағы командирҙарға ҡамасаулай, атап әйткәндә, 1-се армия етәкселеге бер ниндәй сәбәпһеҙ ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүҙән ситләштерелә; фронт идаралығы эшен тотҡарлай, советтар территорияһында урынлашҡан япон ғәскәрҙәрен тар-мар итеүгә ҡамасаулай…төрлө сәбәптәр табып, Мәскәү менән бәйләнештәрҙән баш тарта. Өс тәүлек буйы Блюхер менән һөйләшеү мөмкинлеге булмай. Бынан тыш, маршал Блюхерҙың «оператив эшмәкәрлеге» хәрби хеҙмәткә 12 төрлө йәштәгеләрҙе саҡырыу менән тамамлана (баш хәрби совет май айында һуғыш шарттарында Алыҫ Көнсығышта 6 төрлө йәштәгеләрҙе хеҙмәткә саҡырыу тураһында ҡарар сығара). Блюхерҙың әлеге бойороғо япондарҙың мобилизация үткәреү хәүефен тыуҙыра. Бойороҡ кисекмәҫтән юҡҡа сығарыла.

Япон ғәскәрҙәрен биләгән территориянан ҡыуып сығарыу 39-сы уҡсылар корпусына йөкмәтелә. 2-3 августа юғалтылған бейеклектәрҙе ҡайтарыу буйынса маташыуҙар уңышһыҙлыҡҡа тарый.

6 августа совет ғәскәрҙәре хәл иткес һөжүмгә күсә. Хәрби ғәмәлдәр тулыһынса СССР авиацияһының хакимлығында үтә. 6 августа япон позицияларына 60 ТБ-3 ауыр дүрт моторлы бомбардировщик һөжүм итә. 9 августҡа территория япондарҙан азат ителә, 10 августа япон хөкүмәте һөйләшеүҙәрҙе башларға тәҡдим яһай һәм 11 августа япон һәм совет ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр туҡтатыла&lt;ref&gt;https://cont.ws/@comandanteoleg/763437 Как Маршал Блюхер родину предавал&lt;/ref&gt;.

Низағ һөҙөмтәһендә совет яғынан үлеләр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар 960 кеше, яраларҙан вафат булған һәм хәбәрһеҙ юғалған 960 (комсоставтан 152 командир 178 кесе командир), яралылар һәм сирлеләр — 3279 кеше тәшкил итә. Япон яғынан 650 кеше һәләк була һәм 2500 тирәһе кеше яралана.

1938 йылдың 31 авгусында Мәскәүҙә Ворошилов рәйеслегендә РККА-ның баш хәрби советы ултырышы үткәрелә. Ултырышта Щаденко, Буденный, Шапошников, Кулик, Локтионов, Блюхер һәм Павлов, шулай уҡ СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Молотов һәм эске эштәр наркомы урынбаҫары Фриновский ҡатнашалар. Хәсән күле тирәһендәге ваҡиғалар мәсьәләһе һәм Алыҫ Көнсығыш фронты командующийы Блюхерҙың эше ҡарала.

1938 йылдың 4 сентябрендәге 0040-сы һанлы ССР Союзының Оборона наркомы бойороғона&lt;ref&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/Приказ_НКО_СССР_от_04.09.1938_%E2%84%96_0040 Приказ НКО СССР от 04.09.1938. № 0040 — Викитека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231009195243/http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%9E_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_04.09.1938_%E2%84%96_0040 |date=2023-10-09 }}&lt;/ref&gt; ярашлы Блюхер Алыҫ Көнсығыш Ҡыҙыл Байраҡ фронты ғәскәрҙәре командующийы вазифаһынан бушатыла һәм РККА-ның Баш хәрби советы ҡарамағында ҡалдырыла. Маршал [[Конев, Иван Степанович|И. С. Конев]] хәтирәләренән:
{{Цитата башы}}
Василий Константинович Хәсәндә уңышһыҙ эш итә. 1937 йылға ҡарата маршал Блюхер үҙенең белем кимәле, тормошҡа ҡарашы буйынса Граждандар һуғышы осоронан бик алыҫ китмәгән кеше була. Һәр хәлдә, Хәсән кеүек ҙур булмаған операцияны, Блюхер башҡарып сыға алмай.
{{Цитата аҙағы}}

==== Ҡулға алыныуы һәм вафаты ====
РККА-лағы репрессиялар барышында Блюхерҙың Алыҫ Көнсығыштағы бөтә булған яҡын хеҙмәттәштәре тиерлек ҡулға алына. 1938 йыл башында Блюхер Сталин алдында үҙенә ышаныс булыу-булмауы тураһында һорау ҡуя. Сталин Блюхерға тулыһынса ышаныуын белдерә.

1938 йылдың 22 февралендә «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ флотының ХХ йыллығына бәйле, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының частарының һәм подразделениеларының хәрби, техник һәм сәйәси әҙерлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм уңыштары өсөн» Блюхер икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

Яңы хеҙмәт урынына тәғәйенләнеүҙе көтөп, шул уҡ ваҡытта ғаиләһе менән ҡунаҡханала йәшәгән Блюхер Оборона наркоматында даими торлаҡ майҙанын биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 1938 йылдың 24 сентябрендә Блюхерға Хөкүмәт йортонда фатир бүленә.

1938 йылдың 28 сентябрендә ғаиләһе менән Адлерға ял итеү һәм дауаланыу өсөн «Бочар Шишмәһе» пансионатына китә. Ворошилов дачаһында йәшәй.

1938 йылдың 22 октябрендә иртәнсәк Блюхер Ворошилов дачаһында ҡулға алына (1901-се һанлы ҡулға алыу ордерына 1938 йылдың 19 октябрендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссары Ежов ҡул ҡуйған), шунда уҡ уның ҡатыны Глафира лукинична һәм улар менән бергә ял иткән ағаһы павел да ҡулға алыналар. Уларҙы маршал вагонының төрлө купеларына урынлаштыралар һәм Мәскәүгә оҙаталар. 24 октябрҙә 17 сәғәт 10 минутта Курск вокзалынан СССР НКВД-ның эске төрмәһенә алып киләләр. Блюхерҙы 93-сө һанлы камераға урынлаштыралар, уның төрмә номеры — 11.

18 көн эсендә Блюхерҙан 21 мәртәбә һорау алына (ҡулға алған көндән һәм вафатына тиклем). 1938 йылдың 26 октябренән һорауҙар Лефортово төрмәһендә үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.nnre.ru/istorija/1937_god_yelita_krasnoi_armii_na_golgofe/p5.php А судьи кто — 1937 год Элита Красной Армии на Голгофе]&lt;/ref&gt;. Ете һорауҙы шәхсән Берия үткәрә, ҡалғандарын — СССР НКВД ГУГБ бүлексәһе начальнигы дәүләт именлеге өлкән лейтенанты Иванов (11 һорау алыу) һәм НКВД ГУГБ бүлексәһе уполномоченныйҙары И. И. Головлев һәм Д. В. Кащеев (3 һорау алыу). НКВД төрмәһе тотҡоно С. А. Арина-Русаковская һөйләүенән:
{{Цитата башы}}
Минең менән бергә камерала ҡулға алынған Кольчугина-Блюхер [Блюхерҙың икенсе ҡатыны] ултырҙы… Мин уның маршал Блюхер менән күрешкәнен белдем. Кольчугина-Блюхер, Блюхер танымаҫлыҡ итеп туҡмалған һәм ни эшләгәнен белмәгән хәлдә ине, тип һөйләне. Ул үҙ-үҙе өҫтөнән ҡот осҡос нәмәләрҙе һөйләп ташланы. Блюхер иҙелгән хәлдә ине; әйтерһең дә, ул танк аҫтында ҡалған…
{{Цитата аҙағы}}

1938 йылдың 6 — 9 ноябрендәге күрһәтмәләрендә Блюхер «советтарға ҡаршы уңдар ойошмаһында» һәм «хәрби заговорҙа» ҡатнашыуында, шулай уҡ хәрби өлкәлә саботажлыҡ ҡылыуҙа, эш урынында эскелек менән шөғөлләнеүендә һәм әхлаҡи яҡтан тарҡалыуында үҙен ғәйепле итеп таный.

Блюхерға ҡаршы уның туғандары һәм хеҙмәттәштәре иҫбат итә. Һуңынан атып үлтерелгән Блюхерҙың беренсе ҡатыны Галина Покровскаяның һорау алыу протоколынан:
{{Цитата башы}}
Беҙ бергә йәшәгән саҡта мин, Блюхер коммунист булһа ла, коммунистик ҡарашта булмағанын күрә инем… Ул йыш ҡына Троцкийҙы маҡтай ине…Ул ҡырҡа кире яҡтан Мәскәүҙәге хәрби етәкселек тураһында һөйләй ине…
{{Цитата аҙағы}}
Һуңынан хөкөм ителгән Блюхерҙың ҡустыһы, РККА капитаны Павел Константинович Блюхерҙың һорау алыу протоколынан:
{{Цитата башы}}
Минең ағайымдың советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында күрһәтмәләр биреүҙе башларға рөхсәт итеүегеҙҙе һорайым…Блюхер В. К. «уңдарҙың» фетнәһендә 1930 йылдан алып тора.
{{Цитата аҙағы|''Великанов Н. Т.'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 317 с., ил. (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; вып. 1217)}}
Һуңынан атып үлтерелгән [[Егоров Александр Ильич|маршал Александр Егоровты]]ң һорау алыу протоколынан:
{{Цитата башы}}
Тәүге тапҡыр хәрби фетнәлә ҡатнашыусы булараҡ Блюхер тураһында мин 1935 йылдың башында Гамарниктан ишеттем…
{{Цитата аҙағы}}
Блюхер 1938 йылдың 9 ноябрендә 22 сәғәт 50 минутта эске төрмәнең табип бүлмәһендә вафат була. Ике сәғәт үткәс, Меркулов Блюхерҙың мәйетен Бутырка төрмәһе моргына оҙатырға ҡуша. Судмедэкспертиза һығымтаһы буйынса (экспертизаны НКВД-ның Эске төрмәһе начальнигы Л. Г. Миронов һәм тәфтишселәр Иванов һәм Головлев алдында эксперт Семеновский үткәрә&lt;ref name=&quot;Великанов Н. Т.&quot;/&gt;) маршал үпкә артерияһында тромб барлыҡҡа килеүҙән вафат булған&lt;ref&gt;Н. Великанов — «Измена маршалов». Ссылка на документ «Из акта судебно-медицинского исследования трупа заключённого № 11»&lt;/ref&gt;. 1938 йылдың 10 ноябренең таңында Блюхерҙың мәйете крематорийға күсерелә һәм яндырыла.

1938 йылдың 11 ноябрендә вафаты айҡанлы Блюхерҙың ғәйепләү эше туҡтатыла.

1939 йылдың 10 мартында артҡы һан менән маршал званиеһынан мәхрүм ителә һәм «Япония файҙаһына шпионлыҡ өсөн» (йәнәһе, Дайренда Япония файҙаһына шпионлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән; уға әүҙем ярҙамды Виктор Сергеевич русяев һәм барон Георгий николаевич Розен күрһәткәндәр), «советтарға ҡаршыуңдар ойошмаларында һәм хәрби заговорҙа ҡатнашыуы өсөн» үлем язаһына тарттырыла&lt;ref name=&quot;nvoblukher&quot;&gt;[http://nvo.ng.ru/history/2004-11-19/5_blukher.html А. Н. Почтарёв. Трагедия маршала Блюхера // «Независимое военное обозрение» от 19.11.2004 г.]&lt;/ref&gt;.

==== Үлгәндән һуң реабилитацияланыуы ====
1955 йылдың сентябрендә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комитетына ғариза менән М. И. Губельман (1921 йылда Алыҫ көнсығыш Республикаһында Блюхер етәкселек иткән Хәрби Советы ағзаһы) мөрәжәғәт итә, ул Блюхерҙың эшенә аныҡлыҡ индереүҙе талап итә, сөнки легендар маршал ғәйепһеҙ репрессияға дусар булған тип һанай. Ошондай уҡ ғаризаны СССР-ҙың Генераль прокурорына армия генералы А. В. Хрулев та бирә.

Архив материалдарын ҡабаттан тикшергәндән һуң, РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 221-се статьяһына таянып, юстиция полковнигы Я. П. Терехов 1956 йылдың 9 мартында Блюхер Василий Констановичтың, уның вафаты айҡанлы һәм уның ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмау сәбәпле, ғәйепләү эшен туҡтатыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя.

Шулай уҡ тере ҡалған ғаилә ағзалары ла аҡлана.

== Ғаиләһе ==
[[Файл:Кенотаф_Маршалу_Блюхеру_на_сопке_Июнь-Корань_март_2015.jpg|мини|293x293пкс|Маршал Блюхер кенотафы (Волочаевка-1 ауылы)]]
* Ҡарт олатаһы — Леонтий Феклистович.
* Ҡартатаһы — Павел Леонтьевич.
* Атаһы — Константин Павлович (1869 — 24.02.1933), Георгиевск-Раменье зыяратында ерләнгән.
** Атаһының бер туғандары:
*** Федор Павлович (1872 — ?) ҡатыны (1900 йылдан) — Екатерина Осиповна Иванова.
*** Александра Павловна (1880 — ?). ире (1901 йылдан) — Николай Герасимович Павлов.
*** Дмитрий Павлович Блюхер (1887—1942).
*** Иван Павлович.
*** Евгения Павловна.
* Әсәһе — Анна Васильевна (ҡыҙ фамилияһы Медведева, 1868—24.11.1932). Хабаровскиҙа ерләнгәнә, 1938 йылда ҡәберташы алып ташлана.
* апаһы — Александра Константиновна (ир фамилияһы буйынса Пятибратова).
* апаһы — Елизавета Константиновна.
* ҡустыһы — Павел Константинович (1905—1939), Хәрби-Һауа көсәтенең Алыҫ көнсығыш фронты штабы ҡарамағындағы авиазвено командиры. 1939 йылдың 26 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Хәрби коллегияһы тарафынан хәрби-фашист фетнәһендә ҡатнашҡан өсөн үлем язаһына тарттырыла. Шул уҡ көндө атып үлтерелә. 1956 йылдың 9 майында аҡлана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d4/f373.htm#n179 Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224065155/http://lists.memo.ru/d4/f373.htm#n179 |date=2020-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

Блюхер өс тапҡыр өйләнгән була.

* Беренсе ҡатыны (1919 йылдың авгусынан 1924йылдың июленә тиклем) Галина Павловна Покровская (1899—1939). 1938 йылдың 24 октябрендә Ленинградта ҡулға алына һәм Мәскәүгә оҙатыла. Һорау алыуҙарҙа элекке иренә Япония айҙаһына уның шпион эшмәкәрлегендә ярҙам күрһәтеүе тураһында таныу күрһәтмәләрен бирә. 1939 йылдың 10 мартында атып үлтерелә. Балалары:
** ҡыҙҙары Зоя — 1920 йылғы, сабый саҡта вафат була.
** 1921 йылда Блюхерҙар Волга буйынан Байкал аръяғына эвакуацияланған Катя исемле ҡыҙҙы тәрбиәгә алалар. Катя Блюхер ғаиләһендә 1937 йылға тиклем йәшәй, һуңынан уның өлкән апаһы табыла һәм ул уға күсә.
** улдары Всеволод (1922—1977) ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң Армавир балалр йортона урынлаштырыла. 1943 йылда РККА-ға саҡырыла — 65-се армия составында һуғыша]]&lt;ref&gt;[http://www.kursk1943.mil.ru/kursk/arch/books/memo/batov_pi/11.html Курская битва: Мемуары: Батов П. И. В походах и боях]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (атаһы аҡланғандан һуң бирелә) һәм «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың мартында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30003580/|title=Память народа :: Документ о награде :: Блюхер Всеволод Васильевич, Медаль «За отвагу»|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-09}}&lt;/ref&gt;. После войны работал шахтёром в Коммунарске под Луганском&lt;ref&gt;[http://nedelya.net.ua/news/skandali/syn-za-otca-shahter-s-marshalskoy-familiey Сын за отца. Шахтёр с маршальской фамилией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807122222/http://nedelya.net.ua/news/skandali/syn-za-otca-shahter-s-marshalskoy-familiey |date=2019-08-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kiev-vestnik.com.ua/216-syn-marshala-v-proxodcheskom-zaboe.html «Сын Маршала в проходческом забое» Интернет—версия газеты «Киевский вестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002073931/http://kiev-vestnik.com.ua/216-syn-marshala-v-proxodcheskom-zaboe.html |date=2013-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
** ҡыҙҙарыы Зоя (1923 йылдың июлендә тыуа, исеме беренсе ҡыҙы иҫтәлегенә бирелә), ата-әсәһенең ҡулға алынғанынан һуң өләсәһе Людмила Петровна (Галина Покровскаяның әсәһе) тәрбиәләй. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградта йәшәй, кейәүгә сыға, улы тыуа.
* Ҡытайҙа эшләгән сағында, 1927 йылдың ғинуарында Блюхер совет консуллығы хеҙмәткәре Галина Александровна Кольчугинаға (1899—1939) өйләнә. Блюхер менән бер көндә ҡулға алына, был ваҡытта ул Подбельский исемендәге Элемтә академияһының хәрби факультетында 4 курста уҡый, Мәскәүҙә ун йәшлек улы василий менән Чистые пруды 12-се һанлы йорт адресы буйынса йәшәй. Элекке иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итмәгән өсөн ғәйепләнә, шулай уҡ шпионаж үткәреүҙә һәм советтарға ҡаршы хәрби заговорҙа ҡатнашҡан өсөн. 1939 йылдың 14 мартында СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы уны атып үлтереүгә хөкөм итә.
** Улдары Василий Васильевич Блюхер (1928—2013). Ата-әсәһе атып үлетерелгәндән һуң Пенза тирәһендәге балалар йортона урынлашщтырыла.
* 1932 йылды Ҡытайҙан ҡайтҡандан һуң Блюхер 17-йәшлек Глафира Лукинична Безверховаға (1915—1999) өйләнә. СССР НКВД-ының Махсус кәңәшмәһе тарафынан иренең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итмәгән өсөн холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына (ИТЛ) 8 йылға иркенән мәхрүм ителә&lt;ref name=&quot;velikanov&quot;/&gt;. Ҡаҙаҡ ССР-ына лагерға ебәрелә. Реабилитациянан һуң Мәскәүҙә йәшәй.
** Балалары: ҡыҙҙары Ваира (1932 йылғы) һәм улдары Василин (21.03.1938) репрессияланғандарҙың балалары өсөн махсус балалар йортона ебәрелә. Лагерҙан ҡайтҡас, Глафира Безверхова ҡыҙын таба, ә улының яҙмышы билдәһеҙ булып ҡала.
Волочаевка алышы урынындағы ошо ваҡиғаларға бағышланған һәйкәл эргәһендә Советтар Союзы маршалы Блюхерға кенотаф — яҙыу эшләнгән таш — ҡуйылған (Йәһүд автономиялы округ).

== Хабаровскиҙа иҫтәлекле урындар ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|
| width=&quot;33%&quot; |&lt;ref&gt;Решением Хабаровского горисполкома № 661 от 16 ноября 1964 года школе № 2 (Математический лицей) г. Хабаровска присвоено имя В. К. Блюхера&lt;/ref&gt;[[Файл:Bluher House Khabarovsk.jpg|thumb|250px| [[Хабаровск]]иҙа Истомин урамындағы 1938 йылға тиклем маршал В. К. Блюхерҙың резиденцияһы булған бина]]
|width=&quot;33%&quot;|[[Файл:Board Bluher Khabarovsk.jpg|thumb|200px|Хабаровскиҙа Истомин урамындағы бинала В. К. Блюхер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]]
|width=&quot;33%&quot;|[[Файл:Board Blukher Rhab.jpg|thumb|200px|Хабаровскиҙа Көнсығыш хәрби округы штабы бинаһында В. К. Блюхер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]]
|-
|}

== Наградалары ==
* 2 [[Ленин ордены]] (48-се һанлы, 11.07.1931; 3698-се һанлы, 22.02.1938)
* 3 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
** 1918 йылдың 30 сентябрендәге ВЦИК-тың 1-се һанлы ҡарары. 1919 йылдың 11 майында ВЦИК-тың махсус вәкиле тарафынан Көнсығыш фронтында 3-сө армия штабында тапшырыла;
** 1921 йылдың 14 июнендәге 197-се һанлы РВС бойороғо — 1918 йылда Дутов һәм башҡа аҡгвардиясылар менән көрәштә күрһәткән ҙур батырлығы, хәрби таланты һәм ойоштороу һәләттәре өсөн; Көнсығыш фронтында 30-сы уҡсылар дивизияһының ҡаһарманлыҡтары өсөн;
** 1921 йылдың 20 июнендәге 221-се һанлы РВСР бойороғо — Перекопты штурмлауҙа 51-се уҡсылар дивизияһының ҡаһарманлығы өсөн;
* 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
** 1928 йылдың 25 октябрендәге 664-се һанлы РВС бойороғо — Каховка плацдармын обороналауҙағы ҡаһарманлыҡтары өсөн;
** 1928 йылдың 101-се һанлы СССР-ҙың РВС бойороғо — РККА-ның 10-йыллығы айҡанлы;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1-се һанлы, 13.05.1930)
* «XX лет РККА» миҙалы (5657-се һанлы, 22.02.1938)
* «Дәүләт именлегенең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (773-сө һанлы, 23.02.1932)
* 1-се Атлы армияһының Реввоенсоветы Блюхерҙы «Перекопта һәм Юшуньдә юлбашсы һәм еңеүсе» булараҡ тәбрикләй һәм уға алтын сәғәт тапшыра.
* Исемле ҡыҙыл йондоҙсоҡ
* Ҡытай тәреһе (1551-се һанлы).

[[Файл:Rus Stamp-Bluher VK.jpg|200px|right|thumb|СССР Почта маркаһы, 1962 йыл]]

== Хәтер ==
[[Файл:Владивосток_Памятник_Блюхеру,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|200x200пкс|СССР Почта конверты, 1975]]
[[Файл:Блюхер_Василий_Константинович,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|200x200пкс|СССР Почта конверты, 1990]]
[[Файл:Буксир_Маршал_Блюхер_на_Амуре_(1).jpg|мини|200x200пкс|«Блюхер Маршал» буксиры, Амур йылға пароходсылығы.]]

* '''Блюхер исеме бирелгән:'''

[[Мәскәү]]ҙәге Богоявлен тыҡрығы 1930—1938 йылдарҙа Блюхер исемен йөрөткән.

* Василий Блюхер биҫтәһе (Спасск-Дальний, Приморье крайы)
** урамдар [[Верхнеурал]], [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]], [[Төмән]], [[Екатеринбург]], Каменский-Уральск, [[Запорожье]], [[Иркутск]], [[Ҡазан]], Керчь, [[Киев]], [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]], Константиновка, Кривой рог, [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]], Мелитополь, [[Новосибирск]], Озерск, [[Омск]], [[Ырымбур]], [[Оха]], [[Пермь]], [[Петропавловск-Камчатский]], [[Рыбинск]], [[Һамар]], [[Севастополь]], [[Аҡмесджит|Симферополь]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Белорет]], [[Өфө]], [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Харьков]] (2015 йылға тиклем), Ялта, [[Ярославль]], [[Тимертау|Темиртау]] (Караганда өлкәһе), [[Көңгөр]], Ҙур Таш, Славянка (Приморье крайы Хәсән районы), Чегдомын; [[Үрге Әүжән ауыл Советы|Үрге Әүжән ауылы (Белорет районы)]].
** проспекттар [[Санкт-Петербург|- Санкт-Петербург]] һәм [[Уссурийск]];
** урам һәм майҙан — [[Хабаровск]].
* '''Шулай уҡ уның исемен мәктәптәр (Владивосток, Коомсомольск-на Амуре), кинотеатр (Каховка ҡалаһы), йылға буксиры, судно, пароход буксиры, ауылдар йөрөтә.'''

=== Блюхер кинематографта ===
* «Пароль кәрәкмәй» (1967), Блюхер ролендә — Николай Губенко.
* «Революция Маршалы» (1978), Блюхер ролендә — Борис Невзоров.
* «Мәскәү сагаһы» (2004), Блюхер ролендә — Валерий Копченов.
* «Исаев (телесериал)» (2009), Блюхер ролендә — Константин Лавроненко.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{Китап|автор=Блюхер Глафира Лукинична (Безверхова)|заглавие=Воспоминания о муже — Маршале В. К. Блюхере|серия=|ссылка=|издание=|место=Тюмень|издательство=Институт проблем освоения Севера СА РАН|год=1996|том=|страниц=145|isbn=5891810034, 9785891810037}}
* {{Китап|автор=Душенькин Василий Васильевич|заглавие=От солдата до маршала|серия=|ссылка=|издание=3, дополненное|место=М|издательство=Политиздат|год=1966|том=|страниц=224|isbn=}}
* {{Китап|автор=Енборисов Гавриил Васильевич|заглавие=От Урала до Харбина. Памятка о пережитом.|серия=|ссылка=|издание=|место=Шанхай|издательство=|год=1932|том=|страниц=155|isbn=}}
* {{Китап|автор=Казанин Марк Исаакович|заглавие=В штабе Блюхера. Воспоминания о китайской революции 1925—1927 годов|серия=|ссылка=|издание=|место=Москва|издательство=«Наука». Главная редакция восточной литературы|год=1966|том=|страниц=168|isbn=}}
* Карпенко З. Г. В. К. Блюхер. — Хабаровск : Дальпартиздат, 1938. — 50 с.
* {{Китап|автор=Картунова Анастасия Ивановна, Институт Дальнего Востока (РАН)|заглавие=В. К. Блюхер в Китае, 1924—1927 гг.: новые документы главного военного советника|серия=|ссылка=|издание=|место=М|издательство=АН СССР. Главная редакция восточной литературы, Наталис.|год=1970, 2003|том=|страниц=184, 558|isbn=}}&lt;!-- http://books.google.ru/books?id=RagyAAAAMAAJ&amp;q=блюхер&amp;dq=блюхер&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=b0zlUbmFFKO74AS8_oCwCQ&amp;ved=0CC0Q6AEwAA--&gt;
* {{Китап|автор=Магерамов Александр Арнольдович|заглавие=51-я Перекопская стрелковая дивизия|серия=|ссылка=http://artofwar.ru/m/maa/text_0330.shtml|издание=|место=|издательство=|год=|том=|страниц=|isbn=}}
* Политические репрессии комначсостава, 1937—1938. ОКДВА.
* Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья
* Трагедия полководцев, с. 197—224.
* {{Мәҡәлә|автор=Лебедев В. А.|заглавие=М. Н. Тухаческий и «военно-фашистский заговор»|ссылка=|издание=Военно-исторический архив|место=М.|год=1997|номер=2|страницы=3—81|ref=Лебедев}}
* ''Великанов Николай Тимофеевич'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 317 с., ил. (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; вып. 1217).
* Гуль Р. Б. Красные маршалы: Тухачевский, Ворошилов, Блюхер, Котовский/ Сост. П. Г. Горелов. — М.: Молодая гвардия, 1990. — 254 с.
* Блюхер В. В. По военным дорогам отца. — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд., 1984. — 176 с., ил.
* Светланин А. В., Лихачев Н. В. [http://debri-dv.ru/article/9149 Дальневосточный заговор]. — Frankfurt/Main: Посев, 1953. — 138 с.
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.wdl.org/ru/item/123/ Советская карта Дальнего Востока 1930 года издания с изображением Блюхера на ней]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/blyukher-vasiliy-konstantinovich/|title=Блюхер Василий Константинович|author=Ганин А. В.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HtIJtDhF?url=http://100.histrf.ru/commanders/blyukher-vasiliy-konstantinovich/|archivedate=2013-07-05}}
* {{БРЭ|Уральской армии поход 1918}}
* Стариков Н. [https://cont.ws/@comandanteoleg/763437 Как Маршал Блюхер Родину продавал. Подробный разбор деятельности Блюхера перед его расстрелом.]

[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Иректән мәхрүм итеү урындарында үлеүселәр]]
[[Категория:Лефортово төрмәһенең тотҡондары]]
[[Категория:Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Хабаровск]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]]
[[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1890 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>28vi82iwlp5nm0v6xrqsie9x7y4vzby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борисов Денис Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155321</id>
    <revision>
      <id>1309032</id>
      <parentid>1300281</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9176" sha1="8362vaqlaiwivvw4532vf989a6qipm1" xml:space="preserve">{{фамилиялаш|Борисов}}
{{Ук}}
{{Внешнее изображение|align=right|image1=[http://prof-ras.ru/media/k2/items/cache/814d386f5c4138112e5fa70430be6661_XL.jpg Фото Д. И. Борисова]}}
'''Борисов Денис Иванович''' ([[18 июль]] [[1978 йыл]]) — математик. Физика-математика фәндәре докторы ([[2009]]), РФА профессоры (2016).

== Биографияһы ==
Денис Иванович Борисов 1978 йылдың 18 июлендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/2434}}&lt;/ref&gt;. [[Борисов Иван Михайлович|И. М. Борисовтың]] улы.

2000 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]] математика факультетын отличие менән тамамлай. Артабан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда аспирантурала белем ала, «Асимптотические разложения собственных элементов оператора Лапласа с частой сменой типа граничных условий» (2003, етәксеһе — профессор Р. Р. Ғәҙелшин) кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылда фән докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү диссертацияһын яҡлай, диссертация темаһы: «Спектры дифференциальных операторов с геометрическими, разбегающимися, локализованными и сингулярными возмущениями». («дифференциаль тигеҙләмәләре» һөнәре буйынса).

2011 йылдан — [[РФА ӨФҮ Математика институты менән уның хисаплау үҙәге|РФА ӨФҮ Математика институты]] (Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге) төп ғилми хеҙмәткәре. Бер үк ваҡытта (2009 йылдан) — М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның математика һәм статистика кафедраһы профессоры. Ошо уҡ ваҡытта сит илдәрҙә лә эшләй: Штутгарт ҡалаһындағы университетта ([[Германия]], ноябрь 2003 — апрель 2004), Ржеж ҡалаһындағы Ядро физикаһы институтында (Чехия фәндәр академияһы, 2005 ноябрь — апрель 2007), Хемниц ҡалаһындағы Техник университетында (Германия, 2007 май — сентябрь 2007). 2015 йылдан, Өфөләге эшенән тыш, бер үк ваҡытта Градец Кралов ([[Чехия]]) университетының тәбиғәт факультеты өлкән ғилми хеҙмәткәре булып иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ даими рәүештә Лиссабон Университеты ([[Португалия]]), Саннио Университеты ([[Италия]], Беневенто ҡалаһы), Париж 13 Университеты ([[Франция]], Орсэ ҡалаһы) менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;Персоналии&quot;&gt;[https://elementy.ru/mathematicians?personid=432806  МОЛОДЫЕ МАТЕМАТИКИ. БОРИСОВ ДЕНИС ИВАНОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре математик физика мәсьәләләренең һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙең асимптотик анализына бәйле. Б. остарындағы шарттары йыш үҙгәрә торған эллиптик мәсьәләләр спектрҙарының асимптотик тарҡатыуҙарын төҙөү алымдарын (Р. Р.Ғәҙелшин менән берлектә), төрлө яҡҡа таралыша торған үҙгәртеүҙәре булған сикләнмәгән өлкәләрҙәге эллиптик операторҙарҙы тикшереүҙең дөйөм схемаһын һәм башҡаларҙы уйлап таба&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

65-тән ашыу публикациялар авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Уларҙың ҡайһы берҙәре&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/rus/person12021 Персоналии. Борисов Денис Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813123105/http://www.mathnet.ru/rus/person12021 |date=2020-08-13 }}&lt;/ref&gt;:

* Д. И. Борисов. Асимптотики и оценки собственных элементов Лапласиана с частой непериодической сменой граничных условий // Известия РАН. Серия математическая. 2003. Т. 67. No. 6. C. 23-70.
* D. Borisov. Asymptotic behaviour of the spectrum of a waveguide with distant perturbation // Mathematical Physics, Analysis and Geometry. 2007. V. 10. No. 2. P. 155—196.
* Д. И. Борисов. О спектре двумерного периодического оператора с малым локализованным возмущением // Известия РАН. Серия математическая. 2011. Т. 75. № 3. С. 29-64.
* Д. И. Борисов, К. В. Панкрашкин. Открытие лакун и расщепление краев зон для волноводов, соединенных периодической системой малых окон // Математические заметки. 2013. Т. 93, № 5. С. 665—683.
* D. Borisov. The spectrum of two quantum layers coupled by a window // Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical. 2007. V. 40. No. 19. P. 5045-5066.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РФА-ның йәш ғалимдар өсөн математика өлкәһендәге премияһы (2003, 2007, 2011) лауреаты;
* Ике тапҡыр Европа Академияһының премияһы лауреаты (2003, 2008);
* Башҡортостан республикаһының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2003);
* «Marie Curie International Fellowship» стипендияһы ала (2005—2007)&lt;ref name=&quot;profrasborisov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://prof-ras.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=481:&amp;Itemid=103|title=Борисов Денис Иванович (краткая информация)|author=|publisher=Портал профессоров РАН|accessdate=2018-11-11}}&lt;/ref&gt;;
* Пьер Делинь стипендияһы (2007—2009);
* Рәсәй Федерацияһы Президентының йәш ғалимдар-фәндәр кандидаттары һәм уларҙың ғилми етәкселәре өсөн Гранттар (2008—2009);
* Рәсәй Федерацияһы Президентының йәш ғалимдар-фәндәр докторҙары өсөн Гран (2010—2011)&lt;ref name=&quot;Персоналии&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.;
* 2016 йылдан алып — «Профессор РАН» маҡтаулы исем йөрөтөүсе ғалим&lt;ref name=&quot;listsofprofs&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=5b6c4f50-c81d-446a-bb86-4dd619ce9507|title=Постановление Президиума РАН № 13 от 19.01.2016 о присвоении звания «Профессор РАН» (Отделение математических наук)|accessdate=2018-11-11|language=}}&lt;/ref&gt;.
 
== Сығанаҡтары ==
* [https://web.archive.org/web/20200813123105/http://www.mathnet.ru/rus/person12021 Персоналии. Борисов Денис Иванович]
* [https://elementy.ru/mathematicians?personid=432806  МОЛОДЫЕ МАТЕМАТИКИ. БОРИСОВ ДЕНИС ИВАНОВИЧ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/2434}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1978 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>8362vaqlaiwivvw4532vf989a6qipm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикметов Евгений Юрьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155412</id>
    <revision>
      <id>1309003</id>
      <parentid>1188743</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10300" sha1="0uoy63xnuw640e29fqoyao8a36cmk46" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикметов Евгений Юрьевич''' ([[15 октябрь]] [[1964 йыл]]) — социолог. Социология фәндәре докторы ([[2003]]), профессор ([[2004]]).

== Биографияһы ==
Евгений Юрьевич Бикметов [[1964 йыл]]дың [[15 октябрь|15 октябрендә]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1989 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай. 1993—1994 йылдарҙа һәм (ике йыл өҙлөктө иҫәпкә алмағанда) артабан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда уҡыта, был арауыҡ эсендә төрлө вазифалар биләп, профессор дәрәжәһенә тиклем күтәрелә (ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, социология һәм политология кафедраһы профессоры, менеджмент һәм маркетинг кафедраһы профессоры). 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының квалификацияны камиллаштырыу факультеты деканы булып эшләй&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Бикметов Евгений Юрьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251210005311/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2025-12-10 }}&lt;/ref&gt;.
 
Өфө дәүләт авиация техник университеты аспирантураһында кандидатлыҡ диссертацияһын (1993) һәм докторлыҡ диссертацияһын (2003) яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Теоретико- методологические проблемы оптимизации управления современным образованием» (22.00.08 — «идара итеү социологияһы» һөнәре буйынса)&lt;ref name=&quot;Социологи Башкортостана&quot;&gt;[https://www.ssa-rss.ru/files/File/PublikaciiROS/Burkhanova.%20Sociologi%20Bashkortostana.pdf Социологи Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222123427/http://www.ssa-rss.ru/files/File/PublikaciiROS/Burkhanova.%20Sociologi%20Bashkortostana.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;.

'''Профессиональ йәмғиәт эшмәкәрлеге''':

Бикметов Е. Ю. социология фәндәре буйынса ӨДАТУ янындағы диссертацион советы ағзаһы булып тора.
Рәсәй социологтар союзы ағзаһы&lt;ref name=&quot;Социологи Башкортостана&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре идара итеү, мәҙәниәт, фән һәм мәғариф социологияһына, социаль коммуникациялар проблемаларына арналған.
120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

{|
|
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = Айырыуса билдәле ғилми хеҙмәттәре&lt;ref name=&quot;Социологи Башкортостана&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
 |Фон_заголовка = #ccc
}}
&lt;blockquote&gt;

* Бурханова Ф. Б., Ковров В. Ф., Мухамадиева Р. Р. 38 1. Бикметов Е. Ю. Образование как сфера общения. — Уфа: Изд-во Башкирск. гос. ун-та, 1998. — 130 с.
* Бикметов Е. Ю. Образование как социокоммуникативный процесс: теоретико-методологические проблемы управле- ния. — М.: РАГС, 2003. — 181 с.
* Бикметов Е. Ю., Дорожкин Ю. Н., Рахманов М. Г., Семенов С. Н., Ямалов М. Б. Государственное и муниципальное управление общественными связями. — Уфа: «Мир печати», 2004. — 216 с.
* Бикметов Е. Ю. Взаимодействие семьи и школы в социализации индивида// Социологические исследования. — 2007. — № 9. — С. 86-92.
* Лукьянов А. В., Бикметов Е. Ю., Пушкарева М. А. Проблема языка в гносеологии и социальной теории: историко- критическое введение. — Уфа: БашГУ, БАГСУ, 2008. — 224 с.
* Бикметов Е. Ю. Социологический аспект культуры управления// Социально-гуманитарные знания. — 2008. — № 7. — С. 181—189.
* Бикметов Е. Ю. Методологические проблемы оптимизации управления образовательной системой // Социальная поли- тика и социология. — 2008. — № 6 (42). — С. 234—240.
* Бикметов Е. Ю., Голиков В. Д., Егорышев С. В. Организационное поведение: теория и практика. — Уфа: Академия ВЭ- ГУ, 2009. — 416 с.
* Бикметов Е. Ю., Голиков В. Д., Лукьянов А. В. Введение в социологию научного знания. — Уфа: БАГСУ, 2010. — 240 с.
* Бикметов Е. Ю., Галиханова Ю. Р., Салихова Э. М. Трудовая мобильность научно-педагогических работников негосударственных вузов: социальные проблемы и механизм ре- гулирования. — Уфа: БАГСУ, 2010. — 170 с.
* Бикметов Е. Ю., Галиханова Ю. Р. Причины и перспективы социально-трудовой мобильности в оценках научно- педагогических работников негосударственных вузов (по материалам социологических исследований)// Человеческий капитал. — 2010. — № 7 (19).
* Бикметов Е. Ю., Кунгурцева г. Ф. Образование как механизм формирования социокультурного потенциала управленче- Социологи Башкортостана 39 ской деятельности// Вестник Самарского муниципального института управления. — 2011. — № 2. — С. 152—160.
* Бикметов Е. Ю., Гумерова З. Ж., Зиннуров У. Г. Обществен- ные связи как основа социально-ориентированного марке- тингового управления в органах местной власти// Человече- ский капитал. — 2011. — № 10. — С. 9-13.
* Бикметов Е. Ю., Кузнецова Е. В., Рувенный И. Я. Личностно- ориентированный подход в образовании менеджеров в высшей школе// Социальная политика и социология. — 2011. — № 8. — С. 144—153.
* Бикметов Е. Ю., Зиннуров У. Г. Методологические аспекты управления системой образования в условиях рынка// Чело- веческий капитал. — 2012. — № 4. — С. 145—148.
* Бикметов Е. Ю., Сизоненко З. Л., Юлдашева О. Н. Социализация в семье детей с ограниченными физическими возможностями: условия и факторы. — Уфа: Аркаим, 2012. — 171 с.
* Бикметов Е. Ю., Кузнецова Е. В., Рувенный И. Я., Шерышева А. Н. Опыт реализации основной образовательной программы магистров менеджмента: теория, методика и организа-ция. — Уфа: Аркаим, 2012. — 100 с.
* Бикметов Е. Ю., Зиннуров У. Г. Социальные и экономические проблемы организации вузовского научного производственного процесса// Вестник ВЭГУ. — 2012 — № 4 (60). — С. 9-15.
{{Конец скрытого блока}}
|}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы Маҡтау грамотаһы (2009)&lt;ref name=&quot;Социологи Башкортостана&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/2410 }}
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1964 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Социология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>0uoy63xnuw640e29fqoyao8a36cmk46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агарев Алексей Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155807</id>
    <revision>
      <id>1308748</id>
      <parentid>1250698</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5920" sha1="19fj0q8owuawhzbdsctidcw45jqvuch" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Агарев Алексей Федорович''' (партия ҡушаматы — '''Павел''', '''Никита''', 1878—1945) — урыҫ революционеры, совет дәүләт эшмәкәре.

== Биографияһы ==
[[1878 йыл]]да Пенза губернаһының Чембар өйәҙе Карсаевка ауылында рухани ғаиләһендә тыуған. 1899 йылда Пенза дини семинарияһын тамамлай, шунан һуң Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1901 йылдың мартында революция сыуалыштарында ҡатнашҡаны өсөн университеттан сығарыла һәм [[Красноярск|Красноярскиға]] һөргөнгә ебәрелә. Бынан ул сит илгә ҡасып китә.

[[1902 йыл]]да РСДРП ойошмаһына инә һәм большевиктарға ҡушыла. «Осҡон» гәзите йомошо менән Рәсәйгә ҡайта һәм [[Харьков]], [[Луганск]] һәм [[Һамар]] ҡалаларында партия эшендә була, 1903 һәм 1905 йылдарҙа батша власы тарафынан яңынан ҡулға алына. Бынан һуң Францияға эмиграцияға сыға, унда Тулуз университетын тамамлай һәм инженер-электрик булып сыға. шулай уҡ АҠШ-та һәм Австралияла йәшәй.

РСДРП-ның I (Таммерфорсский) конференцияһы (1905) һәм V (Лондон) съезында (1907) ҡатнаша. 1907 йылда [[Луганск|Луганскиҙа]] [[Ворошилов Климент Ефремович|К.]] [[Ворошилов Климент Ефремович|Е. Ворошилов]] менән таныша, уның менән дуҫтарса мөнәсәбәте ғүмер аҙағына тиклем һаҡлана.

[[1917 йыл]]дың февралендә [[Владивосток|Владивостокҡа]] килә, унда урындағы эшсе һәм һалдат депутаттары советының башҡарма комитеты ағзаһы итеп һәм шул уҡ йылдың август айында Владивосток ҡалаһы башлығы итеп һайлана. [[Октябрь революцияһы]]н ҡабул итмәй, шунлыҡтан меньшевиктарға ҡушыла, [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар|Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы һайлауҙарына]] Алыҫ Көнсығыш меньшевиктары берекмәһенән кандидат була. 1919 йыл башына тиклем ҡала башлығы вазифаһын биләй, был вазифаны башҡарыусы һуңғы кеше була. Шулай уҡ Владивостоктың «Ҡыҙыл байраҡ» гәзите мөхәррире була.

[[1919 йыл]]да [[Шанхай|Шанхайға]] сығып китә, [[1920 йыл]]да [[Ҡытай]]ҙа Алыҫ Көнсығыш вәкиле вазифаһын биләй.

1920 йылдар аҙағында йәки 1930 йылдар башында ВКП(б) ойошмаһынан сығарыла: К. Е. Ворошилов уға яҙған шәхси хатында дуҫын партияла ҡабаттан тергеҙеү өсөн ул бөтә тырышлығын арнарға әҙер булыуы тураһында яҙа.

Тормошоноң һуңғы йылдарын [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] үткәрә, [[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]]-да уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылдың 31 мартында тарих фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлағандан һуң, тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.

[[1945 йыл]]да вафат була.

== Әҙәбиәт ==
* Тюстин, А. В., Шишкин И. С. Пензенская персоналия. Славу Пензы умножившие. [В 3 т.]. Т. 1 (А-Л).: [биогр. слов.] / Тюстин А. В., Шишкин И. С. — Пенза : б. и., 2012. — 208 с.: портр.— с. 8.

== Һылтанмалар ==
* [http://penzahroniki.ru/index.php/spravochnik/147-penzenskaya-personaliya/1581-agarev-aleksej-fjodorovich-1878-1945 Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202110301/http://penzahroniki.ru/index.php/spravochnik/147-penzenskaya-personaliya/1581-agarev-aleksej-fjodorovich-1878-1945 |date=2020-02-02 }}
* [http://www.oldvladivostok.ru/articles/?a=212&amp;s=123 История городского самоуправления Владивостока]
* [https://web.archive.org/web/20250125185204/http://smartauctions.ru/item/5ac241bebbf5627dafbaa602 Письмо К. Е. Ворошилова А. Ф. Агареву. 1931 год]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1945 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1878 йылда тыуғандар]]
[[Категория:МДУ уҡытыусыһы]]</text>
      <sha1>19fj0q8owuawhzbdsctidcw45jqvuch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авеста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155820</id>
    <revision>
      <id>1308742</id>
      <parentid>1306261</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35633" sha1="g369rihsyyi8lugvrgq1me3nsklgdhp" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения}}
'''«Аве́ста»'''&lt;ref&gt;{{Словарь собственных имён русского языка|«Авеста»|58}}&lt;/ref&gt; (революцияға тиклемге баҫмаларҙа «''Зендавеста''»&lt;ref&gt;Зендавеста [зенд-авеста] — авестий телендәге төп нөсхәһе, хәҙер Һиндостандағы парстарҙың һәм Ирандағы гебрҙар дини йола атҡарыу ''зенда''һынан&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Зендавеста}}&lt;/ref&gt;) зороастрийлыларҙың изге текстары йыйынтығы. Иранистикала «авестий» теле тип аталған башҡа бер ерҙә лә беркетелмәгән үҙенсәлекле телдә төҙөлгән боронғо иран (фарсы) әҙәбиәте ҡомартҡыһы.

== Атамаһы ==
Ҡомартҡының «Аве́ста» тигән рус атамаһы, көнбайыш европалыларға эйәреп, зороастрийҙарҙа {{lang-fa|«اَوِستا»}} (хәҙерге әйтелеше [ævestá]) ҡабул ителгәнгә барып тоташа. Һуңғыһы үҙ сиратында үҙенә бер төрлө, һүҙ урта фарсы (пехлеви) теленең «пазенд» әйтелешендә «ʾpstʾk» [aβastāγ] &lt; [apastāk]&lt;ref&gt;уртаبستاه، البستاه، ابستا، الابستا، الابساق иртә ислам (мосолман) әҙәбиәтендә ҡанунға ярашлы яңы фарсы үҫеше менән (a)bestā(h)&lt;/ref&gt;, зороастрий китаптарының урта фарсы ҡанунын билдәләгән. Һаҡланып ҡалған авестий текстарында был һүҙ осрамай, боронғо иран телендәге «*upa-stā-ka-» «урынлаштырылған», «ҡанундар йыйылмаһы», «нигеҙ» (йәғни «ҡанун») йәки «*upa-stāva-ka-» — «маҡтау» мәғәнәһендә тип фаразларға ғына ҡала.

Пехлеви әҙәбиәтендә тағы ла Авестаның икенсе һәм ныҡ таралған — dyn' [dēn], ғәҙәттә «ышаныу», «дин», авестий текстарына ҡарата һүҙ йыш ҡына «(Заратуштраның асылына төшөнөүе)» билдәләмәһе булараҡ ҡулланыла.

Авестий текстарының үҙендә был атамалар билдәле түгел. Хом-яштта (Y 9.22) «naska-» — '''наск''', «авестий китабы», һүҙмә-һүҙ «бәйләм» һүҙе осрай.

== Традицион тарих ==
Пехлевий сығанаҡтарына ярашлы, Заратуштраның Аһура Мазданан алған асылына төшөнөүе уның батша кеүек ҡурсалаусыһы покровитель Кави Виштасп булған һәм 12 мең үгеҙ тиреһенә алтын ҡара менән яҙылған. Уның тоҡомо Дарий Дарян (йәғни [[Дарий]], Дарийҙың улы) Авестаның ике күсермәһен һәм уның тәфсирен комментарий Гандж-и Шапикан һәм Диз-и Нипишт («крепость писаний») һаҡлағыстарына урынлаштырған. [[Александр Македонский]], разрушая [[Ахеменидтар]] державаһын бөлгөнлөккә төшөргән осорҙа, китаптарҙы диңгеҙгә ташлап һәм утҡа яғып, Авестаны ла юҡҡа сығарған, ә бер өлөшөн грек теленә тәржемә итергә бойорған.

Аршакид башаһы Валахш (фараз буйынса, Вологез I күҙ уңында тотола, б. э. I б.) үҙ заманының дастурҙары ярҙамында, төрлө өҙөктәрҙә һаҡланған һәм телдән тапшырылған авестий текстарын йыйыу һәм кодификациялау буйынса тәүге ынтылыш эшләгән. Ул хакимлыҡ иткәндә Авеста экземплярҙары ҡалаларға ебәрелгән һәм өйрәнеү һәм һаҡлауға тапшырылған.

Изге риүәйәт текстарын йыйыу эше Сәсәниҙәр монархияһына (б. э.т. III) нигеҙ һалған Ардашир I дәүерендә дауам иткән, уның күрһәтмәһе буйынса юғары дастур Тансар булған текстарҙы һәм уларҙың {{comment|тәфсирен|комментарий}} тәржемә иткән. Ардаширҙың улы Шапур I Авестаны, үҙ осоронда грек, һинд һәм башҡа ғилми хеҙмәттәрҙең тәржемәләре менән, Гандж-һәм Шапиган һаҡлағысына ҡуйған.

Юғары дастур Адурбад Махраспандан, зороастрий диненең иң бөйөк апологеты һәм {{comment|остазы|наставник}}, Шапур II|Шапур дәүерендә (IV б.), авестий йыйынтығының һәм ҡанун урынлаштырыу ахырғы редакцияһын, 21-се китапта («наск») тәртипкә килтереп, Авестаны '''Зенд''' (Зенд) — от {{lang-ae|zainti-}} — «белем», «аңлатма» тип аталған урта фарсы теленә тулыһынса тәржемә иткән, шунан килеп сыға инде йыйынтыҡтың «Зенд-Авеста» (йәғни «Аңлатма һәм Ҡанун») тигән таралған атамаһы.

Зендтың ахырғы редакцияһы Хосров I Аноширван (б. э. т. VI б.) дәүерендә төҙөлгән&lt;ref&gt;Краткое изложение традиционной истории содержится в 4-й книге [[Денкард]]а.&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге Авеста ==
[[Файл:Bodleian J2 fol 175 Y 28 1.jpg|thumb|300px|Ясна 28.1]]
Хәҙерге заман зороастрий берләшмәһендә баҫмаһыҙ дәүерҙәрҙә (XIX б. саҡлы), кәм тигәндә һуңғы меңйыллыҡта дин әһелдәре күсереп яҙған Авестаның ҡулъяҙмаларына барып тоташа. Иң иртә һаҡланған манускрипт XIII б. (1288 год), ҡулъяҙмалар колофоны XI б. саҡлы тапшырыуҙы раҫлай. Бөтә булған манускриптар X б. ҡулъяҙмаға&lt;ref&gt;[http://www.fas.harvard.edu/~iranian/Zoroastrianism/index.html P.O. Skjærvø. Introduction to Zoroastrianism]&lt;/ref&gt;, &quot;Сәсәниҙәр архетибы&quot;на — Сәсниҙәр заманындағы үрнәк күсермәгә барып тоташҡаны билдәле.

Манускриптар традиция буйынса Зенд-Авестаға (тәржемәгә), Саде («таҙа», литургик маҡсатта тәржемәһеҙ ҡулланылған авестий текстары) бүленә.

Боронғо иран телдәренеъ береһендә төҙөлгән Авеста Европала «авестий алфавиты», Иран зороастрийҙары din-dabire, «дини хат» тип йөрөтөлгән үҙенә бер төрлө алфавит нигеҙендә яҙылған. Зороастрийҙар араһында шулай уҡ ысын латин әлифбаһына әллә ни тап килмәгән латиница транслитерацияһы һәм ғәрәп-фарсы яҙмаһы таралыу ала. Бынан тыш, Авестаның күп кенә текстары хәҙергәсә яттан, мобедтар аша, һөйләнелә.

=== Хәҙерге Авестаның составы ===
{{Врезка
 | Выравнивание = right
 | Заголовок = '''Гимн Ахура-Мазде'''
 | Содержание = &lt;poem&gt;
  1. Спросил Ахура-Мазду                                           
  Спитама-Заратуштра:
  &quot;Скажи мне Дух Святейший,
  Создатель жизни плотской,
  Что из Святого Слова
  И самое могучее,
  И самое победное,
  И наиблагодатное,
  Что действенней всего?&quot;
 
  2. И что победоноснее,
  И что всего целебнее,
  Что сокрушает больше
  Вражду людей и дэвов?
  Что в этом плотском мире
  Есть мысль проникновенная,
  Что в этом мире плотском -
  Отдохновенный дух?&quot;.
 
  3. Ахура-Мазда молвил:
  &quot;Моё то будет имя,
  Спитама-Заратуштра,
  Святых Бессмертных имя, -
  Из слов святой молитвы
  Оно всего мощнее,
  Оно всего победнее
  И наиблагодатнее,
  И действенней всего.
 
  4. Оно наипобедное
  И самое целебное,
  И сокрушает больше
  Вражду людей и дэвов.
  Оно в телесном мире
  И мысль проникновенная,
  Оно в телесном мире. -
  Отдохновенный дух!&quot;&lt;/poem&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;Отрывок из гимна Ахура-Мазде  (Яшт 1, «Ормазд-яшт»)&lt;ref&gt;[https://www.zoroastrian.ru/files/iran/Kh_Avesta.pdf Хорде Авеста - перевод М. В. Чистякова, 2005] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908234325/http://www.zoroastrian.ru/files/iran/Kh_Avesta.pdf |date=2013-09-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
}}

Сохранившаяся Авеста&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://avesta.fandom.com/ru/wiki/%D0%90%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0|title=Авеста|publisher=Зороастрийская энциклопедия вики|lang=ru|accessdate=2019-07-11}}&lt;/ref&gt; традиционно делится на 5 «книг» и несколько не входящих в них других частей и фрагментов (рядом с названием указан сокращённый индекс книги):

* '''Ясна (Авеста), Y.''' ({{lang-pal|yasn, yazišn}}, {{lang-ae|yasna-}} «почитание» от глагола yaz- «почитать», «священнодействовать», ср. {{lang-sa|[[яджна|yajña]]}}) — наиболее значимая книга, представляющая собой текст, читаемый на основной зороастрийской литургии «[[Ясна (обряд)|Ясна]]». Объединяет 72 главы («[[хаити]]», {{lang-ae|haitī-}} букв. «связка») довольно разнородного содержания. Главы 28-34, 43-51, 53 занимают [[Гаты]], наиболее почитаемая часть всего авестийского собрания, метрические гимны, посвящённые [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]], авторство которых традицией и большинством учёных приписывается самому пророку [[Заратуштра|Заратуштре]].
* '''Висперед, Vr.''' (Виспрад, от {{lang-ae|vīspe ratauuō}} «все главы») — дополнение к Ясне в виде молитв и обращений к «[[ратам]]», образцовым главам творений; состоит из 24-х глав (karde &lt; kardag).
* '''Видэвдад, V.''' (Вендидад, {{lang-pal|vidēvdād}}, {{lang-ae|vī-daēvō-dāta-}} «Закон отречения от [[дэвы (зороастризм)|дэвов]]» — сборник из 22-х глав (fragard), посвящённый прежде всего законам чистоты и борьбы с осквернениями.
* '''Яшты, Yt.''' ({{lang-pal|yašt}}, {{lang-ae|yešti-}} от того же глагола yaz- «почитать») — 22 гимна, посвящённых [[Ахура Мазда|Ахура Мазде]], [[Амешаспенты|Амешаспентам]] и различным [[язаты|язатам]].
* '''Хорде Авеста''' ({{lang-fa|xorde avestā}}) — букв. «Малая Авеста», сборник повседневных молитв, используемый как священниками, так и мирянами, содержание которого в значительной степени представляет собой извлечение из других частей Авесты. Некоторые оригинальные молитвы составлены на среднеперсидском языке, и их авторство традиционно приписывается [[Адурбад Махраспанд|Адурбаду Махраспанду]]. Авестийские части включают вступительные компилятивные молитвы, 5 '''[[Гахи|Гахов]]''' (G. {{lang-pal|gāh}}) — молитв 5 времени суток, 5 '''[[Нияишн]]ов''' (Ny., {{lang-pal|niyāyišn}} «молитва») 5 язатам, 4 '''[[Афринган]]а''' (A., {{lang-pal|Āfrinagān}} — «благословение»)
* '''Сироза, S.''' ({{lang-pal|sīrōza}} — «тридцатидневка») — молитвенные посвящения тридцати покровителям тридцати дней [[зороастрийский календарь|зороастрйиского календарного]] месяца в двух видах: с именем в родительном падеже (Малая Сироза) и в винительном (Большая Сироза); формулы Сирозы, в основном извлечённые из Ясны, активно используются в Яштах и Хорде Авесте.
* '''Авестий фрагменттары''' — разрозненные части несохранившихся целиком авестийских книг, а также авестийские цитаты в пехлевийских сочинениях. Наиболее крупные из них '''[[Нирангистан]]''' (N., {{lang-pal|Nīrangistān}}), '''[[Пурсишниха]]''' (P., {{lang-pal|Pursišnīhā}}), '''[[Аогемадаэча]]''' (Aog., {{lang-pal|Aogəmadāēčā}}), '''[[Хадохт-наск]]''' (H., {{lang-pal|Hādōxt Nask}}), '''[[Африн-и Зардушт]]''' (Az., {{lang-pal|Āfrīn ī Zarduš}}t), '''[[Виштасп-яшт]]''' (Vyt., {{lang-pal|Vištāsp Yašt}})

== Сәсәниҙәр Авестаһы ==
После разрушения Сасанидской державы,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000003/st09.shtml|title=История Древнего мира. Упадок древних обществ. /Сасанидская держава в III-V вв.|publisher=historic.ru|accessdate=2019-07-11}}&lt;/ref&gt; вторжения арабов в Иран и начала исламизации, зороастрийские общины оказались лишены государственной поддержки, их храмы и культурные центры часто разрушались или вместо них строились мечети. Дожившие до наших дней две [[зороастрийцы в Иране|иранские общины]] ([[Йезд]]а и [[Керман]]а) и [[парсы|парсийская]] уже в начале II тыс. н. э. столкнулись с недостатком религиозных источников, вызванным утратой рукописей Авесты и гибелью или обращением в [[ислам]] их хранителей-[[мобед]]ов.

Обращает на себя внимание, что сохранённая Авеста представляет собой тексты, так или иначе используемые в богослужении или частной молитве. Именно их в первую очередь старались сохранить деградирующие общины. От менее ходовых авестийских текстов сохранились лишь цитаты в пехлевийских книгах. О содержании утраченной Авесты можно также судить по ссылкам в пехлевийской литературе на «откровение».

Книга [[Денкард]] (X век), составленная в эпоху, когда Сасанидская Авеста была ещё доступна, содержит краткий обзор содержания 21-го наска Авесты, а три из них описываются особенно подробно, включая содержание каждой главы. Согласно Денкарду, Авеста состояла из 21-й книги («[[наск]]а»), объединявших 348 глав, каждая из этих книг соответствовала 21-му слову зороастрийской молитвы [[Ахуна Ваирья]]. Кодекс делился на три части (по числу строк в молитве):

* Гасаниг (Gāsānīg) или Гатиг — [[Гаты]] и комментарии к ним.
* Хадаг-мансриг (Hadag-mansrīg) или Хада-мантрик — священные [[мантра (зороастризм)|мантры]], связанные с ритуалами.
* Дадиг (Dādīg) или Датик — религиозный закон.

Наски Авесты за одним исключением (сохранившийся полностью наск Видевдад) не коррелируют с современными «книгами», последние представляют собой богослужебные извлечения из изначального авестийского кодекса.

=== Денкардҡа ярашлы Авеста Наскалары ===

==== Gāsānīg (Гатик) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! |Название
! |Сохранившиеся части
! |Содержание
|-
| 1. Stōd-yasn
| Y. 14-16, 22-27, 28-54, 56, Vr. (полностью)
| [[Гаты]], части Ясны, Висперед
|-
| 2. Sūdgar
| Отдельные фрагменты? подробное описание в Денкарде 9.1.
| Комментарии к Гатам
|-
| 3. Warštmānsr
| Подробное описание в Денкарде 9.2
| Комментарии к Гатам
|-
| 4. Bag
| Y.19-22, подробное описание в Денкарде 9.3
| Комментарии к Гатам
|-
| 5. Waštag
| Утрачен
| Неизвестно
|-
| 6. Hādōxt
| Y. 58, Yt. 11, Az., H. 1-2
| Описание религиозного главенства, праздников, правил поведения и путей достижения праведности и др.
|-
| 7. Spand
| Отдельные фрагменты
| Жизнеописание Заратуштры
|}

==== Hadag-mansrīg (Религиозные правила, наука) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! |Название
! |Сохранившиеся части
! |Содержание
|-
| 8. Dāmdād
| Отдельные фрагменты? предполагается переложение наска в [[Бундахишн]]е
| [[Космогония]] и [[космология]]
|-
| 9. Nāxtar
| Утрачен
| Неизвестно
|-
| 10. Pāzag
| Гахи и Сироза (G., S.)
| Части суток, календарь, праздники, правила богослужения
|-
| 11. Raθβištāiti
| Отдельные фрагменты
| Организация богослужения
|-
| 12. Bariš
| Отдельные фрагменты
| Этика
|-
| 13. Kaškaysraw
| Отдельные фрагменты
| Отмена почитания дэвов
|-
| 14. Vištāsp-yašt
| Az., Vyt.
| Обращение Виштаспы в веру Заратуштры
|}

==== Dādīg (Закон) ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! |Название
! |Сохранившиеся части
! |Содержание
|-
| 15. Nigādum
| Отдельные фрагменты
| Законы
|-
| 16. Duzd-sar-nizad
| Отдельные фрагменты
| Законы
|-
| 17. Huspārām
| Нирангистан
| Законы
|-
| 18. Sagādum
| Отдельные фрагменты
| Законы
|-
| 19. Vidēwdād (Juddēwdād)
| V. полностью
| Законы
|-
| 20. Čihrdād
| Отдельные фрагменты
| Эпическая история Ирана
|-
| 21. Bagān-yašt
| Y. 9-11, 57; Yt. 5-19
| Гимны [[язаты|язатам]]
|}

== Авестий текстарының килеп сығыуы һәм {{comment|тапшырылыуы|трансляция}} ==
{{main|География Авесты}}

Йөкмәткеһе һәм тел билдәләре буйынса авестий текстарын ике өлөшкә бүлергә була:
* '''Өлкән Авеста'''ның теле {{comment|иҫкерәк|более архаичный}}: Заратуштра Гаттары, Ясна Хаптангхаити һәм ҡайһы бер башҡа боронғораҡ өлөштәре: зороастризм Ясналары (Y 12, 54, 56, 58), шулай уҡ өс төп авестий доғалары текстары (Ахуна Ваирья, Ашем Воху, Йенгхе-хатам).
* '''Кесе Авеста''', {{comment|ныҡ иҫке булмаған|менее архаичный}} һәм бер ни тиклем диалект базалы: кесе авестий теле юғалған дәүерҙә төҙөлгәнлеген раҫлаусы һәм етди хаталары булған Авестаның бөтә ҡалған текстары.

Иҫке авестий һәм йәш авестий текстары яҙылыуы араһында бер нисә йөҙ йыл үткән тигән фараз бар. Шуның менән бергә Өлкән Авеста теле һәм күпмелер дәрәжәлә стиле һәм йөкмәткеһе буйынса ведий әҙәбиәтенең боронғо ҡомартҡыһы булған Ригведаға яҡын тора. Ситләтелгән мәғлүмәттәр буйынса Өлкән Авестаның йәшен (Заратуштра вәғәздәре осорона ярашлы) яҡынса б. э. т. 1000-се йылдарына тиклемге осор менән билдәләнә (б. э. т. 1200—800 йй.)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/avesta-holy-book|title=AVESTA i. Survey of the history and contents o – Encyclopaedia Iranica|publisher=www.iranicaonline.org|accessdate=2019-07-11}}&lt;/ref&gt;. Кесе Авестаның иң боронғо текстары (Ясна, Яштарҙың күпселеге) Әһәмәниҙәр осоро менән билдәләнә (б. э. т. VI быуат).

Баштараҡ текстар зороастрий руханиҙары коллегияһы тарафынан ауыҙ-тел ижады булараҡ быуындан быуынға тапшырылған. Авестаны Аршакиҙар дәүерендә яҙылған тигән һуңғы мәғлүмәт сығанаҡтары, дөрөҫ түгел, тип алып ташланырға тейеш түгел, әммә фаразланған &quot;Аршакиҙар Авестаһы&quot;на, әгәр ул булһа, Сәсәниҙәр ваҡытында яҙылған йоғонтоһон күҙәтеп булмай.

Авестий текстары тапшырылыуында түбәндәге этаптарҙы айырырға була&lt;ref&gt;[http://www.iranica.com/articles/avestan-language# K. Hoffmann. AVESTAN LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208192556/http://www.iranica.com/articles/avestan-language |date=2010-12-08 }}&lt;/ref&gt;:

'''Өлкән Авеста'''

: 1. Гаттың башланғыс тексы, Ясна Хаптангхаити һәм башҡа доғалар.
: 2. Речитатив уҡыу тәьҫирендә әйтелештәге үҙгәрештәр.
: 3. Йәш авестий диалектын йөрөтөүселәр тапшырыуында барлыҡҡа килгән үҙгәрештәр.
: 4. Кесе Авеста менән бергә текстар тапшырылыуының дауам итеүе.

'''Кесе Авеста'''
: 1. Кесе авеста текстарының, фараз буйынса, боронғо Мерв ҡалаһында йә Гератта дөрөҫ телдә төҙөлөүе.
: 2. Традицияның үҙәге, фараз буйынса, Арахозияға күсеүе сәбәпле, Көньяҡ Ирандың диалекттары йоғонтоһо.
: 3. Традицияның үҙәге Ирандың көньяҡ-көнбайышына, Фарсҡа, күсеүе (яҡынса б. э. т. VII б.), текстарҙың Истахр руханиҙары тарафынан тапшырылыуы, үле телдә грамматик хаталар менән яңы текстар төҙөлөүе.
: 4. Авестий алфавиты саралары менән текстарҙың фонетик яҙылышы (б. э. VI б.), Авестаның «Сәсәниҙәр прототибын» төҙөү, телдән тапшырылыуҙың ахыры. Урта фарсы тәржемәһендә (Зенд) төҙөү.
: 5. Бөтә һаҡланған манускриптарҙың (IX—X бб.) нигеҙенә һалынған ҡулъяҙмаларҙың күсермәһе.

== Авестаның эстәлеге ==
{{Незавершённый раздел}}
Содержание Авесты весьма разнородно вследствие присутствия в памятнике пластов различных стилей, времени и места составления, а также, вероятно, отличающихся религиозных взглядов разных авторов этих пластов&lt;ref name=&quot;лел1&quot;&gt;[http://avesta.byethost10.com/zoroastr/Lelekov020301.htm Л. А. Лелеков Авеста в современной науке, М. 1992 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104110407/http://avesta.isatr.org/zoroastr/Lelekov020301.htm |date=2010-01-04 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104110407/http://avesta.isatr.org/zoroastr/Lelekov020301.htm |date=2010-01-04 }}&lt;/ref&gt;. Тем не менее несмотря на эклектичность, все тексты Авесты — одни изначально, другие вследствие последующей редактуры — в целом выдержаны в русле почитания [[Ахура Мазда|Ахура Мазды]] — центральной фигуры Авесты. Кроме того, в силу преимущественного богослужебного характера сохранившихся авестийских текстов в сборнике много повторений, повторяющиеся тексты доходят до 1/3 объёма всего памятника.
&lt;!--=== Гаты ===--&gt;
&lt;!--=== Мантры ===--&gt;
&lt;!--=== Богослужебные части ===--&gt;
&lt;!--=== Эпос ===--&gt;

== Авеста һәм Көнбайыш цивилизация ==
Хотя [[Древняя Греция|древние греки]] знали о гимнах и молитвах, читаемых [[мобед|магами]], а [[Гермипп]] утверждал, что ему известно о двух миллионах стихотворных строк, сочинённых [[Зороастр]]ом&lt;ref&gt;Плиний Старший. Естественная история XXX 2, 3&lt;/ref&gt;, реальные сведения о древнеиранской религиозной литературе на Западе были очень скудны, и до XVIII в. об Авесте в Европе ничего не было известно.

Впервые авестийский текст Видевдад-саде попал в [[Оксфорд]]скую библиотеку в 1723 г. от торговца из [[Сурат]]а, однако никто не мог прочесть этот текст. Лишь [[Франция|французскому]] учёному [[Анкетиль-Дюперрон|Анкетилю-Дюперрону]], отправившемуся в [[Индия|Индию]] в 1755 году простым солдатом, удалось войти в доверие к одним из [[парсы|парсийских]] священнослужителей и обучиться с их помощью читать и переводить авестийские тексты. Вернувшись в 1762 году во Францию, он преподнёс в дар Королевской библиотеке 180 авестийских, пехлевийских, персидских и санскритских зороастрийских рукописей, и в 1771 году им был издан первый в Европе перевод Авесты на [[французский язык]], а в 1776 году в [[Рига|Риге]] появились первые переводы на [[немецкий язык]].

Изначально новооткрытая Авеста встретила глубокий скептицизм у европейской публики и учёных, ориентированных на формировавшийся веками образ Зороастра, имеющий мало общего с реальным Заратуштрой. Анкетиля-Дюперрона часто обвиняли в подлоге, и умер он в нищете. Однако начавшиеся исследования Авесты специалистами-востоковедами, а также расшифровка в 1835 году [[Гротефенд, Георг Фридрих|Гротефендом]] [[древнеперсидская клинопись|древнеперсидской клинописи]] на родственном [[древнеперсидский язык|языке]] окончательно убедили Европу в подлинности Авесты и положили начало тесному знакомству с древнеиранской культурой и религией.

Авеста оказала большое влияние на философскую мысль Востока и Запада. Георг [[Гегель]] (1770—1831 годы) подчёркивал, что основой зороастрийской религиозной системы является признание борьбы двух противоположностей — Добра и Зла. Одно из самых знаменитых произведений Иоганн [[Гёте, Иоганн Вольфганг|Гёте]] (1749—1832 годы) «Западно-Восточный диван» содержит стихотворение «Завет древнеперсидской веры». В нём поэт даёт своё понимание Авесты как веры в торжество света над тьмой. Некоторыми идеями и образами гимнов Заратуштры был вдохновлён и основоположник теории психофизического параллелизма Теодор Фехнер (1801—1887). Однако Фридрих [[Ницше]] в известной книге «Так говорил Заратустра» приписал пророку идеи «сверхчеловека» и «вечного возвращения».

== Рус телендә ==
Первый перевод '''Авесты''' на [[русский язык]] выполнил [[Коссович, Каэтан Андреевич|Каэтан Коссович]] в 1861 году.

Поэту-символисту [[Бальмонт, Константин Дмитриевич|Константину Бальмонту]] принадлежат:
* стихотворный перевод гимна из текстов Авесты — «[[s:Из Зенд-Авесты. Гимн (Бальмонт)|Из Зенд-Авесты. Гимн]]» (1899 год);
* стих «[[s:На мотив из Зенд-Авесты (Бальмонт)|На мотив из Зенд-Авесты]]» (1899 год);
* «[[s:Скорбь Агурамазды (Бальмонт)|Скорбь Агурамазды]]» (из Зенд-Авесты; 1903 год);
* часть гимнов в книге «[[s:Гимны, песни и замыслы древних (Бальмонт)|Гимны, песни и замыслы древних]]» (1908 год).

== Иҫтәлектәр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
; Энциклопедические
* {{ВТ-ЭСБЕ|Зендавеста}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Висперед}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Гатха}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Камередха}}
** {{ВТ-ЭСБЕ|Пазенд}}
* [http://www.krugosvet.ru/articles/124/1012400/1012400a1.htm Авеста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303040138/http://www.krugosvet.ru/articles/124/1012400/1012400a1.htm |date=2009-03-03 }} //Энциклопедия «Кругосвет»

; Башҡалар
* [https://web.archive.org/web/20101115074552/http://blagoverie.org/avesta/index.phtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115074552/https://web.archive.org/web/20101115074552/http://blagoverie.org/avesta/index.phtml |date=2010-11-15 }} Авеста] // сайт «Благоверие»

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Алфавит буйынса китаптар]]
[[Категория:Авеста]]
[[Категория:Изге китаптар]]
[[Категория:Фарсы әҙәбиәте]]
[[Категория:Зороастрий текстары]]</text>
      <sha1>g369rihsyyi8lugvrgq1me3nsklgdhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан хәрби комиссариаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156326</id>
    <revision>
      <id>1308947</id>
      <parentid>1050955</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27623" sha1="ikcizusu7vuidkuafc7rhi1qpgj470p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡортостан хәрби комиссариаты''' (Башвоенкомат) — 1991 йылға тиклем [[СССР]], унан һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Оборона министрлығының [[Башҡорт АССР-ы]]ндағы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы территориаль органы.

== Тарихы ==
1917 йылда [[Өфө]]лә Эшсе һәм һалдат депутаттары Советы ҡарамағында хәрби секция ойошторола, уның рәйесе итеп [[Евлампиев Алексей Константинович|А. К. Евлампиев]] һайлана. 1917 йылдың 12 декабрендә [[Өфө губернаһы]] халыҡ хәрби ойошмаларының 1-се съезы була, унда дүрт дружина булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә, беренсе дружинала хәрби комиссариат төҙөлә (хәрби комиссары — А. К. Евлампиев)&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың 18 мартында Өфө эшселәр Советы үҙенең ултырышында хәрби эштәр буйынса комиссариат ойоштороу тураһындағы мәсьәләне тикшерә һәм уның составын раҫлай — А. К. Евлампиев хәрби комиссар итеп ҡалдырыла. 1918 йылдың 8 апрелендә [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] «Хәрби комиссариаттар төҙөү тураһында» Декрет ҡабул итә, шуның нигеҙендә Өфө губерна һәм өйәҙ хәрби комиссариаттары яңы штат буйынса формалаштырыла, олоҫ хәрби комиссариаттары ойошторола. 1918 йылдың 23 авгусында Өфө губерна хәрби комиссариаты Волга буйы Хәрби округы составына инә һәм хәрби эштәр буйынса округ комиссариатына буйһона&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы осоронда]], 1918 йылдың июль башында, Өфө губерна хәрби комиссариаты хәҙерге [[Краснокама районы]] үҙәге [[Николо-Берёзовка]] ауылына эвакуациялана. Ғинуар башында губерна хәрби комиссариаты Өфөгә ҡайта. 1919 йылдың 16 ғинуарында Реввоенсоветтың 106-сы бойороғо менән «Өфө губерна хәрби комиссариаты тураһында положение» иғлан ителә һәм уның штаты раҫлана. 1919 йылдың 9 мартында Өфө губерна хәрби комиссариаты Ардатовоға эвакуациялана, был ваҡытта Докман С. Ф. хәрби эштәр буйынса губерна комиссары була. 1919 йылдың 13 июнендә губерна хәрби комиссариаты Өфө ҡалаһына әйләнеп ҡайта. 1919 йылдың 6 авгусында Өфө губерна хәрби комиссариаты Урал яны хәрби округы ҡарамағына бирелә&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың 21 февралендә [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт армияһы]] штабында [[Бөтә Башҡорт хәрби съезы|1-се Бөтә башҡорт хәрби съезында]] ойошторолған [[Башревком|Башҡорт Республикаһының Ваҡытлы хәрби-революция комитеты]] булдырыла, 1919 йылдың 23 февралендә уның янында хәрби комиссариат ойошторола, хәрби комиссар итеп [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Ә. Вәлидов]] тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 1918 йылдың июнендә ойошторолған [[Башҡорт хәрби шураһы]] комиссариат өсөн әҙер аппарат була.

1919 йылдың 5 апрелендә РСФСР Реввоенсоветы бойороғо менән [[Башҡорт АССР-ы]] Хәрби комиссариаты (Башвоенкомат) тураһында положение раҫлана, был положение [[Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү|«Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт совет автономияһы тураһындағы килешеүгә»]] ҡушымта булып тора. Положениеға ярашлы республиканың хәрби комиссариаты хәрби-административ идара итеүҙә айырым армияға командалыҡ итеү хоҡуғы менән файҙалана, Башҡорт хәрби комиссариатының хәрби етәксеһенә айырым армия штабы начальнигы хоҡуғы бирелә. Положение «махсус расписание буйынса айырым башҡорт армияһын» формалаштырыу хоҡуғын бирә. Башҡорт АССР-ы Хәрби комиссариаты хәрби-административ идара итеүҙә округ хәрби комиссариаты хоҡуғы менән файҙалана һәм тик Бөтә Рәсәй баш штабына ғына буйһона. РСФСР Реввоенсоветының 1919 йылдың 7 апрелендәге ҡарарына ярашлы [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлидов]] хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә, ә башҡорт армияһының генштабының хәрби етәксеһе итеп Шпилько ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Кульшарипов&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]|заглавие=Военное строительство в Башкирской Республике в связи с подписанием «Соглашения» // Соглашение Центральной советской власти с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии: материалы Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 95-летию официального признания Центральной советской властью Автономного Башкортостана|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=РИЦ БашГУ|год=2014|том=|страниц=256|страницы=135—143|isbn=978-5-7477-3508-8|ref=Кульшарипов}}&lt;/ref&gt;

Республиканың бөтә запас частары Башҡорт АССР-ының запас ғәскәрҙәре идаралығына берләштерелә (һаны — 15 меңгә яҡын кеше). Шулай уҡ Башҡорт хәрби комиссариаты ҡарамағында башҡорт армияһының Ат запасы һәм Сәйәси-мәғрифәт идаралығы ойошторола. [[Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге|Башҡорт АССР-ының Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ҡарамағындағы вәкиллеге]] эргәһендә хәрби бүлек ойошторола, унда Башҡорт хәрби комиссариатының махсус вәкиле (башҡорт армияһы вәкиле) эшләй&lt;ref name=&quot;Ярмуллин&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Ярмуллин, Азат Шакирьянович|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие=Военная организация Автономной Башкирской советской республики в 1919—1920 гг|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-organizatsiya-avtonomnoy-bashkirskoy-sovetskoy-respubliki-v-1919-1920-gg|язык=|издание=Проблемы востоковедения|тип=|год=2017|том=|номер=2 (76)|страницы=|doi=|issn=}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

РСФСР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1920 йылдың 19 майындағы «[[Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында|Автономиялы совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһындағы]]&lt;nowiki/&gt;» декретына ярашлы, Башҡорт хәрби комиссариаты Волга Аръяғы округ хәрби комиссариатына буйһондорола&lt;ref name=&quot;Кульшарипов&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Кульшарипов, Марат Махмутович|Кульшарипов М. М.]]|заглавие=Военное строительство в Башкирской Республике в связи с подписанием «Соглашения» // Соглашение Центральной советской власти с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии: материалы Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 95-летию официального признания Центральной советской властью Автономного Башкортостана|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=РИЦ БашГУ|год=2014|том=|страниц=256|страницы=135—143|isbn=978-5-7477-3508-8|ref=Кульшарипов}}&lt;/ref&gt;. 1920 йылда Башҡорт АССР-ы запас ғәскәрҙәре идаралығы бөтөрөлә. 1921 йылда [[Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы]] һәм [[Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы|Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы таратыла]]. Аҙағыраҡ Башҡорт АССР-ының запас частары юҡҡа сығарыла&lt;ref name=&quot;Ярмуллин&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Ярмуллин, Азат Шакирьянович|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие=Военная организация Автономной Башкирской советской республики в 1919—1920 гг|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-organizatsiya-avtonomnoy-bashkirskoy-sovetskoy-respubliki-v-1919-1920-gg|язык=|издание=Проблемы востоковедения|тип=|год=2017|том=|номер=2 (76)|страницы=|doi=|issn=}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

1920—1921 йылдарҙа [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]] хәрби эштәр буйынса Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары була. 1922 йылда Башҡорт хәрби комиссариаты менән Өфө губерна хәрби комиссариаты ҡушыла. Башҡорт АССР-ының хәрби комиссариаты хәрби эштәр буйынса край хәрби комиссариаты хоҡуғы менән файҙалана. [[Тереғолов Әхмәтйән Хөсәйен улы|Ә. Х. Тереғолов]] хәрби комиссар итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

1925 йылда Башҡорт АССР-ының мобилизация округы идаралығы итеп үҙгәртелә. Идаралыҡ 13-сө уҡсылар корпусы командирына буйһона, ә ул [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһынан тороп эшләй. 1935 йылғы хәрби хеҙмәткә саҡырыу йомғаҡтары буйынса Башҡорт АССР-ына Оборона Хәрби Комиссариатының күсмә Ҡыҙыл Байрағы тапшырыла&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;. 1938 йылдан — Башҡорт АССР-ының Хәрби комиссариаты&lt;ref name=&quot;ЭБЭ&quot;&gt;[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Хәрби комиссариат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201104456/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ |date=2020-02-01 }}{{V|1|02|2020}}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 23 июнендә башланған [[Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында|Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ыныда]] хәрби мобилизация башлана. [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышының]] тәүге осоронда республиканың яҡынса 125 мең кешеһе Ҡораллы Көстәр сафтарында хеҙмәт итә. 1941 йылда Башҡорт АССР-ынан 222 489 кеше мобилизациялана һәм хеҙмәткә саҡырыла, ә 1942 йылдың 1 октябренә хәрби комиссариаттар республиканан 410 026 кешене мобилизациялай. 1939 йылдан алып 1944 йылға тиклем Башҡорт АССР-ынан ғәҙәти тәртип менән 700 мең кеше мобилизациялана һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Бынан тыш Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби комиссариаттар оборона сәнәғәтендә эшләү өсөн 18 438 кешене мобилизациялай&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

1941—1945 йылдарҙа республиканың Всевобуч системаһында 194 659 яугир-белгес әҙерләнә, ә Башҡорт АССР-ының Осоавиахимы Совет армияһы өсөн 196 397 белгес әҙерләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ы территорияһында түбәндәге хәрби формированиелар әҙерләнә: 170-се, 186-сы, 214-се, 361 (21-се), 87-се (300-сө), 219-сы уҡсылар, 74-се, 76-сы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се һәм 113-сө кавалерия дивизиялары]], 124-се, 134-се уҡсылар һәм 40-сы миномет бригадаһы; 17-се запас, 4-се уҡыу, 2-се запас кавалерия бригадаһы; 120-се, 121-се, 122-се, 123-сө, 134-се, 144-се, 476-сы миномет, [[Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы|1292-се истребителдәр-танкка ҡаршы]], 587-се гаубица, 1097-се, 1098-се пушка-артиллерия һәм 15-се кавалерия полкы, 9-сы запастағы кавалерия полкы һәм 23-сө айырым элемтә полкы. Шулай уҡ , шулай уҡ «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салауат Юлаев» һәм «Өфөлө» бронемашиналары төҙөлә&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

1942—1943 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары — полк комиссары Грицов, 1943—1950 йылдарҙа — полковник И. М. Агапитов булып, 1950—1953 йылдарҙа — полковник И. А. Морозов, 1953—1959 йылдарҙа — полковник п. с. Петров, был 1959—1963 йылдарҙа — полковник [[Рогалёв Пётр Леонтьевич|П. Л. Рогалев]], 1963—1969 йылдарҙа — генерал-майор [[Күсимов Таһир Тайып улы|Т. Т. Кусимов]]&lt;ref name=&quot;ЭБЭ&quot;&gt;[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Хәрби комиссариат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201104456/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ |date=2020-02-01 }}{{V|1|02|2020}}&lt;/ref&gt;. 1968 йылда Башҡорт хәрби комиссариаты РСФСР буйынса өлкә һәм республика хәрби комиссариаттары араһында 3-сө урын биләй. 1986, 1993, 1994 йылдарҙа Башҡорт хәрби комиссариаты округ буйынса беренсе урынды, ә 1996 йылда ул Рәсәй Федерацияһында иң яҡшы комиссариат тип атала&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге торошо ==
Башҡортостан Хәрби комиссариаты әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының эре территориаль берәмеге һәм Ҡораллы Көстәр Генераль штабының һәм Волга буйы-Урал хәрби округы штабының эшсе органдарының береһе&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан Хәрби Комиссариатына республикалағы 67 ҡала һәм район хәрби комиссариаты буйһона. Республика Хәрби Комиссариаты мобилизация һәм иҫәп-хәрби хеҙмәткә саҡырыу эше менән шөғөлләнә, транспорттың һәм башҡа матди сараларҙың техник торошон тикшерә; хәрби хеҙмәткәрҙәр, ветерандар һәм уларҙың ғаилә ағзаларын социаль-хоҡуҡи яҡлау менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Хәрби комиссариат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201104456/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ |date=2020-02-01 }}{{V|1|02|2020}}&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан республикаһы хәрби комиссариаты түбәндәге бүлектәрҙән тора:
* мобилизация бүлеге;
* хәрби хеҙмәткә саҡырыу бүлеге;
* кадрҙар һәм запастағы офицерҙарҙы иҫәпкә алыу бүлеге;
* запастағы прапорщиктар, старшинплар, сержанттар һәм рядовойҙарҙы иҫәпкә алыу бүлеге;
* финанс һәм социаль тәьминәт бүлеге;
* хәрби-табип комиссияһы;
* административ-хужалыҡ бүлексәһе;
* оәхлаҡ-сәйәси һәм мәғлүмәт эше бүлексәһе;
* йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе;
* элемтә узелы;
* башҡа подразделениелар һәм хеҙмәттәр.

Башҡортостандан йыл һайын 14 меңдән ашыу ир-егет Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренә саҡырыла&lt;ref name=&quot;Ватандаш&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бикмеев М. А.|заглавие=История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1548|язык=|издание=[[Ватандаш]]|тип=|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=1683-3554}}&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

== Етәкселәр ==
; Өфө губернаһының хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссарҙары
: 
* [[Евлампиев Алексей Константинович|А. К. Евлампиев]] (1918),
* С. В. Докман (1919),
* Потеряхин (1920—1921),
* Калитов (1921—1922).

; Башҡорт АССР-ының хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссарҙары
: 

* [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Ә. Валидов]] (1919—1920),
* [[Мортазин Муса Лот улы|М. Л. Мортазин]] (1920—1921),
* [[Тереғолов Әхмәтйән Хөсәйен улы|А. Х. Тереғолов]] (1922—1923).

; Башҡорт АССР-ының хәрби комиссарҙары
: 

* Грицов (1942—1943),
* И. М. Агапитов (1943—1950),
* И. А. Морозов (1950—1953),
* С. П. Петров (1953—1959),
* [[Рогалёв Пётр Леонтьевич|П. Л. Рогалёв]] (1959—1963),
* [[Күсимов Таһир Тайып улы|Т. Т. Кусимов]] (1963—1969),
* П. А. Шапошников (1969—1975),
* А. А. Бойко (1976—1989),
* В. И. Трофимов (1989—2001),
* Т. М. Азаров (2001—).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт хәрби шураһы|Башҡорт хәрби советы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Бикмеев М. А.'' История военного комиссариата Республики Башкортостан. — Уфа, 1998.
* ''Бикмеев М. А.'' Исторический опыт военно-организационной и мобилизационной работы Башкирской АССР периода Второй мировой войны: Монография. — Уфа, 2005.

== Һылтанмалар ==
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Хәрби комиссариат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201104456/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/94762/ |date=2020-02-01 }}{{V|1|02|2020}}   

[[Категория:Башҡортостан]]
[[Категория:Хәрби комиссариаттар]]</text>
      <sha1>ikcizusu7vuidkuafc7rhi1qpgj470p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156346</id>
    <revision>
      <id>1308737</id>
      <parentid>1307737</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6608" sha1="f0reqw5mb2x7p9xmn0kxnx0saf8g52b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы''' ([[11 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[4 сентябрь]] [[1997 йыл]]) — ғалим-тау инженеры. 1975—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1988). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы (нефть һәм газ бүлеге)&lt;ref&gt;[https://neftegaz.ru/persons/332683-abyzbaev-izmail/ Абызбаев Измаил Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205083713/https://neftegaz.ru/persons/332683-abyzbaev-izmail/ |date=2019-12-05 }}&lt;/ref&gt;. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), нефть сәнәғәте отличнигы (1971). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). 

== Биографияһы ==
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы [[1929 йыл]]дың 11 ғинуарында [[Өфө]]лә Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] ғаиләһендә тыуа.

[[1951 йыл]]да Мәскәү нефть һәм газ институтын (хәҙерге [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]) тамамлай, һөнәре — газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры&lt;ref&gt;[http://eurasian-defence.ru/?q=node/16840 АБЫЗБАЕВ ИЗМАИЛ ИБРАГИМОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

[[1952]]—[[1956 йыл]]дарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең нефть промыслаларында эшләй. [[1956 йыл]]да Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының (БашНИПИнефть, хәҙер «[http://nhtkrb.ru/ Башҡортостан нефть машиналары эшләү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205083713/http://nhtkrb.ru/ |date=2019-12-05 }}» дәүләт унитар предприятиеһы): 1975—[[1985 йыл]]дарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары, [[1986 йыл]]дан баш ғилми хеҙмәткәр була. 1988 йылда докторлыҡ иссертацияһын яҡлай.

Измаил Ибраһим улы Башҡортостандың — [[Арлан нефть ятҡылығы|Арлан]], Шкапово, Манһары һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса проект етәкселәренең береһе була. Алжир һәм Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе анализлау һәм проекттарын төҙөү менән етәкселек итә.

[[1997 йыл]]дың [[4 сентябрь|4 сентябрендә]] Өфөлә вафат була. Уның улы — олатаһы хөрмәтенә уның исеме ҡушылған Ибраһим Измаил улы Абыҙбаев, шулай уҡ нефтсе, техник фәндәр докторы.&lt;ref&gt;[https://famous-scientists.ru/list/7740 Абызбаев Ибрагим Измаилович]&lt;/ref&gt;

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Уның фәнни-ғәмәли эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре нефть запасын алыу ҡатмарлы булған ятҡылыҡтарын анализлау һәм проектлау, шулай уҡ ҡатлам шыйыҡсаларының геохимик билдәләре һәм гидрогеологик ҡоролошо үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, палеозой киҫелеше ултырмаларын эшкәртеүҙең комплекслы методикаһы анализын булдырыу була.&lt;ref&gt;[https://ufa-gid.com/encyclopedia/abyzbaev.html Энциклопедия Башкирии. АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович]&lt;/ref&gt;. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы. 

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977) &lt;br&gt;
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971) &lt;br&gt;
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976) һәм миҙалдар

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=8953 АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224153643/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=8953 |date=2019-12-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20191220002153/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%98%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Абызбаев Измаил Ибрагимович]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:СССР нефтселәре]]
[[Категория:Башҡортостан нефтселәре]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1997 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>f0reqw5mb2x7p9xmn0kxnx0saf8g52b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бордж Таментфуст</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156472</id>
    <revision>
      <id>1309031</id>
      <parentid>1051416</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5046" sha1="k6l3p4hfvefd0762cm4592uq1je5gz6" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Fort-tamentfoust.jpg|мини|Бордж Таментфуст]]
'''Бордж Tamentfoust''' ({{Lang-ar|برج تامنفوست}}) — [[Алжир|Алжирҙың]]  Таментфуст ҡалаһы янында  [[Ғосман империяһы]] осоронан ҡалған ҡәлғә. Ғосман империяһы осоронда Алжирҙа оборона өсөн бер нисә Форт төҙөлгән, Бордж Таментфуст шуларҙың береһе. Алжирҙа Бордж Таментфуст фортынан башҡа тағы  бер нисә форт һаҡланып ҡалған, ҡаһы берҙәре емерелгән. Форт Таментфуст ҡалғыулығынан иң бейек урынында, Алжир ҡултығының көнбайышында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Cn&quot;&gt;[http://www.cnerh-nov54.dz/wpcnerh/%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%D8%AA/ برج تامنفوست] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109222219/http://www.cnerh-nov54.dz/wpcnerh/%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%D8%AA/ |date=2018-01-09 }} {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20180109222219/http://www.cnerh-nov54.dz/wpcnerh/%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%D8%AA/|date=2018-01-09}}. ''الموجز الوطني للدراسة والبحث في الحركة الوطنيةة'' Retrieved January 10, 2018.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Форт 1661 йылда Исмәғил паша хакимлек иткән осорҙа төҙөлә. Һуңынан, 1685 йылда Италиян сығышлы төрөк наместнигы Хөсәйен Мозоротто фортта реконструкция эштәре үткәрә. Төҙөлөү теүәл датаһы бәхәсле булып ҡала. Француз тарихсыһы Эмиль Бутин билдәләүе буйынса, форт 1668 йылда  Авраам Дюкейн етәкселегендә француз армияһы Алжирҙы утҡа тотҡан ваҡытта оборона өсөн төҙөлгән. Икенсе француз тарихсыһы Жорж Марсэ әйтеүенсә, форт 1722 йылда  Мөхәммәт Дэй-Паша хакимлеге осоронда төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Cn&quot;&gt;[http://www.cnerh-nov54.dz/wpcnerh/%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%D8%AA/ برج تامنفوست] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109222219/http://www.cnerh-nov54.dz/wpcnerh/%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%D8%AA/ |date=2018-01-09 }} {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20180109222219/http://www.cnerh-nov54.dz/wpcnerh/%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%D8%AA/|date=2018-01-09}}. ''الموجز الوطني للدراسة والبحث في الحركة الوطنيةة'' Retrieved January 10, 2018.&lt;/ref&gt;.

[[Людовик XIV]]  приказы буйынса адмирал Жан Д’Эстре 1688 йылда фортҡа һөжүм итә. 1830 йылдың 23 июлендә фортта француздарға ҡаршы рәсми рәүештә йыһат иғлан ителә, йыйылышта төбәктең бер нисә ырыу башлыға ҡатнаша, шул иҫәптән Бани Хәлил, Бани әл-Хашана һәм Бани әс-Сабт.

== Архитектураһы ==
Форт һигеҙҡырлылыҡ формаһында төҙөлгәгән, эсендә ун бер бүлмә бар. Бүлмәләр өс төркөмгә бүленеп һигеҙҡырлылыҡтың ете яғында урынлашҡан. Бүлмәләрҙең береһендә намаҙ уғыу өсөн  [[михраб]] ҡуйылған, бүлмә артыҡ бер нисек тә биҙәлмәгән. Бүлмәләр өҫтөндә амбразуралы таш стена баррикадалары ҡуйылған. Диуар эре таштарҙан төҙөлгән, бейеклеге соҡор төбөнән иҫәпләгәндә туғыҙ метрға етә. Форттың төкәтмәһе булып икенсе  &quot;Бордж Әл-Ingliz&quot; ({{Lang-ar|برج الإنجليز}}) форты төҙөлгән, был ҡәлғә лә соҡор менән уратып алынған&lt;ref name=&quot;mu&quot;&gt;[http://www.discoverislamicart.org/database_item.php?id=monument;ISL;dz;Mon01;33;ar برج تامنفوست] ''Museum with no Frontiers''. Retrieved January 10, 2018.&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;Gallery&gt;
File:Terrassebordj.JPG|Зубчатая стена форта
&lt;/Gallery&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


[[Категория:Алжирҙың биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Алжир ҡәлғәләре]]
[[Категория:Ғосман империяһы нығытмалары]]</text>
      <sha1>k6l3p4hfvefd0762cm4592uq1je5gz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белоцерковский Борис Ефимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156645</id>
    <revision>
      <id>1308989</id>
      <parentid>1281518</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7315" sha1="09dh06o5fjadrld7xlo0jg9vhbn8nqd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Белоцерковский Борис Ефимович''' ([[16 апрель]] [[1922 йыл]] — [[12 апрель]] [[2007 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре, ПВО ғәскәрҙәре полковнигы. ғалим-инженер. [[Фән докторы|техник фәндәре докторы]] (1974), профессор (1983), К. Э. Циолковский исемендәге Рәсәй Космонавтика академияһының почетлы академигы, (1993),

Ер тирәһендәге алыҫ йыһан объекттарын табыу буйынса теүәл оптик-электрон автоматлаштырылған сараларын төҙөүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

== Биографияһы ==
Борис Ефимович Белоцерковский Сатанов ҡасабаһында (хәҙер [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Городокский районы) 1922 йылдың 16 апрелендә тыуған

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Хәрби хеҙмәтен рядовой булып башлай, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Сталинград, 1-се Украин һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттарында һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1951 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһының баллистика факультетын тамамлай (хәҙер Михайлов хәрби артиллерия академияһы).

[[1951 йыл]]дан [[1956 йыл]]ға тиклем Капустин Яр полигонында хеҙмәт итә (өлкән офицеры, өлкән инженер); 1956 йылдан 1964 йылға тиклем Оборона министрлығы 4-се Баш идаралығында хеҙмәт итә (өлкән инженер, бүлек начальнигы урынбаҫары, бүлек начальнигы). [[1964 йыл]]дан [[1973 йыл]]ға тиклем Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында (ЦНИИ-45) хеҙмәт итә, унда Йыһан киңлеген күҙәтеү системаһы идаралығының начальник урынбаҫары була&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071012064630/http://old.vko.ru/books/45/074-078.pdf Заместители начальников управления]&lt;/ref&gt;. 1973—1974 йылдарҙа СССР Приборҙар төҙөү министрлығының оргтехника Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.

[[1974 йыл]]дан алып [[1979  йыл]]ға тиклем СССР Оборона сәнәғәте министрлығының Ион һәм электрон оптикаһы ғилми-тикшеренеү институтында сектор начальнигы булып эшләй. 1979—1996 йылдарҙа сектор начальнигы, һуңынан СССР радио сәнәғәте министрлығының А. А. Расплетин исемендәге радиофизика ғилми-тикшеренеү институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

[[1973 йыл]]да запасҡа сыға. 2007 йылдың 12 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Ҡаланың Троекуров зыяратында ерләнә (участка 7а). Ҡатыны — Зоя Александровна Белоцерковская, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.&lt;ref&gt;[https://muzcomedia.ru/actor-id=12.htm Актриса Зоя Белоцерковская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206075011/https://muzcomedia.ru/actor-id%3D12.htm |date=2019-12-06 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡаҙаныштары ==
* СССР Ҡораллы Көстәр ветераны,ПВО ғәскәрҙәре ветераны, Рәсәй Федерацияһының айырым хәүеф подразделениеһы ветераны.&lt;ref&gt;[https://memorial-rvsn.ru/pdf/807 БЕЛОЦЕРКОВСКИЙ БОРИС ЕФИМОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801032517/https://memorial-rvsn.ru/pdf/807 |date=2021-08-01 }}&lt;/ref&gt;
* 2-се һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн», «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдар менән бүләкләнгән.

== Әҙәбиәт ==
* Е. Жаркова. И открылось второе дыхание. // Маяк (Пушкинский район Московской области). — 2008. — 2 апреля.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://sm.evg-rumjantsev.ru/desingers/belotserkovski-b.html Космический мемориал :: Б. Е. Белоцерковский]
* [http://www.vko.ru/sites/default/files/images/pictures/archive2001/books/Nilovsky/145-173.pdf Борис Ефимович Белоцерковский. ПОЛИГОН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219051130/http://www.vko.ru/sites/default/files/images/pictures/archive2001/books/Nilovsky/145-173.pdf |date=2018-02-19 }}
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Полковниктар (СССР)]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Михайлов хәрби артиллерия академияһын  тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>09dh06o5fjadrld7xlo0jg9vhbn8nqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бугаян Илья Рубенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156783</id>
    <revision>
      <id>1309039</id>
      <parentid>1051510</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7716" sha1="jtwf14fbg8iypnr7u1rte2spoq5isoe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бугаян Илья Рубенович''' ([[8 сентябрь]] [[1943 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалимы]], иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының һәм Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының академигы.

Күп кенә ғилми хеҙмәттәр&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=75691 БУГАЯН ИЛЬЯ РУБЕНОВИЧ]&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән монографиялар  авторы.&lt;ref&gt;[https://istina.msu.ru/workers/49928018/ Бугаян И. Р.]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Илья Рубенович Бугаян 1943 йылдың 8 сентябрендә [[Дондағы Ростов]]та тыуған.

1965 йылда Ростов дәүләт техник университетын (РГТУ, хәҙер [[Дон дәүләт техник университеты]]) «Теүәл механика приборҙары» һөнәре буйынса тамамлай, 1974 йылдарҙа —  Ростов инженер-төҙөлөш институтында (РИСИ, хәҙерге [[Ростов дәүләт төҙөлөш университеты]])  «сәйәси иҡтисад» һөнәре буйынса аспирантураны тамамлай.  Ошо уҡ йылда  «Экономические проблемы социалистического накопления и внедрения новой техники» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай &lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009779823 Диссертация кандидата экономических наук]&lt;/ref&gt;

Педагогик хеҙмәттә  1973 йылдың сентябренән. Ростов дәүләт төҙөлөш университетында «Сәйәси иҡтисад» кафедраһы, Төньяҡ-Кавказдәүләт хеҙмәте академияһында  (хәҙер Көньяҡ Рәсәй идаралыҡ институты)  «Иҡтисади теория һәм эшҡыуарлыҡ» кафедраһы мөдире булып эшләй.  «Хеҙмәт иҡтисады» һөнәре буйынса диссертация яҡлаусыларҙың советын (рәйесе була) етәкләй. 1987  йылда «Социалистическое производственное накопление — условие всесторонней интенсификации расширенного воспроизводства»  темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008506409 Диссертация доктора экономических наук]&lt;/ref&gt;

1996 йылға тиклем —Көньяҡ-Рәсәй идара итеү институтының  эшҡыуарлыҡ һәм иҡтисад теорияһы кафедраһы профессоры&lt;ref&gt;[http://www.skags.ru/kafedra.php_uid=1.html Кафедра экономической теории и предпринимательства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223193357/http://www.skags.ru/kafedra.php_uid=1.html |date=2019-12-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.uriu.ranepa.ru/personnel?idp=955 Бугаян Илья Рубенович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125015553/http://old.uriu.ranepa.ru/personnel?idp=955 |date=2025-01-25 }}&lt;/ref&gt;. Илья Рубенович  1996 йылдың декабрь айынан  — «Хужалыҡ философияһы»  кафедраһы мөдире,  «РИНХ» [[Ростов дәүләт иҡтисад университеты]]ның  мәғлүмәтләштереү һәм иадаралыҡ факультеты деканы.

«Закономерности перемещения доминантных свойств между факторами производства, товарами и вызванными ими социально-экономическими изменениями как причинами формационных переходов»  фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы. «Наука и образование: хозяйство и экономика; предпринимательство; право и управление» ғилми-ғәмәли журналын ойошторған «Ростов өлкәһендә мәғариф һәм фәнгә ярҙам итеүсе фонд»  коммерция булмаған йәмғиәт ойошмаһы идаралығының рәйесе булып тора, бер үк ваҡытта был журналдың мөхәррир урынбаҫары. Шулай уҡ М.В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның Дөйөм фәндәр үҙәге һәм иҡтисад факультетының Рәсәйҙә рецензияланыусы ғилми журналдар һәм баҫмаларҙың ВАК  исемлегенә ингән   «Философия хозяйства» журналының ғилми-мөхәрририәт советы составына инә.

Йәштәрҙең ғилми-техник ижадының Бөтә Союз смотры лауреаты миҙалы һәм дипломы менән бүләкләнә (1972). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының «Атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре»,  «РФ юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре». Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Донъя берләшмәһен мәғлүмәтләштереү өлкәһендә күренекле хеҙмәттәре өсөн» (2003).

== Сығанаҡтар ==
* «Элита информациологов мира. Кто есть кто в Международной Академии информатизации», Нью-Йорк—Москва—Торонто, 2000.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://ru.hayazg.info/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»]
* [https://famous-scientists.ru/2018 Бугаян Илья Рубенович]
* [http://philh.ru/index.php/arkhiv-materialov/video/126-bugayan-ilya-rubenovich-vystuplenie-na-yubilejnoj-konferentsii-tson Бугаян Илья Рубенович — выступление на юбилейной конференции ЦОН]

[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Дон дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1943 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>jtwf14fbg8iypnr7u1rte2spoq5isoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асланова Маргарита Семёновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158206</id>
    <revision>
      <id>1308837</id>
      <parentid>1286730</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5916" sha1="b2taoacdoztw9dcmnjahsxlc12g8dn2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Асланова Маргарита Семеновна''' (1910—1984) — силикат производствоһы өлкәһендә эшләгән совет ғалимы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. Сталин премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
[[1910 йыл]]дың 10 [[23 июнь|23 июнендә]]) Мәскәүҙә тыуған.

1934 йылдан башлап дәүләт эксперименталь быяла институтында тәүҙә махсус техник быяла бүлегендә, аҙаҡ быяла сүс етештереү өсөн быяланы синтезлау төркөмөндә эшләй.

1941 йылда «Исследование основных физико-технических свойств волокна, нитей и тканей из стекла» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1943 йылдың октябренән Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының (ЦНИЛ) физик-химик лабораторияһы етәксеһе, 1946 йылдан алып — быяла сүс Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтында.

1955 йылда «Физико-химические свойства механических, электрических и адгезионных свойств стеклянных волокон» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Профессор (1960).

1956 йылдан — быяла пластика һәм быяла сүс Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтының (ВНИИСПСВ) бүлек мөдире, 1974 йылдан — баш химигы һәм ғилми эш буйынса директор урынбаҫары.

[[1984 йыл]]да вафат була. Москвена Кунцево зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
1. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 13 авгусындағы указы) — химия фәне үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ ғилми-педагогик эшмәкәрлеге өсөн.

2. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1941) — өҙлөкһөҙ быяла сүстән иләнгән еп һәм туҡыма етештереүҙең сәнәғәт ысулын уйлап тапҡаны өсөн.

3. СССР дәүләт премияһы

4. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

5. СССР-ҙың почетлы химигы.

6. Ике [[Ленин ордены]] (17.6.1961; 13.8.1980

7. [[Октябрь Революцияһы ордены]] (12.8.1976)

8. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (28.5.1965; 24.12.1970)

9. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (23.6.1951)

10. миҙалдар

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=20086|star=Labor}}

== Сығанаҡтар ==
* Фото http://www.liveinternet.ru/users/kakula/post393247913/
* Фото https://web.archive.org/web/20241216014828/http://img0.liveinternet.ru/images/attach/c/5/123/421/123421260_Aslanova_MS.jpg
* Маргарита Семеновна Асланов. Хим. 1910—1984. Некр. // 1) ПлМ. — 1985. — No 2. — 64 б.; 2) СК. — 1985. — No 2. — 33 б.: портр.; 3) ФХС. — 1984. — 10 Т., No6,- 745. С.
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=20086
* Маргарита Семеновна Асланова [Текст]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: (100-летию со дня рождения) // керамик һәм Быяла. — 2010. — № 5. — С. 42&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: 1 фот.
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XX быуат химиктары]]
[[Категория:Рәсәй химиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса химиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>b2taoacdoztw9dcmnjahsxlc12g8dn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белюстина Людмила Николаевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158229</id>
    <revision>
      <id>1308990</id>
      <parentid>1284531</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="3l3wlej73vcdtdotbnk5dlpvnp88ckk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Белюстина Людмила Николаевна''' ([[19 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[8 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалимы]], техник фәндәр докторы (1984), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986).

== Биографияһы ==
Людмила Николаевна Белюстина 1919 йылдың 19 октябрендә [[Владивосток]]та инженер ғаиләһендә тыуа, дворян сығышлы, Ҡара диңгеҙ флоты адмиралы ейәнсәре.

1935 йылда Горький педагогия институтына уҡырға инә, ике йылдан Н. И. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетының физика-математика факультетына күсә. Профессор Артемий Григорьевич Майер етәкселегендә диплом эше әҙерләй.

1940—1942 йылдарҙа аспирантурала уҡый, ғилми етәксеһе профессор Иван Романович Брайцев.

1943 йылдан һуғыш аҙағына тиклем бухгалтер булып эшләй.

1945 йылда университетҡа ҡайта һәм автоматик көйләү һәм тирбәлеүҙәр теорияһы кафедраһы ассистенты була. 1948 йылдан Горький университеты ҡарамағындағы Горький физика-техник тикшеренеү институтында (ГИФТИ) А. А. Андронов бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, цилиндрик фаза арауыҡлы системаларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1956 йылда Евгения Александровна Леонтович-Андронова етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1960 йылдар башынан алып фазалы синхронизация системаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә, был тема буйынса ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтында ғилми лаборатория ойоштора. Горький университетында ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтын булдырыуҙың инициаторы һәм 1964 йылдан уның беренсе директоры була. 1965 йылдан Горький дәүләт университеты лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

;Докторлыҡ диссертацияһы:

* Качественно-численный анализ нелинейных систем управления частотой и фазой&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: диссертация … доктора технических наук: 05.13.02. — Горький, 1982. — 440 c.: ил. (Автоматическое управление и регулирование).

Техник фәндәр докторы (1984).

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986, коллектив составында) — «Теория фазовой синхронизации в радиотехнике и связи» эштәр циклы өсөн.

Ире — Беллюстин Алексей Всеволодович (1913—1991), 1965—1978 йылдарҙа Горький университетының физика факультеты кристаллография кафедраһы мөдире.

Бугровский зыяратында ерләнгән, 10-сы участка.

== Сығанаҡтар ==
* [https://web.archive.org/web/20200219131716/http://niznov-nekropol.ucoz.ru/index/beljustina_l_n/0-2671 Белюстина Л.Н], Нижегородский некрополь

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:1998 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3l3wlej73vcdtdotbnk5dlpvnp88ckk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобылёв Пётр Миронович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158351</id>
    <revision>
      <id>1309019</id>
      <parentid>1283122</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8328" sha1="qp5dmeq07aj0m6m1wojf7j60x4oh1sz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бобылёв Пётр Миронович''' ([[6 март]] [[1950 йыл]] — [[2 апрель]] [[2021 йыл]]) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Дәүләт контроль комитеты, 2003—2008 йылдарҙа — Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе. Башҡортостандың 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]ның халыҡ депутаты&lt;ref&gt;[https://ba.wikipedia.org/wiki/БАССР-ҙың_12-се_саҡырылыш_Юғары_Советы_депутаттары_исемлеге. БАССР-ҙың_12-се_саҡырылыш_Юғары_Советы_депутаттары_исемлеге]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш (1995—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2005), [[Күмертау]] ҡалаһының почётлы гражданы (2010)

== Биографияһы ==
Пётр Миронович Бобылёв 1950 йылдың 6 мартында [[Ырымбур өлкәһе]]нең Липовка ҡасабаһында тыуған.

1967 йылда урта мәктәпте, 1972 йылда «физика һәм математика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса Бөрө дәүләт педагогия институтының&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]]&lt;/ref&gt; физика-математика факультетын тамамлай.

Юғары белем алғандан һуң йүнәлтмә менән Күмертау ҡалаһына ебәрелә, ундағы 9-сы һәм 1-се урта мәктәптәрҙә физиканан уҡыта.

1972 йылдың ноябренән 1973 йылдың декабренә тиклем СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң Күмертау ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә директор урынбаҫары булып эшләй.

1974 йылдың сентябрендә [[КПСС]]-тың Күмертау ҡала комитетының пропаганда бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны  1980 йылға тиклем башҡара.

Артабан 1980—1984 йылдарҙа Күмертау ҡала Советы башҡарма комитетының торлаҡ-коммуналь хужалығы идаралығы етәксеһе, 1984 йылдан — Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1988—1992 йылдарҙа ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1994 йылдарҙа Күмертау ҡала хакимиәте башлығы була&lt;ref&gt;Башкортостан 2007. Кто есть кто? Информационый справочник. Бобылёв Пётр Миронович.{{ref-ru}}{{V|21|03|2020}}&lt;/ref&gt;.

1983 йылда ситтән тороп «инженер-механик» һөнәре буйынса [[Өфө авиация институты]]н тамамлай&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Бобылёв_Петр_Миронович Проект УГАТУ Годы и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918131922/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%91%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-09-18 }}&lt;/ref&gt;. 
1994 йылдың майында Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Пётр Бобылёвты яңы ойошторолған Дәүләт контроль комитеты рәйесе итеп тәғәйенләй&lt;ref name=&quot;АКСО&quot;&gt;[http://ach-fci.ru/Bashkor/Info/history.html Историческая справка об органе государственного финансового контроля Республики Башкортостан. Ассоциация контрольно-счетных органов РФ. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321162146/http://ach-fci.ru/Bashkor/Info/history.html |date=2020-03-21 }}{{ref-ru}}{{V|21|03|2020}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылдың 11 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Пётр Бобылёвты [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]на 2002 йылдың декабрендә индерелгән үҙгәрештәр нигеҙендә ойошторолған Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе итеп биш йылға тәғәйенләй&lt;ref name=&quot;АКСО&quot; /&gt;.

2010 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] ҡарамағындағы Дәүләт аҡсаларын һөҙөмтәле ҡулланыуға йәмәғәт контроле буйынса Совет етәксеһе була.

Пётр Миронович Бобылёв 2021 йылдың 2 апрелендә [[Өфө ҡалаһы]]нда вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1576981-v-ufe-skonchalsya-byvshiy-rukovoditel-ksp-bashkirii-petr-bobylyev/ В Уфе скончался бывший руководитель КСП Башкирии Петр Бобылёв. ИА «Башинформ», 2 апреля 2021 года]{{ref-ru}}{{V|2|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы 
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе
* Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190918131922/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%91%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Проект УГАТУ. «Годы и люди»]{{ref-ru}}{{V|21|03|2020}} 
* [http://viperson.ru/people/bobylev-petr-mironovich Бобылев Петр Миронович – биография. 28 июля 2019] {{ref-ru}}{{V|21|03|2020}}
* [https://www.sites.google.com/site/ufanabat/httpssitesgooglecomsiteufanabatproject-updates/glasnarodapetrbobylevmogbystatnovympremerom Глас народа. Петр Бобылев мог бы стать новым премьером. Уфимский Набат РБ - Электронная общественно-политическая газета Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030112637/https://sites.google.com/site/ufanabat/httpssitesgooglecomsiteufanabatproject-updates/glasnarodapetrbobylevmogbystatnovympremerom |date=2020-10-30 }} {{ref-ru}}{{V|21|03|2020}}

== Сығанаҡтар ==
* Башкортостан 2007. Кто есть кто? Информационый справочник. Издание 9-е, исправленное и дополненное. — Уфа: Торгово-промышленная палата Республики Башкортостан, 2007, — 336с., ил. ISBN 978-5-902279-41-9 {{ref-ru}}{{V|21|03|2020}}

[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>qp5dmeq07aj0m6m1wojf7j60x4oh1sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байда Мария Карповна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158645</id>
    <revision>
      <id>1308888</id>
      <parentid>1220130</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T21:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21785" sha1="1u7fb2o0ar4n967thhyqrdxk4yo34x3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байда Мария Карповна''' ([[1 февраль]] [[1922 йыл]] — [[30 август]] [[2002 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, разведчик, санинструктор, [[өлкән сержант]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1942).

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән шәфҡәт туташтары курсын тамамлап, Севастополь оборонаһында ҡатнаша. 1942 йылда 7 июнендә 514-се уҡсылар полкы санитар инструкторы айырыуса батырлыҡ күрһәтә. [[Севастополь]] өсөн барған бер алышта, дошмандың 15 һалдатын һәм офицерын автоматтан атып һәм 4-ен приклад менән һуғып үлтереп, совет командирын һәм 8 яугирҙе әсирлектән ҡотҡара, шул уҡ ваҡытта дошман пулемётын һәм автоматтарын ҡулға төшөрә. Батырлығы өсөн, Приморье Армияһы хәрби уға Советтар Союз Геройы исемен биреүҙе юллай. 1942 йылдың июлендә, ҡаты яраланып, әсирлеккә эләгә, бер нисә немец концлагерын үтеп, 1945 йылдың 8 майында америка ғәскәрҙәре азат итә.

== Биографияһы ==
Мари́я Ка́рповна Ба́йда 1922 йылдың 1 февралендә, Яңы Сыуаш ауылында (1948 йылдан — Новосельское ауылы) [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР, Ҡырым АССР-ы Красноперекопский районы]], крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]. [[1936 йыл]]да [[Янкөй|Джанкой]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|id=1666|star=None|author=Уфаркин Н. В.}}&lt;/ref&gt; ҡалаһында 1-се һанлы тулы булмаған урта мәктәбен тамамлай.

[[Совхоз]]да, дауаханала, һуңынан Ҡырымдың [[Красноперекопск районы (Ҡырым)|Красноперекопский районы]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; Воинка ауылы кооперативында эшләй.

=== Севастополь оборонаһы ===
[[1941 йыл]]дан&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Мария тәүге көндәренән үҙ теләге менән истребителдәр батальонына яҙыла. Медицина шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай. Совет ғәскәрҙәре Севастополгә сигенгәс, истребителдәр батальоны регуляр армия частарына ҡушыла.

[[1941 йыл]]дың сентябренән М. К. Байда — санитарка, артабан Төньяҡ-Кавказ фронты Приморье армияһы 172-я уҡсылар дивизияһы 514-се уҡсы полкы санинструкторы, Севастополь оборонаһында&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Гармаш&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www-ki-old.rada.crimea.ua/nomera/2006/095/not.html|title=Не просто Мария|author=Пётр Гармаш|date=27 мая 2006|publisher=Крымская правда № 95 (3569)|accessdate=2014-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100512145833/http://www-ki.rada.crimea.ua/nomera/2006/095/not.html|archivedate=2010-05-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512145833/http://www-ki.rada.crimea.ua/nomera/2006/095/not.html |date=2010-05-12 }}&lt;/ref&gt; ҡатнашыусы. Алыш яланынан, ут эсенән Ҡыҙыл Армияның тиҫтәләгән командиры һәм яугирын алып сыға һәм ғүмерҙәрен һаҡлап ҡала {{Sfn|Герои боёв за Крым|1972}}.

1941 йылдың декабрендә немец ғәскәрҙәре Севастополде штурмларға маташҡандан һуң, өлкән сержант М. К. Байда үҙен разведкаға күсереҙәрен һорай. М. К. Байда хәтерләүенсә, разведкаға барырға уны романтик теләк кенә түгел, ғәйәт дошманға ҡарата нәфрәт этәрә: «Мин шул тиклем ҡан һәм ғазаптар күрҙем, йөрәгем ташҡа әйләнде. Емерелгән өйҙәрҙе, үлтерелгән балаларҙы, ҡатын-ҡыҙ һәм ҡарттарҙы онота алманым. Һуғыш яланында минең күҙ алдымда ешеләр һәләк булды. Йәш кенә көйө, көслө, сәскә атҡан саҡтарында ҡорбан булдылар — уларға йәшәргә лә йәшәргә, бәхет өсөн эшләргә ине! Бына шуға ламедицинанан китеп, ғәскәри сафҡа баҫыу теләге тыуҙы. Көсөм һәм таһыллығым етерлек. Ата беләм, [[Павличенко Людмила Михайловна|Людмила Павличенко]] кеүек үк түгел инде. Һиҙҙермәй, шым ғына хәрәкәт итә, урында ирекле йүнәлеш таба алам — сөнки йыш ҡына, яралыны эҙләп, „бер кемдеке лә булмаған“ һыҙаттарҙан, немец окоптарынан бер нисә тиҫтә метрҙа ғына шыуышырға тура килә ине бит…»&lt;ref name=&quot;Гармаш&quot;/&gt;

Өлкән сержант М. К. Байда дошман тылына йөрөй, «тел» табып, командованиеға дошман тураһында мәғлүмәт килтерә. М. К. Байда хәтерләгәнсә, ул бер немец обер-ефрейторын әсирлеккә төшөрә, һәм уны үҙе йөкләп алып ҡайта. Ҙур кәүҙәле булыуынан тыш, ул ҡулдары бәйле булһа ла, төрлө юлдар менән ҡаршылыҡ күрһәтеп маташа. Килеп сыҡҡан тотҡарлыҡ заминка һөҙөмтәһендә, разведка төркөмө һуңлай һәм ут аҫтына эләгә: бер разведчик һәләк була, ә икенсеһе яралана. Дисциплинаны боҙған өсөн М. К. Байда өс тәүлеккә гауптвахтаға ябыла, әммә язаны тулыһынса үтәргә тура килмәй. Ике сәғәт үтеүгә, әсир һорауҙарға яуап биреүҙән баш тартҡанлыҡтан, уны штабҡа саҡырталар. Үҙен тотҡан Марияны танып ҡалғанлыҡтан, әсир, ҡаты тулҡынлана һәм һөҙөмтәлә, теле лә тиҙ асыла. Дошман оборонаһы системаһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр биргән «тел» өсөн командир бөтә разведка төркөмөнә рәхмәт белдерә&lt;ref name=&quot;Гармаш&quot;/&gt;.
 
1942 йылдың 7 июне төнөндә дүрт кешенән торған разведчиктар төркөмө составында хәрби һаҡта ята, ә иртән дошман, авиация һәм артиллерия әҙерлегенән һуң, һөжүмгә күсә — немец ғәскәрҙәре Севастополде өсөнсө штурмлауын башлай. Өлкән сержант М. К. Байда, 2-се статья старшинаһы Михаил Мосенко һәм ике яугир ҡамауға эләгә. Улар көн буйы оборона тота, хатта граната ярсығы менән уң ҡулы һәм бите яраланһа ла, Мария автоматтан атыуын дауам итә. Йыш ҡына эш ҡул алышына саҡлы барып етә. Ҡараңғы төшкәс, төркөм йәшеренеп үҙ часына сыға. Госпиталдә бер нисә көн генә була, табиптарға: «Һуғышта төҙәлер, ә бында миңә күңелһеҙ»{{Sfn|Герои боёв за Крым|1972}}&lt;ref name=&quot;Гармаш&quot;/&gt; ти.

== Мария Карповна Байда батырлығын һүрәтләү ==
1942 йылда 7 июнендә немецтәр Севастополь ҡалаһына сираттағы штурмын ойоштора Мария Байда һуғышҡан разведчиктар ротаһы Мекензиевы тауҙары районында оборона тота. Өҫтөнлөгө күп булыуға ҡарамаҫтан, гитлерсылар совет һалдаттары ҡаршылығын һындыра алмай.

Мария «хәрби тамуҡтың» иң үҙәгендә була, әммә үҙен ҡыйыу, ваҡыты менән хатта ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтә — автоматта патрондар бөтһә, ҡыҙ тәүәккәллек менән бруствер аша һикерә, һәм трофей автоматтар һәм магазиндары менән кире ҡайта. Шундай бер сәфәре ваҡытында уның эргәһендә немец гранатаһы шартлай — башы контузияланған һәм яраланған ҡыҙ аңын юғалта.

Байда кискә табан ғына һушына килә — ҡараңғы төшә башлаған була. Артабан билдәле булыуынса, немецтәр разведчиктарҙың уң позицияһында оборонаны өҙә һәм тылдан үтеп инә. Бөтә ротанан бер офицер һәм тиҫтә ярым яугир тере ҡала — улар, яралы килеш, немецтарға әсирлеккә эләгә.

Тиҙ арала хәл-торошто баһалап (разведчиктар окоптарында 20-нән ашыу гитлерсы, һәм улар барыһы ла бер урында була — әсирҙәрҙән йыраҡ тормай), Мария һөжүм итеү ҡарарын ҡабул итә. Әсиргә эләккән разведчиктарҙың ҡапыл эш итеүе һәм дөрөҫ реакцияһы һәм һөжүме арҡаһында, Мария немецтарға автоматтан ут аса, һәм бөтә немец та юҡ ителә.

Миналар ҡоролған яландарҙың схемаһын бик яҡшы белгәнлектән, Мария Байда, ҡараңғы төшөүҙән файҙаланып, яралы яугирҙарҙы үҙебеҙҙекеләр яғына сығара.

== Бүләкләү ==
СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 20 июнендәге указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән яуҙа күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн» өлкән сержант Мария Карповна Байдаға, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 6183) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Тиҙҙән бер алышта уның башы тағы яралана, башҡа яралары ҡанһырай башлай һәм температураһы күтәрелә. Инкерман штольняларына госпиталгә ебәрелә, һәм госпиталь карауатында Советтар Союзы Геройы исеме бирелеү хаҡында белә&lt;ref name=&quot;Гармаш&quot;/&gt;.

=== Һуғыштан һуңғы йылдары ===
1942 йылдың 12 июлендә, ҡаты яраланып, әсиргә эләгә. Әсирлеккә эләкһә лә, үҙен батырҙарса тота һәм бирешмәй. «Славута», «Равенсбрюк» концлагерҙарын үтә. [[1945 йыл|1945 йылдың 8 майында]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; америка ғәскәрҙәре [[гестапо]]нан ҡотҡара.

=== Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ===
Һуғыштан һуң демобилизациялана. 1946 йылда Ҡырымға ҡайта. 1961 йылдан Севастополдә йәшәй. [[1951 йыл]]дан&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]/[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС ағзаһы.]]

Загс бүлеге мөдире булып эшләгәндә 1961 йылдан 1986 йылға саҡлы Севастополь ҡала башҡарма комитеты ЗАГС-ының Үҙәк бүлеге мөдире булып эшләй, 25 йыл хеҙмәте осоронда ул яҡынса 60 мең йәш ғаиләнең никахын теркәү тураһында таныҡлыҡ тапшыра һәм нәсихәт бирә, 70 меңдән ашыу яңы тыуған бәпесте теркәй. Күп тапҡыр ҡала советы депутаты итеп һайлана&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

[[2002 йыл|2002 йылдың 30 авгусында]] [[Севастополь|Севастополдә вафат була]]. Коммунарҙар зыяратында&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Совет дәүләт наградалары һәм маҡтаулы исемдәре&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;:

* [[Советтар Союзы Геройы]] (1942 йылдың 20 июне)&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_024.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Красной Армии» от 20 июня 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 30 июня (№ 24 (183)). — С. 1.&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]] (1942 йылдың 20 июне)
* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985 йылдың 6 апреле)
* III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены ([[1999 йыл|1999]])&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/475/99 Указ Президент України від 5 травня 1999 року № 475/99 «Про нагородження відзнаками Президента України»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930131418/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/475/99 |date=2017-09-30 }}&lt;/ref&gt;
* миҙалдар

[[1976 йыл]]дан — Севастополь ҡалаһының почётлы гражданы. [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]ның&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; почётлы гражданы.

== Хәтер ==
2003 йылда М. К. Байда эшләгән Севастополь ҡалаһы Ленин районы ЗАГС-ы бинаһында (Очаковсылар урамы, 2-се йорт) мемориаль таҡта ҡуйылған (скульптор В. Е. Суханов)&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;. [[2005 йыл|2005 йылдың 20 сентябрендә]] Севастополь ҡалаһының Одесса урамы районындағы балалар паркына «Советтар Союзы Геройы Мария Байда исемендәге Комсомол паркы» тигән исем бирелде&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
{{External media
&lt;gallery heights=&quot;200&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Могила Марии Карповны Байды.jpg|Севастополдың коммунарҙар зыяратында М. К. Байда ҡәбере
Файл:Аннотационный знак в парке имени Героя Советского Союза Марии Байды.jpg|Советтар Союзы Геройы Мария Байда исемендәге паркта Аннотацион билдә, Севастополь
&lt;/gallery&gt;

== Документтар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;109/73101c23/index Мария Байда Карповна] // {{Книга:Герои Советского Союза|1}}
* {{Китап|заглавие=Герои боёв за Крым|ответственный=авт.-сост. Герой Советского Союза генерал-майор [[А. А. Казарян]]; авт. вступит. ст. Маршал Советского Союза, дважды Герой Советского Союза [[А. М. Василевский]]|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1972|страницы=33|страниц=287|ref=Герои боёв за Крым}}
* {{Китап|автор=Кожевникова К.|часть=Маша, Мария Карповна|заглавие=Героини. Вып. 1. (Очерки о женщинах — Героях Советского Союза)|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_92.htm|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1969|страницы=19—28|ref=Героини}}
* Йондоҙҙар үлемһеҙ дан. 3-изд., и до Симферополь: Таврия, 1984. — С. 34-39.
* Кузьмин М. К. Медик—Советтар Союзы Геройы. — 2-е изд., добролюбов. һәм том — М.: Медицина, 1970. — С. 196—199. — 233 с
* ''Чикин М.'' Севастополь. Тарихи-әҙәби белешмә. «Вебер». Севастополь. 2008. — С. 38-39. ISBN 978-966-335-102-5.
* {{Китап|автор=|часть=О незабываемом|ссылка часть=|заглавие=За родной Севастополь|ссылка=|ответственный=Авт.-сост. П. Е. Гармаш|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1983|том=|страницы=153—159|страниц=|тираж=100000}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=1666}}

* Байда Мария Карповна (неопр.). Севастопольский новостной портал. — Лица города. Дата обращения 10 ноября 2014.
* Благодарная память (неопр.) (недоступная ссылка). Слава Севастополя (29.5.2010). Дата обращения 10 ноября 2014. Архивировано 7 декабря 2014 года.
* {{Cite web|author=Пётр Гармаш}}
* {{Cite web|author=Лев Рябчиков}}
* {{Cite web|author=Олег Артюшенко}}

; Видео

* {{Cite web|url=http://rutube.ru/video/136d3c7ebd4a9312f7172e3c2246a049/|title=Разведчица Герой Советского Союза Мария Карповна Байда|date=21.07.2009|publisher=Студия «Улей»; Отдел молодёжи, культуры и спорта г. Джанкой|accessdate=2014-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141111012254/http://rutube.ru/video/136d3c7ebd4a9312f7172e3c2246a049/|archivedate=2014-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111012254/http://rutube.ru/video/136d3c7ebd4a9312f7172e3c2246a049/ |date=2014-11-11 }}
* Цветной документальный фильм о Севастополе, съемки 1961 года: https://www.youtube.com/watch?v=fO0H-o5d-E8

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Севастополдә вафат булғандар]]
[[Категория:2002 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>1u7fb2o0ar4n967thhyqrdxk4yo34x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барсученко Мария Тимофеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159583</id>
    <revision>
      <id>1308916</id>
      <parentid>1179007</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="tvle7ch53grtrw1o0nt6e3w8jtg21fy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Барсученко Мария Тимофеевна''' (ҡыҙ фамилияһы Литневская; [[7 апрель]] [[1921 йыл]]) — СССР тимер юлсыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Мәскәү өсөн алыштар барышында Дмитров станцияһы стрелочнигы сифатындағы батырлығы өсөн [[1941 йыл]]да [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә (1942). Дмитров ҡалаһының почетлы гражданы.

2019 йылдың майында әле йәшәгән М. Т. Барсученко хөрмәтенә Мәскәү тимер юлының Савеловский йүнәлешендәге 75-се км платформаһы атала&lt;ref name=&quot;Бронепоезд&quot;/&gt;.

== Биографияһы ==
Уның үҙ һүҙҙәре буйынса, Мария Литневская 1922 йылдың 7 апрелендә Омск өлкәһе Добровольский ауыл советының Литвяки ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда Себерҙән [[Мәскәү]] янына килергә һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген башларға иҫәп тотоп, Мария паспорт алыу өсөн үҙенә бер йылды өҫтәй (18 йәштә бирелә). Икша ҡасабаһына ике туған ағаһы килә, Мария эш эҙләп Дмитров станцияһы начальнигына Мария мөрәжәғәт итә — тик тимер юлы ғына шул саҡта күскенселәргә Мәскәү янында йәшәргә хоҡуҡ бирә. Станция штатына стрелочник булып эшкә ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;Бронепоезд&quot;/&gt;.

Мәскәү өсөн һуғыш барышында туҡтауһыҙ бомба һәм ут аҫтында Дмитров станцияһында маршруттарҙы әҙерләүҙе һәм уҡтарҙы ҡулдан күсереүҙе тәьмин итә. 1941 йылдың 28 ноябрендә дошман уты аҫтында станцияла маршрут әҙерләй, НКВД ғәскәрҙәренең 73-се бронепоезынның хәрәкәтен тәьмин итә, бронепозд дошман атакаһын кире ҡаға һәм уларҙың 8 танкын юҡ итә, был Дмитров ҡалаһы районында оператив хәлде һиҙелерлек үҙгәртә һәм Мәскәү янында контрһөжүмде башларға шарттар булдыра. 1942 йылда ошо батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://www.gudok.ru/zdr/175/?ID=1283775&amp;archive=36740 Московский железнодорожник, 9 июля 2015. Александр Чеков. Как стрелочница Москву спасала]&lt;/ref&gt;. Юғары награданы Кремлдә уға СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе [[Калинин Михаил Иванович|М.]] [[Калинин Михаил Иванович|И. Калинин]] тапшыра&lt;ref name=&quot;Маршрут&quot;&gt;[http://www.stopstamp.ru/statty/q4bjbc6gxz55bv995l3g.html Без штампов, 23 марта 2020. Маршрут для бронепоезда]&lt;/ref&gt;.

Немец ғәскәрҙәре Мәскәүҙән сигенгәс, Мария Литневская 3-айлыҡ тимер юл уҡыуына ебәрелә, Дмитров станцияһында дежурный булып эшләй. Һуғыш йылдарында станцияла селектор кәңәшмәләрендә ҡатнаша, уны тимер юлдар халыҡ комиссары [[Каганович Лазарь Моисеевич|Л. М. Каганович]] үткәрә&lt;ref name=&quot;Маршрут&quot;/&gt;. 1944 йылдың йәйендә, [[Вильнюс]] азат ителгәндән һуң Литва ССР-ының баш ҡалаһына төп вокзал янындағы тимер юлы станцияһы эштәрен ойоштороуҙа ярҙамға ебәрелә. Һуғыш тамамланғандан һуң Дмитровҡа ҡайта, 1980 йылға тиклем станцияла хәрәкәт менән идара итә, Дмитров станцияһы начальнигы вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;Бронепоезд&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gudok.ru/zdr/175/?ID=1472182&amp;archive=50959|title=Она открыла путь бронепоезду|author=|date=2019-08-02|publisher=Московский железнодорожник|description=|accessdate=2019-08-02}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 17 майында «Спорт менән йәшәйем» йәмәғәт-спорт хәрәкәте инициативаһы буйынса ОАО «[[Рәсәй тимер юлдары|РЖД]]» Мәскәү тимер юлының Савелов йүнәлешендәге 75-се километр туҡталыш пунктын Барсученко исемендәге туҡталыш пункты итеп үҙгәртә. Платформаны үҙәгртеп атау буйынса тантаналы сарала 2019 йылдың 27 июлендә 98 йәшлек Мария Тимофеевна Барсученко үҙе лә ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://360tv.ru/news/transport/stantsiju-v-dmitrove-pereimenovali-v-chest-veterana-marii-barsuchenko/ Станцию в Дмитрове переименовали в честь ветерана Марии Барсученко. 360° Елена Глущенкова, Елена Маркелова, Ирина Люлина. Станцию в Дмитрове переименовали в честь ветерана Марии Барсученко]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1466678&amp;archive=2019.06.10 Гудок, 10 июня 2019. Официально]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mzd.rzd.ru/news/public/ru?STRUCTURE_ID=12&amp;layer_id=4069&amp;refererLayerId=3941&amp;refererPageId=704&amp;id=115803 МЖД, 27 июля 2019. Платформу 75 км переименовали в остановочный пункт имени Барсученко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730145459/https://www.mzd.rzd.ru/news/public/ru?STRUCTURE_ID=12&amp;layer_id=4069&amp;refererLayerId=3941&amp;refererPageId=704&amp;id=115803 |date=2021-07-30 }}&lt;/ref&gt;.

2020 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Дмитров ҡалаһында йәшәй&lt;ref name=&quot;Бронепоезд&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Маршрут&quot;/&gt;.

== Ғаиләһе ==
Һуғыштан һуң, кейәүгә сығып, Мария Тимовеевна Литневская 1947 йылда фамилияһын Барсученкоға алмаштыра. Ике улы — Анатолий (1949), табип-невропатолог һәм Сергей (1951), инженер. 5 ейәне, бер бүләһе һәм 4 тыуасары бар&lt;ref name=&quot;Бронепоезд&quot;/&gt;.

== Наградалары ==
[[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]нан тыш Мария Барсученко II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], күп миҙалдар менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Бронепоезд&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Она открыла путь бронепоезду (неопр.). Московский железнодорожник (2 августа 2019). Дата обращения 2 августа 2019..
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Омск өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Тимер юлсылар]]</text>
      <sha1>tvle7ch53grtrw1o0nt6e3w8jtg21fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буткевич Любовь Алексеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159863</id>
    <revision>
      <id>1309049</id>
      <parentid>1077385</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8399" sha1="qamj2fa1h4dzp75elwmi8aiymq9ph0t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Буткевич Любовь Алексеевна''' ('''Никулина'''; [[1 октябрь]] [[1924 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Әҙип|яҙыусыһы]] һәм журналисы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында кешеләрҙе ҡотҡарыусы медиктарҙың батырлығы тураһында «Солдаты милосердия» китабы авторы.

== Биографияһы ==
Любовь Алексеевна Буткевич [[1924 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябрендә]]&lt;ref&gt;[http://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/permskaya/b/buk-bush/index.html ПОБЕДИТЕЛИ — Солдаты Великой Войны | Россия / Поволжье / Пермская область.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106134758/http://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/permskaya/b/buk-bush/index.html |date=2007-11-06 }}&lt;/ref&gt; Закамскиҙа (хәҙер — Пермь ҡалаһының Киров районы) һәм 27-се мәктәптә уҡый.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында шәфҡәт туташтары курсына яҙыла, 1943 йылдың мартында тамамлай.

Медицина хеҙмәтенең старшинаһы сифатында һуғыш тамамланғанға тиклем Беренсе Украина фронтының 38-се армияһы 5148-се ялан хирургия госпиталендә хеҙмәт итә, еңеүҙе [[Прага]]ла ҡаршылай. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985), «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнә.&lt;ref name=&quot;PV&quot;&gt;[http://www.nevod.ru/local/d-02/index/d-02/805/art08 Пражская весна]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Досье 02, № 28(805), 15 Июля 2005 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.permnews.ru/arx/arxt.asp?kod=3059&amp;raz=12 По дорогам войны]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Голос Перми № 19 (1191) от 08.05.2003&lt;/ref&gt;

Атаһы һәм уның кейәүе, уның үҙе кеүек, фронттан ҡайта, ә апаһы үҙе эшләгән хәрби заводта авария ваҡытында һәләк була

1945 йылдың көҙөндә Пермгә ҡайта һәм тағы 16 йыл шәфҡәт туташы булып эшләй.

1961 йылда Пермь телефон заводының һәм завод радиоһының журналисы, «За коммунистический труд» гәзитенең штаттан хәбәрсеһе була. Уның бер нисә очеркы «Мы земляки» журналында, «Звезда», «Молодая гвардия» һәм «За коммунистический труд» гәзиттәрендә баҫылып сыға.

Л. А. Буткевичтың 1944 йылдағы Карпат-Дукельская операцияһы һәм ЧССР Геройы танкист Рудольф Ясиок яҙмышы тураһында мәҡәләләре «Урал» журналында, «Вечерняя Пермь» гәзитендә баҫылып сыға.

Үҙенең хәтирәләре нигеҙендә «Солдаты милосердия: Записки фронтовой медсестры» китабын яҙа, уны Пермь китап нәшриәте 1987 йылда сығара. Шулай уҡ ул, фронтовик һәм тыл хеҙмәтсәндәренә бағышланған һәм Еңеүҙең 50-йыллығына нәшер ителгән «Победители — потомкам» китабы редколлегияһы составына инә.&lt;ref name=&quot;ZO&quot;&gt;[http://www.gorodperm.ru/op/w2005_2.asp Защитница Отечества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001103725/http://www.gorodperm.ru/op/w2005_2.asp |date=2006-10-01 }} // Фестиваль Женщины Перми, 2005.&lt;/ref&gt;


Любовь Алексеевна — Курск һуғышы Ветерандары советы рәйесе

2005 йылда Любовь Алексеевна «Ватанды һаҡлаусы» номинацияһында «Пермь ҡатын-ҡыҙҙары» фестиваленең лауреаты була&lt;ref name=&quot;ZO&quot;&gt;[http://www.gorodperm.ru/op/w2005_2.asp Защитница Отечества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061001103725/http://www.gorodperm.ru/op/w2005_2.asp |date=2006-10-01 }} // Фестиваль Женщины Перми, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gorodperm.ru/novosti.asp?id=6332&amp;LastRec=10 Новости. 03.06.2005.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Администрация города Перми.&lt;/ref&gt;

== Баҫмалары ==
Китаптары:

* Очерк Л. А. Буткевич «По дорогам войны. Записки фронтовой медсестры» о ее службе в хирургическом полевом подвижном госпитале № 5148 в годы Великой Отечественной войны, опубликованный в литературно-художественном сборнике «Молодой человек».
* ''Буткевич Л. А.'' Солдаты милосердия: Записки фронтовой медсестры. — Пермь: Кн. изд-во, 1987. — 196 с.: ил. — о боевом пути хирургического полевого подвижного госпиталя № 5148.
* Член редколлегии книги «Победители — потомкам», изданной к 50-летию Победы и посвящённой фронтовикам и труженикам тыла войны.

Мәҡәләләре:

* Георгий Емельянов, Любовь Буткевич. [https://web.archive.org/web/20060107024807/http://www.nevod.ru/local/zvezda/page/zvezda/2005-04-28/7 Девчонки военной поры.] // ЗВЕЗДА-ONLINE, 28 апреля 2005 г.
* Статья «Медицина Прикамья в годы войны» // газета «Вечерняя Пермь»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://perm.psu.ru/school136/1945/antifashist/s136g0/Lubov_Butkevich.htm Любовь Буткевич. Рубцы на сердце.]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.old.echo.perm.ru/?prid=18&amp;filter=b&amp;view=Butkevis Буткевич Любовь Алексеевна, Участница ВОВ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} (фотография) — Радио «Эхо Москвы» в Перми.
* [https://web.archive.org/web/20170116155930/https://www.permgani.ru/funds/index.php?act=fund&amp;id=3638&amp;opis=11776 Опись № 5. Документы Буткевич Любови Алексеевны (1924 г.р.), старшины медицинской службы, медсестры хирургического полевого подвижного госпиталя № 5148 38-й армии 4-го Украинского фронта], Пермский государственный архив новейшей истории

[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>qamj2fa1h4dzp75elwmi8aiymq9ph0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апшерон ярымутрауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160676</id>
    <revision>
      <id>1308821</id>
      <parentid>1281043</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7701" sha1="h86q6gnhbx1c9j7r1302jzoouvx5tb5" xml:space="preserve">{{Ук}}Был '''Апшерон ярымутрауы''' ({{Lang-az|Abşeron yarımadası}})—был  [[Әзербайжан]]&lt;nowiki/&gt;да урынлашҡан [[ярымутрау]] булып тора. [[Ярымутрау]]ҙа илдең баш ҡалаһы [[Баҡы]] — илдәге иң тығыҙ  һәм иң ҙур ҡала, шулай уҡ Баҡы ҡала агломерацияһы менән юлдаш ҡалалар  [[Сумҡайыт|Сумгайыт]] һәм Хырдалан урынлашҡан.

[[Ярымутрау]] өс районға бүленгән:, икәүһе ҡала райондары (Сумгайыт ҡала һәм Баҡы) һәм береһе ҡала яны  (Апшерон) райондары  булып тора

Ул  көнсығышҡа   [[Каспий диңгеҙе]] яғына 60 км-ға (37 миль) һуҙылған. тула һәм максималь киңлеге —30 км (19 миль). 
Кавказ тауының  иң көнсығыш дауамы булып торһа ла, ландшафт бер аҙ убалы, бер аҙ тулҡын-тулҡын уйһыулыҡтарҙан тора.Ул  хәҙерге ваҡытта   [[Апшерон милли паркы|Апшерон Милли паркы]] тип иғлан ителгән оҙон  ҡомло дюна ,Шаһ Дили менән тамамлана. Ярымутрау.ҙың был өлөшө күпселек йырындар менән  телгеләнгән  һәм бик күп тоҙло күлдәрҙән тора.

== Этимологияһы ==
&quot;Апшерон&quot; атамаһы  [[Фарсы теле|фарсы]] һүҙе аб  ''шурандан''  (һыу тоҙло) алынған. Шулай уҡ ошо һүҙҙән  Апшеронск ҡалаһы атамаһы килеп сыҡҡан.

Конрад Мальта-Брун мәғлүмәттәре буйынса,   1810 йылда, ярымутрауҙың   альтернатив исеме Okoressa  була.
[[Файл:Azerbaijan_map_sumqayit.png|слева|мини|300x300пкс| Апшерон ярымутрауы ундағы муниципаль берәмектәре менән]]
Апшерон  ярымутрауы  Баҡы баш ҡала  биләмәләренең  бер өлөшө  ( Баку ҡала агломерацияһы,  Сумгайыт һәм  Хырдалан) булып тора. .Шул уҡ ваҡытта  Апшерон ярымутрауы  Баҡы, Сумгайыт һәм  үҙәге Хырдалан булған Абшерон районынан тора.

== Климаты ==
Апшерон ярымутрауына  уртаса  ярым ҡоро климат  хас (Кеппный климаттар классификацияһы: ''БСК''): йылы һәм ҡоро йәй,  дымлы һәм ҡайһы саҡ һалҡын ҡыш, бөтә  йыл дауамында көслө ел.

Ярымутрау Әзербайжандың  иң ҡоро өлөшө булып тора (йыллыҡ яуым-төшөм бында    йылына  яҡынса 200 мм тәшкил итә). Йыллыҡ яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө  йәйҙән башҡа миҙгелдәргә тура килә. Әммә  был миҙгелдәрҙең  береһе лә бик дымлынан түгел. Апшерон ярымутрауы  ҡоро дала һәм ярымсүлдәрҙән тора. Ҡоро климат менән бәйле, урындағы ауыл хужалығында  һуғарыу талап талап ителә.

== Иҡтисады ==
1870 йылдарҙан алып Апшерон ярымутрауында   [[нефть]] сығарыла.  Ландшафттың күп өлөшөн тутыҡҡан нефть вышкалары биләп тора. Тирә-яҡ мөхиттең бысраҡ булыуынан   зыян күреүгә  һәм  етди экологик проблемалар булыуға ҡарамаҫтан, Апшерон сәскәләре,   баҡсасылыҡ, инжир һәм тут ағастары менән дан тота. Тәүге йөҙө  бик үк һаҡланмаһа ла, Төньяҡ яр буйҙарында туристәр өсөн   күренекле (иҫтәлекле) урындары булған популяр  киң  пляждары бар.

&lt;!--  --&gt;
== Тәбиғи ресурстары ==
Ярымутрауҙа эзбиз, ҡом һәм тоҙ, нефть кеүек  тәбиғәт ресурстары бар.

Ярымутрауҙа, шулай уҡ  Масазыр, Ходжасан, Бөйөк  Шор тигән данлыҡлы күлдәре бар.   Донъялағы бик боронғо бер  нисә нефть  скважинаһы  Апшерон ярымутрауында урынлашҡан.. Әзербайжан Апшерон грязевый вулкан төрлөлөгө буйынса беренсе урынды биләй. Газлы һыу бассейны вулкан донъяла иң көньяҡ өлөшө 400 800 грязевый каспий ҡушылып, каспий диңгеҙенә акватория һәм утрауҙар ҡоро шулай уҡ башҡа райондарҙан azerbaaijan.

Апшерондағы ҡойо вулкандары (грязевые  вулканы) төрлөлөгө буйынса Әзербайжан беренсе урында тора.

Азиялағы  ( донъя буйынса 1100 ) 800 ҡойо вулканының 400-ҙе Көньяҡ-Каспий  нефть-газ  бассейнында, шулай уҡ Әзербайжандың ҡоро  райондарында һәм  Каспий  диңгеҙе акваторияһындағы ҡайһы бер утрауҙарында урынлашҡан.

==Төп юлдары==
Әзербайжандың төп  автоммагистралдәре   Баҡы  һәм  Апшерон  ярымутрауында урынлашҡан. Был  магистралгә Гайдар Әлиев исемендәге халыҡ-ара аэропор , диңгеҙ порты, Баҡы тимер юл  вокзалы һәм  баш ҡаланы  региондары менән бәйләүсе башҡа юлдар инә.

Ярымутрау аша  нефть- һәм  газ үткәргестәре  һалынған.. Баҡы  ТРАСЕКАһы ( Европа – Кавказ – Азия транспорт коридоры )  халыҡ-ара  транспорт коридорының  бик мөһим нөктәһе булып тора.  Был проект сиктәрендә  Азербайжан тарихи  Ебәк юлын тергеҙеүҙә ҡатнаша.

== Һылтанмалар ==
{{Иҫкәрмәләр}}
*[https://web.archive.org/web/20200804023128/https://azeritour.az/absheron Апшеронский полуостров]

== Тышҡы һылтанмалар ==

* [http://www.azerb.com/az-geog.html Әзербайжан Географияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207132038/http://www.azerb.com/az-geog.html |date=2019-12-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20090408062505/http://tv.oneworld.net/2008/10/29/azerbaijan-oil-spills-29-october-2008 Нефть һәм химия сәнәғәте тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы тураһында документаль фильм ҡыҫҡа булды ярымутрауы]

[[Категория:Әзербайжан географияһы]]
[[Категория:Баҡы географияһы]]</text>
      <sha1>h86q6gnhbx1c9j7r1302jzoouvx5tb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апитерапия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161868</id>
    <revision>
      <id>1308819</id>
      <parentid>1281867</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17300" sha1="31crhg07h58bgqavaj79crmusrq8yrt" xml:space="preserve">[[Файл:Biene_auf_Koriander_001.jpg|мини|250x250пкс|Бал ҡорто, ''Apis mellifera'']]
[[Файл:Essaim_41.JPG|мини|250x250пкс|Бал ҡорттары [[бал]]&lt;nowiki/&gt;лы кәрәҙҙә]]
'''Апитерапия''' ({{Lang-la|apis}} «[[Бал ҡорттары|бал ҡорто]]» һәм ''therapia'' «терапия») — традицион медицина өлкәһе, ә хәҙер альтернатив медицинаға ҡарай&lt;ref name=&quot;acs&quot;&gt;{{Книга|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=E8aHAAAACAAJ&amp;pg=704|заглавие=American Cancer Society Complete Guide to Complementary and Alternative Cancer Therapies|издательство=American Cancer Society|год=2009|isbn=978-0-944235-71-3|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/704 704—708]|часть=Chapter 9: Pharmacologic and Biologic Therapies|ссылка=https://archive.org/details/americancancerso0000unse/page/704|ответственный=Ades, Terri B.; Russel, Jill}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cass&quot;&gt;{{Книга|заглавие=The Complete Guide to Complementary Therapies in Cancer Care: Essential Information for Patients, Survivors and Health Professionals|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=J6kLNKw5baYC&amp;pg=PA221|год=2011|издательство=[[World Scientific]]|isbn=978-981-4335-66-9|страницы=221—224|часть=Chapter 36: Apitherapy|автор=Barry R., Cassileth}}&lt;/ref&gt;, [[Умартасылыҡ|умартасылыҡ продукттарын]] дауалау маҡсатында ҡулланыу.

Тәү сиратта апитоксинотерапиянан ([[Бал ҡорто ағыуы|бал ҡорто ағыу]]&lt;nowiki/&gt;ын ҡулланыу), шулай уҡ бал терапияһынан, прополис терапияһынан, апилактерапиянан ([[инә ҡорт һөтө]] ҡулланыу), [[Һеркә|сәскә һеркәһен]], [[балауыҙ]] һәм ҡорт үрсемен ҡулланыу{{Sfn|Хомутов|2014}}. Үле ҡорт, [[ҡорт һитәһе]] һәм бал мисәте лә ҡулланыла.

== Һөҙөмтәлелеге ==
Нигеҙҙә, балды яраларҙы дауалауҙа ҡулланыу файҙаһы яҡшы иҫбатланмаған, шуға һөҙөмтәлелек тураһында һығымта яһап булмай&lt;ref name=&quot;Jull2015&quot;&gt;{{Cite journal|title=Honey as a topical treatment for wounds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Honey: an immunomodulator in wound healing|date=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bardy J. et al. [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02304.x/abstract A systematic review of honey uses and its potential value within oncology care.] J. Clin. Nurs. 2008;17:2604-2623. doi: 10.1111/j.1365-2702.2008.02304.x {MEDLINE &amp; Systematic review} &lt;br&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ: [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02473.x/full Gethin G. 2008. Commentary]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;кокран, острые раны.&quot;&gt;{{Cite web|author=Andrew B Jull, Nicky Cullum, Jo C Dumville, Maggie J Westby, Sohan Deshpande, Natalie Walker|title=Мед для местного лечения ран|url=https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD005083.pub4/full/ru?highlightAbstract=honey|date=06 марта 2015|accessdate=2020-07-19|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылға ҡарата киҫкен һәм оҙайлы яраларҙы дауалауҙа ла балдың һөҙөмтәлелеге иҫбатланмаған&lt;ref name=&quot;кокран, острые раны.&quot;/&gt;.

Балдың ваҡ-төйәк бешкән урындарҙы тиҙерәк уңалтыу һәләтенә дәлилдәр бар&lt;ref name=&quot;кокран, острые раны.&quot;/&gt;.

Апитерапияның төрлө осраҡтағы потенциаль файҙаһы даими үткәрелә торған Кокран күҙәтеүҙәрендә күрһәтелгән .

== Тарихы ==
Апитерапия тамырҙары боронғо замандарға китә, уның донъяла киң таралыу яулай. Ул [[Боронғо Мысыр]] һәм боронғо [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] билдәле була, уның тураһында [[Гиппократ]] һәм [[Клавдий Гален|Гален]] яҙған, умартасылыҡ продукттарының дауалау һәләттәре Библияла һәм Ҡөрьәндә билдәләнә, ә 1888 йылда был өлкәлә тәүге клиник тикшеренеүҙәрҙең береһе — Австрия табибы Ф. Терчтың бал ҡортонан саҡтырып дауалауы тураһында яҙыла. Ф. Терчты «хәҙерге апитерапияның атаһы» тип атайҙар&lt;ref&gt;[http://www.encyclopedia.com/medicine/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/apitherapy Apitherapy] // Jacqueline L. Longe, ed. (2005, 2nd ed.) ''The {{Тәржемәһеҙ 5|Gale (publisher)|Gale|en|}} encyclopedia of alternative medicine.'' ISBN 0-7876-7424-9. {{DOI|10.1108/09504120610638663}}&lt;/ref&gt;. АҠШ-та «апитерапия атаһы» тип «Бал ҡорто ағыуы менән дауалау» (''Bee venom therapy'', 1935) тигән китаптың авторы Б. Ф. Бекты атайҙар&lt;ref&gt;''Harold Goodman and Silver Spring''. [http://www3.healthresourcespress.com/apitherapy_books/bible_of_bee_venom_therapy/bible_bee_venom_therapy_foreword.htm The Bible of Bee Venom Therapy. Foreword to 1997 Edition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707155154/http://www3.healthresourcespress.com/apitherapy_books/bible_of_bee_venom_therapy/bible_bee_venom_therapy_foreword.htm |date=2020-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Совет фәнни апитерапияһына нигеҙҙе ғалим Н. М. Артемов һала&lt;ref name=&quot;ГелашвилиКрыловРоманова&quot;&gt;''[[Гелашвили, Давид Бежанович|Гелашвили Д. Б.]], [[Крылов, Василий Николаевич|Крылов В. Н.]], Романова Е. Б.'' [http://eco.365site.ru/data/files/Zootoxinology.pdf Зоотоксинология: биоэкологические и биомедицинские аспекты]. Нижний Новгород: Изд-во [[Нижегородский государственный университет имени Н. И. Лобачевского|ННГУ им. Н. И. Лобачевского]], 2015. ISBN 978-5-91326-329-2.&lt;/ref&gt;:13. Уның был йүнәлештәге тәүге ғилми эше 1939 йылда баҫыла :658, ә ике йылдан уның «Бал ҡорто ағыуы, уның физиологик үҙенсәлектәре һәм терапевтик ҡулланылышы» (Мәскәү; Ленинград: СССР ФА нәшриәте, 1941) тигән монографияһы сыға&lt;ref&gt;http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1092/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223191043/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1092/ |date=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt;. Ул профессор Г. П. Зайцев менән бергә беренсе рәсми &quot;Бал ҡортонан саҡтырыу юлы менән бал ҡорто ағыуын ҡулланыу буйынса ҡулланма&quot;ны эшләй&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=ybn7AgAAQBAJ&amp;pg=PA82&lt;/ref&gt;, был ҡулланма СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ғилми медицина советында 1957 йылда раҫлана&lt;ref&gt;[[Беренбаум, Мэй|May R. Berenbaum]]. Bugs in the System: Insects and Their Impact on Human Affairs, [https://books.google.com/books?id=Jh-i1SD1Ll0C&amp;pg=305 p. 305].&lt;/ref&gt;. Профессор Н. М. Артемов тырышлығы менән 1971 йылдан алып Апимондияла апитерапия буйынса даими комиссия эшләй:13. Б. Н. Орлов (совет лидеры [[Брежнев Леонид Ильич|Л.]] [[Брежнев Леонид Ильич|И. Брежневты]]&lt;ref&gt;Сергей Максимов. [https://vm.ru/news/698601-tri-ukusa-dlya-brezhneva Три укуса для Брежнева] // [[Вечерняя Москва]], [https://www.pressreader.com/russia/argumenty-i-facty/20070404/282643208104233 Аргументы и факты, 04.04.2007].&lt;/ref&gt; бал ҡортонан саҡтырып дауалауҙа ҡатнаша) һәм Рәсәйҙә апитерапия буйынса хөкүмәт ведомство-ара координация советы етәксеһе итеп тәғәйенләнгән В. Н. Крылов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jurbase.ru/2006_archive_federal_laws_of_russia/texts/sector136/tez36506.htm|title=Приказ Минсельхозпрода РФ от 27 марта 1997 г. N 145 &quot;О Межотраслевом научно-техническом центре по разработке, апробации и внедрению препаратов на основе биологически активных продуктов пчеловодства и растительного сырья&quot;|accessdate=2017-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729011207/http://www.jurbase.ru/2006_archive_federal_laws_of_russia/texts/sector136/tez36506.htm|archivedate=2017-07-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729011207/http://www.jurbase.ru/2006_archive_federal_laws_of_russia/texts/sector136/tez36506.htm |date=2017-07-29 }}&lt;/ref&gt; уның эйәрсендәре була. Бөтә Рәсәй апитерапевтар йәмғиәте В. А. Люсов ойоштора һәм уның беренсе президенты була&lt;ref&gt;https://www.rnmot.ru/ru/page/k-p.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://cyberleninka.ru/article/n/pamyati-viktora-alekseevicha-lyusova&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙа был өлкәлә тикшеренеүҙәр менән ҡыҙыҡһыныу үҫә.

== Ҡулланыу ==
Халыҡ медицинаһында күп ауырыуҙарҙы умартасылыҡ продукттары менән дауалап була тип иҫәпләнә.
Бал ҡорто ағыуы менән дауалау [[Азия]]ла, Көнсығыш Европала һәм Көньяҡ Америкала киң таралған, ул терәк-хәрәкәт аппараты, нервы системаһы, аутоиммун һәм башҡа ауырыуҙарҙы дауалау өсөн ҡулланыла.
[[Бал]] диетик аҙыҡ ҡына түгел, антиоксидант һәм микробтарға, бәшмәктәргә, вирустарға, микобактерияларға ҡаршы киң йоғонто даирәһенә эйә булған сара итеп тә ҡулланыла, йөрәк һәм тире ауырыуҙары менән көрәшкә лә ярай.
[[Ҡорт елеме|Прополис]] антиоксидант, микробтарға, шешкә ҡаршы, кардиопротектор, иммунитетты нығытыу, антиангиоген һәләттәргә эйә.
Дөйөм алғанда, умартасылыҡ продукттары антибактериаль әүҙемлеге менән айырылып тора, әммә уларҙың үҙенсәлектәре ботаник сығышына бәйле.

== Тыйыуҙар ==
Умартасылыҡ продукттары килешмәгән кешеләргә апитерапия ҡулланыу тыйыла. Апитерапия ҡулланғанда [[аллергия]] реакцияһын иҫкәртеү өсөн, ул махсус әҙерлекле табип тарафынан үткәрелергә тейеш, шуның менән бергә умартасылыҡ продукттарын анафилаксия һирәк осрай.

== Башҡортостанда апитерапия ==
Башҡортостанда апитерапия халыҡ медицинаһында борон замандарҙан бирле файҙаланылған. ХХ быуаттың 90‑сы йылдары башынан апитерапия сирҙәрҙе дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында ҡулланыла. Апитерапияны ҡулланыу ысулдары Башҡортостандың Умартасылыҡ һәм апитерапия үҙәгендә, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда, [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]нда, «Прополис» ғилми-етештереү берләшмәһендә өйрәнелә [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/995-apiterapiya]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

Башҡортостанда апитерапия мәсьәләләре менән шөғөлләнгән ғалимдар: Р. З. Исҡужин,[[Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы|Ә. М. Ишемғолов]], Н. В. Хәйруллин, [[Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы|М. Ғ. Ғиниәтуллин]], [[Маннапов Әлфир Ғабдулла улы|Ә. Ғ. Маннапов]], [[Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы|Р. Т. Маннапова]], И. В. Шафиҡов, Л. А. Лепилина, Ә. А. Бәкеров, Г. Х. Бәкерова [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/995-apiterapiya]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Виноградова Т. В., Зайцев Г. П.'' Пчела и здоровье человека. Москва, 1964.
* ''Иойриш Н. П.'' Продукты пчеловодства и их использование. Москва, Россельхозиздат, 1976. — 175 с.
* ''Кузьмина К. А.'' Лечение пчелиным медом и ядом / К. А. Кузьмина. — 10-е изд. — Саратов: Издательство Саратовского университета, 1988. — 96 с.
* ''Лудянский Э. А.'' Руководство по апитерапии (лечение пчелиным ядом, медом, прополисом, цветочной пыльцой и другими продуктами пчеловодства) для врачей, студентов медицинских вузов и пчеловодов. Вологда : ПФ «Полиграфист», 1994. — 462 с. ISBN 5-86402-015-X
* {{Китап|автор=Хисматуллина Н. З.|заглавие=Апитерапия|ссылка=|место=Пермь|издательство=Мобиле|год=2005|страниц=296|isbn=5-88187-263-0}} (Автор — к. м. н., заслуженный врач РФ.)
* ''Новиков В. Б.'' Пчёлы, цветы и здоровье. Ярославль, 2007.
* {{Китап|автор=[[Омаров, Шамиль Магомедович|Омаров Ш. М.]]|заглавие=Апитерапия: продукты пчеловодства в мире медицины|место=Ростов н/Д|год=2009|ref=Омаров|ссылка=http://www.salkova.ru/Product_bee/Apitoxin/use.php#part3|страниц=351|isbn=978-5-222-15216-4}}
* {{Китап|автор=Д-р наук проф. А. Е. Хомутов и др.|заглавие=Апитерапия. Монография|издательство=Изд-во [[Нижегородский государственный университет имени Н. И. Лобачевского|Нижегородского госуниверситета им. Лобачевского]]|год=2014|ref=Хомутов|ссылка=http://www.unn.ru/books/met_files/apiterapia.pdf}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/995-apiterapiya Апитерапия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Башҡорт энциклопедияһы.
* [http://www.encyclopedia.com/medicine/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/apitherapy Apitherapy] // Jacqueline L. Longe, ed. (2005, 2nd ed.) ''The {{Тәржемәһеҙ 5|Gale (publisher)|Gale|en|}} encyclopedia of alternative medicine.'' ISBN 0-7876-7424-9. {{DOI|10.1108/09504120610638663}}
* [https://web.archive.org/web/20200813091545/https://apitherapy-project.eu/ Европейский проект по апитерапии в рамках программы Эразмус+]

[[Категория:Альтернатив медицина]]
[[Категория:Фармакотерапия]]
[[Категория:Реабилитология]]</text>
      <sha1>31crhg07h58bgqavaj79crmusrq8yrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алигер Маргарита Иосифовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162492</id>
    <revision>
      <id>1308780</id>
      <parentid>1306291</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24174" sha1="lc2knzuqa80nyq0cvnwc5spf8qrosfr" xml:space="preserve">{{Яҙыусы|Жанр=[[стих]]отворение, [[поэма]]|Викитека=}}
&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Литературный форум knigostock • Просмотр темы — Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{нерабочая ссылка}}&lt;/ref&gt;'''Маргарита ИосифовнаА лигер''' (тыуғандағы амилияһы — '''Зейлигер'''; [[7 октябрь]] [[1915 йыл]], [[Одесса]], Херсон губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[1 август]] [[1992 йыл]], Мичуринец ҡасабаһы, [[Мәскәү өлкәһе]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — шағир һәм тәржемәсе, журналист, хәрби корреспондент. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты ([[1943]]).

== Биографияһы ==
Маргарита Зейлигер Одессала хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған: атаһы, Иосиф Павлович (Иосия Пинхусович) Зейлигер, адвокат практикаһы менән шөғөлләнә, [[Одесса]] ҡалаһының мировой судьялары съезы консультация бюроһы ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;Адвокатская контора Иосифа Павловича Зейлигера располагалась по адресу Большая Арнаутская, 54.&lt;/ref&gt; Маргарита химия техникумында уҡып, һөнәре буйынса заводта эшләй. [[1930 йыл]]да, 16 йәшендә, Маргарита Одессала уҡыуын ташлап, [[Мәскәү]]гә юллана. Институтҡа имтихан тота алмай һәм фатир яллай, ОГИЗ китапханаһына һәм завод гәзитенә эшкә инә. [[1933 йыл]]да беренсе тапҡыр матбуғатта — «Огонек» журналында Алигер исеме аҫтында «Будни» һәм «Дождь» шиғырҙарын баҫтырып сығара. 1934—1937 йылдарҙа М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтында уҡый. 1938 йылда [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда блокадала ҡалған [[Ленинград]]та хәрби корреспондент була. [[1942 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-на инә; 1943 йылда үҙенә бирелгән Сталин премияһын Оборона фондына тапшыра.

Маргарита 1955 йылда «Әҙәби Мәскәү» «оттепель» альманахын ойоштороуҙа ҡатнаша. РСФСР Яҙыусылар союзы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] идаралыҡтарының ағзаһы. «Воскресенье литературное» (1992)у жрналының редколлегия ағзаһы,

Болгар, грузин, йәһүд (идиш), әзербайжан, украина, латыш, үзбәк, венгр, литва, корей телле 40 шағирҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Литературный форум knigostock • Просмотр темы — Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{нерабочая ссылка}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Үҙенең әҙәби уҡытыусылары тип Владимир Луговской һәм Павел Антокольскийҙарҙы атай, тап улар Маргаританы союздаш республикалар шағирҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итергә йәлеп итәләр. Маргарита үҙе [[Пастернак Борис Леонидович|Борис Пастернак]] шиғырҙарын бик һоҡланып уҡый&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Публикация|автор=[[Огрызко, Вячеслав Вячеславович|Огрызко В. В.]]|часть=Несчётный счёт минувших дней|часть ссылка=http://old.litrossia.ru/2009/19/04093.html|часть архив=https://web.archive.org/web/20110807211938/http://www.litrossia.ru/2009/19/04093.html|часть архив дата=2011-08-07|заглавие=Литературная Россия|год=2009|месяц=5|день=15|номер=19}}&lt;/ref&gt;.

Испанияла граждандар һуғышы ([[1937]]) ваҡытында дүрт шағир — Евгений Долматовский, Константин Симонов, Михаил Матусовский һәм Алигер — «героик испан халҡына» шиғри хат ебәрә. Ошо ваҡыттан алып Маргарита Алигер шиғырҙарына [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] иғтибар итә, уға шағирәнең шиғырҙары бик ныҡ оҡшай. 1939 йылда, 24 йәшендә, Алигер тәүге хөкүмәт наградаһын — [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе» орденын]] ала.

Үҙ шиғриәтендә замандаштарының героик-романтик образдарын тыуҙыра — беренсе биш йыллыҡ энтузиастары: «Год рождения» (1938){{sfn|Алигер I|1938}}, «Железная дорога» (1939){{Sfn|Алигер|1939}} — әҙәбиәт белгестәре фекеренсә, был шиғырҙар Алигерҙың иң юғары кимәлдәге әҫәрҙәре булып тора. Шулай уҡ «Камни и травы» (1940){{sfn|Алигер|1940}} йыйынтығы, «Зима этого года» (1938) поэмаһы киң билдәлелек ала{{Sfn|Алигер II|1938}}, уларҙа автор балаһын юғалтҡан көслө рухлы әсәне маҡтап яҙа. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәренә һәм тыл эшсәндәренә арнап «Памяти храбрых» (1942){{sfn|Алигер II|1942}}, «Лирика» (1943) шиғри циклдарын яҙа{{Sfn|Алигер|1943}}.

Һуғыш ваҡытының иң эмоциональ әҫәре — «Зима этого года» поэмаһы, унда тәүге балаһын юғалтҡан әсәнең кисерештәре һәм рухи көсө сағылдырылған. Был әҫәрендә Маргарита үҙенең фажиғәләре темаһын да сағылдырған&lt;ref&gt;[http://knigostock.com/viewtopic.php?f=6&amp;t=201 Алигер Маргарита Иосифовна]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Knigostock&lt;/ref&gt;:{{Цитата башы}}
…Меня постигло несчастье, страшнее которого ничего не могло быть, — после долгой тяжёлой болезни умер мой маленький сын. Горе, потрясшее меня, перевернув мою душу, открыло в ней, видимо, новые источники жизненной и творческой энергии, и меня словно что-то швырнуло в работу. Это была бессознательная форма самозащиты, потому что работа, и только она, могла меня поддержать и спасти в то время.
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;[[1941 йыл]]дың көҙөндә Алигерҙың ире композитор Константин Макаров-Ракитин Смоленск еренең Ярцево янындағы һуғышта һәләк була. Шағирә ире иҫтәлегенә арнап «Музыка» шиғырын яҙа, был шиғыр Алигер ижадының иң эмоциональ әҫәрҙәренең береһе. Маргарита үҙе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында ҡамауҙағы [[Ленинград]]ҡа барып, унда хәрби корреспондент булып эшләй.

[[1942 йыл]]да Алигер «Зоя»{{Sfn|Алигер I|1942}} поэмаһын, [[Космодемьянская Зоя Анатольевна|Зоя Космодемьянская]] батырлығына арнап, яҙа. был поэмаһы өсөн улар Сталин премияһы менән бүләкләнә. Сталин үлгәндән һуң уны тәнҡит «посредственный (уртаса)» шағирә тип атай.{{Цитата башы}}
В своей лирике Алигер придерживается середины между личным и политическим, причём ещё в ранних её поэмах современность тематики не была навязчивой, а в поздних перевес на стороне вневременных, вечных тем. Её поэзия близка к прозе, но ни в поэмах, ни в стихотворениях, навеянных путешествиями, повествовательности нет, им присуща скорее описательность и рефлексия. Эта поэзия бедна метафорами, но в целом зачастую символична, как, например, стихотворение «Искусство составлять букеты» (1963), где искусство икебаны становится напоминанием о том, что в поэзии должно оставаться только самое существенное{{Sfn|Казак|1996}}.
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt; &lt;cite&gt;[[Казак, Вольфганг|Вольфганг Казак]]&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Алигер ижадында 1946 йылда баҫылған «Твоя победа» поэмаһы айырым урын биләп тора{{Sfn|Алигер|1946}}. Унда ул беренсе тапҡыр ҡыуылып йөрөүсе йәһүд халҡының яҙмышы темаһына мөрәжәғәт итә. Поэма өсөн ул ҡаты тәнҡиткә дусар була һәм әҫәре артабан поэманан өҙөктәр итеп кенә баҫтырыла. 1940—1950 йылдарҙа был әҫәре ҡулъяҙмаларҙа ғына фрагмент сифатында тарала. Михаил Рашкован үҙенең «Ответ М. Алигер» шиғырын уның шиғырына яуап итеп яҙа, был шиғыр ҙа бары тик ҡулъяҙма сифатында тарала&lt;ref&gt;''Колчинская Е.'' [http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Rashkovan.html Как отозвалось слово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130080109/http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/Rashkovan.html |date=2011-01-30 }} // Уцелевшие в Холокосте&lt;/ref&gt;.

М. Алигер Арчибалд Маклиш, [[Пабло Неруда]], Эдна Сент-Винсент Миллей, Эдуардас Межелайтис, Ханс Магнус Энценсбергер, [[Десанка Максимович]]&lt;nowiki/&gt;тарҙың һәм башҡа әзербайжан, америка, серб, үзбәк, украин шағирҙары шиғриәтен тәржемә итә. Тәржемә эшмәкәрлеге өсөн Халыҡ-ара П. Неруда премияһы менән бүләкләнә (1989).

== Бүләктәре ==
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1943) — «Зоя» (1942) поэмаһы өсөн, премияһын Ҡыҙыл Армия фондына тапшырған.
* АПН-ың Пабло Неруда исемендәге Халыҡ-ара премияһы (1989) тәржемә эшмәкәрлеге өсөн
* 2-се дэрэжэ [[Ватан һуғышы ордены]] (11 март 1985)
* Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (8 октябрь 1965, 16 ноябрь 1984)
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (7 октябрь 1975)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены(31 ғинуар 1939)
* 1-се дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены (1975)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалы
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]]

Шағирә хөрмәтенә Кунашир утрауындағы бер күл уның исеме менән аталған.

== Ғаиләһе ==
Йәш Маргаританың беренсе мөхәббәте — шағир Ярослав Смеляков, шағирә уның менән «Огонек» журналының әҙәби түңәрәгендә таныша&quot;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;. Алигерҙың ғашиҡ булыусан натураһын билдәләп, уның биографтары, Маргаританың Алексей Фатьянов, Николай Тихонов, Арсений Тарковский менән романдары булған, тип әйтәләр&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;. Маргарита тәүге тапҡыр [[1937 йыл]]да ғына кейәүгә сыға, бер аҙҙан был ғаиләгә [[Мәскәү]]ҙең Миусс майҙанындағы композиторҙар йортонан фатир бирәләр. Фронтта һәләк булған ире композитор Константин Дмитриевич Макаров-Ракитин менән никахтан (1912—1941) улы Дмитрий (1937—1938, сабый саҡта мәрхүм була) һәм ҡыҙы Татьяна (1940—1974) тыуған, һуңынан ул — шағирә һәм тәржемәсе, лейкемия ауырыуынан үлә. Ейәнсәре (Татьянаның ҡыҙы) — Коваленкова Анастасия (тыуған 1968), рәссам. Кесе ҡыҙҙары — Мария Алигер-Энценсбергер — Алигерҙың Александр Фадеевтан 1943 йылдың 28 июлендә тыуған (яҙыусы ул уҡ ваҡытта актриса Ангелина Степанова менән никахта торған булған). Шағирә немец шағиры Ханс Магнус Энценсбергерға иргә сыға һәм уның менән оҙаҡ ваҡыт [[Лондон]]да йәшәй, шулай уҡ тәржемә менән шөғөлләнә, 1991 йылғы август фетнәһе көндәрендә Рәсәйгә килә, тыуған иленә бөтөнләйгә күсеп ҡайтырға йыйына, әммә [[Бөйөк Британия]]ға кире ҡайтҡас, [[1991 йыл]]дың [[6 октябрь|6 октябре]]ндә ауыр депрессия өйәнәге ваҡытында үҙ-үҙенә ҡул һала [сығанағы 732 көн күрһәтелмәгән].

Алигерҙың һуңғы ире КПСС Үҙәк Комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире урынбаҫары, әҙәбиәтсе, фронтовик Черноуцан Игорь Сергеевич (1918—1990) була&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101001053302/http://moscow-tombs.narod.ru/1990/chernoutsan_is.htm Московские могилы. Черноуцан И. С.]&lt;/ref&gt;.

Алигер бөтә балаларынан һәм ирҙәренән һуң вафат була.

(Атаһының ағаһы) — инженер-технолог Мирон Павлович (Меер Пинхусович) Зейлигер (1874—?), математика фәндәре кандидаты; уның ҡатыны, Зейлигер Полина Давыдовна, табип&lt;ref&gt;[http://www.citywalls.ru/house4965.html Доходный дом М. П. Зейлигера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705093320/http://www.citywalls.ru/house4965.html |date=2015-07-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dommuseum.ru/index.php?m=dist&amp;pid=5413 Дом-музей Марины Цветаевой]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=284&amp;Itemid=284 Список студентов Новороссийского университета (Мирон Пинхусович Зейлигер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308065333/http://j-roots.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=284&amp;Itemid=284 |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Икенсе ағаһы — медицина фәндәре докторы Герш Пинхусович Зейлигер (1858—?); уның улы — Зейлигер Николай Григорьевич (1904—1937), социал-демократ, күп тапҡырҙар ҡулға алына, атып үлтерелә.

== Үлеме ==
[[Файл:Peredelkino_Cemetery_20180805_074626.jpg|справа|мини|393x393пкс]]
Маргарита Алигер 1992 йылдың 1 авгусында үҙ дачаһында, Мичуринец ҡасабаһынан алыҫ түгел тәрән канауға йығылып төшөп, бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. [[1992 йыл]]дың 5 авгусында «Литературная газета» баҫмаһында некролог баҫыла. Уға 25 билдәле яҙыусы һәм шағир ҡул ҡуйған, улар араһында — Андрей Вознесенский, Евгений Евтушенко, Евгений Долматовский, Лидия Либединская, Булат Окуджава, Лев Разгондар бар.

Переделкино зыяратында ҡыҙҙары янында ерләнгән.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Библиография ==
* {{H|Алигер I|1938|Год рождения, 1938}}
* {{H|Алигер II|1938|Зима этого года, 1938}}
* {{H|Алигер|1939|[http://poetrylibrary.ru/stixiya/tem-ne-menee.html Железная дорога], 1939}}
* {{H|Алигер|1940|Камни и травы, 1940}}
* {{H|Алигер I|1942|[http://er3ed.qrz.ru/aliger-zoya.htm Зоя], 1942}}
* {{H|Алигер II|1942|Памяти храбрых, 1942}}
* {{H|Алигер|1943|Лирика, 1943}}
* {{H|Алигер|1944|Стихи и поэмы. 1935—1943. М., 1944}}
* {{H|Алигер|1945|Сказка о правде, 1945}}
* {{H|Алигер|1946|[http://er3ed.qrz.ru/aliger-twoya.htm Твоя победа], 1946}}
* {{H|Алигер|1953|Ленинские горы, 1953}}
* {{H|Алигер|1957|Из записной книжки, 1957}}
* {{H|Алигер|1962|Несколько шагов, 1962}}
* {{H|Алигер|1971|Зоя. Поэмы и стихи, 1971}}
* {{H|Алигер|1975|Стихи и проза. В 2 т., 1975}}
* {{H|Алигер|1980|Тропинка во ржи. Статьи, 1980}}
* {{H|Алигер|1981|Четверть века, 1981}}
* {{H|Алигер|1984|Собр. соч. В 3 т., 1984}}

'''Маргарита Алигер тураһында'''

* {{H|Казак|1996|{{Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века}}}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭЕЭ|10141|Алигер Маргарита}}
* [http://poetrylibrary.ru/stixiya/aliger.html Маргарита Алигер]
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/98/medovar.htm Л. Медовар. Маргарита Алигер: жизнь в литературе]
* [http://er3ed.qrz.ru/aliger.htm Маргарита Алигер. Стихи. Поэмы. Биография. Фото.]
* [https://web.archive.org/web/20130129125411/http://www.perelmuterverlag.de/page5.html Библиография переводов на немецкий язык]
* [https://web.archive.org/web/20200628192828/http://ru-poetry.ru/aliger Маргарита Иосифовна Алигер, Русская классическая поэзия]
* Городецкая, Алёна. Комплекс советской отличницы (неопр.). Jewish.ru (4 октября 2017). Дата обращения 10 октября 2017.
{{^}}{{ВП-порталдар|Литература|Персоналии|СССР}}

[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Псевдоним аҫтында билдәле булған әҙиптәр]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары (БХР)]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат тәржемәселәре]]
[[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]]
[[Категория:СССР тәржемәселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]]
[[Категория:Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lc2knzuqa80nyq0cvnwc5spf8qrosfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афанасьев Сергей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162639</id>
    <revision>
      <id>1308848</id>
      <parentid>1301803</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19023" sha1="aze0x2zv28qwua729z69kbc37jfpy7b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сергей Александрович Афанасьев''' ([[30 август]] [[1918 йыл|1918]], Клин, Мәскәү губернаһы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] — [[13 май]] [[2001 йыл|2001]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — совет дәүләт эшмәкәре, СССР дөйөм машина төҙөлөшө министры (1965-1983), СССР ауыр һәм транспорт машина төҙөлөшө министры (1983-1987), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (14 февраль 1975 йыл, 29 август 1978). Ленин премияһы, Сталин премияһы һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты. СССР Юғары Советы депутаты: Свердловск өлкәһенән 7-11 саҡырылыш союзы советы (1966-1989)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06648.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 7 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F5sBAfHq?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06648.asp|archivedate=2013-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06649.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F5sCJhDi?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06649.asp|archivedate=2013-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I0DggkFL?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp|archivedate=2013-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва|accessdate=2014-12-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDx0gGhz?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt;, Чечен-Ингуш АССР-нан   6-сы саҡырылыш  Милли Советы (1962—1966)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 6 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Cfu6AZGT?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp|archivedate=2012-12-05}}&lt;/ref&gt; депутаты. 9-сы саҡырылыш Юғары Советына  Свердловск өлкәһенән 301-се Ленин һайлау округынан һайланган. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1989).

== Биографияһы ==
1941 йылда Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. [[Мәскәү өлкәһе]]ндә, [[Калининград]] ҡалаһында артиллерия заводында инженер-конструктор булып эшләй. Уҡыу ваҡытында Лихачев исемендәге заводта станок-автоматтарҙың өлкән көйләүсеһе булып эшләй.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, эвакуациянан һуң, [[Пермь|Пермдең]] Мотовилихин артиллерия заводында инженер-конструктор, өлкән инженер-конструктор, техник бүлек башлығы, цех башлығы урынбаҫары, заводтың баш механигы урынбаҫары булып эшләй. КПСС ағзаһы (1944).

1946 йылда Ҡораллы  Көстәр Министры бойороғо менән, ул СССР Ҡораллы Көстәр Министрлығының Төп техник идараһына күсерелә, унда ул өлкән инженер, бүлек начальнигы һәм бүлек начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1955 йылда ул СССР Оборона сәнәғәтенең  техник идараһы башлығы итеп билдәләнә.

1957 йылда [[Ленинград]] иҡтисади районы Совнархозы Рәйесенең оборона сәнәғәте буйынса урынбаҫары итеп билдәләнә. 1958 йылдан башлап Ленинград, 1961 йылдан алып 1965 йылға тиклем — РСФСР СНХ рәйесе һәм РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.

1965 —1983 йылдарҙа — СССР дөйөм машина төҙөлөшө министры. Был постта уға «нулдән» эште  ойошоторорға тура килә, ул ракета-космос техникаһын булдырыу өҫтөндә эшләүсе күп кенә ғилми-тикшеренеү институттарын һәм конструкторлыҡ бюролары берләштерә.

Дөйөм  машина төҙөлөшө министрлығы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә КБ-ның һуңғы асыштарын индерә  һәм континенталь баллистик ракеталарының һәм һыу аҫты кәмәләре өсөн баллистик ракеталарының иң яҡшы өлгөләрен  булдырыу буйынса етештереүҙе яйға һала ала. Шахта  һәм башҡа бик мөһим яйланмалар хәрби дежурлыҡҡа 1000 БР һәм 500 БР тирәһе тора.

Шул уҡ ваҡытта был ҙур хужалыҡтың барлыҡ привод  рычагтары министрлыҡта була.

Министрлыҡ шулай уҡ орбиталь станциялар, шул иҫәптән Мир станцияһын булдырыуҙы тәьмин итә. Уның етәкселегендә Бармин, Глушко һәм башҡа бик күп танылған конструкторҙар була. Ул шулай уҡ Сергей Королев һәм Виктор Макеев менән эшләй.

1960 йылдар аҙағы — 1970 йылдар башында хәрби ракета тибын һәм ебәреү шахталарын һайлау мәсьәләһе буйынса киҫкен көрәш бара, улар [[АҠШ]] өҫтөнән өҫтөнлөк тәьмин итергә тейеш була. Был тарихта төп кешеләр булып конструкторҙар В.Н.Челомей һәм М.Т.Янкель тора, уға шулай уҡ оборона министрлығы һәм КПСС Үҙәк Комитеты бүлектәре инә. Министр һөҙөмтәлә  Челомейҙы хуплай. Ләкин министр позицияһы СССР оборона министры Устинов позицияһына тура килмәй. Бындай ведомство-ара ҡаршылыҡтар эште ҡыйынлаштыра.

Ракета-космос тармағының әһәмиәте Сергей Афанасьевка ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл иткәндә туранан-тура Политбюро ағзаларына ғына түгел, ил лидерҙарына, шул иҫәптән Брежнев, Андропов, Черненко һәм Горбачевҡа ла сығырға мөмкинлек бирә.

[[Свердловск өлкәһе]]нән [[СССР Юғары Советы]] депутаты булараҡ, ул Ельцин обкомының беренсе секретаре менән яҡындан таныш булған, улар йыш ҡына бергә өлкә предприятиеларында булған.

Афанасьев Берияға ҡаршы һүҙ әйткән  бик аҙҙарҙың береһе була. 1950 йылдарҙа Кремлдә үткән кәңәшмәлә Берия илдең көньяғындағы заводтарҙың береһендә хәрби ракеталар сығарыуҙы рекордлы ҡыҫҡа сроктарҙа — бер нисә ай әҙерләү  бурысын ҡуя. Сергей Афанасьев, ул ваҡытта йәш инженер, был тормошҡа  ашмаҫлыҡ бурыс тип әйтә һәм күберәк ваҡыт талап итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Век Афанасьева.''Телестудия Роскосмоса''.Дата обращения 5 сентября 2018.&lt;/ref&gt;. Кәңәшмәнән һуң ҡатнашыусыларҙың береһе генә йәш инженерҙы яҡлап сыға, һәм Афанасьевты эштән  алһалар, производство башы бер йылға һуҙыласаҡ, сөнки уға реаль алмаш юҡ, тип аңлата.

Бейек кәүҙәле (яҡынса 182 см) һәм командир  тауышына эйә булған.

1983—1987 йылдарҙа  —  ауыр һәм транспорт машина төҙөлөшө министры, ә 1988 йылдан СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмөндә консультант булып эшләй

Ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем ул С.П. Королев исемендәге «Энергия» РКК баш ғилми консультанты була.

Уны Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.

2016 йылдың 19 февралендә территориаль берәмектәр, урамдар, метрополитен станциялары, ойошмалар һәм башҡа объекттар исемдәре буйынса ҡала ведомстволары комиссияһы ҡарары менән Сергей Александрович Афанасьев исеме «Техномаш „фәнни-производство берләшмәһе &quot; федераль дәүләт унитар предприятиеһына бирелә“»&lt;ref&gt;Карау

НПО Техномаш им. С. А. Афанасьева&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре һәм премиялары ==

* ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (02/14/1975; 08/29/1978)
* Тыуған ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн ордены, III дәрәжә (26.08.1996)
* 7 [[Ленин ордены]] (1958; 17.06.1961; 26.07.1966; 29.08.1968; 25.10.1971; 14.02.1975; 29.08.1978)
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (5/11/1982)
* 2 [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1957; 08/30/1983)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* медальләр
* Маҡтау ордены, II дәрәжә (19.08.1998, [[Украина]] ) &lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/894/98 Указ Президента Украины от 19 августа 1998 года № 894/98 «О награждении наградами Украины работников предприятий, учреждений, организаций по случаю 7-й годовщины независимости Украины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703132844/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/894/98 |date=2019-07-03 }}&lt;/ref&gt;
* Ленин премияһы (1973)
* Сталин премияһы, 2-се дәрәжә (1952)
* СССР дәүләт премияһы (1977)
* Россия Федерацияһы Президентының рәхмәте ( [[9 апрель]], [[1996 йыл|1996]] ) - ''Россия космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне  өсөн'' &lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/9156 Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внёсших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре ==

* СССР-ҙың  атҡаҙанған төҙөүсеһе (29 июнь, 1988)
* Клин районының хөрмәтле гражданы (2001, үлгәндән һуң)

== Хәтер ==
[[Файл:Axion_holding-6.jpg|мини|Ижевск мотоцикл заводының хөрмәт галереяһында иҫтәлекле таҡта (һул яҡтан икенсе)]]

* Клин ҡалаһында һәйкәле.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Первый ракетно-космический министр / [авт.-сост. Ярослав Викторович Нечёса]. — М.: Арт-Полиграфия, 2010. — 192 с.
* [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html Ракеты и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html |date=2026-07-17 }} — Б.&amp;#x26;nbsp;Е.&amp;#x26;nbsp;Черток, М: «Машиностроение», 1999г, — ISBN 5-217-02942-0;
* [https://web.archive.org/web/20140201131242/http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm «Королёв: Факты и мифы»] — Я. К. Голованов, М: «Наука», 1994г, — ISBN 5-02-000822-2;
* «Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни» События и факты — [[Осташев Аркадий Ильич|А. И. Осташев]], [[Королёв (ҡала)|Королёв]] 2001 г.[http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html];
* «Берег Вселенной» — под редакцией Болтенко А. С., г. Киев, 2014 г., издательство «Феникс», ISBN 978-966-136-169-9
* «С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества» — под редакцией В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Лопота, РКК «Энергия» им. С.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Королёва, 2014 г. ISBN 978-5-906674-04-3
* {{Cite web|url=http://www.minister.su/article/1220.html|title=Афанасьев Сергей Александрович|work=minister.su|accessdate=2017-04-06}}
* {{Cite web|url=http://vystavki.rgantd.ru/afanas/index.htm|title=Историко-документальная интернет-выставка к 90-летию со дня рождения С. А. Афанасьева|work=|accessdate=2017-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201154602/http://vystavki.rgantd.ru/afanas/index.htm |date=2017-12-01 }}
* Рахманин Р. Ф.,Чванов В. К. Воспоминания ветеранов &quot;НПО Энергомаш&quot; о Сергее Александровиче Афанасьеве // Двигатель : журнал. — 2018. — Май-июнь (№ 3 (117)). — С. 26—30.
* Сергей Александрович Афанасьев. Создатель отечественной космической техники / Лукичёв М. А., Шестаков А. Е., Нечёса Я. В., Шаульская Н. М.. — ООО «Издательство «РМП», 2018. — 303 с. — 1200 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91597-091-4&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==

* Сергей Александрович Афанасьев (рус.).  Сайт «Герои страны».
* [https://web.archive.org/web/20041211061746/http://nvo.ng.ru/printed/notes/2001-05-18/8_memoriam_1.html Памяти создателя ядерного щита]
* [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/239/09.shtml Новые медали Росавиакосмоса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321123904/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/239/09.shtml |date=2012-03-21 }}
* [http://www.tvroscosmos.ru/5912/ Первый космический министр]. Фильм телестудии Роскосмоса. 2008.
* [https://web.archive.org/web/20090609115657/http://rgantd.ru/vzal/afanas/index.htm Афанасьев Сергей Александрович. Историко-документальная выставка. К 90-летию со дня рождения С. А. Афанасьева]
* [https://www.youtube.com/watch?v=GOmEkeGqzDs Афанасьев Сергей Александрович. Выступление на открытии памятника В. П. Макееву.]
* [http://www.tvroscosmos.ru/6223/ Век Афанасьева]. Фильм телестудии Роскосмоса. 2018.
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Министрҙар]]
[[Категория:30 августа тыуғандар]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>aze0x2zv28qwua729z69kbc37jfpy7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александров Кирилл Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162732</id>
    <revision>
      <id>1308775</id>
      <parentid>1299545</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9590" sha1="t3qi89xr94noy2ly1hx9zzcn00w8mxj" xml:space="preserve">{{ФШ|Александров}}
{{Ук}}
'''Александров Кирилл Сергеевич''' ({{Дата|9|1|1931|1}}, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] — {{Дата|10|7|2010|1}}, Алушта&lt;ref&gt;[http://krsk.sibnovosti.ru/incidents/112752-skonchalsya-odin-iz-osnovateley-krasnoyarskogo-akademgorodka Скончался один из основателей красноярского Академгородка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714185426/http://krsk.sibnovosti.ru/incidents/112752-skonchalsya-odin-iz-osnovateley-krasnoyarskogo-akademgorodka |date=2010-07-14 }} // «Сибирское Агентство Новостей», 13 июля 2010 года&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-физигы, кристаллография һәм кристаллофизика өлкәһендәге белгес, СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, (1984), физика-математика фәндәре докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Кирилл Сергеевич Александров 1931 йылдың 9 ғинуарында [[Ленинград]]та тыуған. [[1954 йыл]]да Ленинград электротехник институтын тамамлай. [[1954 йыл]]дан [[1958 йыл]]ға тиклем СССР Фәндәр академияһының Кристаллография институтында эшләй. [[1958 йыл]]дан [[2010 йыл]]ға тиклем СССР ФА Л. В. Киренский исемендәге физика институтының Себер ([[Красноярск]]) бүлексәһендә эшләй, [[1968 йыл]]дан— директор урынбаҫары, [[1981 йыл]]дан [[2003 йыл]]ға тиклем — директор. [[1971 йыл]]дан — шулай уҡ Красноярск университеты профессоры, кафедра мөдире.

СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1972), СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1984).

2010 йылдың 10 июлндә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән (7г участкаһы)&lt;ref&gt;Александров Кирилл Сергеевич (1931—2010) (могила на Троекуровском кладбище).  // Сайт «Московские могилы». &lt;small&gt;Дата обращения 16 марта 2018.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Эштәре кристаллография һәм кристаллофизикаға ҡарай (анизотроп мөхиттең һығылмалылығы, сегнетоэлектриктар физикаһы, кристалдарҙа фазаға күсеү). Бер төрлө һәм анизотроп ҡаты есемдәргә симметрия күҙлегенән берҙәм ҡарашты үҫтерә. Кристалдарҙа һығылмалы тулҡындарҙың таралыуының беренсе тапҡыр ультратауышын тикшерә, эске конус рефракцияһының күренешен, һығылмалы тулҡындарҙың поляризация яҫылығы әйләнеүен һ.б. өйрәнә. Минералдар һәм тау тоҡомдарының тау тоҡомдары барлыҡҡа килтергән үҙенсәлектәрен тикшерә.

Бер рәт сегнетоэлектриктар өсөн спонтан полярлашыуҙың барлыҡҡа килеү механизмын асыҡлай, тайпылыш тибының үткәүелен, перовскиттар ғаиләһендә мөмкин булған фаза күсештәрен анализлай. Сегнетоэлектриктарҙың яңы ғаиләһе булыуын фаразлай. Рәсәй ФА сегнетоэлектриктар һәм диэлектриктар физикаһы буйынса Ғилми советының рәйесе, РФА Себер бүлексәһенең физика-техника фәндәре буйынса берләшкән ғилми советы ағзаһы, «Кристаллография», «Физика твердого тела», «Автометрия» журналдарының, халыҡ-ара Ferroelectrics, Ferroelectrics Letters, Phase Transition журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* ''Беликов Б. П., Александров К. С., Рыжова Т. В.'' Упругие свойства породообразующих минералов и горных пород. — М.: Наука, 1970.
* ''Александров К. С., Безносиков Б. В.'' Структурные фазовые переходы в кристаллах (семейство сульфата калия). — Новосибирск: Наука, 1993.
* ''Александров К. С., Безносиков Б. А.'' Перовскитоподобные кристаллы. — Новосибирск: Наука, 1997.
* ''Александров К. С., Продайвода Г. Т.'' Анизотропия упругих свойств минералов и горных пород. — Новосибирск: Из-во СО РАН, 2000.
* ''Александров К. С., Безносиков Б. В.'' Перовскиты. Настоящее и будущее. (Многообразие прафаз, фазовые превращения, возможности синтеза новых соединений). — Новосибирск: Издательство СО РАН, 2004.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1974).
* ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1981, 1986).
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1989) — яңы материалдар тикшереү һәм улар нигеҙендә яңы приборҙар төҙөүе өсөн (авторҙашлыҡта).
* Рәсәй Фәндәр академияһының Е. С. Федоров исемендәге премияһы (1997).
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] (2002)&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;707724 Указ Президента Российской Федерации от 14 января 2002 года № 36 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Храмов Ю. А.: Физики. Александров Кирилл Сергеевич. с. 9.
* Л. М. Барков, Б. К. Вайнштейн, Э. П. Кругляков, А. В. Ржанов, Д. Д. Рютов, В. И. Симонов, A. Н. Сирийский, Л. А. Шувалов, Б. В. Чириков. [http://ufn.ru/ru/articles/1991/1/g/ Кирилл Сергеевич Александров (К шестидесятилетию со дня рождения)]. — УФН, Т.161, № 1 (1991).
* А. Л. Асеев, В. В. Власов, А. П. Деревянко, В. В. Кулешов, В. П. Мельников, В. И. Молодин, В. Н. Пармон, Р. З. Сагдеев, А. Н. Скринский, В. М. Фомин, В. Ф. Шабанов, Ю. И. Шокин.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2011/3/h/ Памяти Кирилла Сергеевича Александрова]. — УФН, Т.181, № 3, с. 337 (2011)

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120730041948/http://kirensky.ru/person/cv/aks.htm Страница на сайте Института физики им. Киренского]
* {{Сотрудник РАН|309|Кирилла Сергеевича Александрова}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Физиктар]]
[[Категория:Ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]</text>
      <sha1>t3qi89xr94noy2ly1hx9zzcn00w8mxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аликин Владимир Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162951</id>
    <revision>
      <id>1308781</id>
      <parentid>1171770</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3877" sha1="6unddoy30xdsc72y3nv8dzoyf7s83z1" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Аликин}}
'''Аликин Владимир Александрович''' ([[12 сентябрь]] [[1937 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Милләте — урыҫ.

== Биографияһы ==
Владимир Александрович Аликин 1937 йылдың 12 сентябрендә [[Пермь]] ҡалаһында тыуған.

1965 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] тамамлаған.&lt;ref&gt;Аликин Владимир Александрович/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1957 йылда, Пермь авиация техникумын тамамлағандан һуң тыуған ҡалаһында заводта бригадир, цех мастеры булып эшләй башлаған.

1957—1959 йылдарҙа совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]ндә технолог, өлкән технолог, техник бюро начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

1971—1985 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе предприятиеһында цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1985 1991 йылдарҙа — баш инженер, баш инженер урынбаҫары, УМПО-ла ҡеүәттәрҙе үҙләштереү бүлегенең бюро начальнигы вазифаһын биләй.

1991 йылдан «„Восток“ акционер сауҙа-сәнәғәт йорто» акционер йәмғиәтенең генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 14.&lt;/ref&gt;

Өфө ҡалаһының Калинин районы, 12-се Феринск һайлау округы буйынса БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Почет Билдәһе» ордены
* Миҙалдар

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ағзалары]]</text>
      <sha1>6unddoy30xdsc72y3nv8dzoyf7s83z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блаватский Владимир Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162978</id>
    <revision>
      <id>1309015</id>
      <parentid>1280752</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17871" sha1="6e9schkxwjwweglh7j4crh6lypmf1k4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Блаватский Владимир Дмитриевич''' ([[30 август]] ([[11 сентябрь]]) [[1899 йыл]] — [[10 ноябрь]] [[1980 йыл]]) — [[СССР]] [[Археология|археологы]] һәм боронғо заман [[тарих]]сыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (1943), диссертацияһы «Опыт изучения техники античной скульптуры».

== Биографияһы ==
Владимир Дмитриевич Блаватский ҡасандыр [[Рәсәй]]ҙең көньяғында киң ерҙәргә эйә булған дворян ғаиләһенә ҡарай. Әммә уның атаһы, Дмитрий Владимировичтың (1864—?) инде милке булмаған һәм таможня чиновнигы булып хеҙмәт иткән. Буласаҡ ғалимдың бала сағы атаһы хеҙмәт иткән урындар буйынса даими күсенеп йөрөүҙәрҙә уҙа.

Уның олатаһы ла Владимир Дмитриевич(1841—?), [[Мәскәү]] янында имение һатып ала һәм 1878 йылда Блаватскийҙар нәҫеле [[Мәскәү губернаһын]]ың дворян шәжәрәһе китабының 3-сө өлөшөнә индерелә&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004181794#?page=70 Родословная книга дворянства Московской губернии] / под ред. Л. М. Савёлова. — М.: Изд. Московского дворянства, [1914]. — [Дворянство жалованное и выслуженное : А — И]. — С. 127.&lt;/ref&gt;.

1917 йылда бәләкәй Блаватский алтын миҙал менән 3-сө Мәскәү гимназияһын тамамлай һәм тарих-филология факультетында уҡыуын дауам итә, ә һуңынан [[Мәскәү университеты]]ның социаль фәндәр факультетында боронғо сәнғәт тарихы буйынса махсуслаша.

Университетты тамамлағандан һуң, 1923 йылда Дәүләт һынлы сәнғәт музейының антик сәнғәт бүлегенә уҡырға инә, бер үк ваҡытта РАНИОН аспиранты була. Ул антик вазаларҙы таҙартыу һәм атрибуциялау менән шөғөлләнә (кандидатлыҡ диссертацияһы «Чернофигурные лекифы V в. до н. э. из эллинских городов Северного Причерноморья»). Һуңғараҡ ул ошо темаға әйләнеп ҡайта һәм боронғо керамика (1953) тураһында китап яҙа. 1920 йылдар аҙағында әкренләп сәнғәт белеменән сыға һәм үҙен боронғо археологияға бағышлай

Археолог В. Д. Блаватский үҙ карьераһын 1920 йылдарҙа, СССР ФА ағза-корреспонденты Б. В. Фурмановский етәкселегендә, Ольвия экспедицияһында башлай. Блаватский үҙен Төньяҡ диңгеҙ Аръяғының антиклығын өйрәнеүгә бағышлай. Рәсәй Фәндәр академияһының археология институтында эшләй, Дәүләт тарих музейында (1933—1936) һәм архитектура академияһында (1935—1941) аспиранттар өсөн лекцияләр уҡый, 1939 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] доценты.

1930 йылдарҙа ул ҡулға алына һәм бер нисә ай тотҡонда була, ләкин 1930 йылдар аҙағында репрессиялар ваҡытында зыян күрмәй. 1941 йылдың июлендә Мәскәү ополчениеһының 8-се Ҡыҙыл Пресня дивизияһына үҙ ирке менән инә. 1942 йылдың ғинуарында ҡаты контузиянан һуң демобилизациялана. 1943 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм МДУ Тарих факультетының археология кафедраһы профессоры була. СССР ФА ағза-корреспонденты (1944).

1944 йылдан 1947 йылға тиклем В. Д. Блаватский А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейының археологик экспедициялары һәм ҡаҙыу бүлеге менән етәкселек итә. 1940 йылдарҙа матди культура институтында боронғо археология секторын төҙөй һәм етәкләй, һуңыраҡ археология институтының ялан тикшеренеүҙәре бүлеген етәкләй, уның етәкселегендә Харакс, (1931—1935), Фанагория, (1936—1940, А. П. Смирнов менән берлектә), Пантикапей, (1945—1958) һ. б. боронғо ҡалаларҙың, шулай уҡ СССР-ҙа беренсе Аҙау-Ҡара диңгеҙ төбәгенең (1957—1965) һыу аҫты археологик тикшеренеүҙәрен (1957—1965) ҡаҙыу эштәре башҡарыла. Ул Боспорҙың беренсе асыусылаының береһе була, боронғо ҡалаға һәм боронғо хужалыҡҡа һәр яҡлап анализ бирә. Профессор Блаватский боронғо ҡала төҙөлөшөнөң һәм хужалыҡтың Төньяҡ диңгеҙҙең хайуандар һәм үҫемлектәр дөньяһына тәбиғи ландшафтҡа (таштарҙың, Рудник, һыуүткәргестәр, юлдар, каналдар, гавань) йоғонтоһон тикшерә.

VII, VIII, IX һәм XI Халыҡ-ара классик археология конгресында (1958, 1963, 1969, 1978), 1960, 1970), Eirene Халыҡ-ара конференциялар (1964, 1974, 1976), классик филология конгресы (Будапешт, 1965) ҡатнашыусыһы. 1958 йылдан-СССР ФА Тарих бүлеге янында антик белгестәре ассоциацияһы рәйесе; СССР Юғары аттестация эксперт комиссияһы һәм «Советская археологияһы» журналы редколлегияһы ағзаһы.

Совет-албан археологик экспедицияһы рәйесе (1958—1960). Венгрия боронғо классик йәмғиәте (1962) Германия һәм Археология институты (1966) ағза-корреспонденты, СФРЮ Археология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы (1966), һыу аҫты археологияһының халыҡ-ара советы ағзаһы (1964) һәм мифраистик тикшеренеүҙәр йәмғиәтенең халыҡ-ара комитеты ағзаһы (1975).

Антик белгесе Т. В. Блаватскаяға өйләнгән&lt;ref&gt;Блаватская, Татьяна Васильевна&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Фәндәр академияһының археология институтында В. Д. Блаватскийҙың мемориаль кабинеты асылған

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]] (27.03.1954)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  ордены]] (10.06.1945)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1975)
* миҙалдар

== Төп хеҙмәттәре ==
=== Монографиялары ===
* Баварский В. Д. Архитектура Древнего Рима. — М.: Изд-во Все. акад. архитекторы, 1938. — 124 с.
* Архитектура античного мира. — М.: Изд-во Все. акад. архитектуры, 1939. — 164 б. : ил., черт., ҡарт., план. (Популярная библиотека по архитектуре).
* Греческая скульптура: ГУЗ Ҡом-та по делам искусств при СНК СССР допущено в качестве учеб. пособия т курсу истории антис. искусства для учащихся худож. учеб. заведений. — М.; Л.: Искусство, 1939. — 216 с., 11 вкл. л. ил. : ил. Переезда — М., Б. С. Г.-Пресс, 2008. ISBN 978-5-93381-266-1
* Искусство Северного Примерно Античной эпохи. — М.: Изд-во Гос. музея изобра. искусств им-том. А. С. Пушкина, 1947. — 119 с.
* Земледелие в античный государства Северного Печерья. — М.: Изд-во Акад. наук СССР, 1953. — 208 б.: ил. (Примерно в античной эпоху / Акад. наук СССР. Ин-т истории и Ин-т истории материальной культуры ; Под. ред. проф. Дьякова; Вып. 5).
* История античной расписание керамики. — М.: Издательство Московского университета, 1953. — 304 б. : ил., ҡарт.
* Очерки военного дела в античный государства Северного Печерья. — М.: Акад. наук СССР, 1954. — 164 б., 1 л. ил. : ил., ҡарт. (Примерно в античной эпоху / Акад. наук СССР. Ин-т истории и Ин-т истории материальной культуры ; Под ред. проф. В. Н. Дьякова; Вып. 7).
* Античная археология Северного Примерно / Акад. наук СССР. Ин-т археологии. — М.: Изд-во Акад. наук СССР, 1961. — 230 с., 10 л. ил. : ил., ҡарт.
* {{Китап|автор=Блаватский В. Д., [[Кошеленко, Геннадий Андреевич|Кошеленко Г. А.]]|заглавие=Открытие затонувшего мира|ссылка=|ответственный=[[Академия наук СССР]]|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]]|год=1963|страницы=|страниц=108|серия=[[Серия научно-популярных изданий АН СССР|Научно-популярная серия]]|тираж=75 000}} (обл.)
* Паника: Очерки истории столицы Боспор / Акад. наук СССР. Ин-т археологии. — М.: Наука, 1964. — 232 б., 6 л. ил.
* Античная полевая археология/ АН СССР. Ин-т археологии. — М.: Наука, 1967. — 208 б.
* Природа и античное общество / АН СССР, Ин-т археологии. — М.: Наука, 1976. — 79 б.
* Античная археология и история / отв. ред. М. М. Кобылина. — М.: Наука, 1985. — 279 с.,

=== Мәҡәләләре ===
* [http://www.mpac.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=114&amp;Itemid=12 В исчезнувшей городе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921162025/http://www.mpac.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=114&amp;Itemid=12 |date=2020-09-21 }} // Дружба народов, № 5, 1959.
* [http://www.mpac.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=115&amp;Itemid=12 О происхождении Борских слепов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921152330/http://www.mpac.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=115&amp;Itemid=12 |date=2020-09-21 }} // Советская археология|Советская археология]], № 14, 1955.
* [https://web.archive.org/web/20200812040902/http://www.mpac.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=110&amp;Itemid=12 Подводные раскопки Фанагория, 1959 год] // Советская археология, № 1, 1961.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Блаватский Владимир Дмитриевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* ''Шелов Д. Б.'' В. Д. Блаватский — исследователь античного мира // Культура античного мира [к 40-летию научной деятельности В. Д. Блаватского]. М.: Наука, 1966; библиография на с. 11—18;
* [http://annals.xlegio.ru/sbo/person/blavatskiy.htm К 70-летию Владимира Дмитриевича Блаватского]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Калып: Недоступная ссылка Вестник древней истории, 1970, № 1, с. 243;
* История и культура античного мира [к 50-летию научной деятельности В. Д. Блаватского]. М.: Наука, 1977;
* Владимир Дмитриевич Блаватский [некролог] // Вопросы истории. 1981. № 1;
* Владимир Дмитриевич Блаватский (1899—1980) // Вестник древней истории. 1981. № 4. С. 215—216;
* Памяти Владимира Дмитриевича Блаватского // Советская археология. 1981. № 4. С. 296—298;
* ''Кузищин В. И.'' Об изучении социально-экономической истории древнего мира в произведениях В. Д. Блаватского // Проблемы античной культуры. М., 1986;
* Блаватский Владимир Дмитриевич // Институт археологии: история и современность. М., 2000;
* Лисовый И. А., Ревяко К. А. Блаватский Владимир Дмитриевич // Античный мир в терминах, именах и названиях: словарь-справочник по истории и культуре Древней Греции и Рима / Науч. ред. А. И. Немировский. — 3-е изд. — Мн.: Беларусь, 2001.
* Блаватский Владимир Дмитриевич // Энциклопедический словарь Московского университета: исторический факультет / под общ. ред. С. П. Карпова. — М.: Изд-во МГУ; РОССПЭН, 2004. — С. 49—50. — ISBN 5-8243-0565-X.
* ''Кошеленко Г. А.'' Об авторе этой книги // ''Блаватский В. Д.'' Греческая скульптура. М., Б. С. Г.-Пресс, 2008. ISBN 978-5-93381-266-1.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160813010741/http://www.archae.ru/news/news_174.html Владимир Дмитриевич Блаватский]
* [https://web.archive.org/web/20201027235559/http://letopis.msu.ru/peoples/3532 Статья] на сайте «Летопись Московского университета»
* [https://web.archive.org/web/20160815054536/http://hyperlib.libfl.ru/persons/6171.html Биография и некролог]
* ''Артеменко Е. '' [http://bospor.com.ua/site/article/id/2593/ Археолог с мировым именем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815010907/http://bospor.com.ua/site/article/id/2593/ |date=2016-08-15 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Археологтар]]
[[Категория:Тарихсылар]]
[[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1980 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>6e9schkxwjwweglh7j4crh6lypmf1k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреев Алексей Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162989</id>
    <revision>
      <id>1308801</id>
      <parentid>1232652</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3451" sha1="59iho76nm01vudhmiok6333twowhqv1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андреев Алексей Васильевич''' ([[16 апрель]] [[1943 йыл]]) — мунициаль орган хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Нуриман районы]]ның Ҡыҙыл Шишмә ауыл хакимиәте башлығы. Милләте — сыуаш.

== Биографияһы ==
Алексей Васильевич Андреев 1943 йылдың 16 апрелендә [[БАССР]]-ҙың [[Бәләбәй районы]]ндағы [[Аделькин]] ({{lang-ru|Аделькино}}) ауылында тыуған. Урындағы урта мәҡтәпте, 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.&lt;ref&gt;Андреев Алексей Васильевич/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1961 йылда ауыл уҡытыусыһы булып башлай. Совет Армияһы сафына саҡырыла. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡандан һуң Башортостандың Нуриман районы Первомайск урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай, артабан шул уҡ мәктәптә директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1979—1985 йылдарҙа Яманйылға леспромхозы профкомы рәйесе булып эшләй, артабан директор урынбаҫары вазифаһында була.

1985 йылдан [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] ({{lang-ru|Красный Ключ}}) халыҡ депутаттарының ҡасаба Советы рәйесе итеп һайлана, Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә район хакимиәте башлығы вазифаһын биләй.
Нуриман районы, 245-се Ҡыҙыл Шишмә һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланыла.

== Ғаилә хәле ==
Өйләнгән, ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16.&lt;/ref&gt;.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>59iho76nm01vudhmiok6333twowhqv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андреев Иван Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162990</id>
    <revision>
      <id>1308802</id>
      <parentid>1216199</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3709" sha1="lqtpuzmoacm3nrftkoj76zjrh6dy8kb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андреев Иван Ильич''' ([[14 февраль]] [[1953 йыл]]) —  авиатор, [[БАЛ Башҡортостан авиалиниялары]] осоштар етәксеһе, «Башаэронавигация» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директорының беренсе урынбаҫары. Өфө ҡалаһының Киров районы Туҡай һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - [[урыҫтар|урыҫ]] &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Иван Ильич Андреев 1953 йылдың 14 февралендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.

Өфөлә урта мәктәпте тамамлағас, [[Кировоград]] осоусы-штурман училищеһында уҡый.&lt;ref&gt;Андреев Иван Ильич/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2.  — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1970 йылда Өфө телефон аппаратураһы заводында слесарь булып башлаған. 

1971 — 1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән.

Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1976 йылдың февраленән Өфө берләштерелгән авиаотрядында авиадиспетчер, өлкән диспетчер булып эшләй. 
1983 йылда [[Ленинград]] Граждандар авиацияһы академияһын тамамлай. 
1981 йылдан [[БАЛ Башҡортостан авиалиниялары]] осоштар етәксеһе итеп үрләтелә. 1999 йылда  ГУП «Башаэронавигация» дәүләт унитар предприятиеһы төҙөлә. Андреев Иван Ильич яңы предприятие генераль директорының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://ecovd.ru/]&lt;/ref&gt;
 
Өфө ҡалаһының Киров районы 24-се Туҡай һайлау округынан 12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советына депутат итеп һайлана.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Санкт-Петербург граждандар авиацияһы университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:БАЛ Башҡортостан авиалиниялары]]</text>
      <sha1>lqtpuzmoacm3nrftkoj76zjrh6dy8kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артемьев Ринат Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162992</id>
    <revision>
      <id>1308828</id>
      <parentid>1150205</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4182" sha1="01ibyg7duu8emncn24bth0h2g865lyz" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Артемьев}}
'''Артемьев Ринат Александрович''' ([[20 июль]] [[1958]] йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, &quot;АЖИО&quot; финанс компанияһының президенты. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;. Милләте — татар.

== Биографияһы == 
Ринат Александрович Артемьев 1958 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ы [[Көйөргәҙе районы|Күмертау районы]] [[Көйөргәҙе районы|Ермолаевка ҡасабаһында]] донъяға килгән. Урта мәктәпте тамамлағас Башҡорт дәүләт университетына уҡырға килә.

1980 йылда  [[Башҡорт дәүләт университеты]]н уңышлы тамамлай.&lt;ref&gt;Артемьев Ринат Александрович/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

1980 йылда, университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын [[Нефть химияһы һәм катализ институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)|Нефть химияһы фәнни-тикшереү институтында]] инженеры булып эшләй башлай, йәмәғәт эшендә актив ҡатнаша.

1983 йылда Өфө ҡалаһының [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]комсомол райкомының икенсе секретары итеп һайлана.

1983-1985 йылдарҙа Совет Армияһы сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 

Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһында нефтехимия фәнни-эҙләнеү институтының бүлек начальнигы булып эшләй башлай. 

1993 йылдан &quot;АЖИО&quot; финанс компанияһының президенты вазифаһын башҡара&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.&lt;/ref&gt;.
	
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә бер ул үҫтергән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаусылар]] 
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]


[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаусылар]]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Иҡтисад эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>01ibyg7duu8emncn24bth0h2g865lyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыпов Рөстәм Сәғит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162993</id>
    <revision>
      <id>1308757</id>
      <parentid>1181849</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6533" sha1="mp8drx4mbpkdwj05audhbl4qt350fxe" xml:space="preserve">
{{Ғалим
 |Имя                  = Рөстәм Сәғит улы Айыпов
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          =
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 01.08.1946
 |Место рождения       = [[Николаева (Ульяновск өлкәһе)|Николаевка]], [[Ульяновск өлкәһе]], [[СССР]]
 |Научная сфера        = радиоинженерия
 |Гражданство          = {{СССР флагы}} [[СССР]] → {{RUS}}
 |Дата смерти          = 
 |Место смерти         = 
 |Место работы         = Урал политехник институты&lt;br&gt;Өфө элемтә аппаратураһы заводы&lt;br&gt;[[ӨДАТУ]]&lt;br&gt;[[БДАУ]]
 |Учёная степень       = {{Ученая степень|доктор|технических наук}}
 |Учёное звание        = {{Учёное звание||0}}
 |Альма-матер          = [[Урал дәүләт техник университеты|Урал политехник институты]]
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = {{СССР спорт мастеры}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
}}
{{Внешние медиафайлы
|image1 = [http://old.bsau.ru/netcat_files/1831/2479/h_a85ce7898cdb2283dcba410e5b2e98b0 Рөстәм Айыпов]
}}

'''Айыпов Рөстәм Сәғит улы''' ([[1 август]] [[1946 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] радиоинженеры, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (2007), профессор (2007). РФ‑тың почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969).

== Биографияһы ==
Рөстәм Сәғит улы Айыпов 1946 йылдың 1 авгусында Ульяновск өлкәһенең Николаевка ауылында тыуа.

[[1971 йыл]]да [[Свердловск]] ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлаған, «Радиоэлектрон ҡулламалар» һөнәре буйынса радиоинженер. Артабан Өфө элемтә аппаратураһы заводында хеҙмәт юлын башлай. [[1969 йыл]]да еңел атлетика буйынса «СССР-ҙың спорт мастеры» исемен ала.

[[1973 йыл]]дан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. [[1998 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда уҡыта башлай (ауыл хужалығы электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы мөдире, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан башлап электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы).

[[2007 йыл]]да докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[2009 йыл]]да «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

Ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығын электрлаштырыуға бағышланған. Рәсәй электротехник фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы. 175-тән ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 26 патент һәм 42 уйлап табыу авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009)
* Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969)

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Линейные электрические машины и приводы на их основе. Өфө, 2003
* Основы построения и теории линейных асинхронных приводов с упругими накопителями энергии. Өфө, 2006

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82133}}{{V|30|07|2021}}  
* [https://web.archive.org/web/20190821141903/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Аипов Рустам Сагитович]
* [http://old.bsau.ru/pp/energo/energomachine/aipov-rs/ БДАУ уҡытыусыһы Рөстәм Айыпов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808111256/http://old.bsau.ru/pp/energo/energomachine/aipov-rs/ |date=2020-08-08 }}

[[Категория:Алфавит буйынса инженерҙар]]
[[Категория:Ульяновск өлкәһенең Николаевка районында тыуғандар]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:Рәсәй инженерҙары]]
[[Категория:XX быуат инженерҙары]]
[[Категория:XXI быуат инженерҙары]]
[[Категория:Урал дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР-ҙың спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетиктары]]</text>
      <sha1>mp8drx4mbpkdwj05audhbl4qt350fxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богомолец Александр Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163046</id>
    <revision>
      <id>1309021</id>
      <parentid>1284060</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25360" sha1="hv1fjnpn4cq6c49ie865djfl17sen49" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Богомолец Александр Александрович''' ({{Lang-uk|Олександр Олександрович Богомолець}}; [[24 май]] [[1881 йыл]] — [[19 июль]] [[1946 йыл]]) — украин совет патофизиологы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Украинаның Милли фәндәр академияһы|Украина фәндәр академияһының]] 7-се президенты ([[1930 йыл|1930]]—[[1946 йыл|1946]]), ([[1932 йыл]]дан) СССР Фәндәр академияһының (1942 йылдың 6 майынан 1945 йылдың 23 майына тиклем) һәм СССР Медицина фәндәре академияһы вице-президенты ([[1944 йыл|1944]]) академигы. Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты ([[1941 йыл|1941]]). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1944 йыл|1944]]).&lt;ref&gt;[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_002.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда академику Богомольцу Александру Александровичу, президенту Украинской Академии наук» от 4 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 13 января (№ 2 (262)). — С. 1&lt;/ref&gt;

Рәсәй һәм Украина патофизиология, [[эндокринология]] һәм геронтология мәктәптәренә нигеҙ һалыусы. Рәсәйҙә һәм Украинала тәүге медицина профилле ғилми-тикшеренеү учреждениеларын ойоштороусы.

== Тәүге йылдары. Фәнни карьераһының башы ==
Александр Александрович Богомолец [[1881 йыл|1881 йылдың]] 24 майында Киевта тыуған. Атаһы — Александр Михайлович Богомолец, земство табибы, народоволецтар менән хеҙмәттәшлек итә, ҡулға алына. Әсәһе — София Николаевна Присецкая ([[1856 йыл|1856]]—[[1892 йыл|1892]]) Көньяҡ-Урыҫ эшселәр союзы ағзаһы була. 1881 йылдың ғинуарында ҡулға алына, 10 йыл каторгаға хөкөм ителә.

Александр Богомолец [[Киев]]та Лукьянов төрмәһе лазаретында тыуа, сабый саҡтан Полтавщинала ҡартатаһында тәрбиәләнә.
[[Файл:Bohomolec_father_and_son.JPG|мини|319x319пкс|Саша Богомолец әсәһе менән осрашыу өсөн Себергә сәфәре алдынан атаһы менән. Киев, 1890—1891 йылдар]]
Һуңғараҡ атаһы Александр Михайлович улын [[Нежин]] ҡалаһына алып китә, әсәһен Саша Богомолецҡа 1891 йылда ғына күрергә насип була, атаһы [[Лев Николаевич Толстой]] ярҙамында Себерҙә ҡатынын күреү өсөн рөхсәт ала. Тиҙҙән әсәһе туберкулездан вафат була. Себергә барып ҡайтҡандан һуң Саша Богомолец та, әсәһенән туберкулез йоҡтороп, ауырый.

Башланғыс белемде өйҙә ала, артабан, Себерҙән йөрөп ҡайтҡандан һуң, 1892 йылда кенәз Безбородьконың тарих-филология институтына уҡырға инә. Бала саҡтан уҡырға ярата, яҡшы уҡый.

[[1894 йыл]]да атаһы менән бергә [[Кишинёв]]ҡа күсә. Кишинев гимназияһында уҡыуын дауам итә, әммә өлкән курста гимназиянан ҡыуыла. Ҙур ҡыйынлыҡтар менән 1-се Киев ирҙәр гимназияһына урынлаша, әлеге гимназияны ул отличие менән 1900 йылда тамамлай. Киев университетының юридик факултетына уҡырға инә, әммә тиҙ арала юриспруденцияға ҡыҙыҡһыныуын юғалта һәм медицина факультетына күсә. 1901 йылда, профессор В. В. Подвысоцкий артынан, Новороссийск университетына күсә.

Беренсе ғилми хеҙмәте — «К вопросу о строении и микрофизиологии бруннеровых желез» — [[1902 йыл]]да нәшер итә. Университетты тамамлаған ваҡытына А. Богомолец 5 ғилми хеҙмәт авторы була.
[[Файл:Alexander_Bogomolets3.jpg|слева|мини|315x315пкс|Александр Богомолец 26 йәшендә. 1907 йыл.]]
Университетта ул эндокринология, нервы системаһы темалары менән мауығып китә. Сәйәси сәбәптәр буйынса бер нисә тапҡыр ҡыл өҫтөндә була. Уҡыуҙағы өҙөклөктәренә ҡарамаҫтан, 1907 йылда отличие менән университетты тамамлай, шул уҡ йылда Новороссийск университетының дөйөм патология кафедраһында эштә ҡалдырыла.

Александр Богомолец профессор Владимир Воронин етәкселегендә 1909 йылда Санкт-Петербург император хәрби-медицина академияһында «К вопросу о микроскопическом строении и физиологическом значении надпочечных желез в здоровом и больном организме» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның оппоненты билдәле рәсәй физиологы, академик [[Павлов Иван Петрович]] була. Ул йәш ғалимдың хеҙмәтенә ҙур баһа бирә. 28 йәшлек Александр Богомолец Рәсәй медицинаһында иң йәш ғалим булып таныла.

Шул уҡ йылда Александр Богомолец Новороссийск университетының медицина факультетындағы дөйөм патология кафедраһы приват-доценты итеп һайлана.

== «Һарытау» осоро ==
Һарытауҙа Александр Богомолец һәм уның уҡыусылары медицина фәненең яңы тармағына — патофизиологияға нигеҙ һалалар..

Кафедра өсөн А. Богомолец үҙ аҡсаһына коралмалар һатып ала, ошо уҡ ваҡытта ул уҡытыусы булып эшләй башлай, уның лекцияларын студенттар йотлоғоп тыңлай.

Александр Богомолец Һарытау ҡалаһында ветеринария институттарында патология микробиология һәм дөйөм патология кафедраларын ойоштора. Һуңыраҡ Һарытауҙа махсус бактериологик институт асыу мәсьәләһен күтәрә.

Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: [[1914 йыл]]да 18 профессор менән берлектә университет диуарҙары артында ҡалған ҡатын-ҡыҙ яҙмышы буйынса мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.

[[1917 йыл]]да Һарытау юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын етәкләй, уны ойоштороуҙа ҙур әүҙемлек күрһәтә.

Лекциялар уҡыу менән бер рәттән ауырыуҙарҙы ҡабул итә, [[Беренсе донъя һуғышы]] йылдарында эпидемиологик тикшеренеүҙәр үткәрә. Тәүгеләрҙән булып алларгия һәм иммунитеттың араһындағы бәйләнешкә иғтибар итә.

[[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияын]] бөтә күңеле менән ихлас ҡабул итә.

1918 йылдың октябрендә Рәсәйҙә тәүге медицина профиле ғилми-тикшеренеү учреждениеһын асыуға өлгәшә («Микроб»). Петербургта тағун, [[холера]], себер язваһына ҡаршы ҡулланылған ҡоролмалар һәм препараттар Һарытауға күсерелә.

[[1919 йыл]]да Һарытау губерна һаулыҡ һаҡлау эпидемиологик бүлегенең өлкән эпидиомологы итеп тәғәйенләнә һәм [[сабыртмалы тиф]] буйынса комиссияға индерелә. Шулай уҡ [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияның]] Көньяҡ-көнсығыш фронты санитар бүлегенең эпидимиолог-кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә Һарытау эвакопункты менән етәкселек итә, илдә тәүге тимер юлы клиник-диагностиклау лабораторияһын ойоштора.

Александр Богомолец Һарытауҙа донъя күләмендә беренсе дәреслек өҫтөндә эшләй башлай һәм ғүмеренең аҙағынаса уны дауам итә. 1921 йылда баҫтырылып сыҡҡан «Патологик физиологияның ҡыҫҡаса курсы» биш томға тиклем еткерелә. Әлеге хеҙмәте өсөн А. А. Богомолец Сталин премияһына лайыҡ була ([[1941 йыл|1941]]).

[[1923 йыл]]да  Александр Богомолец Һарытауҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тәүге күсмә малярияға ҡаршы лаборатория булдыра. 

== «Мәскәү» осоро ==
[[Файл:Bogomolets'_plaque.JPG|справа|мини|240x240пкс|А. А. Богомолец йәшәгән йорттағы мемориаль таҡтаташ (Сивцев вражек, 4 йорт)]]
[[1925 йыл]]да профессор Богомолец Икенсе Мәскәү университетында медицина факультетының патофизиология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

1926 йылдан — Коммунистар академияһы ҡарамағындағы Юғары нервы эшмәкәрлеге институтында эксперименталь патология бүлеген ойоштора һәм етәкләй.

Александр Богомолец донъяла тәүге гемотология һәм ҡан ҡойоу институты булдырыуҙа ҡатнаша, уны, беренсе директоры А. А. Богдановтың вафатынан һуң, етәкләй. Богомолец етәкселегендәге унда хәҙерге ваҡытта ла үҙгәрешһеҙ ҡуллаылған донорлыҡ ҡанын консервациялау уникаль методикаһы эшләнә. Шул саҡта уҡ Александр Богомолец һәм уның уҡыусылары беренсе төркөм ҡанының универсаль донор үҙенсәлеген раҫлайҙар. Әлеге институт менән 1931 йылға тиклем етәкселек итә.

Александр Богомолец Мәскәүҙә Функциональ диагностикалау һәм эксперименталь терапия институтын булдырыуҙа ҡатнаша.

Мәскәүҙә ул «Эндокринология кризисы» (1927), «Үлем йомағы» (1927) «Конституция һәм диатездар тураһындағы тәғлимәткә инеш һүҙ» (1928), «Вегетатив алмашыныу үҙәктәре тураһында» (1928), «Артериаль гипертония. Патогенез очергы» (1929) хеҙмәттәрен яҙа һәм «Патологик физиология» дәреслеген ҡабаттан эшкәртә һәм тулыландыра (өсөнсө баҫма, 1929).

== УССР фәндәр академияһы президенты ==
[[Файл:Bogomolets_teaching_book.jpg|слева|мини|373x373пкс|Патофизиология буйынса дәреслектең украин редакцияһы. Милли медицина тарихы музейы, Киев]]
[[1930 йыл]]да А. А. Богомолец [[Украинаның Милли фәндәр академияһы|УССР Фәндәр академияһы]] президенты итеп һайлана һәм уҡыусыларының бер төркөмө менән Киевҡа күсә, унда УССР Һаулыҡ һаҡлау наркоматының Эксперименталь биология һәм патология институтын һәм Физиология институтын ойоштора. Ғалим вафат булғандан һуң ике институт та УССР Фәндәр академияһының Физиология институтына берләштерелә ([[1953 йыл|1953]]).

[[1932 йыл]]дан алып — СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. [[1937 йыл]]да [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары советының]] 1-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

[[1941 йыл]]да Александр Богомолец Киев ҡартайыуға ҡаршы көрәш диспансеры ойоштора. Һуңыраҡ уның нигеҙендә Геронтология институты булдырыла.

Александр Богомолец Киев ҡалаһын СССР-ҙың иң абруйлы ғилми үҙәгенә әүерелдерә.

[[Сталин репрессиялары]] йылдарында Александр Богомолец бик күп украин ғалимдарын эҙәрлекләүҙән һаҡлап алып ҡала.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында УССР Фәндәр академияһы менән бергә [[Өфө]]гә эвакуациялана. Һуғыш ихтыяждары өсөн украин фәнен яңынан ҡороп үҙгәртеп, оборона сәнәғәте үҫешендә бик ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшә. Өфөлә трофик язваларҙы һәм атыу ҡоралы яраларын дауалау өсөн сыворотка сығарыуҙы ойоштора.

[[1942 йыл]]дан — СССР Фәндәр академияһы вице-президенты. 1941—1943 йылдарҙа Өфөлә [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институтында]] уҡыта. [[1942 йыл|1942 йылдың]] октябрендә [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] ҡарарына ярашлы, атом проектында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;2352cc&quot; /&gt;.

[[1944 йыл]]дың яҙында Александр Богомолец Киевҡа әйләнеп ҡайта һәм УССР Фәндәр академияһын терегеү менән шөғөлләнә.

== Ғүмеренең һуңғы йылдары ==
Көсөргәнешле эш академик Александр Богомолетың сәләмәтлеген ҡаҡшата. Элекке туберкулез ауырыуы фонында пневмоторакс барлыҡҡа килә.

1946 йылдың июлендә пневмоторакс ҡабатлана. 1946 йылдың [[17 июль|17 июлендә]] академик үҙенең улына һуңғы васятнамәләрен яҙҙырта, ә [[19 июль|19 июлдә]], 22 сәғәттә 15 минутта, вафат була.

Уҡыусылары менән бергә ултыртҡан паркта ерләнгән.

== Хәтер ==
[[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_4003_stamp_(Alexander_A._Bogomolets,_Hero_of_Socialist_Labour_(after_Anatoly_Yar-Kravchenko)).jpg|справа|мини|211x211пкс|А. А. БогомолецСССР почта маркаһында]]
А. А. Богомолец исеме менән аталған:

* Милли медицина университеты ([[Украина]], [[Киев]]).
* Физиология институты
* ҡала урамдары: [[Волгоград]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]), [[Харьков]] ([[Украина]]), [[Львов]] ([[Украина]]), [[Киев]] ([[Украина]])
* 1946 йылда СССР Министрҙар Советы тарафынан А. А. Богомолец исемендәге премия булдырыла.
* [[1971 йыл]]да уның хөрмәтенә СССР почта маркаһы сығарыла.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1-се дәрәжә Сталин премияһы(1941) — «Патологик физиология буйынса етәкселек» 3 томлы ғилми хеҙмәте өсөн (1935—1937);
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме ([[4 февраль]] [[1944 йыл]]);
* ике [[Ленин ордены]] (22.06.1940; 04.01.1944)
* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (10.06.1945)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (01.10.1944)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=6cbcbb2a-0995-4b54-806a-be17d5b7dfb7 ПАМЯТИ АКАДЕМИКА А. А. БОГОМОЛЬЦА]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* Богомолец А. А. Основные направления моих работ. — АП, 1947, № 3.
* Богомолец А. А. Продление жизни. — Киев, АН УССР, 1940
* Виленский Ю. «Неизвестный Богомолец». — «Зеркало недели», № 14\1999 г.
* ''Кавецкий Р. Е.'' Послесловие // ''Богомолец А. А.'' Избранные труды, т. 3. — К., 1958
* Кот С. Кучерук О. «Національний пантеон». «Зовнішні справи», № 9, 2007 р. — С. 50-52
* ''Мартич Ю.'' Олександр Богомолець. — К., 1951
* ''Нічик В. М.'' Філософські основи наукових праць О. О. Богомольця. — К., 1958
* ''Сиротинин Н. Н.'' Академик Александр Александрович Богомолец. — Киев, 1957 г.
* Хурса В. Славетні у гоголівському краї. — Полтава, 2009

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;2352cc&quot;&gt;{{Источник в Викитеке
 |ссылка=Распоряжение ГКО № 2352сс от 28.09.42
 |текст_ссылки=Распоряжение ГКО СССР от 28 сентября 1942 года № ГКО-2352сс «Об организации работ по урану»
 |текст=документа}}&lt;/ref&gt;}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Пицык, Нина Емельяновна|Пицык Н. Е.]]|заглавие=Богомолец|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1964|страницы=|страниц=224|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|isbn=|тираж=65&amp;nbsp;000}} (в пер.)
* {{Китап|автор=[[Пицык, Нина Емельяновна|Пицык Н. Е.]]|заглавие=Александр Александрович Богомолец|ссылка=|ответственный=Отв. ред. И. М. Нейман|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1970|страницы=|страниц=304|серия=[[Научно-биографическая серия]]|isbn=|тираж=5&amp;nbsp;200}} (обл.)

* Герои труда. Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=9255|star=Labor}}
* {{Сотрудник РАН|49449|Александра Александровича Богомольца}}
* [https://web.archive.org/web/20191117224403/http://csl.bas-net.by/anews1.asp?id=18527 Александр Александрович Богомолец] в базе данных «История белорусской науки в лицах» Центральной научной библиотеки им. Я.Коласа НАН Беларуси
* [https://web.archive.org/web/20110718142635/http://www.ua-patriot.com/publ/18-1-0-340 Богомолец Александр Александрович — Люди — Гордость Украины]
* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* [http://www.ukrcenter.com/library/read.asp?id=1835&amp;page=1 100 видатних імен України]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}
* [http://www.uapedia.com.ua/?p=408 Богомолець Олександр Олександрович | Українська інтернет-енциклопедія]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49449.ln-ru Богомолец Александр Александрович] Сайт РАН
* [http://www.uapedia.com.ua/?p=408 Украинская интернет-энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://www.istpravda.com.ua/articles/2011/08/5/49299/view_print ''Юрий Рудницкий''. Опасные родственники академика Александра Богомольца]
[[Категория:Украина медиктары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1946 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:19 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:1881 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>hv1fjnpn4cq6c49ie865djfl17sen49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163055</id>
    <revision>
      <id>1308973</id>
      <parentid>1015143</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3413" sha1="oolwz2hsedgwmupgaabii039ewlr44q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы''' ({{lang-ru|Багаутдинов Гамиль Амирович}}; [[10 март]] [[1951 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры. Өфө районы 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Ғәмил Әмир улы Баһауетдинов 1951 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының [[Баҡалы районы]] [[Яңы Ҡорос]] ауылында тыуған.
Ауылда урта мәҡтәптән һуң [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]на уҡырға килә һәм 1974 йылда уны уңышлы тамамлай.&lt;ref&gt;Багаутдинов Гамиль Амирович//Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген ошо уҡ йылда [[Дәүләкән районы]]ндағы [[Ҡаҙанғол]] тәжрибә хужалығында зоотехник-селекционер булып башлай, артабан шул уҡ хужалыҡта баш зоотехник булып эшләй.

1977 йылда ВЛКСМ-дың Дәүләкән район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1979—1984 йылдарҙа Дәүләкән районының «Россия» колхозы рәйесе булып эшләй.

1984 йылда [[Өфө районы]]нда урынлашҡан «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры итеп тәғәйенләнә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Өфө районының 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан район комитеттарының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Дәүләкән районы]]</text>
      <sha1>oolwz2hsedgwmupgaabii039ewlr44q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баһауетдинов Марат Риф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163102</id>
    <revision>
      <id>1308972</id>
      <parentid>970202</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3590" sha1="n7tuhy9mzlz6whlakdhez4dou7x9pdh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баһауетдинов Марат Риф улы''' ({{lang-ru|Багаутдинов Марат Рифович}}) ([[24 июль]] [[1947]] йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - татар.

== Биографияһы == 
Марат Риф улы Баһауетдинов 1947 йылдың 24 июлендә  БАССР-ҙың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында донъяға килгән.

[[1971 йыл]]да Ҡазан дәүләт төҙөүсе-инженерҙар институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Багаутдинов Марат Рифович//Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1966 йылда механикалаштырылған эштәр идаралығында слесарь булып башлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң монтажсы, мастер, прораб, өлкән прораб, баш инженер, БНПС тресының төҙөлөш идаралығы етәксеһе вазифаларында эшләгән.

1979 йылда трестың техник бүлеге етәксеһе булып, 1980 йылда шул уҡ трестың партком секретары итеп һайлана.

Баһауетдинов Марат Риф улы  артабан &quot;Башсельмаш&quot; заводының директор урынбаҫары, &quot;Башнефтегазмонтаж&quot; тресының баш инженеры булып эшләй.

1988 - 1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Нефтекама ҡала Советы рәйесе булып эшләй.

1992 йылдан &quot;Инвестор&quot; фирмаһы директоры вазифаһында эшләй.
Нефтекама ҡалаһының 98-се Дорожное һайлай участкаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

[[«Почёт Билдәһе» ордены]]

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]


== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт төҙөүсе-инженерҙар институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының ҡала комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Нефтекама]]</text>
      <sha1>n7tuhy9mzlz6whlakdhez4dou7x9pdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163105</id>
    <revision>
      <id>1308897</id>
      <parentid>1178965</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5164" sha1="dxpciy37yp19a00hv8j5i20e7ej63sg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы''' ({{lang-ru|Байтимиров Абубакир Хусаинович}}; [[25 май]] [[1941]] йыл) — [[КПСС|партия]] органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Әбүбәкер Хөсәйен улы Байтимеров 1941 йылдың 25 майында [[БАССР]]-ҙың [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылында донъяға килгән.

Билән урта мәктәбен һәм 1968 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған, зоотехник белемле.&lt;ref&gt;Байтимиров Абубакир Хусаинович//Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1960 йылда «Билән» совхозында башлай.

1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1968—1971 йылдарҙа «Билән» совхозында зоотехник, баш зоотехник булып эшләй.

1971—1972 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында тәжрибә-етештереү хужалығы баш зоотехнигы.

1972 йылда йәнә «Билән» совхозында баш зоотехник.

1974—1978 йылдарҙа совхоз директоры.

1978—1984 йылдарҙа — КПСС-тың Балаҡатай райкомында икенсе секретарь.

1984—1996 йылдарҙа-халыҡ депутаттарының Балаҡатай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, район хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 27&lt;/ref&gt;.

1996—2001 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының Дәүләт ветеринария инспекцияһы башлығы.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996)&lt;ref&gt;[https://belokatai.bashkortostan.ru/district/honorary/511/ Байтимиров Абубакир Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923115437/https://belokatai.bashkortostan.ru/district/honorary/511/ |date=2020-09-23 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.
* Белокатайский район: история и современность / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издательство «Диалог», 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1. {{ref-ru}} 

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан райондарының администрация башлыҡтары]]</text>
      <sha1>dxpciy37yp19a00hv8j5i20e7ej63sg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бакулин Алексей Вениаминович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163106</id>
    <revision>
      <id>1308905</id>
      <parentid>1182043</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T23:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4837" sha1="qcqf98qzwb7r0ezyhj1e1wb5l1fgkfy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бакулин Алексей Вениаминович''' ([[21 март]] [[1949 йыл]] — [[29 ноябрь]] [[2019 йыл]]) — мәғариф, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа КПСС-тың Бөрө ҡала комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — [[урыҫтар|урыҫ]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt; 1990 йылда КПСС-тың Бөрө ҡала комитетының беренсе секретары.

== Биографияһы ==
Алексей Вениаминович Бакулин 1949 йылдың 21 мартында [[БАССР]]-ҙың [[Бөрө]] ҡалаһында тыуған.

1972 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Бакулин Алексей Вениаминович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда уҡытыусы булып башлай.

1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, [[Башҡортостан]]дың [[Бөрө районы]]ндағы [[Иҫке Баҙан]] ауылының урта мәктәбендә уҡытыусы була. Ошо уҡ ауылда ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе, район мәғариф бүлеге мөдире, халыҡ депутаттарының Бөрө район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.


1987 йылда КПСС-тың Бөрө ҡала комитетына — секретарь, 1990 йылда беренсе секретарь итеп һайлана.

1992 йылдан Бөрө ҡалаһының 7-се урта мәктәбе директоры&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 27&lt;/ref&gt;.

Алексей Вениаминович Башҡортостан Республикаһының тирә-яҡ мөхитен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 12 йылдан артыҡ ул Башҡортостан Республикаһы тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Бөрө территориаль комитеты етәксеһе булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://ecology.bashkortostan.ru/presscenter/news/240103/  Ушел из жизни бывший начальник Бирского территориального комитета Бакулин Алексей Вениаминович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201090022/https://ecology.bashkortostan.ru/presscenter/news/240103/ |date=2020-12-01 }}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының ҡала комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрө районы]]</text>
      <sha1>qcqf98qzwb7r0ezyhj1e1wb5l1fgkfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бочков Валентин Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163141</id>
    <revision>
      <id>1309034</id>
      <parentid>1308041</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5011" sha1="7o7u6bwhlhr1x8zvjaon9slowj8sv70" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бочков Валентин Алексеевич''' ([[13 ғинуар]] [[1946 йыл]]) —  хеҙмәт ветераны. 1969—1987 йылдарҙа [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]ның партком секретары, директор һәм генераль директор урынбаҫары; 1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] халыҡ депутаты. Милләте — [[урыҫтар|урыҫ]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Валентин Алексеевич Бочков 1946 йылдың 13 ғинуарында [[Воронеж өлкәһе]] Хреновое ауылында тыуған.

1977 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен, 1984 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлаған.&lt;ref&gt;Бочков Валентин Алексеевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда урман техникумын тамамлағандан һуң техник-урмансы булып башлай.

1965—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, урман тәрбиәләү экспедицияһы технигы, мотоклуб инструктор-методисы, КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты инструкторы була.

1969—1987 йылдарҙа [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]нда эшләй: партком секретары, директорҙың кадрҙар буйынса урынбаҫары, генераль директорҙың матди-финанс мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1988—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары.

1991—2003 йылдарҙа — Күмертау ҡалаһы «Баштекс» ЯСЙ-һының генераль директоры.

Күмертау ҡалаһы 93-сө Матросов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланған&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* [https://web.archive.org/web/20190918141129/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Бочков Валентин Алексеевич]

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]
[[Категория:КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>7o7u6bwhlhr1x8zvjaon9slowj8sv70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анохин Пётр Федорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163288</id>
    <revision>
      <id>1308807</id>
      <parentid>1149528</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9189" sha1="9lnypqn8tsr3aia8q518n71ha3uie97" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Анохин}}
'''Анохин Пётр Федорович''' ([[3 июнь]] [[1891 йыл]]&lt;ref&gt;Согласно метрической книге Александро-Заводской церкви за 1891 год.&lt;/ref&gt;, [[Петрозаводск]], Олонец губернаһы — [[10 май]] [[1922 йыл]], [[Чита]] эргәһе) — дәүләт эшмәкәре, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.

== Биографияһы ==
Пётр Фёдорович Анохин 1891 йылда Петрозаводскийҙа Александровский заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуа. Башланғыс училищены тамамлай.&lt;ref&gt;[http://gatchina3000.ru/big/060/773_bolshaya-sovetskaya.htm П. Ф. Анохин]&lt;/ref&gt;

1903 йылдан ул Олонец өлкәһе полиграфияһы һатыусы булып эшләй. 1908 йылдан — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы ағзаһы. 1909 йылда Д. И. Ивановка уңышһыҙ һөжүм итә.&lt;ref&gt;История Карелии с древнейших времён до наших дней. — Петрозаводск, 2001. — С. 308.&lt;/ref&gt; . Петербург хәрби округ суды үлем язаһына хөкөм ителә, Шлиссельбург ҡәлғәһенә төрмәгә күсерелә, ул унда 1910—1912 йылдарҙа була&lt;ref&gt;История крепости Орешек &lt;/ref&gt; . 1912 йылда ул Иркутск өлкәһе, торлаҡ пунктына ебәрелә.

1918 йылдың ғинуарында ул Петрозаводскиға ҡайта, [[Мурманск]] тимер юлында конторщик булып эшләй. 1918 йылдың апрелендә ул Олонец өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, 1919 йылдан — Олонец өлкәһе хәрби революцион комитеты&lt;ref&gt;''Машезерский В. И.'' Установление Советской власти в Карелии. — Петрозаводск, 1957. — С. 167.&lt;/ref&gt;, 1920 йылдан — Карело-Олонец өлкә башҡарма комитеты һәм революцион комитет рәйесе

[[1918 йыл]]дың декабренән — Олонец губерна комитетының ВКП(б) ағзаһы. ВКП(б) VIII, IX, X конгрестары делегаты. 1918 йылдың августында ул Петрозаводск офицерҙарының контрреволюцион заговоры аса.

П. Ф. Анохин етәкселегендә Олонец губернаһында иҡтисадты (Александровский заводы һәм Мурманск тимер юлы), халыҡ мәғәрифе һәм мәҙәниәтен аяҡҡа баҫтырыу өсөн сара күрелә.

Ул [[1919 йыл]]да Петрозаводскта Сулажгора янындағы аҡ финдарҙың һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;Очерки истории Карелии. — Т. 2. — Петрозаводск, 1964. — С. 104.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rkna.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=733:2009-04-28-08-09-30&amp;catid=206:---2009-&amp;Itemid=158 Национальный архив Республики Карелия 2 мая 2009]&lt;/ref&gt; .

1921 йылдың майынан ул РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Алыҫ Көнсығыш Бюроһының яуаплы секретары, [[Япония]] менән һөйләшеүҙәрҙә Алыҫ Көнсығыш Республика Халыҡ Тышҡы Комиссариатының махсус вәкиле. Махсус тәғәйенләнешле частар советы ағзаһы (СОН) .

Т. Ленков бандаһы ағзалары тарафынан Витим трактының 33-се километрында үлтерелә. Ул хәҙерге [[Чита өлкәһе]] территорияһында ерләнгән. П. Ф. Анохин ҡәбере һаҡланмаған.

== Хәтер ==
Яҙыусы Д. Я. Гусаров П. Ф. Анохиндың тормошон һәм эшмәкәрлеген «Три повести из жизни Петра Анохина» фантастик хикәйәһендә сағылдыра. П. Ф. Анохин исеме менән [[Чита]], Медвежьегорск һәм [[Петрозаводск]] урамдары аталған.

Петрозаводска П. Ф. Анохин һәйкәлдәре урынлашҡан (скульптор В. Афанасьев, 1968 йылдың 24 октябрендә Ленин проспекты һәм Анохин урамдары киҫелешендә асылған)&lt;ref&gt;[http://monuments.karelia.ru/objects/catalogues/petrozavodsk/041.html Памятник П. Ф. Анохину]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм Читала (Анохин майҙаны, Анохин һәм Профсоюз урамдары киҫелеше; 1964 йылда асылған.)&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/984438.html Памятники монументального искусства Читы]&lt;/ref&gt; . 1921 йылда П. Ф. Анохин исеме менән Кареллестың «Никитин» пароходы атала.1928-сө йылда Төньяҡ-Көнбайыш Йылға суднолар «Гагара» компанияһы (элекке исеме «Царь») пароходы «Анохин» тип үҙгәртелә (1958 йылда ҡулланылышҡа тапшырыла)&lt;ref&gt;Просмотр

{{Cite web|url=http://www.gov.karelia.ru/Karelia/855/img/13.html|title=Пароход Анохин|accessdate=2011-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304132807/http://www.gov.karelia.ru/Karelia/855/img/13.html|archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt; 1989 йылда Аҡ диңгеҙ- Онега пароходсылығының «Соровской-3065» ҡоро йөк корабы Анохин исеме менән аталған, хәҙер ул шәхси эшҡыуарҙыҡы, Новороссийсктың төп порты&lt;ref&gt;Ленинская правда. 1989. 9 декабря.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.shipspotting.com/search.php?action=results&amp;query=8702264 Сухогруз «Петр Анохин»] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rs-head.spb.ru/app/fleet.php?index=893820&amp;type=book1&amp;language=rus Теплоход «Петр Анохин»]&lt;/ref&gt;
Петрозаводска П. Ф. Анохин исемен республика типографияһы йөрөтә

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Гражданская война и военная интервенция СССР в: Энциклопедия / Гл. ред.: С.&amp;#x26;nbsp;С.&amp;#x26;nbsp;Хромов; Ред. кол.: Н. Н. Азовцев, Е. Г. Гимель, П. А. Голуб и др. — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 37.
* ''Василевский В. И. '' Революция и Гражданская война в Забайкалье: Краткий биогр. указ. — Чита, 1989.
* ''Дорошина Х. Г. '' Большевик Анохин // Рядовые революции. — Петрозаводск, 1988.
* ''Дорошина Х. Г. '' Большевик П. Ф. Анохин. — Петрозаводск, 1957 и последующие издания.
* ''Гусаров Д. Я. '' Три повести из жизни Петра Анохина. — Петрозаводск, 1968. — 351 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=865 П. Ф. Анохин — Энциклопедия Забайкалья]
* [https://web.archive.org/web/20231018133529/http://tvr-life.ru/encyclopedia/aa/anokhin-petr Петр Анохин]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1891 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1922 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Рәсәйҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһында тыуғандар]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>9lnypqn8tsr3aia8q518n71ha3uie97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анчишкин Александр Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163556</id>
    <revision>
      <id>1308817</id>
      <parentid>1256507</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12923" sha1="ryjyshrjonauozekzkpy0xu37v8r499" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александр Иванович Анчишкин''' ([[1933 йыл]]дың 11 авгуcы, [[Мәскәү]] — [[24 июнь]], [[1987 йыл|1987]], [[Мәскәү]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1973), профессор. СССР Фәндәр академияһы академигы (12/26/1984, 1976 йылдың 23 декабренән ағза-корреспонденты). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). Ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1981), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1986).

== Биографияһы ==
Мәскәүҙә, [[:ru:Коммунистическая партия Советского Союза|ВКП(б)]] ағзаһы Иван Александрович Анчишкин (1901—1974) һәм Мария (Муся) Исааковна Лускина (1899—1996) ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://www.rosenbloom.byethost3.com/3sisters/3sisters.html Три сестры и их потомки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828054713/http://www.rosenbloom.byethost3.com/3sisters/3sisters.html |date=2016-08-28 }}&lt;/ref&gt;. Уның атаһы — ғалим-иҡтисадсы, оҙаҡ ваҡыт СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад институтында эшләй һәм партия ойошмаһын етәкләй. Атаһы ғаиләнән китә, һәм Анчишкинды әсәһе тәрбиәләй, ул Борисов ҡалаһының аяҡ кейеме яһаусы Исаак Вульфович Лускин-ҡатыны Сейна-Хая Басина ғаиләһенән. Әсәһе — Ҡыҙыл профессура институтын тамамлаған, 1948 йылдан Мәскәүҙә «Звезда» кинотеатры директоры булып эшләй. Апайы (әсәһенең һеңлеһе) — Циля Исааковна Лускина — партия эшмәкәре Николай Самсонович Сванидзеға кейәүгә сыҡҡан була, ейәне — телевизион алып барыусы Николай Карлович Сванидзе. Әсәйенең икесе һеңлеһе — Эсфира Исааковнаның ҡыҙы (1900—1978) — Биология фәндәре докторы, профессор Галина Александровна Романова (1933 йылда тыуған), дөйөм патология һәм патофизиология Фәнни-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре.

Александр Иванович Анчишкин [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҡтисад факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай (1956).

1956—1971 йылдарҙа ул СССР Дәүләт планының Ғилми-тикшеренеү иҡтисад институтында (НИ) эшләй, кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып халыҡ хужалығы фараздары методикаһы секторы мөдиренә тиклем юл уҙа. 1963 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1963 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы.

1971 йылда Үҙәк иҡтисади-математик институтҡа күсә, унда халыҡ хужалығы фараздары бүлеген булдыра. 1972 йылда ул «Темпы и факторы роста социалистической экономики (методы анализа и прогноза)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1976 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1975 йылдан 1981 йылға тиклем бер үк ваҡытта Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетының СССР халыҡ хужалығын планлаштырыу кафедраһы мөдире булып эшләй.

1981—1982 йылдарҙа иҡтисади һәм социаль үҫеш перспективаларының йыйылма бүлеге мөдире, СССР Дәүләт планлаштырыу коллегияһы ағзаһы.

1982 йылдан Мәскәү дәүләт университетында Милли иҡтисадты планлаштырыу һәм ойоштороу кафедраһында профессор булып эшләй.

1980-85 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының иҡтисад бүлегенең академик-секретары урынбаҫары. 1984 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

1985 йылдан — үҙе булдырған СССР-ҙың Иҡтисад һәм фәнни-технологик прогрессты фаразлау институты директоры.
[[Файл:Могила_академика_Александра_Анчишкина.JPG|слева|мини|267x267пкс| Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында Анчишкиндың ҡәбере.]]
1987 йылдың 24 июлендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120711084705/moscow-tombs.narod.ru/1987/anchishkin_ai.htm Московские могилы. Анчишкин А.И]&lt;/ref&gt; .

А. И. Анчишкин СССР-ҙа етештереүҙе арттырыу кәрәклеген хуплаған иҡтисадсыларҙың береһе була.

== Хеҙмәттәре ==
* Анчишкин А. И. Налог с оборота — конкретная форма прибавочного продукта социалистического производства. М.: Высшая школа, 1962.
* Анчишкин А. И. Налог с оборота — форма централизации чистого дохода социалистического государства: Автореф. дис. канд. экон. наук. М., 1963.
* Анчишкин А. И., Ефимов А. Н. Куба планирует национальную экономику. М.: Экономиздат, 1963.
* ''Анчишкин А. И., Ярёменко Ю. В.'' Изучение и планирование основных показателей воспроизводства методом межотраслевого баланса // Методы планирования межотраслевых пропорций. М.: Экономика, 1965.
* Анчишкин А. И., Ершов Э. Б. Принципы народнохозяйственного прогнозирования: Тезисы доклада. М., 1966.
* Анчишкин А. И. Плановый баланс народного хозяйства: Пособие по спецкурсу для студентов-заочников экономических факультетов государственных университетов. М.: Изд-во МГУ, 1967.
* Анчишкин А. И., Ярёменко Ю. В. Темпы и пропорции экономического развития. М.: Экономика, 1967.
* Анчишкин А. И., Соловьев Н. С., Ярёменко Ю. В. Методы прогнозирования темпов, факторов и структуры развития народного хозяйства // Методологические вопросы экономического прогнозирования. М.: НИЭИ при Госплане СССР, 1970.
* Анчишкин А. И., Ярёменко Ю. В. Методы прогнозирования темпов, факторов и структуры развития народного хозяйства. М.: НИЭИ при Госплане СССР, 1970 (1-е изд.), 1971 (2-е изд.).
* «Методы факторного анализа и прогноза экономического роста» (1970)
* Анчишкин А. И. Темпы и факторы роста социалистической экономики (методы анализа и прогноза): Автореф. дис. д-ра экон. наук. М., 1972.
* Анчишкин А. И. Прогнозирование роста социалистической экономики. М.: Экономика, 1973.
* Анчишкин А. И. Расширенное воспроизводство в условиях развитого социализма // Коммунист. 1976. № 14.
* Анчишкин А. И. Методологические проблемы прогнозирования развития народного хозяйства. Минск, 1980.
* Анчишкин А. И. Научно-технический прогресс и интенсификация производства. М.: Политиздат, 1981.
* Анчишкин А. И. Программа дисциплины «Планирование экономического и социального развития СССР». Для государственных университетов. М.: Изд-во МГУ, 1984.
* Методы народнохозяйственного прогнозирования / Под ред. Н. П. Федоренко. М.: Наука, 1985 (в соавторстве).
* Анчишкин А. И. Научно-технический прогресс и повышение эффективности общественного производства. В помощь лектору. М.: Знание, 1986.
* Анчишкин А. И. Наука — техника — экономика. М.: Экономика, 1986 (1-е изд.), 1989 (2-е изд.).
* Анчишкин А. И. Прогнозирование темпов и факторов экономического роста. М.: МАКС Пресс, 2003.
* Анчишкин А. И. Выбор стратегии. Из неопубликованного

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Академики-экономисты России. М. Институт экономики РАН, 1999 ISBN 5-201-03075-0
* Сборник: Очерки о жизни и научной деятельности академика А. И. Анчишкина. М.: ИНФА-М, 2013, ISBN 978-5-16-009066-5.
* Сборник: А. И. Анчишкин в воспоминаниях сокурсников и соратников. М.: АНКИЛ, 2013, ISBN 978-5-16-86476-387-2.

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|заглавие=Анчишкин Александр Иванович}}
* Профиль Александра Ивановича Анчишкина на официальном сайте РАН
* [http://www.econ.msu.ru/ds/460 Страница] на сайте экономического факультета МГУ
* [https://web.archive.org/web/20211020010240/http://www.stepanenkova.ru/uchebmat/history/dumnoy/soderg/anchoshkin Биография]Калып: Недоступная ссылка на образовательном сайте В. М. Степаненковой

[[Категория:11 августа тыуғандар]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:24 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]</text>
      <sha1>ryjyshrjonauozekzkpy0xu37v8r499</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альтерман Исай Моисеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163699</id>
    <revision>
      <id>1308795</id>
      <parentid>1302379</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7745" sha1="mgsplr1lfbjkmu0o48vkgobrm6ah5t0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Альтерман Исай Моисеевич''' ([[21 сентябрь]] [[1910 йыл]], — [[1 ноябрь]] [[1985 йыл]]) — совет дирижеры. Молдавия ССР-ының, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1963)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lauta.ru/Isai-Alterman-Biografie.html|title=Isai Alterman Biografie|accessdate=2011-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111210023919/http://www.lauta.ru/Isai-Alterman-Biografie.html|archivedate=2011-12-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210023919/http://www.lauta.ru/Isai-Alterman-Biografie.html |date=2011-12-10 }}&lt;/ref&gt; Литва ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957).

== Биографияһы ==
Исай Моисеевич Альтерман 1910 йылдың 21 сентябрендә [[Орёл]] ҡалаһында тыуған&lt;ref name=&quot;Музыка&quot;&gt;[http://www.cultin.ru/musitian-alterman-isajj-moiseevich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200211234312/http://www.cultin.ru/musitian-alterman-isajj-moiseevich |date=2020-02-11 }}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан алып 1939 йылға тиклем Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһында скрипка һәм композиция класы буйынса уҡый&lt;ref name=&quot;Музыка&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1934 йылдан алып консерватория эргәһендәге опера студияһында дирижер булып хеҙмәт итә. 1937—1939 йылдарҙа Ленинград радио тапшырыу оркестры дирижеры, Ленинград блокадаһы осорондa оркестр ҡалала ҡала&lt;ref&gt;[https://unotices.com/book.php?id=150923&amp;page=17 Л. М. Маргулис «Человек из оркестра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209142014/https://unotices.com/book.php?id=150923&amp;page=17 |date=2021-12-09 }}&lt;/ref&gt;. 1942—1945 — старший инструктор политотдела армии Ленинград фронты армияһы сәйәси бүлегенең өлкән инструкторы, капитан званиеһында&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1550020689/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629062557/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1550020689/ |date=2022-06-29 }}&lt;/ref&gt;. 1946—1953 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһында уҡыта (уның уҡыусылары араһында — Римас Юозович Генюшас)&lt;ref&gt;[http://www.musenc.ru/html/g/gen7qas.html Римас Генюшас в Энциклопедии музыки]&lt;/ref&gt;.

1953—1958 йылдарҙа — [[Вильнюс]]тағы Литва дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры, 1958—1961 йылдарҙа Исай Альтерман Кишинев опера һәм балет театрының баш дирижеры Д. Г. Гершефельдты алмаштыра&lt;ref name=&quot;Музыка&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1961—1966 йылдарҙа [[Өфө]]лә Башҡорт опера һәм балет театрының баш дирижеры һәм художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=2015 Ватандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103022/http://www.vatandash.ru/index.php?article=2015 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; . 1966—1969 йылдарҙа — Һарытау опера һәм балет театры дирижеры.&lt;ref&gt;[http://osetia.kvaisa.ru/1-rubriki/03-vstrecha-dlya-vas/yurij-bacazov-vse-opernye-partii-o-kotorye-mechtal-ya-ispolnil%E2%80%A6/ Юрий Базацов «Все оперные партии, о которых мечтал, я исполнил…»]&lt;/ref&gt;. [[1969 йыл]]дан алып ғүмеренең аҙағынаса Молдавия дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры булып эшләй. Музическу исемендәге Кишинев сәнғәт институтында уҡыта (уҡыусылары араһында — Юрий Насушкин, Валентин Дони)&lt;ref&gt;[http://www.escuelainternacionaldemusica.org/en/content/yuri-nasushkin-1/ Yury Nasushkin-Labovsky]{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Ҡатыны — Надежда Михайловна (Хаимовна) Геселевич (1904—1963), Ленинград консерваторияһын тамамлаған (1928)&lt;ref&gt;Их сын — политолог Анатолий Георгиевич Орлов (род. 1939), специалист по политическим системам стран Латинской Америки&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәр һәм башҡа бүләктәр&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ==
[[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] (02.06.1943)

[[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]

[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]

== Һылтанмалар ==
[https://web.archive.org/web/20140419012035/http://www.sarcons.ru/new/index.php/alterman-im.html Саратовская консерватория]

[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1550020689/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629062557/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1550020689/ |date=2022-06-29 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Өфө музыканттары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Молдавия ССР-ы атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:Молдавия музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй дирижёрҙары]]
[[Категория:СССР дирижёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Кишинёвта вафат булғандар]]
[[Категория:1985 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>mgsplr1lfbjkmu0o48vkgobrm6ah5t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Безредка Александр Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163814</id>
    <revision>
      <id>1308975</id>
      <parentid>1281892</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9090" sha1="r073k340cv0ehvxe8ytso4ssuaoh71h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александр Михайлович Безредка''' (1870 йылдың 27 марты, [[Одесса]] — [[1940 йыл]]дың 28 феврале, [[Париж]]) — француз [[Микробиология|микробиологы]] һәм иммунологы ; [[Мечников Илья Ильич|Илья Мечниковтың]] студенты.

== Биографияһы ==
Александр 1870 йылда Одессала (хәҙерге [[Украина]]) Э.Иш-Но`оми. [[:ru:Иудей|Иудей]] псевдонимы аҫтында баҫылыусы яҙыусы ғаиләһендә тыуған. Гимназияны тамамлағас, [[Одесса]]лағы Новороссийск университетының физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегендә белемен дауам итә (хәҙер — [[:ru:Одесский национальный университет имени И. И. Мечникова|И.]] [[:ru:Одесский национальный университет имени И. И. Мечникова|И. Мечников]] исемендәге Одесса милли университеты). Был университет стеналары эсендә А. М. Безредка [[Химия|химия менән]] мауыға. Ул беренсе фәнни тикшеренеүҙәрен Н. Д. Зелинский етәкселегендә үткәрә. «Опыт истории развития стереохимических воззрений» баҫмаһы өсөн университет етәкселеге А. М. Безредканы алтын миҙал менән бүләкләй.

[[1892 йыл]]да университетты тамамлағас, Александр Безредка Киев йәки Мәскәү университетының медицина факультетына керергә тырыша. Ләкин уның фәнни карьераһын Рәсәйҙә дауам итеү уның [[Христианлыҡ|христиан динен]] ҡабул итеүенән һуң ғына мөмкин була. Шуға бәйле рәүештә, Безредка [[Франция|Францияға китә]], имтихан тапшырмайынса, ул Сорбонна медицина факультетының икенсе курсына уҡырға инә. Шул уҡ ваҡытта, Александр Пастер институтының лабораторияларының береһендә ирекле башланғыста препаратор булып эшләй. [[1897 йыл|1897]] [[1897 йыл|йылда]] университетты тамамлағас, Безредка Пастер институтында, институт директоры урынбаҫары И. И. Мечников етәкләгән морфологик микробиология лабораторияһында штаттағы ассистент булып эшләүен дауам итә. [[1910 йыл]]да ул профессор, 1919 йылда был институт директоры урынбаҫары була. Сит илдә йәшәп, Безредка Рәсәй фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә ҡала. Күп Рәсәй ғалимдары уның етәкселегендә эшләй.

А. М. Безредка [[1940 йыл|1940]] [[28 февраль|йылдың 28 февралендә]] [[Париж]]да вафат була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
А. М. Безредканың төп хеҙмәттәре иммунитет проблемаһына арналған. [[1906 йыл]]да ул, организмды десенсибилизациялау юлы менән анафилактик шокка ҡаршы көрәш ысулдарын табырға тырышып, анафилаксия проблемаларын өйрәнә башлай (терминдың авторы шулай уҡ Безредка). Ул тәҡдим иткән, ҡулланылыусы сывороткаларҙы &quot;сыворотка ауырыуы&quot;н үҫтереү планында ҡурҡынысһыҙыраҡ иткән ысул, классик алым тип һанала һәм донъя фәнни әҙәбиәтендә уның исеме менән бәйле. Был ысулдың асылы бик ябай: беренсенән, һәр сыворотканың бер йәки бер нисә бәләкәй дозаһы организмға шприц ярҙамында керетелә, һәм 4 сәғәттән һуң — бөтә ҡалған күләме.

А. М. Безредканың 12 йыл, [[1913 йыл]]дан [[1925 йыл|1925 йылға тиклем]] алып барған урындағы иммунитет проблемаларын өйрәнеүҙәре ҙур танылыу ала. Уның теорияһы, иммунитеттың автоном, бөтә организмдың дөйөм ҡатнашлығынан башҡа барлыҡҡа килеү мөмкинлеген кире ҡаҡҡан оппоненттар яғынан етди тәнҡиткә дусар булыуға ҡарамаҫтан, А. М. Безредканың урындағы иммунизация ысулы ҡайһы бер инфекцияларҙы профилактикалау өсөн ҡулланылыш таба. Безредка буйынса иммунизация столбняк, ҡорһаҡ тифы, дизентерия, холера, Себер йәрәхәте, оспа, стрептококк һәм стафилококк инфекцияһына ҡаршы ҡулланыла. Урындағы иммунитет тураһында теория хирургияла, дерматологияла, гинекологияла һәм офтальмологияла йоғошло ауырыуҙарҙы дауалауҙа һәм профилактикалауҙа практик ҡулланылыш таба.

A. М. Безредка микроорганизмдар тураһындағы фәндең башҡа аспекттарына ла ҙур иғтибар бирә. Шулай итеп, мәҫәлән, ул өс йыл [[Туберкулёз|туберкулез]] бактерияларын үҫтереү өсөн иң уңышлы туҡланыу мөхите эҙләй, һөҙөмтәлә өс көн эсендә кәрәкле культураны үҫтерергә мөмкинлек биреүсе мөхит табыла.

Александр Михайловичтың һуңғы тикшеренеүҙәре яман шеш ауырыуҙарына ҡаршы көрәшеү ысулдарын өйрәнеүгә бағышлана. Уның үлеме шешкә ҡаршы вакциналар эҙләүҙә ҡыҙыҡлы эксперименттарҙы өҙә.

=== Хеҙмәттәре ===
* Местная иммунизация, пер. с франц. — Париж, 1926;
* О значении раздражителей в инфекции и иммунитете // Журнал экспериментальной биологии и медицины. — 1927. — № 18;
* Анафилаксия и антианафилаксия, пер. с франц. — М., 1930.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Український Радянський Енциклопедичний Словник. — Т.1. — К., 1966. — С.160.
* Нижник Т. П. Безредка Олександр Михайлович // Енциклопедія Сучасної України. — Т.2. — К., 2004. — С.389.
* Безредка А. М. (1870—1940) // Журнал микробиологии, эпидемиологии и иммунологии. — 1971. — № 4.
* [http://www.health-ua.com/articles/2771.html Маринжа Л. Он принял пост у Мечникова…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140723133830/http://health-ua.com/articles/2771.html |date=2014-07-23 }} // [https://web.archive.org/web/20200820212335/https://health-ua.com/ Здоровье Украины]. — № 11. — июнь 2008 года. — С.72.
{{^}}
[[Категория:8 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1870 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:28 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1940 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>r073k340cv0ehvxe8ytso4ssuaoh71h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башнялар менән йорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166738</id>
    <revision>
      <id>1308924</id>
      <parentid>1227866</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14125" sha1="k7lxhft62ktigfdswyj8c6q31zltdaa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башнялар менән йорт'''  [[Санкт-Петербург]]та, шулай уҡ  ''Розенштейн-Белогруд йорто'' булараҡ билдәле  —  Лев Толстой  майҙанындағы бина, үҙәк өлөшө менән  Каменноостровский проспектына ҡарай һәм ҡабырға фасадтары менән Ҙур  проспектҡа һәм Лев Толстой урамдарына сыға.  Ике ҡеүәтле алты ҡырлы  башня-эркерҙары арҡаһында бина Лев Толстой майҙанында  архитектура яғынан айырылып тора. 

Был килем йорто  К. И. Розенштейнға ҡарай, тарихилыҡ стилендә А.Е.Белогруд  үҙе төҙөй (неоготика элементтары менән).

== Тарих башы ==
[[XIX быуат]] уртаһында  был участка чиновнитк А.Копейкин вариҫтарына ҡарай һәм төҙөлөп бөтмәгән була, һуңынан был участкала Пруссия подданыйы К.Ф.Фелькелдең ағас йорто менән баҡсаһы тора (уның ҡустыһы С.Ф.Фелькель како келәт хужаһы була).  Участканың буш  биләмәһендә [[1895 йыл]]дан  велодром һәм һырғалаҡ урынлаша, унда [[1898 йыл]]да Рәсәйҙә туп менән хоккей буйынса беренсе матч уҙғарыла, шулай уҡ (1898 йылдың 31 майы) бокс буйынса күрһәтмә  матч үтә. [[1899 йыл]]да биләмә Ф.Ф. Фелькелгә күсә,  һәм Архиерей урамы яғынан роман архитектураһы элементтары менән эклектика стилендә перпендикуляр флигель менән биш ҡатлы  йорт төҙөлә. Бина майҙанға сыҡмай, ә  ҡырлы көмбәҙле  түңәрәк башняһы менән уға ҡарай. Бинала ҡатын-ҡыҙҙарҙың башланғыс ҡала училищеһы урынлаша. 

1909—1910 йылдарҙа Ҙур  проспект Карповка йылғаһына  тиклем оҙайтыла, был ҙур планлы эштәр менән бергә алып барыла, уларҙа К. И. Розенштейн ҡатнаша. Уға В.К.Фелькелдең элекке биләмәһе күсә, уның  ҙур өлөшө Архиерей майҙаны өсөн китә.

== Бинаның төҙөлөшө һәм  үҙенсәлектәре ==
[[1909 йыл]]да Фелькель йорто ихатаһы биләмәһе Ҙур проспектты Карповка яғына һуҙыу  иҫәбенә ҡыҫҡартыла. Ф.Ф.Фелькелдең тол ҡатыны  Ф. К. Фелькелдән участка К. И. Розенштейнға күсә, ул был районың яңы планын төҙөүҙә ҡатнаша. Ул килем йортоноң проектын башлай, әммә һуңынан хеҙмәттәшлеккә  архитектор А.Е. Белогрудты саҡыра. Һуңғыһы ул ваҡытта урта быуат менән мауыға һәм бинаны инглиз замогы юҫығында стилләштерә. Белогруд ордер схемаһынан баш тарта һәм композицияға неоренессанс һәм неоготика элементтарын ҡыйыу аралаштырып,  төрлөлөк индерә. Симметриялы алты ҡырлы башнялар бинаның төп массивынан юғары күтәрелә. Тәҙрә уйымдары һыҙылмалары төрлө. Өсөнсө һәм  бишенсе ҡат тәҙрәләре Лев Толстой урамы яғынан аңлы рәүештә башҡа ҡаттарға ҡарата күсерелгән. Башняларҙың мөйөшөн Белогруд рустлай, ә уларҙың бер стенаһына йондоҙнамә билдәләре менән декоратив циферблат урынлаштыра. 
[[Файл:Rosenstein_House_at_night.jpg|мини|280x280пкс|Башнялар менән йорттоң киске яҡтыртылыуы, Киске менән яҡтыртыу йортҡа манара, фасадты билдәләү буйынса реставрациялау тамамланды]]
Лев Толстой урамы яғынан фасадта ике эркер сығып тора. 

Үҙенең матурлығы менән бер рәттән был бина ныҡлы төҙөлгән. Йортто йыһазландырыу шул ваҡыттағы юғары стандарттарға тап килә:  фатирҙарҙа газ плиталары, иҙәнгә батырып эшләнгән  ванналар,  таҫтамал киптереү өсөн калориферҙар, беркетелеп эшләнгән шкафтар. Бина ихатаһында [[гараж]] урынлашҡан.  Розенштейн башҡарған план  компактлығы менән  айырыла.

Төҙөлөш [[1915 йыл]]да тамамлана&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;«Башнялар менән йорт ваҡыты буйынса һуңғыһы  һәм Ҙур проспекттың яңы өлөшөндә  беренсе ҡоролма була. Лев Толстой майҙанында ҡеүәтле доминант  Петроград яғы символдарының береһе булып тора..&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;''Б.М. Кириков''&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Бинаның билдәле  йәшәүселәре ==
'''Башнялар менән''' '''йортта'''  төрлө ваҡытта  проект авторҙарының береһе Белогруд  (1914 й.), яҙыусы Леонид Андреев (1915 й.), йырсы Александр Давыдов  (1914—1917 йылдарҙа, 4-се ҡат),  Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Тамара Давыдованың атаһы, рәссам Андрей Ушин, блокада ваҡытында МПВО коменданды йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.16vek.ru/index.php?productID=597 Галерея 16vek.ru - гравюра, живопись, рисунок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005144129/https://16vek.ru/index.php?productID=597 |date=2023-10-05 }}&lt;/ref&gt;.

1920 йылдар башында йорттоң беренсе ҡатында  майҙан яғынан  Халыҡ финанс комитетының  5-се кассаһы, һуңыраҡ —һаҡлыҡ кассаһы, һуңынан —  Сбербанк бүлексәһе урынлаша,  2013 йылдың 1 февраленән,  реставрация башлап, Андрей Миронов исемендәге Санкт-Петербург  «Рус антрепризаһы» театры урынлаша.Шулай уҡ беренсе ҡатта 248 урынлыҡ кинотеатр була&lt;ref name=&quot;Kalu&quot;&gt;''Калюжная А. Д.'' Петербургская сторона. — СПб.: Издательство «Остров», 2007. — С. 135—137. — 240 с — ISBN 978-5-94500-032-2&lt;/ref&gt; , ул башта  «Элит», һуңынан «Конкурент» тип атала,  1925 йылдан — «Резец», ә  1930 йылдан — «Арс».   1972 йылда уны ябалар, ә бинаны Ленинград телевидениеһына тапшыралар, ул бында  [[1978 йыл]]ға тиклем була. Гипротеатр институты архитекторҙар Б. Г. Устинов һәм  Л. Травин һәм   инженер М. Б. Медник проекты буйынса  1978 йылда, кинотеатр бүлмәһен театр өсөн үҙгәртеп ҡорлалар. Биҙәүҙә  нәфис  суйын рәшәткәләр, люстралар, Ҡаслы ҡойонтоһо рамдары һәм өҫтәлдәре айырым урынды ала.  [[1985 йыл]]дың 12 сентябрендә  был бинаны үҙенең етенсе миҙгелен асып,  «Эксперимент» миниатюралар театры биләй.{{Цитата башы}}Эш итеүгә һәм һүҙенә үҙенең патенты бар. Толстой майҙанындағы  «Эксперимент» театры{{Цитата аҙағы}}&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;тип яҙа [[Дудин, Михаил Александрович|Михаил Дудин]], театрҙы яңы урынға күсеүе менән ҡотлап.&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;«Эксперимент» театры [[1995 йыл]]да ябыла,  ә [[1996 йыл]]дан бында Андрей Миронов исемендәге Санкт-Петербургтың  «Рус антрепризаһы» театры асыла, был ойошмаға  [[1988 йыл]]да билдәле  антрепренер, режиссер һәм актер, Рәсәйҙең халыҡ артисы Рудольф Фурманов нигеҙ һала. Революцияға тиклем Андрей Мироновтың  олатаһы  — Семён Менакер  —  йорттоң бер өлөшөн һатып ала.

== Ваҡиғалар ==
[[Файл:Дом_с_башнями,_пожар_29_мая_2009.JPG|мини|280x280пкс|2009 йылдың 29 майында янғын]]

* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында йәнәшәлә  ҡеүәтле фугас бомбаһы шартлай, был стенаның тайпылышына килтерә, әммә ҡеүәтле балкалар йортто емерелеүҙән ҡотҡара.&lt;ref&gt;''Привалов В. Д.'' [[Дом с башнями#Литература|Каменноостровский проспект]], с. 364.&lt;/ref&gt;
* 2009 йылдың 29 майында бинаның фасадын ремонтлау  ваҡытындаянғын сыға, ул йорттоң   барлыҡ тиерлек сарҙаҡтарына ҡағыла, әммә уңышлы  һүндерелә.&lt;ref&gt;[http://karpovka.net/2009/05/30/5290/ Пожар в «Доме с башнями»] / [[Карповка.нет]]&lt;/ref&gt; Театрҙа барған  «Детектор лжи» спектакле туҡтатыла,  тамашасылар эвакуациялана. Янғындан төтөн күренеп ҡаланың бөтә яғынан күренә. Һүндереү төн буйы дауам итә.

== Әҙәбиәт ==

* Ленинград: Путеводитель / Сост. В. А. Витязева, Б. М. Кириков. — Издание 2-е, стереотипное, с изменениями. — Л.: Лениздат, 1988. — С. 203 — 248. — 366 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-289-00492-0&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=Кириков Б.М.|часть=Дом К.&amp;nbsp;И. Розенштейна|заглавие=Памятники архитектуры и истории Санкт-Петербурга. Петроградский район|оригинал=|ссылка=|ответственный=Под ред. Б. М. Кирикова|издание=|место=СПб.|издательство=Издательский дом «Коло»|год=2007|том=|страницы=446—456|страниц=584|серия=|isbn=5-901841-21-2}}
* {{Китап|автор=Привалов В.Д.|заглавие=Каменноостровский проспект|место=М.|издательство=ЗАО Центрполиграф|год=2005|страницы=355—366|страниц=639|isbn=5-9524-1882-1}}
* {{Китап|автор=Никитенко Г.Ю., Привалов В.Д.|часть=|заглавие=Петроградская сторона. Большой проспект|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2009|том=|страницы=284—290|страниц=349|серия=|isbn=978-5-9524-4515-4}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://walkspb.ru/zd/kamennoostr35.html ''Йорт манараһы менән''] сайтында [http://walkspb.ru/ «Петербург буйынса Йөрөгән»]
* [http://www.spbin.ru/encyclopedia/architecture/tower_house.htm ''Йорт манараһы менән''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231194939/http://www.spbin.ru/encyclopedia/architecture/tower_house.htm |date=2018-12-31 }} сайтында [http://www.spbin.ru/encyclopedia.htm «Энциклопедияһы Санкт-Петербург»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106230657/http://www.spbin.ru/encyclopedia.htm |date=2011-01-06 }}
* [http://letopis.kulichki.net/2010/07-2010/nom1907.htm ''Йорт манараһы менән''] сайтында [http://letopis.kulichki.net/ «Заневский йылъяҙмасыһы»]
[[Категория:Санкт-Петербургтың архитектура һәйкәлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]]</text>
      <sha1>k7lxhft62ktigfdswyj8c6q31zltdaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҙбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166850</id>
    <revision>
      <id>1308863</id>
      <parentid>1296724</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7681" sha1="747nyx392jy3z0y7pi2cjg9c3qu3q5x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аҙбай''' {{lang-ru|Азбай}} — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. 
 
Екатеринбургтан төньяҡҡа Силәбегә китеп барышлай Эткүлде һәм Лебедевка тораҡ пунктын үтеп киткәндән һуң, Аҙбай күле. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Силәбенән 75 саҡрымда.

Географик координаттары: киңлеге — 54°41′36.72″N (54.693533), оҙонлоғо - 61°56′37.35″E (61.943709).

Яр буйындағы кеше йәшәгән урындар: Лебедевка, Лесной, Погудино ҡасабалары

Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай]&lt;/ref&gt;. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин. 

Аҙбай күлендә алтын һәм көмөш карась, алабуға ҡарпый.

== Тасуирламаһы ==
Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
* Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны 1,5/1,2 км
*Максималь тәрәнлеге: 2,5м 
* Уртаса тәрәнлеге: 1,5-2 метр
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км):  1,7*1,5км 
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары һаҙлыҡлы. 
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана.
*Мейәс йылғаһына ағып төшә 
*Майҙаны: 1,8км &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай]&lt;/ref&gt;

Кәмә менән төшөр урындары бар. &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero_agashkul&amp;id=159 Озеро Агашкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120125238/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=ozero_agashkul&amp;id=159 |date=2020-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә. 

== Флораһы һәм фаунаһы ==

Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта.

Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабуға]], пелядь тереклек итә.

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «Аҡбай» йә «Аҙбай» антропонимдарынан килеп сыҡҡандыр. '''Аҡ''' — ''аҡ, саф, хаҡ'', '''бай''' — ''әфәнде, бай, күренекле'' тигәнде аңлата. '''Аҙ''' — ''күп булмаһа ла, етерлек, артығы кәрәкмәй'' тигәнде аңлатҡан исемде лә ҡушыуы мөмкин башҡорт кешеһе. Беҙ бит барына шөкөр итеп йәшәгән халыҡ.

Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: {{Начало цитаты}}«Аз-Бай (Ак-Бай), озеро, деревня, Еткульский район. Искаженный вариант башкирского топонима Ак-бай, в основе которого тюркское мужское имя Акбай, где ак — „белый“, „чистый“, „праведный“, „душевный“, „счастливый“, бай — „господин“, „знатный“, „богатый“»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

Урыҫ телендә Аҙбайҙы Азбай тип яҙып йөрөтәләр.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://reki-ozera.ru/109170-azbay.html Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районы]
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
* [https://velesovik.ru/ozera-reki-lesa/525/azbay Күлдәр]
* [http://www.naurale.com/items/1374/%D0%90%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9#.X656Ls5xfIU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028054901/http://naurale.com/items/1374/%D0%90%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9#.X656Ls5xfIU |date=2020-10-28 }}
* [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай]

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* [ ]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Этҡол районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>747nyx392jy3z0y7pi2cjg9c3qu3q5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурһыҡ шишмәһе (Ишембай районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166919</id>
    <revision>
      <id>1309048</id>
      <parentid>1282372</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3057" sha1="fijbvob6hbzisx7z28lgycoi5pojqi2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бурһыҡ шишмәһе''' — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай  районы]]ндағы шишмә. [[Ағиҙел]] йылғаһының уң яҡ ярында, Ишембай ҡалаһын һыу менән тәъмин иткән һыу ҡыуҙырыу станцияһынан көньяҡтараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ишембай ҡалаһының көньяҡ микрорайоны — [[Тирмән-Йылға]] ҡасабаһы һәм [[Алаҡай]] ауылы араһындағы Олотау итәгенең көнбайыш яғында Бурһыҡ (урындағы һөйләш буйынса «Бурҫыҡ») соҡоронда, көнсығыштан көнбайышҡа табан аға. Шишмә яҙын, ҡар һыуҙары ирегән осорҙа мул һыулы. Шишмә һыуҙары тауҙан түбәнгә, Ағиҙел туғайына табан ағып төшөп, Ағиҙел үҙәнендәге күлдәр һәм бәләкәй йылғалаларға ҡушыла.

[[Файл:Panorama of the village Termen'-Elga.jpg |thumb|right|220px|Тирмәнйылға (Ишембайҙың Нефтяник микрорайоны). Йыраҡ түгел, үң яҡта Бурһыҡ соҡорондағы ҡыуаҡлыҡтар күренә. Ағиҙел аръяғында Салауат ҡалаһы]]

Йәйге осорҙа һыуы әҙәйә, йәй ҡоро килгән саҡта бөтөнләй ҡороп, ер аҫтына китә. Бурһыҡ соҡорондағы шишмә үҙәнендә төрлө файҙалы үҫемлектәр, дарыу үләндәре үҫә.

1950—1960 йылдарҙа Бурһыҡ соҡорон һөрөп эшкәртеү маҡсатында унда үҫкән ҡыуаҡлыҡтар,[[бүре муйылы]],[[зелпе]] һәм ҙур майҙанды алып торған [[сейә]]лек юҡ ителә. Шишмәнән йыраҡ түгел төҙөлгән Ишембай һыу ҡыуҙырыу станцияһы урыны әле лә халыҡ араһында «Сейәлек» тип атала. Урыҫтар уны «Чилижник», йәки «Селеклек» ти. Бында 1990 йылдар аҙағына тиклем «Аҡсарлаҡ» («Чайка») санаторийы эшләне.
Һуңғы осорҙа Бурһыҡ соҡоронан төньяҡтараҡ ятҡан ерҙәр шәхси йорт төҙөлөшө өсөн халыҡҡа бүлеп бирелгән, уның буйында шәхси йорттар ҡалҡып сыҡан.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20201116171444/https://mkset.ru/news/society/14-01-2019/prervannyy-polyot-odin-iz-luchshih-sanatoriev-bashkirii-chayka-prevraschaetsya-v-ruiny Д.Никулочкин. Прерванный полёт]

== Карта ==
* {{Карта|N-40-89}}
[[Категория:Ишембай районы шишмәләре]]</text>
      <sha1>fijbvob6hbzisx7z28lgycoi5pojqi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аварҙар (күсмә халыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167213</id>
    <revision>
      <id>1308741</id>
      <parentid>1306260</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48957" sha1="440fdz2nupi11oquks1ytv7hu0paohh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аварҙар''' ({{Lang-el|Άβαροι}}; {{Lang-la|Avari}}; {{Lang-orv|обърѣ}}, ед.ч объринъ; {{Lang-ru|о́бры}}) — VI быуатта Үҙәк Европаға күсеп килгән һәм унда Авар ҡағанаты (VI—IX бб.) дәүләтен төҙөгән килеп сығышы буйынса үҙәк азиялы күсмә халыҡ. Шулай уҡ билдәһеҙ сығышлы төрлө евразия күсмә халыҡтары альянсы составына ингән '''Вархонитҙар'''&lt;ref name=&quot;eou&quot;&gt;[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CV%5CAvars.htm Avars] at the [[Encyclopedia of Ukraine]]&lt;/ref&gt; ('''Varchonites''') һәм '''Псевдоаварҙар'''&lt;ref&gt;According to Grousset, Empire of the Steppes, page 171,[[Theophylact Simocatta]] called them pseudo-Avars because he thought the true Avars were the [[Rouran Khaganate|Rouran]].&lt;/ref&gt; (византия сығанаҡтарында) булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;EOBE&quot;&gt;{{Китап|ref=Frassetto|заглавие=Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation|ссылка=https://books.google.com/books?id=yW-GfElbafQC|издательство=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1576072639|страницы=54—55|автор=Frassetto, Michael|год=2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WM&quot;&gt;{{Китап|ref=Waldman|заглавие=Encyclopedia of European Peoples|ссылка=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC|год=2006|издательство={{Нп3|Infobase Publishing}}|isbn=978-1-4381-2918-1|страницы=46—49|автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beckwith390&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Beckwith|2009}}: «… the Avars certainly contained peoples belonging to several different ethnolinguistic groups, so that attempts to identify them with one or another specific eastern people are misguided.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kyzlasov&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Kyzlasov|1996}}: «The Juan-Juan state was undoubtedly multi-ethnic, but there is no definite evidence as to their language… Some scholars link the Central Asian Juan-Juan with the Avars who came to Europe in the mid-sixth century. According to widespread but unproven and probably unjustified opinion, the Avars spoke a language of the Mongolic group.»&lt;/ref&gt;{{Sfn|Pritsak|1982}}. Традиция буйынса аварҙар жужандарға&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Китап|автор=Таскин В. С.|заглавие=Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху|ответственный=Н. Ц. Мункуев|год=1984|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=4|страниц=487|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/avarskie-drevnosti-kak-vozmozhnaya-osnova-dlya-vydeleniya-arheologicheskih-pamyatnikov-zhuzhaney|автор=Комиссаров С. А., Шульга Д. П.|заглавие=Аварские древности как возможная основа для выделения археологических памятников жужаней|год=2009|язык=|издание=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология|тип=|том=8|выпуск=5|номер=|страницы=186—188|issn=1818-7919}}&lt;/ref&gt;тиңләштерелә. Күпселек тикшеренеүселәр фекере буйынса, жужандарҙың төп ҡәбиләләре [[Монгол халыҡтары|монгол телле]], әммә улар ҡайһы бер [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләрҙе лә буйһондорған була&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=Конрад Н. И.|заглавие=Избранные труды: история|ответственный=|год=1974|издание=|место=Москва|издательство=Наука|страницы=348|страниц=472|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=|автор=|заглавие=Всемирная история. Том III|ответственный=|год=1957|издание=|место=Москва|издательство=Академия наук СССР. Государственное издательство политической литературы|страницы=30|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.'''Уарҙар''' (шулай уҡ '''Варҙар''', ''ҡытай телендә'': ''滑''; ''пиньинь'': ''Huá'') — Европала эфталиттар һәм Ҡытайҙа ''Yanda'' (''嚈噠'') тип аталған һәм Хорезмдың өҫтөнлөклө этносынан торған конфедерацияның этник компоненттарының иң ҙуры булған. По мнению [[Фирҙәүси]] фекеренсә, Уарҙарҙың легендар ата-бабаһы [[Афрасиаб (правитель)|Афрасиаб]] булған.

Феофилакт Симокатт хеҙмәттәренә ярашлы, уарҙар (хиониттар менән бергә) европа аварҙарының ата-бабалары булған.

== Этник сығышы ==
Әлеге ваҡытта тарихнамәлә аварҙар этногенезына өс төп ҡараш бар:

# улар монгол телле этнос — сяньби йәки жужандәр.
# улар төрки телле [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар]] этносы;
# күпселектә улар иран телле этнос —Арал буйында йәшәгән һәм [[уғырҙар]] менән берләшкән хиониттар. Б. э. т. IV быуатта Аммиан Марцеллин телгә ала (шулай уҡ ҡара: уарҙар);

Шуның менән бергә бөтә теориялар ҙа төрлө этник элементтарың йоғонтоһо булыуы, һәм аварҙар, ҡайһы осраҡта ла, бер төрлө генә ҡәбилә түгел, уларҙың Европаға үтеп ингән һайын, төрки ҡәбиләләренең көслө йоғонтоһо аҫтында булыуы менән ризалаша&lt;ref&gt;Краткий обзор мнений см. [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html ''Фарид Шафиев''. Этногенез и история миграций тюркских кочевников: закономерности процесса ассимиляции. Баку 2000.]&lt;/ref&gt;.

Традиция буйынса тарихсылар араһында аварҙарҙы үҙәк азия жуань-жуань (жоу-жань) — ({{Ҡытайса||蠕蠕|Ruǎnruǎn}}, йәки {{Ҡытайса||柔然|Róurán}}) халҡы менән оҡшатыу ҡабул ителгән. Б Шпулер, Й. Маркварт, В Эберһард, Р. Груссэ, К. Менгес, П. Пельо, Е. А. Хелимский ошо фекер яҡлы. Үрҙә аталған тикшереүселәр фекере буйынса, жужандәрҙең монгол теллелеге бәхәсһеҙ. Лингвистик материалда славян телдәрендә монгол теленән алынған иртә үҙләштереүҙәр: мәҫәлән, «хоругвь» һәм «телега», шулай уҡ жужандәрҙә билдәле булған [[ҡаған]] титулы менән раҫлана.

Жужань сығышына ҡарата скептик кәйефле ғалимдарҙың фаразынса, жужандәрҙең авар союзына күпмелер өлөшө булыуы мөмкин, тик ул төп түгел, тип һанай. Мәҫәлән, Тарим бассейнынан [[Афғанстан|Афғанстанға]]&lt;nowiki/&gt;күсеп килгән '''хуа''' ({{Ҡытайса||滑|Huá}}) ҡәбиләһе тураһында ҡытай йылъяҙмаһында телгә алына һәм улар юэчжи йәки эфталиттар тармағынан тиелә. [[Төркиә|Төрөк]] тикшеренеүсеһе Мәһмәт Тезжан һалып, хуа эфталит төркөмөнөң сәйәси атамаһы сифатында сығыш яһағандыр тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;&gt;[http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/Tezcan_Apar.pdf ''Tezcan Mehmet, Dr.'' The Ethnonym Apar in the Turkish Inscriptions of the VIII. Century and Armenian Manuscripts // Электронный журнал «Transoxiana» &lt;small&gt;= Journal Libre de Estudios Orientales =&lt;/small&gt; (www.transoxiana.org). — ISSN 1666-7050. {{v|19|04|2019}}]&lt;/ref&gt;.

Иртә аварҙарҙың күп өлөшөнөң иран теллелеген нигеҙләүгә һәм Афғанстан һәм уның янындағы өкәләрҙә йәшәгән: эфталиттар, хионит, кидариттар ҡәбиләләренең «аҡ һундар» (''White Huns, Huns Aryan'') менән туғанлыҡ бәйләнештәре булыуына япон тикшеренеүсеһе Кацуо Эноки&lt;ref&gt;The Origin of the White Huns or Hephthalites. Roma: -East and West, IV. 1955, № 3; смотри также On the nationality of the Hephthalites. Tokyo: Memories of the Department of the Toyo Bunko, № 18, 1959&lt;/ref&gt;хеҙмәттәре тос өлөш индерҙе. Асылда, ошо уҡ позицияны Николай Кёррер, К. Цегледь, А. Һерманн һ. б. яҡлай. А. Һерманндың &quot;Ҡытай атласы&quot;нда [[Хөрәсән]], Тохаристан һәм башҡа уларға йәнәш ятҡан көнсығыш территориялары афу/хур/авар/эфталит халҡының аҫаба ерҙәре сифатында күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;transoxiana&quot;/&gt;

Белешмә әҙәбиәттә&lt;ref&gt;БСЭ. Т. 1, М., 1969.&lt;/ref&gt; аварҙарҙың төрки сығышы хаҡында фараз киң таралған. Был раҫлау ҡағанатҡа ингән төрки ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтында аварҙарҙың этник йөҙө үҙгәреүе менән бәйле булған һуңғы осор өсөн дөрөҫөрәк. Ғилми әҙәбиәттә иртә аварҙарға ҡарата был теорияны венгр тарихсыһы А. Рона-Таш үҫтерә. Уның фекере буйынса, тәүге аварҙар (жужандәр) уғыр (r-төрки) теле төрөндә һөйләшкән, ә авар союзының арҡа үҙәген төрки-[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғырҙар (уйғыр)]]&lt;ref&gt;Hungarians and Europe in the Middle Ages. CEU press&lt;/ref&gt;әшкил иткән.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, византия тарихсылары Менандр Протектор (VI быуат) һәм Феофилакт Симокатта (VII быуат) хәбәрҙәренә нигеҙләнеп, Европала — вархониттар (уар һәм хуни ҡәбиләләре), күршеләрен ҡурҡытыр өсөн, аварҙар исемен файҙаланған «псевдоавар», булған тип фаразлай.&lt;blockquote&gt;
Император Юстиниан батша тәхетен биләгән саҡта, уар һәм хунни ҡәбиләләренең ҡайһы бер өлөшө Европаға ҡасып килә һәм урынлаша. Үҙҙәрен авар тип атайҙар, юлбашсыларына почётлы ҡаған исемен бирәләр. Ни өсөн улар үҙатамаһын үҙгәрткән, беҙ хәҡиҡәттән тайпылмай һөйләп бирәбеҙ. Барселт, уннугурҙар, сабирҙар һәм, уларҙан тыш, башҡа һун ҡәбиләләре, үҙҙәре янына уар һәм хунниҙарҙың бер өлөшөн генә күреп, ҡурҡыуға төшкән һәм аварҙар күсенгән тип уйлаған. Шуға күрә улар, үҙҙәренең хәүефһеҙ йәшәүен тәьмин итеү маҡсатында, был ҡасаҡтарҙы йомарт бүләкләгәндәр. Уар һәм хунниҙар, үҙҙәренә ни тиклем уңайлы шарттар тыуыуын күргәнлектән, уларға үҙҙәренең илселектәрен ебәргән халыҡтарҙың хатаһын оҫта файҙаланып, үҙҙәрен аварҙар тип атаған; һөйләшеү, скиф ҡәбиләләре араһында аварҙар иң эшлеклеһе һәм һәләтлеһе тиҙәр. Тәбиғи, беҙҙең көндәргә тиклем был псевдоаварҙар (уларҙы шулай тип йөрөтөү дөрөҫ булыр ине), ҡәбилә эсендә беренселекте үҙләштереп, төрлө исемдәрен: элекке ғәҙәт буйынса уларҙың ҡайһы уар, ә башҡалары хунни атамаһын һаҡланған.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Феофилакт Симокатта]] (перевод С. П. Кондратьева)|заглавие=История|ссылка=https://books.google.ru/books?id=K9l09MKEHkQC&amp;pg=PT331&amp;lpg=PT331}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

== Аварҙарҙың теле ==
Яҙма сығанаҡтарҙа һаҡланып ҡалған авар титулдары һәм шәхси исемдәр [[төрки]] һәм [[монгол]] ҡәбиләләре өсөн универсаль була&lt;ref&gt;[http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/turcologica_1976_40_nemet.pdf ''Немет Ю.'' К вопросу об аварах / перевод с немецкого И. Г. Добродомова. // Turcologica. — Л.: Наука, 1976. — С. 298—305.]&lt;/ref&gt;. Археология мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, аварҙар руна яҙмаһының төрөн ҡулланған, әммә табылған бөтә яҙмалар ҙа ҡыҫҡа һәм асыҡланмайшифровке. Ғалимдар өйрәнгән һәм аңларға тырышҡан берҙән-бер ҡомартҡы: бер һауытҡа грек хәрефтәре менән соҡолоп яҙылған Надь-Сент-Миклош ҡомартҡыһы ғына бар&lt;ref name=mudr&gt;[http://altaica.ru/LIBRARY/mudrak/buyla-zoapan.pdf ''Мудрак О. А.'' Аварская надпись на сосуде из клада Надь-Сент-Миклош // Orientalia et Classica, Аспекты компаративистики — М.: Изд. РГГУ, 2005. — Вып. VI. — С. 81-103.]&lt;/ref&gt;: {{цитата|ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ •ΤΕCΗ • ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ • ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ • ΤΑΓΡΟΓΗ • ΗΤΖΙΓΗ • ΤΑΙCΗ}}
Тел белгестәренең һығымталары төрлө. Рәсәй тел белгесе Е. Хелимский аварҙарҙың телен тунгус-маньчжур төркөмөнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110429032854/http://helimski.com/1.18.doc ''Хелимский Е.'' Тунгусоманьчжурский языковой компонент в Аварском каганате и славянская этимология // Материалы к докладу на XIII Международном съезде славистов. Любляна, 15-21 августа 2003]&lt;/ref&gt;ҡарата. О. Мудрак, киреһенсә, «болғар» (йәғни төрки уғыр «болғар» төркөмө)нә&lt;ref&gt;[http://starling.rinet.ru/Texts/bulgar.pdf ''Мудрак О. А.'' Заметки о языке и культуре дунайских булгар // Аспекты компаративистики 1. — М: изд. РГГУ, 2005. — С. 83-106.]&lt;/ref&gt;тип билдәләне. Болғар тикшеренеүсеһе Ж. Войников был яҙманы тәржемә иткән&lt;ref&gt;Алано-древнеболгарское письмо — В. Тырново: изд. Фабер, 2010. — С. 157—159.&lt;/ref&gt;:

* ''ΒΟΥΗΛΑ • ΣΟΑΠΑΝ'' — «Бойла Жупан», титул — бойл-жупан йәки жупан Бойл, Войлдың исеме.
* ''ΤΕCΗ'' — «теси» — маньчжур телендә ''toso'' — әҙерләү, эшләп сығарыу, эшләү, ҡуйыу (килтереү) монгол ''tos/toso'' — алыу, ҡулына бирергә, йәки эвенк сә ''tojus'', удэгейса ''tausi'' — сүкеү, дағалау{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}.
* ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ — «дигетоиги» — прототунгус-маньчжур ''*dug'', эвенкса, эвенса, негидалсә ''duγ'', маньчжурса ''du'', улчийса, орокса ''dūči'', нанайса ''dōči'', удэгейса ''dukte'' — суҡып тишеү, эвенкса ''duγtike, duktike'' — ағасҡа соҡоп яҙыу гравировать, ''duku'' — яҙыу, сыуашса ''tăxşa, tăkxča'' — сүкеү, суҡып тишеү, протоалтайса ''*tugì'', боронғо төрөксә (караханид) ''tög'', төркмәнсә, төрөксә ''döv'', әзербайжанса ''döj'', татарса, башҡортса ''töj'', башҡа төрки телдәрҙә ''tüj'' — һуғырға, туҡылдарға, суҡырға, протомонголса ''*tügsi'', монголса ''tügsi'', халха-монголса ''tügši'', ҡалмыҡса ''tükšэ'', ордосса ''dügši'' — һуғырға, туҡылдарға{{Sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975}}. Дигорса ''dохъ'' — суҡыуға тәғәйенләнгән ағас инструмент, тунгус-маньчжур һәм монгол формалары менән оҡшашлығын күрһәтә.
* ''ΒΟΥΤΑΟΥΛ • ΣΩΑΠΑΝ'' — «Войтаул йәки Бойтаул — жупан» — шәхси исем.
* ''ΤΑΓΡΟΓΗ'' — «тагроги» — тунгус-манчжур ғаиләһендә, эвенкса ''tiγэ, tiγэruk'' — туҫтаҡ, һауыт-һаба, негидальса ''tigэ'' — киң туҫтаҡ, тәрилкә, ульчийса ''tukuru'' — шешә һымаҡ һауыт, корейса tuguri — түңәрәк металл сынаяҡ, японса ''tok(k)uri'' — шешә һымаҡ һауыт, монгол ''toxo’an toqo’ an tuγān'' — атамаһы боронғо төрөк теленән сыҡҡан, металл һауыт, сахаса tögürük, үзбәксә taγar, төркмәнсә ''tagara'', төрөксә ''tagar'', татарса ''taγaraq'' — киң сынаяҡ, протоалтайса ''*t`iage'' — һауыт&lt;ref name=&quot;s-ae&quot;&gt;Altaic etymology. S. Starostin. Copyright 1998—2003. Этимологический словарь алтайских языков, над которым группа исследователей — С. Старостин, А. В. Дыбо, О. А. Мудрак и И. Шервашидзе — работали уже около четырёх лет. Эта база данных содержит большое количество ещё довольно сырого материала, который авторы надеются отполировать в финальном издании, однако готовы выставить этот материал на всеобщее обозрение, чтобы последние достижения алтаистики стали общедоступными. [http://www.starling.rinet.ru Веб-сайт] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627113953/http://www.starling.rinet.ru/ |date=2017-06-27 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc={{уточнить2|Т.__|Уточнить том}}, С. 176}}. Алтай һүҙе енисей телдәренә лә: кет, юг ''ti'', арин ''taj'', пумпоколь ''tïg'', протоформаһы ''*thigэ'' — һауыт. Шлай итеп «тагроги» киң сынаяҡ тигәнде аңлата, яҙыу бокалда түгел, ә киң сынаяҡҡа яҙылған.
* ''ΗΤΖΙΓΗ'' — «итсиги» — монгол телендәге ''itege'', халха-монголса ''itge, jatga,'' бүрәтсә ''idxa'', ҡалмыҡса ''itkэ'', ордосса ''etege'' — ышанырға, эвенкса ''itiγā'', эвенса ''itъγ'' — ни өсөндөр әҙерләргә, эвенкса ''iti'', эвенса ''itqa'', негидальса ''itqa''менән бәйләр кәрәк — йола, протоформа ''*it`á'' — ышаныс, йола&lt;ref name=&quot;s-ae&quot; /&gt;{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т. 1., С. 333}}.
* Һуңғы һүҙ ''ΤΑΙCΗ'' — «тайся» һүҙен ике вариантта аңлатырға мөмкин:
:# маньчжур телендә ''tэjsu'' — ярашлы, үлсәм, ''tэsu'' — ҡәнәғәтләндерергә, орокса ''tes'', негидальса ''tēss'', нанайса ''tias'', удэгейса ''teæsi'' — тулы, бөтөн, маньчжурса ''tusa'', солонса ''tosa'', эвенкса ''tusaka'', удэгейса ''tuhi'', боронғо монголса һәм төркисә ''tusa'' — файҙа, ҡәнәғәт{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 229, 241, 173, 223}};
:# тунгус-маньчжурса ''tэsī'', эвенкса ''tэsi, tэši,'' эвенса ''tes, tъs,'' негидальса ''tэsi'', ульчийа, орокса ''tesu'' — таҙартырға{{sfn|Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков|1975|loc=Т 2., С. 240–241}}.

Шулай итеп, һүҙҙең мәғәнәһе: Бойла жупан, Бойтауыл жупан, ҡәнәғәтлек йәки таҙарыныу өсөн ҡулланһын өсөн, йола буйынса, йәки ышаныс йөҙөнән, яҙыуҙы ҡуйҙы, эшләне, соҡоп яҙҙы.

== Антропологик мәғлүмәттәр ==
Венгр археологтары аварҙарҙы европеоид (күпселеген) тип билдәләүенсә, бәләкәй — өҫтөнлөклө ҡатлам хәҙерге бүрәттәр һәм монгол (Тунгидтар) кеүек [[Монголоид раса|тибында монголоид]] раса һыҙаттарын һаҡлаған. Хәйер, йыш ҡына хакимлыҡ вәкилдәре тип аталған төркөмдә [[Көньяҡ себер расаһы|туран (урта азия) тибындағы]] йөҙ төҙөлөшө билдәләнгән{{Sfn|Кёррер|2001}}.

== Палеогенетика ==
VII—VIII быуаттарҙа ерләнгән 23 авар элита ҡәберендә C, D, F, M, R, Y, Z митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған. Элек асыҡланған аварҙарҙың Y-хромосомалы N1a1-M46 (алдараҡ Tat йәки N1c), R1b-U106, I2a-M170 гаплотөркөмдәргә&lt;ref&gt;''Endre Neparáczki'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-53105-5 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 12 November 2019&lt;/ref&gt;, Венгрия аварҙарында Y-хромосомалы N1a1a, C2-P44/M217, G2a, I1, R1a-Z94 һәм E1b-V13 гаплотөркөмдәр өҫтәлде&lt;ref&gt;''Endre Neparaczki'' et al. [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/597997v1 Y-chromosome haplogroups from Hun, Avar and conquering Hungarian period nomadic people of the Carpathian Basin], 2019&lt;/ref&gt;. Vii быуатта Дунай-Тисса йылғалар аралығында VII быуат аварҙарында янындағы аварҙар-һыу өлгөләре араһында ике азия митохондриаль макрогаплотөркөм c4a1a4 ике өлгөһө — береһе C4a1a4a, икенсеһе C4b6 ҡарай. D макрогаплотөркөмөнә 5 өлгө (берәр — D4i2, D4j, D4j12, D4j5a, D5b1), өс өлгө — F гаплотөркөмөнә (бер f1b1b һәм ике F1b1f) инә. M7c1b2b, R2, Y1a1 һәм Z1a1 митохондриаль гаплотөркөмдәр бер индивидта ғына күренә. Шулай уҡ тағы бер — М7 (моғайын M7c1b2b) (AC20 өлгөһө) гаплотөркөмө табылды. Европа митохондриаль гаплотөркөмдәр нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙа осрай һәм түбәндәге гаплотөркөмдәрҙә: Н (береһе H5a2 һәм икенсеһе H8a1), береһе J1b1a1 бер, ике T1a (ике T1a1), бер U5a1 һәм бер U5b1b сағыла. Түбән ҡатлам кешеһе ҡәберлегендә бер T1a1b (HC9) митохондриаль гаплотөркөм өйрәнелгән. Дунай-Тисса йылға аралығындағы 14 ир-ат Y-хромосомалы N-Tat (N1a1-M46) гаплотөркөмөнә ҡарай. Transtisza төркөмөнән ике ир-егет (AC4 һәм AC7) Y-хромосомалы Q1 гаплотөркөмөнөң төрлө субкладына: Q1a2-YP791 (F1096, M25) һәм Q1b-Z35973 (L330, M346) ҡарай&lt;ref&gt;''Veronika Csáky'' et al. [https://www.nature.com/articles/s41598-019-57378-8 Genetic insights into the social organisation of the Avar period elite in the 7th century AD Carpathian Basin], 22 January 2020&lt;/ref&gt;.

== Йолалары ==
Авар ир-аты сәстәрен оҙон итеп үҫтергән һәм толомға үргән.

== Сәйәси тарихы ==
Донъя тарихы аренаһында аварҙар [[555]] йылда көнбайышҡа күсенеүсе халыҡ булараҡ барлыҡҡа килгән. Ул саҡта улар көнбайыш [[Ҡаҙағстан]] далаларында көтөү көткән. 557 йылда уларҙың йәйләүҙәре Волганың көнбайыш ярына һәм дала Төньяҡ Кавказ далаларына күсә, бында улар савир һәм утигурҙара ҡаршы аландар менән альянса төҙөй. Византия сығанаҡтарында телгә алынған аварҙарға ҡәрҙәш ''забендер'' ҡәбиләләре, бәлки, Дағстанда Каспий буйында торған Сәиәндәргә мөнәсәбәте барҙыр.

558 йылда авар илселәре, византия биләмәләре сиктәрендә урынлашыу маҡсаты менән, Константинополгә император Юстиниан һарайына килә, әммә уларға хуплау булмай, әммә союз килешеүе төҙөлә, империя яңғыҙы «һундар»ға ҡаршы торғанлыҡтан, анттарҙы ҡалдыра. Әммә һуңынан сәйәси вектор үҙгәргәс, улар болғар-кутригурҙар менән сәйәси килешеү төҙөп, анттарға һөжүм итә, уларҙы буйһондора һәм византия стеналарын штурмлаған кутригур хакимы Заберган армияһына ебәрә.

565—566 йылдарҙа аварҙар, төньяҡтан [[Карпат]] тауҙарын уратып үтеп, алыҫ Тюрингия һәм Галлияға талау рейды ойоштора. Григорий Турский хәбәр итеүенсә, улар тылсым ярҙамында франктар ғәскәрен ҡыйрата һәм король Сигиберт I-не әсирлеккә ала.

567 йылда аварҙар лангобардтар менән берлектә еңеп Византия ярҙам күрһәткән гепидтарҙы еңә һәм [[Тиса]] үҙәнен яулай. Йыл узас, һуң булып китте Лангобардтар [[Италия]]ға китеп, бер йыл үтеүгә, аварҙар, үҙҙәренең ҡаған Баян I етәкселегендә бөтә Дунай аръяғы биләмәләренә хужа була һәм Византия биләмәләренә һөжүм итеүҙең төп урынына әүерелә.

578 йылда, II Друз мөрәжәғәтенән һуң, Византия императоры Тиберий II мөрәжәғәтенән һуң, авар ҡағаны Баян империя хәрби начальнигы (түрә) ярҙамы менән славяндарға ҡаршы хәрби поход ойоштора. Менандр мәғлүмәттәре буйынса, Баян ҡаған махсус хәрби кейемле һәм ҡораллы 60 мең һыбайлыларын йылға аръяғын йөҙҙөрөп сығара һәм славян отрядтарын тар-мар итә, сөнки уларҙың төп көстәре был ваҡытта Греция походында йөрөгән була. 581 йылда аварҙар һәм император Тиберий II, аварҙарға яһаҡ түләү шарты менән, Византияны һөжүменән һаҡлау өсөн, аварҙарҙың славяндарға һөжүм итеүе буйынса килешә.

=== Авар ҡағанаты ===
Урта Дунайҙа Паннонияла урынлашып, аварҙар үҙҙәре хәрби аристократия дәүләтен төҙөй. Ағас ҡәлғәләренә хрингтарына таянып, үҙҙәре үк уларҙың Далмацияла, Иллирияла һәм Фракияла таралыуҙарына ярҙам иткән славян ҡәбиләләрен буйһондорған.

623 йыл Само етәкселегендә көнбайыш славяндары аварҙарға ҡаршы ихтилалға күтәрелә һәм уларҙың власынан ҡотола.

627 йылда аварҙар византийлыларҙан етди еңелеүгә дусар була, һәм был кутургурҙар ихтилалына килтерә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;. 631 йылда аварҙар кутургурҙарҙы тар-мар итә.

640 йылда хорваттар аварҙарҙы Далмациянан ҡыҫырыҡлап сығара.

Етди дошманы франктар 796 йылда аварҙарға һиҙелерлек һөжүм яһай. 797 йыл аҙағында авар илселәре [[Бөйөк Карл]]ға тоғролоҡҡа ант итә.

Ҡыҫымы аҫтында славяндар-[[Карантания|карантанец]] аварҙар [[Карантания|мәжбүр булды хатта дошманға ныҡ яҡлап сығыш яһаны һәм үҙенең элекке йылдарҙағы франк 811 вконец аварҙар була инде]]. Был 896 йылда Паннония биләй [[венгрҙар]] ([[Венгрҙар|мадьяр]]), уларҙың ҡалдыҡтары менән аварҙар өҫтәрәк ҡушыла. Был йылъяҙмалар славян һәм византия яҙмаларына хатта киләһе мәғлүмәттәр бар: «''бөйөк һәм ғорур кәүҙәһен обр вафат була, һәм аллаһ уларҙы юҡ, үлеп бөтә, обрин береһе лә ҡалманы. Рустә көндә әйтем бар: погибош, обр аким''»

802—811 йылдарҙа Авар ҡағанаты территорияһын үҙ-ара Бөйөк Карлдың франктары менән хан Крумдың болғарҙары үҙ-ара бүлешә. Славян-карантанлылар 811 йылда аварҙарҙы ҡыҫымға алғанлыҡтан, франктар ирекһеҙҙән үҙҙәренең элекке дошманы, әммә хәҙер ныҡ көсһөҙләнгән аварҙарҙы яҡлап сығыш яһарға мәжбүр була. 896 йылда Паннонияны венгрҙар (мадьярҙар) яулай, һәм аварҙарҙың ҡалған өлөшө улар араһында йотола. Славян йылъяҙмаларында һәм византий хроникаларында түбәндәге мәғлүмәт бар: «Были обры телом велики и умом горды, и Бог истребил их, умерли все, не осталось ни одного обрина. Есть по сей день поговорка на Руси: погибоша, аки обры»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''ГумилёвЛ. Н.'' Древняя Русь и Великая степь.&lt;/ref&gt;.

== Аварҙарҙың мираҫы ==
Аварҙар венгр халҡының этногенезында мөһим роль уйнай.

** [[:ru:Империя гуннов|Империя гуннов]]
** [[:ru:Аварский каганат|Аварский каганат]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[Авар фольклоры]]

== Әҙәбиәт ==
* Древнетюркский словарь / Авторы: Наделяев В. М., Насилов Д. М., Э. Р. Тенишев, Щербак А. М., Боровкова Т. А., Дмитриева Л. В., Зырин А. А., Кормушин И. В., Летягина Н. И., Тугушева Л. Ю. — Л., 1969. — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Илья Грунтов, 2006. {{deadlink|url=http://altaica.ru/LIBRARY/dts.htm|id=20160902223613|accessdate=2019-04-17}}.
* История Венгрии / Отв. ред. В.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Шушарин. — М.: Наука, 1971. — Т. I. — С. 75-80.
* {{Мәҡәлә|автор=Кёррер, Николай|заглавие=Погибоша аки обре…|ссылка=http://his.1sep.ru/2001/19/10.htm|издание=Газета «История»|год=2001|номер=19|ref=Кёррер}} &lt;small&gt;(Одна из версий происхождения аварских племён)&lt;/small&gt;
* {{Китап|заглавие=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков. Материалы к этимологическому словарю|ссылка=http://altaica.narod.ru/tms.htm|ответственный=Отв. редактор В. И. Цинциус. Составители: В. А. Горцевская, В. Д. Колесникова, О. А. Константинова, К. А. Новикова, Т. И. Петрова, В. И. Цинциус, Т. Г. Бугаева.|место=Л.|издательство=Издательство «Наука». Ленинградское отделение|год=1975|ref=Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков}} Архивная копия от 2 февраля 2012 на Wayback Machine — цит. по Cайту «Monumenta altaica» = &lt;small&gt;Алтайское языкознание&lt;/small&gt; = (altaica.narod.ru) — Сканирование: Александр Лиджиев (Элиста), 2005. {{deadlink|url=http://altaica.narod.ru/tms.htm|id=20051030015513|accessdate=2019-04-17}}
* ''Тараторин В. В. «Монголы»''
* ''Эрдейи И.'' [http://gumilevica.kulichki.net/debate/Article24.htm Исчезнувшие народы. Авары] // Журнал «Природа». — 1980. — № 11.
* {{Китап|автор=[[Эрдейи, Иштван|Эрдейи И.]]|часть=Авары|ссылка часть=|заглавие=Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «[[Природа (журнал)|Природа]]»)|ссылка=|ответственный=Сост. канд. филос. наук [[Неретина, Светлана Сергеевна|С. С. Неретина]]; Под ред. д-ра ист. наук [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучкова]]; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страницы=99—110|страниц=176|isbn=5-02-023568-7|тираж=25&amp;nbsp;000|ref=}} (обл.)
* {{Китап|год=2009|заглавие=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|ссылка=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC|издательство=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0691135892|ref=Beckwith|автор={{Нп3|Christopher I. Beckwith|Beckwith, Christopher I.|en|Christopher I. Beckwith}}}}
* Breuer, Eric: ''Byzanz an der Donau. Eine Einführung in Chronologie und Fundmaterial zur Archäologie im Frühmittelalter im mittleren Donau Raum.'' Tettnang, 2005. — ISBN 3-88812-198-1 &lt;small&gt;(Neue Standardchronologie zur awarischen Archäologie, Standardwerk)&lt;/small&gt;
* ''Die Awaren am Rand der byzantinischen Welt. Studien zu Diplomatie, Handel und Technologietransfer im Frühmittelalter.'' Innsbruck 2000. — ISBN 3-7030-0349-9 &lt;small&gt;(Sammelband mit kurzen Aufsätzen verschiedener Autoren zu geographisch, formenkundlichen Zusammenhängen, insbesondere byzantinischem Einfluß)&lt;/small&gt;
* {{Китап|часть=Northern Nomads|год=1996|заглавие=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750|ссылка часть=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC|издательство=[[ЮНЕСКО|UNESCO]]|страницы=315—325|isbn=978-9231032110|ref=Kyzlasov|автор=Kyzlasov, L. R.|ответственный=Litvinsky, B. A.}}
* ''Lovorka Bara, Marijana Perii, Irena Martinovi Klari, Siiri Rootsi, Branka Janiijevi, Toomas Kivisild, Jüri Parik, Igor Rudan, Richard Villems and Pavao Rudan''. Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates // «European Journal of Human Genetics». — 2003. — # 11. — pp. 535—542. &lt;small&gt;(Medizinische Studie zu Genvergleichen, von Fachleuten eher kritisch beurteilt)&lt;/small&gt;
* ''Nikolajev S. L., Starostin S. A.'' A North Caucasian Ethymological Dictionary. — Moscow, 1994.
* ''Pohl, Walter''. Die Awaren, Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567—822 n.Chr. — München, 2002. — ISBN 3-406-48969-9, &lt;small&gt;(Publikation zu den frühmittelalterlichen Awaren aus der Sicht eines der angesehensten Historiker auf diesem Gebiet. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;Standardwerk!)&lt;/small&gt;
* * {{Китап|заглавие=The Slavs and the Avars|год=1982|место=Spoleto|ref=Pritsak|автор=Pritsak, Omeljan}}
* ''Rasonyi, Laszlo.'' Tarihte Türklük. — Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971.
* Reitervölker aus dem Osten. Hunnen + Awaren. Burgenländische Landesausstellung 1996, Schloß Halbturn. — Eisenstadt, 1996. &lt;small&gt;(Ausstellungskat., behandelt alle archäologischen Themenbereiche, besonders für Laien als Einstieg)&lt;/small&gt;
* ''Sinor, Denis''. The Cambridge History of Early Inner Asia. — Cambridge, 1990. &lt;small&gt;(Publikation zu reiternomadischen Völkern in Mittel-und Innerasien)&lt;/small&gt;
* ''Szentpéteri, József (Hrsg.)'' Archäologische Denkmäler der Awarenzeit in Mitteleuropa. // «Varia archaeologica Hungarica» — 13. — Budapest, 2002. — ISBN 963-7391-78-9, ISBN 963-7391-79-7 &lt;small&gt;(Lexikonartige, kurze Zusammenstellung tausender archäologischer awarenzeitlicher frühmittelalterlicher Fundorte, meist Gräberfelder, wichtig als Literaturnachweis)&lt;/small&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://turkicethnogenesis.narod.ru/03.html Византийский историк Феофилакт Симокатта считает]
* [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Война на западе, Авары в Причерноморье]
* [http://www.nauka.kz/newspaper/detail.php?ID=9256 Аварский каганат в истории Евразии]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20070927005649/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/Awarisch.pdf Harald Haarmann. Awarisch]
* О происхождении нирунских родов и Чингисхана см. [http://www.predistoria.org/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid Олег Лушников. Монгольский Митраизм. ''К вопросу об этнической и религиозной принадлежности рода Борджигин и Чингисхана'']
* [https://web.archive.org/web/20190207074455/http://beckendorfer-awaren.de/ Сайт аварского фан-клуба в Германии. Образцы аварских костюмов, сшитых современными модельерами]
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/articles/Article30.htm Эфталиты и их соседи в IV в.]
* [http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f9/v1f9a004.html Karl Menges. Altaic peoples]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Studien zur Archäologie der Awaren (1984 ff.) und zahlreiche weitere Publikationen von [https://web.archive.org/web/20060816170456/http://www.univie.ac.at/urgeschichte/pers/daim.html Falko Daim]
* [https://web.archive.org/web/20180813212618/http://www.nhm-wien.ac.at/NHM/prehist/Stadler/Halbturn96/Index.html HomePage der Ausstellung Reitervölker aus dem Osten, Hunnen + Awaren, Burgenländische Landesausstellung 1996]
* [https://web.archive.org/web/20120429131121/http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm Awarische Funde]
* [http://www.hennersdorf.at/_henweb/Ortsgeschichte/101_awaren.php Awarenfunde bei Wien, Karte]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;(Anm: Die nördliche und nordwestliche Grenze des Awarenreichs ist auf dieser recht vereinfachten Karte falsch eingezeichnet, sie verlief viel südlicher)?&lt;/span&gt;
* О результатах краниологических исследований аваров см. [https://web.archive.org/web/20201105231833/http://www2.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html ''Erzsébet Fóthi. «Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods». Acta Biol Szeged 2000, 44:87-94 Abstract PDF'']
* [https://web.archive.org/web/20070505072248/http://mongolia800.mn/index.php/content/blogcategory/0/84/ Жужан Буюу Нирун Улс]
* Об антропологическом облике аваров и социальном статусе аваров-монголоидов см. [http://anthropologyag.blogspot.com ''Chapter VII, section 2. «The Turks and Mongols»'']
* Авары, германцы, византийцы и славяне в Карпатском бассейне см: [http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK Avars, Germans, Romans and Slavs in Karpatian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003064052/http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK |date=2016-10-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20050503084801/http://www.oeaw.ac.at/numismatik/projekte/hunnen/williams_g.html Alχon und/oder Alxon, Hunnen, iranische Hunnen, Khingila]
* [http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf ''Baric et al (2003), Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics 11, 535—542] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217135007/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf |date=2012-12-17 }}
* Об аварских потомках в Хорватии см. [http://nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/ejhg/journal/.../5200992a.html ''Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics (2003) 11, 535—542.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [www.familytreedna.com/pdf/DNA.RootsiHaplogroupISpread.pdf ''Phylogeography of Y-chromosome haplogroup I reveals distinct domains of prehistoric gene flow in Europa.'' Am J Hum Genet (2004) 75, 128—137]
* [https://web.archive.org/web/20080703182333/http://vetinari.sitesled.com/bosnia.pdf ''The Peopling of Modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome Haplogroups in the Three Main Ethnic Groups. ''Annals of Human Genetics (2005) 69,1-7]
* [https://web.archive.org/web/20041030074136/http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Caucasus_big_paper.pdf Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus (2004)]
* [https://web.archive.org/web/20070926225220/http://www.junik.lv/%7Evasilevs/viz_slav/menandr.htm Менандр Византиец]
* [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/dospehi.html Аварские доспехи]
* Карта Аварского каганата [http://www.historyonmaps.com/ColourSamples/Avarok.htm ''Avarok. In the Empire of the Avars'']
* [http://gumilevica.kulichki.net/maps/deb241.html Карта расселения аваров в 6-9 вв.]
* [http://www.hunmagyar.org/tor/ham.html HUN-AVAR-MAGYAR AZONOSSAG ES FOLYTONOSSAG]
* [https://web.archive.org/web/20070506185051/http://www.zamardi.hu/hirmond/tall_003.htm KIK IS VOLTAK AZ AVAROK]
* [http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/dobrovits.html Mihaly Dobrovits. ''«They called themselves Avar»'']
* [http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 Археологические раскопки в Вене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125853/http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&amp;cid=311 |date=2013-10-17 }}
* [http://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm Les Huns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226070403/https://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm |date=2023-02-26 }}
* [http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 Who are Mongols? ''China History Forum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201095844/http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&amp;st=60&amp;...&amp;#entry4771789 |date=2018-02-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20061211222638/http://www.grifterrec.com/coins/huns/huns.html Iranian Huns]
* [https://web.archive.org/web/20080424000230/http://www.iranica.com/newsite/articles/v12f6/v12f6008.html Huns]
* [https://web.archive.org/web/20130310060957/http://www.rick-heli.info/silkroad/eph.html The Hephthalites of Central Asia]
* [http://www.zum.de/whkmla/region/balkans/croatpre614.html Links to subject ''Iranian Origin of Croatians'']
* [http://www.kfki.hu/chemonet/hun/teazo/geo/avar/avar4.html Avar kori üveggyöngyök]
[[Категория:Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)]]
[[Категория:Монголдар]]
[[Категория:Монгол халыҡтар]]
[[Категория:Юҡ булған халыҡтар]]
[[Категория:Авар ҡағанаты]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>440fdz2nupi11oquks1ytv7hu0paohh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Академик С. П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168202</id>
    <revision>
      <id>1308760</id>
      <parentid>1306279</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30306" sha1="enml6runpd7aak19fmsppmfokc122by" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Академик С.П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты (Һамар университеты)''' — аэрокосмик тенологиялар өлкәһендә Рәсәй мәғариф һәм  тикшеренеүҙәр үҙәге. Рәсәйҙең алдынғы  университеттарының  береһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://strategy.hse.ru/niu|title=Ведущие российские университеты|accessdate=2016-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027192951/https://strategy.hse.ru/niu |date=2016-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://strategy.hse.ru/list|title=Список НИУ|accessdate=2016-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028015959/https://strategy.hse.ru/list |date=2016-10-28 }}&lt;/ref&gt;, тейешле статусы Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең норматив документтарында  нығытылған  һәм  академик берләшмә тип танылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://alu.spbu.ru/ob-assotsiatsii/about|title=Общая информация|accessdate=2016-10-27}}&lt;/ref&gt;. Һамарҙың ике төп уҡыу йорто  — Һамар дәүләт аэрокосмик университеты һәм Һамар дәүләт университетын берләштереү юлы менән ойошторолған.

Һамар университеты Рәсәйҙең 29 миллли тикшеренеү  университеттарының береһе булып тора&lt;ref&gt;Список победителей первого конкурсного отбора программ развития университетов, в отношении которых устанавливается категория &quot;национальный исследовательский университет&quot; (недоступная ссылка). Дата обращения: 11 октября 2019.Архивировано 23 июля 2015 года.&lt;/ref&gt;. 2013 йылдан башлап донъя  фәнни-белем биреү үҙәктәре  араһында Рәсәй университеттарының конкуренцияға һәләтлелеген арттырыу программаһында ҡатнаша (Проект 5-100)&lt;ref&gt;Самарский национальный исследовательский университет имени академика С. П. Королёва. 5top100.ru.Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.

Һамар университетының фәнни-мәғариф эшмәкәрлеге  аэрокосмос технологияларҙы, двигателдәр төҙөү, мәғлүмәт эшкәртеүҙең заманса алымдарын, фотониканы, [[материалдар өйрәнеү]]ҙе, шулай уҡ фундаменталь тәбиғи һәм техник фәндәрҙе үҙ эсенә ала. 
Инженер-техник йүнәлештәрҙән тыш, университет белем биреү һәм  тикшеренеүҙәр программаһын башҡа өлкәләрҙә,  шул иҫәптән хоҡуҡ, [[иҡтисад]], менеджмент, [[тел ғилеме]], тарихи һәм [[Йәмғиәт фәндәре|социаль]] фәндәр өлкәһендә тормошҡа ашыра.

== Тарихы ==
Башта губернатор Николай Меркушкин 3 юғары уҡыу йортон:  Һамар дәүләт аэрокосмос университеты (СГАУ),  Һамар дәүләт техник университеты (СамГТУ) һәм 
Һамар дәүләт университетын (СамГУ) &lt;ref&gt;Просмотр

Душок для слабослышащих — Засекин.РУ, 14 марта 2015 года.&lt;/ref&gt; берләштереүҙе планлаштыра.  Тәүҙә был идеяны ғәмәлгә ашырыу тураһында СамГТУ  ғилми советы тарафынан хәбәр ителә&lt;ref&gt;Ученый совет СамГТУ поддержал идею объединения вузов — Волга Ньюс, 19 марта 2015 года.&lt;/ref&gt;, әммә һуңғараҡ   СамГТУ хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары конференцияла  берләшеүҙән баш тартыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;СГАУ вступит в брак по расчёту с СамГУ — Засекин.РУ, 23 апреля 2015 года.&lt;/ref&gt;.   Һөҙөмтәлә,  берләштерелгән вуз  2015 йылда ойошторола, уға аэрокосмос университеты инә.  СамГУ юридик шәхес булараҡ юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://zasekin.ru/days/21620/ «Харон» Андрончев будет советовать Меркушкину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901114155/http://zasekin.ru/days/21620/ |date=2017-09-01 }} — Засекин.РУ, 08 февраля 2016 года.&lt;/ref&gt;.

Берләшкән университеттың һәм уға ингән юғары уҡыу йорттарының тарихы, донъяның алдынғы аэрокосмик үҙәктәренең береһе булараҡ, Һамар төбәгенең сәнәғәт-иҡтисади үҫеше менән бәйле.

=== КуАИ — СГАУ тарихы ===
Хәҙерге Һамар университетының үҙәге булған авиация институты 1942 йылдың октябрь айында асыла. Шул мәлгә ҡалаға  30-ға яҡын предприятие һәм авиация сәнәғәтенең ойошмалары эвакуациялана. Бында [[Ил-2]] штурмовиктарының сериялы етештереү йәйелдерелә.  Ил-2 дөйөм һанынан (36 183) 74 % Куйбышевта авиазаводтар тарафынан етештерелә  (26 888)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Ил-2|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%98%D0%BB-2&amp;oldid=81346282|язык=ru|издание=Википедия|год=2016-10-15}}&lt;/ref&gt;. Куйбышев авиация институты (КуАИ) был предприятиелар өсөн  инженер кадрҙары әҙерләүҙә база була.
[[Файл:RussianKuibushevAviationInstitute.jpg|справа|мини|Куйбышев, КуАИ (1942 йыл)]]
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Куйбышев авиация инстиитутында  авиация теникаһының яңы өлгөләрен. шул иҫәптән беернсе реактив истребителдәрҙе һәм бомабардировщиктарҙы, шулай уҡ уларға двигателдәр етештереүгә бәйле фәнни-тикшеренеү эштәре үҫеш ала. Институт ғалимдарының  ғилми эштәре Ту-144, Ту-154, Ил-76, Ил-86, Ил-114 һ.б. самолеттарын проектлауҙа һәм етештереүҙә ҡулланыла.

1957 йылдан  [[Һамар дәүләт аэрокосмос университеты|Ку]]йбышев авиация инстиитутында ракета-космос теникаһы   буйынса  белгестәр әҙерләү алып барыла. Ғалимдар, белгестәр һәм инстиут тамамлаусылар беренсе ватан континент-ара  Р-7, Р-7А, Р баллистик ракеталарын,  «Восток», «Молния», «Союз» ракета йөрөтөүселәрҙе,  Айға ососусы осош өсөн ракета-космос комплексын, шулай уҡ «Энергия-Буран»  һауа — космик системаһын үҙләштереүҙә  һәм етештереүҙә ҡатнаша.  Улар төрле билдәләнештәге  космос аппараттары, «МИР» орбиталь комплексы өсөн программалар эшләй&lt;ref&gt;У российского сегмента МКС появилась беговая дорожка отечественного производства - новости космоса, астрономии и космонавтики на ASTRONEWS.ru&amp;nbsp;(недоступная ссылка).&amp;#x20; astronews.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&amp;#x20;Архивировано 27&amp;nbsp;октября 2016&amp;nbsp;года.&lt;/ref&gt;, күп кенә башҡа, шул иҫәптән халыҡ-ара проекттарҙа ҡатнаша&lt;ref&gt;Авиационный институт — Самарские судьбы.&amp;#x20; samsud.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;

1966 йылдың 22 февралендә Куйбышев авиация институтына академик  С. П. Королёв исеме бирелә&lt;ref&gt;Постановление ЦК КПСС и Совета Министров СССР «Об увековечении памяти академика С. П. Королева».&amp;#x20; www.coldwar.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.

1967 йылда Куйбышев авиация институты [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә

[[1991 йыл]]дың  [[25 ғинуар]]ында Куйбышев ҡалаһына үҙенең тарихи Һамар  исеме бирелә, бының менән бәйле институт та исемен үҙгәртә. Ул Һамар авиация институты исемен ала, ә инде  [[1992 йыл]]ың  [[23 сентябрь|23 сентябрендә]]  ул университет  статусын ала&lt;ref name=&quot;SSAU_history&quot;&gt;[http://ssau.ru/info/history/ История СГАУ] на официальном сайте&lt;/ref&gt;.

*

=== СамГУ тарихы ===
Һамар (барлыҡҡа килгән ваҡытта — Куйбышев) дәүләт университеты (СамГУ) 1969 йылдың сентябрендә асыла.  Ул тәбиғи фәндәр, социаль һәм гуманитар йүнәлештәрҙә  ғилми кадрҙар әҙерләргә тейеш була. Университетта ғилми мәктәптәрҙең барлыҡҡа килеүе [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]] һәм [[Һарытау]] дәүләт университеттарының  ярҙамы менән алып барыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ssu.samara.ru/ru/history|title=Историческая справка|accessdate=2016-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027193106/http://www.ssu.samara.ru/ru/history|archivedate=2016-10-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027193106/http://www.ssu.samara.ru/ru/history |date=2016-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

Һамар учреждениеһы булараҡ төҙөлгән академия эшмәкәрлегенең госуниверситет тикшеренеүҙәр менән хеҙмәттәшлек итә, улар араһында РФА Һамар фәнни үҙәгенең, уның филиалы, Һамар институтының физик. П. Н. Лебедева, ул математика институты. В. А. Стеклова фәндәр академияһы, РФА-НЫҢ рәсәй тарихы институты филиалы волга буйы һәм космос техникаһы менән эшләй алдынғы рәсәй һәм етештереү — РКЦ «Прогресс» һәм КБ ФГУП «Арсенал» ул. М. В. Фрунзе&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

*

=== Һамар университеты ===
[[2015 йыл]][[22 июнь|дың 22 июнендә]]  [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]]  дәүләт университетын сьтруктура бүлеге сифатында аэрокосмик университетҡа ҡушыу юлы менән СГАУ һәм СамГУ үҙгәртеп ойоштороу тураһында   608-се  бойороҡ сығара&lt;ref&gt;Приказ о реорганизации федерального государственного автономного образовательного учреждения высшего образования &quot;Самарский государственный аэрокосмический университет имени академика С.П. Королева (национальный исследовательский университет)&quot; и федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего профессионального образования &quot;Самарский государственный университет&quot;&lt;/ref&gt;

[[2016 йыл]]дың  [[6 апрель|6 апрелендә]]ю берләштерелгән юғары уҡыу йорто рәсми рәүештә  «С.П. Королёв исемендәге Һамар милли тикшеренеү университеты» (ҡыҫҡартылған исеме — «Һамар университеты» тип атала&lt;ref&gt;Правительство Самарской области | Самарский университет: объединенный вуз официально получил новое название.&amp;#x20; www.samregion.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.  Ректоры Евгений Шахматов  була.

[[18 ғинуар]]ҙа [[2019 йыл]]да халыҡ-ара эштәр буйынса проректоры һәм ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнде дөйөм белем богатырев владимир. Юғары уҡыу йорто элекке башлығы Евгений Шахматов аспиранттың ғилми етәксеһе була.

*

== Мәғариф ==
Һамар  университетының мәғариф структураһына:

8 институт һәм 15 факультет&lt;ref&gt;Институты и факультеты.&amp;#x20; ssau.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;

97 кафедра  инә&lt;ref&gt;Кафедры.&amp;#x20; ssau.ru.&amp;#x20;Дата обращения: 27 октября 2016.&lt;/ref&gt;.

Студенттарҙың дөйөм һаны — 16 мең кеше. Шулай уҡ Һамар университетында 525  аспирант, өҫтәмә профессиональ белем биреүҙә  1 мең тыңлаусы уҡый. Уҡытыу процесын  1373  уҡытыусы (шул иҫәптән 164 профессор,  523 доцент, 250  фән докторы һәм 785 фән кандидаты алып бара).

Уҡыусыларға 304  белем биреү программалары, шул иҫәптән 135 бакалавриат программаһы, 19 специалитет программаһы һәм 150  магистратура программаһы булдырылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ssau.ru/education/programs/bachelor/|title=Образовательные программы – Самарской университет|author=|date=|publisher=ssau.ru|accessdate=2017-03-01}}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 3000 ашыу уҡыусы Һамар университетының фәнни-тикшеренеү, тәжрибә-конструкторлыҡ һәм технология проекттарында ҡатнаша.

Университеты ойошторған ғилми-мәғариф комплексы, бөтә этабында туранан-тура ҡатнашыуын тәьмин иткән студенттар эшләү, һынау һәм космос аппараттары төҙөү, артабан улар орбитаһына шулай уҡ идара итеү [сығанаҡ 1340 көн күрһәтелмәгән].

=== Институттар һәм филиалдар ===

# Авиация техникаһы институты.
# Двигателдәр һәм энергетика институты.
# Ракета-космос техникаһы институты.
# Иҡтисад һәм идара итеү институты.
# Социаль-гуманитар институты:
## Тарих факультеты.
## Филологияһы һәм журналистика факультеты.
## Социология факультеты.
## Психология факультеты.
# Тәбиғәт фәндәре институты:
## Химия факультеты.
## Физик факультеты.
## Биология факультеты.
# Информатика, математика һәм электроника институты:
## Приборҙар эшләү һәм  электроника  факультеты.
## Информатика факультеты.
## Математика факультеты.
# Юридик факультеты.
# Өҫтәмә белем биреү институты.

#

# Тольятти филиалы.

== Тикшеренеүҙәр ==
Һамар  университеты өсөн ракета-космос техникаһын проектлау һәм конструкциялау—1957 йылдан башлап фәнни тикшеренеүҙәрҙең  һәм белгестәрҙе  әзерләүҙең  системалы йүнәлеше.

2016 йылдың июнендә Һамар университетының төп фәнни-белем биреү  коллективтары базаһында  яңы  белем биреү дисциплиналары — тсратегик академик берәмектәр ойошторола (САЯ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ssau.ru/info/struct/sae/|title=Cтратегические академические единицы|publisher=www.ssau.ru|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;:

* «Аэрокосмос техникаһы һәм технологияһы» (САЯ-1).
* «Газ турбинаһы двигателдәр төҙөлөшө» (САЯ-2).
* «Нанофотоника, Ерҙе  дистанцион зондлауҙың перспектив технологиялары һәм интеллектуаль геомәғлүмәт системалары» (САЕ-3).

=== Сит ил студенттары ===
Университет үҙ космос аппараты эшләй һамар (ул ваҡытта — Куйбышев авиация институты, КуАИ) уртаһында башлана тағы ла 80-йылдар үткән быуаттың. Беренсе спутник, куаи ойошторола, 1989 й. сыға орбита

Рәсәйҙең яңы космодромынан тәүге йыл менән 2016 көнсығыш сиктәрендә 28 апрелдә орбитаға сығарған ваҡыт булһа оптик-электрон кесе йыһан аппаратынан (МКА) «АИСТ-2Д», дистанционного зондирования өсөн тәғәйенләнгән Ерҙә, фәнни эксперимент, һәм шулай уҡ маҡсатлы һәм сертификация ғилми отработка өсөн яңы аппаратура, һәм улар менән тәьмин итеүсе системаларҙы программа менән тәьмин итеү.

== Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ==
Һамар университеты менән  [[Бөйөк Британия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай]], [[Финляндия]], [[Испания]], [[Швеция]], [[Венгрия]], [[Португалия]], [[Польша]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Ҡаҙағстан]], [[Молдова]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Малайзия]] һәм башҡа илдәрҙең фәнни-белем биреү структуралары  хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Самарский национальный исследовательский университет имени академика С.П. Королёва|url=http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/ssau/international-partnership/|work=Study in Russia. Образование в России: российские вузы, программы обучения, полезная информация о жизни в России для иностранных студентов|accessdate=2016-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028153825/http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/ssau/international-partnership/|archivedate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәттәшлектең төп йүнәлештәре:

* академик мобиллек программаһы;
* һамар университетында уҡыу өсөн сит ил ғалимдарын саҡырыу;
* икеләтә диплом программаһы;
* берлектәге тикшеренеүҙәр, шул иҫәптән ғилми һәм ғилми конференцияларҙа ҡатнашты, мәҡәләләрен баҫтырҙы.

Түбәндәге сит ил вуздары менән берлектәге лабораториялар ойошторолған:

* Штутгартт университеты, Германия.
* Хьюстон университеты, АҠШ.
* Пердью университеты, АҠШ.
* Фрайберг тау академияһының техник университеты, Германия.
* Төньяҡ-көнбайыш политехник университеты, Ҡытай
* [[Любляна университеты]], Словения;
* Лаппеэнрант технология университеты, Финляндия&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Һамар университеты Халыҡ-ара  астронавтика федерацияһының ағзаһы булып тора&lt;ref&gt;Самарский государственный аэрокосмический университет присоединился к Международной астронавтической федерации | РИА ФедералПресс (недоступная ссылка). admold.fedpress.ru.Дата обращения: 28 октября 2016. Архивировано 28 октября 2016 года.&lt;/ref&gt;, эре халыҡ-ара QB50  проектында  (атмосфераны тикшереү буйынса Европа инициативаһы) ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

РФ Мәғариф һәм контракт нигеҙендә төрлө йүнәлеше буйынса Һамар университетында төрлө йылдарҙа Бангладеш, Болгария, Һиндостан, Иран, Камерун, Кения, Ҡытай, Коста-Рика, Ливан, Маврикий, Мадагаскар, Марокко, Нигерия, Оман, Пакистан, Перу, Сенегал, Чехия, Шри-Ланка студенттары уҡый. һамар университеты шулай уҡ ҠХР Германия, Франциянан стажерҙар ҡабул итә. Тура килешеүҙәр буйынса университетта Брэдли (АҠШ)  Университетынан, Харбин  политехник институтынан (Ҡытай), ENSICA  Юғары  аэронавтика мәктәбенән студенттар уҡый.&lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;{{Cite web|url=http://5top100.ru/universities/samara-aerospace/|title=САМАРСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ АКАДЕМИКА С.П. КОРОЛЁВА|publisher=5top100.ru|accessdate=2016-09-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123021508/http://5top100.ru/universities/samara-aerospace/ |date=2016-11-23 }}&lt;/ref&gt;

== Рейтинг һәм ҡаҙаныштары ==

* 2017 йыл — Предмет-ара рейтинг тәүге тапҡыр һамар qs университетҡа инә, улар юғары уҡыу йорттарына уҡырға 46 предмет буйынса һөҙөмтәләренән сығып баһалайҙар. Университетында төркөмдәренә 450 - 500 Physics йүнәлеш &amp; Astronomy.

'''THE World university rankings'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/samara-state-aerospace-university#ranking-dataset/589595|title=Samara State Aerospace University|publisher=Times Higher Education (THE)|lang=en|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* 2016 йыл  — һамар университеты Британияның  Times Higher Education журналы версияһы буйынса тәүге тапҡыр  донъяның иң яҡшы университеты рейтингка индерелә.

'''QS university rankings: Europe Emerging and Central Asia (QS EECA)'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Samara National Research University (Samara University)|url=http://www.topuniversities.com/universities/samara-national-research-university-samara-university#322586|work=Top Universities|date=2015-07-16|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* 2015 йыл — Һамар университеты үҫешкән Европа һәм Үҙәк Азия илдәрендәге университеттарҙың   иң яҡшы  150 вуздары иҫәбенә инә. 
* 2016 йыл —  иң яҡшы 110 университеттар иҫәбендә

'''Top QS BRICS Universities'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Samara National Research University (Samara University)|url=http://www.topuniversities.com/universities/samara-national-research-university-samara-university#324793|work=Top Universities|date=2015-07-16|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* 2014 йыл  — Һамар БРИКС илдәренең иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегенә индерелә.
* 2015—2016 йылдар  — был һөҙөмтәне ҡабатланы.

'''TOP-300 THE BRICS &amp; Emerging Economies Rankings'''

* 2016 йыл  —  Үҫешкән иҡтисады менән 50 илдең  төп университеттары араһында Times Higher Education журналы рейтингында беренсе эләгеүе. Һамар университеты был рейтингтың 251-300 төркөмөнә эләгә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=THE BRICS &amp; Emerging Economies Rankings 2017.|author=|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/brics-and-emerging-economies-university-rankings#!/page/0/length/25/locations/RU/sort_by/scores_overall/sort_order/asc/cols/stats|work=Times Higher Education (THE)|date=2016-11-24|accessdate=2017-01-09}}&lt;/ref&gt;

'''«Эксперт РА» агентлығынан Рәсәй  юғары уҡыу йорттары рейтингы», 2016 йыл'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.raexpert.ru/database/companies/korolyov_samara_vuz/|title=Компании: Самарский государственный аэрокосмический университет имени академика С. П. Королёва|accessdate=2016-10-28}}&lt;/ref&gt;

* Дөйөм рейтингта 26-сы урын (2012 йылда 35-се урындан башлай).
* «Сығарылыш  уҡыусыларына эш биреүселәр тарафынан ихтыяж» категорияһында 15-се урын.
* фәнни-тикшеренеү әүҙемлеге  юғары булған Рәсәй юғары уҡыу йорттары төркөмөндә18-се урын

'''&quot;Университеттың өс миссияһы&quot;  халыҡ-ара рейтингы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosiur.org/ranking2019/|title=Рейтинг Три Миссии Университетов, 2019|accessdate=2019-09-19}}&lt;/ref&gt;

* 2019 йыл: 1001-1100-се урын

'''RAEX версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia|title=Рейтинг лучших вузов России RAEX-100|accessdate=2020-06-16}}&lt;/ref&gt;

* 2020 йылда: 41-се урын

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ssau.ru Официальный сайт Самарского университета]
* [https://web.archive.org/web/20240905232753/http://mailto:a.p.martynenko@samsu.ru/ Официальный сайт СамГУ]
* [https://vk.com/samara_university Официальная группа Самарского национального исследовательского университета имени академика С. П. Королёва]
* [https://lenta.ru/articles/2017/03/20/megagrant/ Осиное гнездо. Как в Самаре гонят прочь всемирно известных ученых и Нобелевского лауреата]//Lenta.ru

[[Категория:Һамар университеттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең милли тикшеренеүҙәр университеттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>enml6runpd7aak19fmsppmfokc122by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болғар ислам академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168203</id>
    <revision>
      <id>1309027</id>
      <parentid>1279515</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4865" sha1="lgd0t946yzkvk041vrq1wyyxdjbqn13" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Болғар ислам академияһы''' ({{lang-tt|Болгар ислам академиясе}}) — [[Рәсәй Федерацияһы мосолмандары диниә назараты]] [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] һәм Татарстан мөсолмандарының диниә назараты башланғысы менән [[Татарстан]]дың [[Болғар]] ҡалаһында асылған юғары дини уҡыу йорто.

Болғар ислам академияһы төп бурысы — юғары белемгә эйә булған [[ислам]] дине белгестәрен әҙерләп сығарыу, традицион исламды, дини тәғлимәтт мәктәбен яңынан торғоҙорға ярҙам итеү, донъя стандарттарына тура килгән классик юғары ислам белемен сит илдәргә сыҡмайынса Рәсәйҙә белем алыу мөмкинлеге тыуҙырыу.

== Тарихы ==
[[Файл:Print 2950007 2419922.jpg|мини|слева|Болғар ислам академияһын асыу тантанаһы. 25 ноябрь 2015]]
Билдәле булыуынса, 922 йылда [[Волга буйы Болғары]] рәсми рәүештә ислам динен ҡабул итә. Был тарихи ваҡиға күп быуаттарға татар халҡының рухи мәҙәниәте үҫешен билдәләй.

Татарстан Президенты [[Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы|Р. Н. Миңлеханов]] 2015 йылдың 25 ноябрендә Болғар ислам академияһын ойоштороу тураһында указға ҡул ҡуйҙы.&lt;ref&gt;[http://tatcenter.ru/news/rustam-minnihanov-podpisal-ukaz-o-sozdanii-bolgarskoj-islamskoj-akademii-i-vossozdanii-sobora-kazanskoj-ikony-bozhej-materi/ Рустам Минниханов подписал указ о создании Болгарской исламской академии и воссоздании Собора Казанской иконы Божьей Матери]. tatcenter.ru,  4.11.2015{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Академия булдырыуҙың төп маҡсаты Рәсәйҙә ислам мәктәптәрен булдырыу һәм юғары белем биреү. Академияне төҙөүҙе Рәсәй Федерацияһы президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] хупланы. 
Төҙөлөштөң инвесторы итеп Минтимер Шәймиев етәкләгән «Яңырыш» фонды билдәләнде.

Шулай итеп, 2016 йылдың 21 майында бина нигезенә беренсе таш, иҫтәлекле капсула һалында.
2017 йылдың августында белем биреү хеҙмәте күрһәтеү хоҡуғына лийензия алында. Казандан, Өфөнән, Мәскәүҙән, Дағстандан килгән 37 кеше уҡыу йортоноң беренсе студенттары булды.&lt;ref&gt;[http://gran-kazan.ru/about/news/otkrutie_bia/ Грань строительная компания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218150601/http://gran-kazan.ru/about/news/otkrutie_bia |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;

2017 йылдың 4 сентябрендә бинаны асыу тантанаһы булды.&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20170904/1501751182.html  Болгарская исламская академия торжественно открылась в Татарстане]. РИА Новости, 4.09.2017{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Структураһы ==
Академия биш кафедранан тора. Ислам иҡтисады һәм финанстар кафедраһы, [[Ҡөрьән]] нигеҙҙәрен һәм сөннәт өйрәнеү кафедраһы, [[ғәрәп теле]] кафедраһы, [[татар теле]] һәм әҙәбиәте кафедраһы, менеджмент һәм дәүләт белән конфессияларын  өйрәнеү кафедраһы.

Студенттарҙың дөйөм һаны яҡынса 150 кеше, шуларҙың 50 студент беренсе курста уҡый. Магистрҙарҙың уҡыу ваҡыты 3 йыл. Докторантурала уҡыу ваҡыты 2 йыл дауам итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]][[Категория:Татарстан мәҙәниәте]][[Категория:Татарстан юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>lgd0t946yzkvk041vrq1wyyxdjbqn13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡоҙоҡ (Ырымбур өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172098</id>
    <revision>
      <id>1308880</id>
      <parentid>1178927</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7555" sha1="9uu4gqxxyngjg6mzutepi8027djl92t" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}'''Аҡҡоҙоҡ''' ({{lang-ru|Аккудук}})— [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Домбаровка районы]] Ҡыҙыл Чабан ауыл советы составындағы ҡасаба.

== Географияһы ==
Район үҙәге [[Домбаровка районы|Домбаровка ҡасабаһынан]] төньяҡ-көнбайыштараҡ, туранан яҡынса 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Климаты ==
Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыш, ҡағиҙә булараҡ, аҙ ҡарлы, ҡоро, һалҡын. Иң һыуыҡ ай — ғинуар. Ғинуарҙың уртаса температураһы — 16,5-17&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С. Йылдың һыуыҡ осоронда (ноябрҙән мартҡа тиклем) яуым-төшөм яҡынса 100 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ята һәм апрель аҙағында иреп бөтә. Ҡар япмаһының бейеклеге 30 сантиметрҙан кәмерәк була.

Яҙ бик интенсив килә. Температура тиҙ күтәрелә һәм ер йылына. Ҡырау төшмәгән осор уртаса 120—135 көн тәшкил итә.

Йәй эҫе, ғәҙәттә, ҡоро. Июлдә уртаса температура +21,8&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С. Максималь температура +42&lt;sup&gt;о&lt;/sup&gt;С градусҡа тиклем барып етергә мөмкин. Йылдың йылы осоронда (апрелдән октябргә тиклем) яуым-төшөм яҡынса 100—250 миллиметр тәшкил итә.

Көҙөн иртәнге ҡырауҙар башлана. Һауа температураһы тигеҙһеҙ. Октябрь аҙағында температура нулдән түбән төшә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&amp;doc_type=npa&amp;uin=536170000201032013022035|title=Схема территориального планирования муниципального образования «Домбаровский район» Оренбургской области. Том 2|author=|date=2012|publisher=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ауылға 1929—1930 йылдарҙа «Ҡыҙыл Чабан» совхозының 2-се малсылыҡ фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. Ауыл 1954 йылдан алып үҫешә башлай, ул саҡта илдә «сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙәрҙе үҙләштереү» сәйәсәте киң йәйелдерелә — был яңынан булдырылған совхоздарға ғына түгел, ә электән эшләп килгән колхоздар менән совхоздарға ла ҡағыла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://dreev.ucoz.ru/load/toponimika_kvarkenskogo_rajona_ojkonimy/1-1-0-35|title=Топонимика Домбаровского района. Ойконимы.|author=Дреев П.Л.|website=Личный сайт Дреева Петра Лукьяновича|date=2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Аҡҡоҙоҡ ҡасабаһы рәсми атамаһын 1966 йылда алған. Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, башҡорт телендәге [[аҡ]] һәм [[ҡоҙоҡ]] һүҙҙәренән яһалған&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124231703/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 |date=2025-01-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://dreev.ucoz.ru/load/toponimika_kvarkenskogo_rajona_ojkonimy/1-1-0-35|title=Топонимика Домбаровского района. Ойконимы.|author=Дреев П.Л.|date=2016|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
2002 йылдан даими халыҡ һаны-186 кеше (ҡаҙаҡтар 99 %) , 2010 йылда 59 кеше&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://orenstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/orenstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|автор=|заглавие=Численность и размещение населения Оренбургской области. Статистический сборник|год=2012|язык=|издание=Оренбургстат|тип=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Освоение целины]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250124231703/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Оренбургской области]
* {{Cite web|lang=|url=https://dreev.ucoz.ru/load/toponimika_kvarkenskogo_rajona_ojkonimy/1-1-0-35|title=Топонимика Домбаровского района. Ойконимы.|author=Дреев П.Л.|website=Личный сайт Дреева Петра Лукьяновича|date=2016|publisher=}}

== Әҙәбиәт ==
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Домбаровка районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>9uu4gqxxyngjg6mzutepi8027djl92t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡош Яҙлаған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172102</id>
    <revision>
      <id>1308879</id>
      <parentid>1306370</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7104" sha1="icibx6bb3fptqfo7r4m5n0d75itlsls" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}'''Аҡҡош Яҙлаған''' ({{lang-ru|Аккош-Язлаган}}) — [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы буйындағы үҙән.

== Географияһы ==
Аҡҡош Яҙлаған үҙәне [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] Һаҡмар йылғаһы буйындағы [[Оло Сурай]] ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
Аҡҡош Яҙлаған тигән үҙәне булған Оло Сурай (Сурай) ауылы ярайһы боронғо — 1765 йылда тәүге тапҡыр документтарҙа&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; &gt;{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}&lt;/ref&gt; (йәки 1795 йылда&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; &gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.&lt;/ref&gt;) теркәлеп ҡалған.

Был төбәк административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштыра — 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһының [[Үҫәргән]] улусы составында була, ә Октябрь революцияһынан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]на индерелә, 1919 йылдан инде [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] биләмәһендә булып сыға. 1934—1959 йылдарҙа төбәк Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Риүәйәттәргә ҡарағанда Һаҡмар йылғаһының Сурай ауылы эргәһендәге үҙәндә бер аҡҡош, йылы яҡҡа осоп китә алмай ҡалып, яҙға сыҡҡан. Шунан бирле был урын Аҡҡош Яҙлаған үҙән тип атала башлаған. Был хаҡта Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында үҙәндең атамаһын [[башҡорт теле]]ндәге [[аҡҡош]] һәм ''яҙлаған'' һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA// Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213507/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA |date=2021-02-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213507/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA |date=2021-02-26 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* {{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250124231703/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Оренбургской области]
* [http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию]

[[Категория:Ҡыуандыҡ районы географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>icibx6bb3fptqfo7r4m5n0d75itlsls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡса Ҡуйған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172147</id>
    <revision>
      <id>1308875</id>
      <parentid>1306368</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6673" sha1="m1vihdyjxec9yegpua8nkb07uafc55x" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}'''Аҡса Ҡуйған''' ({{lang-ru|Акса-Куйган}}) — [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] (хәҙерге [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]) [[Һарыбай (Ырымбур өлкәһе))|Һарыбай ауылы]] эргәһендәге тау.

== Географияһы ==
Аҡса Ҡуйған тауы [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]], Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта көн иткән [[Һарыбай (Ырымбур өлкәһе))|Һарыбай ауылынан]] 3 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

Аҡса Ҡуйған тауы урынлашҡан Ҡыуандыҡ районы [[Ырымбур]] ерҙәренең тәпәш таулы ҡалҡыу тигеҙлегендәге иң ҡалҡыу өлөшө булып тора. Был урындар губернаның үҙәк һәм көнсығыш тарафтары араһында үҙенсәлекле, киң булмаған «муйын» рәүешлерәк булып ята. Географик яҡтан ул Яйыҡ бассейнының һәм уның төп ҡушылдығы [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһының]] урта өлөшөндә урын биләй.

== Этимологияһы ==
Аҡса Ҡуйған тауына иң яҡын Һарыбай ауылы 1871 йылда телгә алына. Ауылдың атамаһы Һарыбай тигән антропонимдан алынған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М . Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылға тиклем [[Ҡыуандыҡ районы]]ның Беренсе Май ауыл советына ҡарай, ә инде муниципаль берәмектәрҙең реорганизацияһынан һуң [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]] составына индерелә.

Ауыл халҡының телендә йөрөгән риүәйәттәр буйынса, тауҙа аҡса тултырылған ҡомған табылған. Һөйләүҙәренсә, унды алтын тултырылған кәмә менән затлы һауыт-һаба ла йәшерелгән булырға тейеш, ти. Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында тауҙың атамаһын [[башҡорт теле]]ндәге [[аҡса]] һәм ''ҡуйған'' һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt; Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай&lt;ref&gt;[http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD// Природа Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410230111/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410230111/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1483-%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%BD |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* {{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250124231703/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Оренбургской области]
* [http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию]

[[Категория:Ҡыуандыҡ районы географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>m1vihdyjxec9yegpua8nkb07uafc55x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймырҙа (Ишмөхәмәт ауыл Советы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172158</id>
    <revision>
      <id>1308892</id>
      <parentid>1285100</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11598" sha1="pu45uzb7jiew35qvjvcrxhd6fmtkffe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баймырҙа''' ({{lang-ru|Баймурзино}}) — бөткән ауыл. 1812 йылда Әптекәй ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. 1980-сы йылдарҙа исемлектән төшөрөлә. 2005 йылға тиклем [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт ауыл Советы]] составында булған. 2005 йылдың 20 июлендәге Башҡортостан Республикаһы Законының 211-з, 1-се статьяһына ярашлы бөтөрөлә.

== Ырыуы ==
[[Бөрйән]] ырыуы вәкилдәре.
'''Ырыу аралары''': Канчуриндар, боҫторма (Ракаевтар), бүре (Иҫәнәмановтар, Ульябаевтар), зәкәй (Байназаровтар, Зәйнетдиновтар, Кәлимуллиндар, Төхвәтуллиндар), ҡаҙаҡ (Сәғәҙиевтар, Сариндар), ҡалмаҡ (Барлыбаевтар), ҡамғаҡ (Ярмуллиндар&lt;ref name=&quot;Маннапов&quot;&gt;[http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/149/2036/ Историческая справка по д. Баймурзино (Баймырҙа ауылы) Баймакского района]&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Тау итәгендә&lt;ref&gt;[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=58.434330&amp;y=52.436684 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222125912/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=58.434330&amp;y=52.436684 |date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;, [[Бүреле (Уйылға ҡушылдығы)|Буреле]] йылғаһы ярында урынлашҡан. Район үҙәге [[Баймаҡ]] ҡалаһына тиклем — 25 км, ауыл Советы үҙәге [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылына тиклем — 6 км, иң яҡын Сибай тимер юлы станцияһына тиклем 52 км алыҫлыҡта ятҡан.

== Тарихы ==
Ауыл нигеҙ һалыусы йорт старшинаһы ярҙамсыһы Баймырҙа Ҡарасурин хөрмәтенә исемләнгән. Уның ағаһы Хәбибулла Ҡансурин 4-се Башҡорт кантоны башлығы булған. Үҙ ваҡытында Баймырҙа ауылы билдәле тораҡ пункты булып торған&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с. Ред.составитель А. Багуманов. 114-се бит.&lt;/ref&gt;. 1859 йылда ауыл Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 4-се башҡорт кантоны 10-сы йортоноң Теләүҡабул ауыл йәмғиәте составында тора, 1866 йылда — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусының Теләүҡабул ауыл йәмғиәте составында. 1856—1864 йылдарҙа Баймырҙа ауылы 4-се башҡорт кантоны үҙәге була&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot; /&gt;.

1885—1901 йылдарҙа Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы составында, 1907—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән-Таналыҡ улусы составында. Октябрь революцияһынан һуң, 1917 йылдың декабренән 1919 йылдың 20 мартына тиклем Бәләкәй Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Таналыҡ улусы составында иҫәпләнһә, совет властары менән килешеүгә ҡул ҡуйылғас, 1919 йылдың 20 мартынан алып 1922 йылдың 14 июненә тиклем Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының ошо ук кантоны һәм улус составында ҡала&lt;ref name=&quot;Маннапов&quot; /&gt;.
1922 йылдың 14 июненән ошо уҡ йылдың 5 октябренә тиклем — БАССР-ҙың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Таналыҡ улусы Бәхтегәрәй ауыл Советы, артабан 1923 йылдың 30 октябренә тиклем Йылайыр кантоны Бөрйән-Таналыҡ улусы Бәхтегәрәй ауыл Советы составында&lt;ref name=&quot;Маннапов&quot; /&gt;. 1923 йылдың 30 октябренән 1930 йылдың 30 авгусына һәм 1933 йылдың сентябренән 1955 йылға тиклем тиклем Баймырҙа ауылы Баймырҙа ауыл Советы үҙәге булып тора&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot; /&gt;.
1955—1980 йылдарҙа Баймырҙа ауылы Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл советы составында. Ошо уҡ ваҡытта Баймырҙа ауылы халҡы Ишмөхәмәт ауылына күсенә башлай. 1980-се йылдарҙа ауыл тораҡ пункттары исемлегенән алына, әммә ҡайһы бер кешеләр 1990-се йылдар башына тиклем ауылды ташламай&lt;ref name=&quot;Маннапов&quot; /&gt;.

2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарын булдырыу, ҡушыу, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәрҙе Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленешенә индереү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһының   211-з, 1-се статьяһына Законына ярашлы:
{{Цитата башы}}
4. Киләһе тораҡ пункттарын бөтөрөргә:

5) Баймаҡ районында:

а) Ишмөхәмәт ауыл Советынан Баймырҙа ауылын{{Цитата аҙағы}}
{{Цитата аҙағы}}

== Халҡы ==
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 153 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар&lt;ref name=&quot;BASSR1969&quot;&gt;Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.52.&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләр&lt;ref name=&quot;Маннапов&quot; /&gt; ==

— Ҡансурин Хәбибулла Баймырҙа улы — [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] 4-се башҡорт кантоны начальнигы, сотник (1857), [[Хиуа походы (1839—1840)|1839-1840 йылдарҙағы Хиуа походы]] ҡатнашыусыһы, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең шәхси дворяны&lt;br /&gt;
— Ульябаев Ҡотлоюл — беренсе уҡытыусы&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot; /&gt;&lt;br /&gt;
— Кәримов Ҡасым Илһаметдин улы — РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Тажик ССР-ының игенселек наркоматы комисары урынбаҫары, РСФСР Ауыл хужалығы министрлығының баш белгесе&lt;br /&gt;
— Сәлимов Мөхәмәтйән Һибәт улы — [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1981), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999)&lt;br /&gt;
— Сәлимов Һөйөндөк Шәрәфетдин улы — II һәм III дәрәжә Дан ордены кавалеры&lt;br /&gt;
— Кәлимуллин Нурулла Ғәбит улы — РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1968), СССР халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1976), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980)&lt;br /&gt;
— Сәлимов Фазылйән Йәноҙаҡ улы — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), [[Ленин ордены|Ленин ордендары]] кавалеры (1957)&lt;br /&gt;
— Улйәбаев Хәкимйән Әҙеһәм улы — [[Ленин ордены]] кавалеры (1964)&lt;br /&gt;
— Ярмуллин Зөбәйер Булат улы —[[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]], [[Дан ордены|III дәрәжә Дан]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974), [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары]] (1985) кавалеры&lt;br /&gt;
— Йәрмөхәмәтов Әкрәм Ғәлимйән улы — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) кавалеры&lt;br /&gt;
— Кәлимуллин Марс Вәли улы — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1976)кавалеры&lt;br /&gt;
— Кәлимуллин Мөхәмәдиә Бикҡол улы — Түбә руднигының баш маркшейдеры, «Урал» (1978—1980), «Печора» (1981—1987) һәм «Рудная» (1987—1988) старателдәр артелдәре баш маркшейдеры

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.52.
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}   
* {{ИСДБ|518}}

== Һылтанмалар ==
* [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/149/2036/ Историческая справка по д. Баймурзино (Баймырҙа ауылы) Баймакского района]
* [http://ufagen.ru/places/baymakskiy/baymurzino.html Баймурзино]
{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>pu45uzb7jiew35qvjvcrxhd6fmtkffe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ала Тәкә (тау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172170</id>
    <revision>
      <id>1308767</id>
      <parentid>1049964</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6674" sha1="fj306l7nid4e68rhx965wds02sdbhaw" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Ала Тәкә''' ({{lang-ru|Ала-Така}}) — [[Рәсәй|Рәсәй,]] [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһенең]] [[Ҡыуандыҡ районы]] (хәҙерге [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]) [[Теләүғол]] ауылы эргәһендәге тау.

== Географияһы ==
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' мәғлүм итеүенсә, Ала Тәкә тауы [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһенең]] [[Ҡыуандыҡ районы]], [[Һаҡмар]] йылғаһы буйында көн күргән [[Теләүғол|Теләүғол ауылынан]] көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тау Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы Әсейылға һәм [[Ҡыуандыҡ]] — [[Чеботарево]] юлы буйында тора. Әсейылғаның атамаһы ни сәбәп менән килеп сыҡҡандыр, билдәһеҙ, сөнки йылғаның һыуы тәмле, әсе лә, тоҙло ла түгел, тигән автор&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ала Тәкә тауы эргәһендәге Теләүғол (Үрге Бишəй) ауылы ярайһы боронғо — документтарҙа 1795 йылда телгә алына. Әүәле, 1917 йылға тиклем [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусына ингән була&lt;ref name=&quot;Абсалямова Ю. А.&quot; &gt;{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 27, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; &gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.&lt;/ref&gt;.

Ала Тәкә тауы берсә [[Ырымбур губернаһы]] һәм өлкәһе, берсә [[Башҡортостан]] ҡарамағында булып ала: Теләүғол административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштырыуға дусар була — Октябрь революцияһынан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]на, 1919 йылдан инде [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] биләмәһендә индерелә. 1934—1959 йылдарҙа ауыл Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда район Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7527:2015-02-22-15-37-19&amp;catid=17:2011-03-23-05-44-44&amp;Itemid=56 |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Тау атамаһының килеп сығышы тураһында С. М. Стрельников яҙып алған риүәйәт былай тип бәйән итә: ауылда туй бара, ҡорбанлыҡ ала тәкәне тау башына менеп һуйырға булалар. Йәштәр ҙә тауға күтәрелә, мәгәр йәш кәләш юлда йылан ояһына эләгеп, һәләк була. Шул тирәләге урыҫ ауылдарында тауҙы Змеиная, йәғни, Йыланлы тип атайҙар икән, сөнки тауҙа йыландар туп-туп булып ҡояшта ҡыҙынып яталар, тиҙәр&lt;ref&gt;{{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* {{Китап|автор=С. М. Стрельников|заглавие=Кувандыкский край в географ ических названиях|ответственный=|издание=Златоуст, 1994|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=ISBN 5-900802-02-7.}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250124231703/http://orenpriroda.ru/%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/1481-%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%83%D0%BA//%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Оренбургской области]
* [http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию]

[[Категория:Ҡыуандыҡ районы географияһы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>fj306l7nid4e68rhx965wds02sdbhaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикташ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172184</id>
    <revision>
      <id>1309005</id>
      <parentid>1285106</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5387" sha1="7oh7cjy37p6fr178wm1f0ddwggegkjn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикташ''' ({{Lang-ru|Бикташевский}}&lt;ref name=&quot;BASSR1981&quot;&gt;Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года. Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. С.141.&lt;/ref&gt;) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]]ндағы [[2005 йыл]]да бөтөрөлгән ҡасабаһы. [[Өлкөндө ауыл Советы (Дыуан районы)|Өлкөндө ауыл Советы]] составына ингән була.

Бөтөрөлгәнгә тиклем почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840002.

== Географияһы ==
[[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан [[Өлкөндө]]гә барған юл эргәһендә, ҙур булмаған [[Шишмә]] йылғаһы башынан алыҫ түгел урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=57.953269&amp;y=55.671897 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224093621/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=57.953269&amp;y=55.671897 |date=2025-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Географик урыны ===
Ауылдан алыҫлыҡ (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата)&lt;ref name=&quot;BASSR1969&quot;&gt;Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.150.&lt;/ref&gt;:

- район үҙәгенә ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]) тиклем: 26 км,

- ауыл Советы үҙәгенә ([[Өлкөндө]]) тиклем: 3 км,

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Сулея) тиклем: 98 км.

== Халҡы ==
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 62 кеше йәшәгән; башлыса татарҙар&lt;ref name=&quot;BASSR1969&quot;/&gt;. Шулай уҡ татар халҡының күпселекте тәшкил итеүен 1981 йылдағы белешмә билдәләй&lt;ref name=&quot;BASSR1981&quot;/&gt;.

[[2002 йыл]]дың 1 ғинуарына ауылда халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[1925 йыл]]дан һуң, бәлки, 1920-се йылдар аҙағында,1930-се йылдар башында, ауыл хужалығын коллективлаштырыу осоронда, ике мишәр ауылынан айырылып күсеп ултырған яңы ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[2005 йыл]]дың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

18) Дыуан районында:

а) Өлкөндө ауыл Советының Бикташ ҡасабаһын;

б) Ҡалмаш  ауыл Советының Греховка ауылын

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.150.
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12423
{{Дыуан районы ауылдары}}

[[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Дыуан районы]]
[[Категория:Дыуан районының бөткән ауылдары]]</text>
      <sha1>7oh7cjy37p6fr178wm1f0ddwggegkjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡал руднигы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172511</id>
    <revision>
      <id>1308970</id>
      <parentid>1298021</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19477" sha1="f7ccux1ttnbx1sqa0wujloh4vhgmaeo" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Баҡал руднигы''' — (ҡыҫҡартылған исеме — ''ООО «Бакальское рудоуправление»'') — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Һатҡы районы]] [[Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан предприятие. Тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын табыу һәм эшкәртеү менән шөғөлләнә.

Баҡал мәғдән идаралығы Көньяҡ Уралдың боронғо тимер сығарыу предприятиеларының береһе.

== Географияһы ==
Баҡал руднигы – тимер мәғдәне ятҡылыҡтары табыу предприятиеһы.
[[Силәбе]] ҡалаһынан – 210 км, Екатеринбургтан – 340 км, Һатҡынан – 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Һатҡы ҡалаһы һәм уның тирә-яғы — Тупһаларҙан Йөрәккүлгә тиклем • Баҡал • Координаталары: 54°55′33″N 58°47′60″E&lt;ref&gt;[http://bakalruda.com/ Баҡал рудаһы]&lt;/ref&gt;

== Топонимикаһы ==
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал һәм Еркүскән тауының исемдәренең килеп сығыуы  тураһында ошоларҙы яҙа: «Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған  тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ ''арҡаһы'' һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. Моғайын, ошо төшөнсә менән Шыйҙа, Еркүскән һәм Боланды һырттар системаһы билдәләнгәндер. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев '''Баҡал''' һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термины йәшеренеүе мөмкин, тип фаразлай. Тау атамаһы йылғаларға һәм тораҡ пунктҡа ла күскән &lt;ref&gt;
* Бакал, гора, северная вершина хребта Шуйда; город районного подчинения, Саткинский район, две речки, Большая и Малая, левый приток Малой Сатки, бассейн Ая. Современные местные языки не проясняют происхождение названия, что позволяет предполагать существование топонима Бакал с глубокой древности. К этому же приводят и литературные источники. П. С. Паллас в своем описании Южного Урала называет высоту Бакал аркассе и отмечает при этом башкирское происхождение слова аркассе — «гряда гор», «хребет». По-видимому, этим понятием обозначалась вся система хребтов Шуйды с Иркусканом и Буландихой. Краевед Н. М. Мельхеев предполагает, что в слове Бакал скрывается древнетюркский географический термин со значением «высокий». Название горы было перенесено к речкам и населенному пункту Шувалов Н. И. Бакал // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Баҡал тимер мәғдәне ятҡылыҡтары урындағы башҡорттарға Рәсәй дәүләтенә инмәҫ элек билдәле булған. 1756 йылда Пётр Рябов, мәғдән таныусы Болан йылғаһының уң яҡ яры буйына яҡын ерҙә [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]] битләүендә көрән {{comment|тимер ташы|железняк}} ятҡылыҡтарын таба&lt;ref name=&quot;История Бакальских рудников&quot;&gt;[http://www.bakal1.ru/index.php?page=bakalskie-rudniki История Бакальских рудников]&lt;/ref&gt;.

Тиҙҙән «Ырымбур тау түрәләре» ҡарары менән [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]]дәге минералдың тағы ике сығымы [[Ҡытау-Ивановск]] тимер етештереү заводы мәнфәғәтенә бирелә. Бер йылдан Успенский һәм Тяжёлый приискыларын әүҙем эшкәртеү башлана. Улар дөйөм алғанда йылына 20 мең тонна тимер мәғдәне етештергән.

[[XIX быуат]] [[Баҡал]] ятҡылыҡтары тарихында бик күп асыштар әҙерләгән булып сыға.

[[1804 йыл]]да [[Боланды (тау)|Боланды]] ятҡылығы, ете йылдан — Берләштерелгән (Объединённый), Шуйдинский, Көнбайыш (Западный), Көнсығыш (Восточный) һәм  Канат юлы асыла&lt;ref&gt;[https://uralmines.ru/obedinennyj-rudnik/ Объединенный рудник]&lt;/ref&gt;.

[[1817 йыл]]да [[Боланды (тау)|Боланды]] тау һыртында 65% процент тимер тупланған ҡиммәтле тоҡом ҡатламын тауҙың көнбайыш ситендә мастеровой Алексей Решетников таба. 1845 йылда шуға оҡшаған ятҡылыҡтар тау теҙмәһенең көнсығыш битләүендә табыла.

1919 йылда күп һанлы приискылар бер ҙур структураға — Баҡал мәғдән идаралығына (Бакальское рудоуправление) берләшә.

Әммә Баҡал ятҡылыҡтарының сиктәре унан да киңерәк булып сыға — 1950-се йылдарҙа Баҡал геология-разведка партияһы хеҙмәткәрҙәре тимер мәғдән ятҡылыҡтары Баҡал ҡалаһы урынлашҡан урында күп икәнен асыҡлай. Шулай итеп Яңы Баҡал руднигы асыла.

1973 йылда «Сидеритовый» шахтаһы эш башлай. Ер ҡуйынынан «тимер шпаты» — сидерит табыу ойошторола. 17 йыл эшмәкәрлек осоронда шахта ҡеүәте йылына 2000 тоннаға тиклем етә&lt;ref name=&quot;История Бакальских рудников&quot;/&gt;.

== Хәҙерге тарихы ==
Бөгөнгө көндә Баҡал мәғдән идаралығы 1,8 тонна әҙер продукция етештерә.

2008 йылда предприятие, иҫәбендә минерал запасы яҡынса фаразлауҙар буйынса 70 миллион тонна тәшкил иткән Силәбе ятҡылығы Ҡарағайлы (Сосновский) мәғдән идаралығы менән берләштерелеп, киңәйтелде.

Приискыларҙың тиҫтә йылдарға һуҙылған эшмәкәрлеге Баҡал ҡалаһы тирә-яғының матур тәбиғәт күренештәренә төҙәлмәҫлек яра һалған.

[[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]] һырттары һәм [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] тауы үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре {{comment|ташландыҡ тоҡомдар өйөмө|отвалы}} менән тулған.

Әммә тәбиғәт ваҡыт үтеү менән техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — тейелмәйсә һаҡланған тәбиғәт һәйкәлдәре Баҡал ҡала биләмәһе халҡы өсөн билдәле урын.

«Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ-е, сидерит мәғдәнен үртәү һәм байытыу процестары менән бергә, мәғдән әҙерлегенең тулы циклын үҙ эсенә ала.

Хәҙерге ваҡытта предприятие структураһы ике ҙур участка – [[Баҡал]] һәм {{comment|Ҡарағайлы|Сосновский}} — эшкәртеүҙең асыҡ ысулын ҡулланған рудникты, ер аҫты руднигын, мәғдән әҙерләү комплексын һәм ярҙамсы цехтарҙы үҙ эсенә ала. Карьерҙар үҙләштерелеп бөтә барыуы менән бәйле, Баҡал майҙансығында сидериттарҙы төп табыу ысулы булып ер аҫты ысулы тора, һәм был эште төп атҡарыусы подразделение – «Сидеритовый» шахтаһы.

2012 йылда «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ (ООО) «Урал» {{comment|Ракеталарға ҡаршы оборонаның милли системаһы|Национальная система противоракетной обороны}}  компаниялары төркөмө составына инде.

Баҡал тимер мәғдәне ятҡылыҡтары төркөмөнөң дөйөм запасы яҡынса 1 миллиард тонна, шул иҫәптән мәғдәнендә 28-32% тимер тупланған сидериттар запасы — 420 миллион тонна. Тимер мәғдәненән тыш, ятҡылыҡ ферроиретмәләр һәм утҡа сыҙамлы эшләнмәләр етештереүҙә файҙаланырлыҡ кварцит, шулай уҡ ер өҫтөнә яҡын ятҡан юғары сифалы эзбизташ запастарына бай.

2008 йылда үҙләштерелә башланған {{comment|Ҡарағайлы|Сосновский}} майҙанын артабан да эшкәртеү предприятие үҫешенең киләсәген билдәләй, перспективалы тип һанала. Уҙған осорҙа яҡынса 3 миллион тонна тимер мәғдәне һәм 2,3 млн. кубометр асыҡ ысул менән табылған тоҡомдарүҙләштернелгән. Тимер мәғдәненең баланс запасы 70 миллион тонна менән баһалана. Сосновский карьерының проект тәрәнлеге 310 метр тәшкил итә. Мәғдән табыу күләме — йылына 2,5 миллион тоннаға тиклем.

{{comment|Ҡарағайлы|Сосновский}} руднигында 2013 йылдың ғинуарынан ваҡлау-байытыу фабрикаһы эшләй. Уның етештереүсәнлеге — 375 тонна/сәғәт. Конвейерҙың дөйөм оҙонлоғо — 330 метр. Етештереүҙе автоматлаштырыуҙың юғары кимәле аҙ һанлы техник персоналға фабрика менән идара итеү мөмкинлеген бирә.

Һуңғы осорҙа яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә әҙер продукцияны «Северсталь», Магнитогорск һәм Силәбе металлургия комбинаттарына, Высокогорский тау-байыҡтырыу  комбинатына яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә тапшырыу тураһында килешеү төҙөлгән.

Мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү процесына иң юғары заманса технологияларҙы индереү ярҙамында «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ-енең оҙайлы ваҡытҡа үҫеш планы эшләнә.

== Баҡал мәғдән ятҡылыҡтарының әһәмиәте ==
Баҡал мәғдәне, составында көкөрт һәм фосфор минималь дәрәжәлә булыуы, шулай уҡ иретеү өсөн юғары температура талап итмәгәнлеге арҡаһында бөтә донъяға билдәле. Әлегә тиклем уның килеп сығышы буйынса берҙәм фәнни фекер юҡ. Төрлө осорҙарҙа Боланды йылғаһы ярҙары геологияның танылған шәхестәрен — П. Барбот-де-Марни, В. Гофман, Р. Мурчисон, И. Мушкетов, Ф. Чернышевты үҙенә тартты. Был ерҙәргә атаҡлы академик-сәйәхәтселәр П. Паллас һәм И. Лепехин да килгән. 1891 йылда Чикагола үткән халыҡ-ара күргәҙмәлә Баҡал рудниктарының инженер Эрн төҙөгән геологик тасуирламаһы килеүселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән.

Ә 1897 йылда Петербургта уҙған геологик конгрестан һуң унда ҡатнашҡан бөтә донъя ғалимдары Баҡал рудниктарына экскурсияға килә&lt;ref&gt;[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910142411/http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia |date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Туризм ==
Баҡал тимер ятҡылыҡтарын эшкәртеү һөҙөмтәһендә 5 тораҡ пункт — Брусничный, Ельничный, Межгорный, Рудничный ҡасабалары һәм административ үҙәк — Баҡал ҡалаһы барлыҡҡа килә.

Баҡал карьерҙарының текә битләүҙәре бында экстремаль ярыштар үткәреү мөмкинлеген бирә. Ралли буйынса Рәсәй чемпионаты һәм УрФО Асыҡ Чемпионаты сиктәрендә үткәрелгән «Көньяҡ Урал» ярыштары йыл һайын илдең көслө уҙышсыларын һәм уларҙың тамашасыларын йыя.

Баҡал рудниктарына Силәбенән М5 трассаһы буйлап барырға мөмкин. Мейәс, Златоуст (Алтынтамаҡ), Һатҡыны уҙғас, Баҡал руднигы етештереүенән тороп ҡалған өйөмдәре һәм карьерҙары менән уратылып алынған Еркүскән ҡасабаһына боролабыҙ. Сидеритовый руднигына етер өсөн, арыраҡ, Рудничный ҡасабаһына, боролор кәрәк. Яңы Баҡал руднигына Баҡал ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш сигенән барып етергә мөмкин.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Сығанаҡтар == 
* Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [http://bakalruda.com/ Баҡал рудаһы]
* [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/unusual_landscape/bakalskie_zheleznye_rudniki/ Бакальские рудники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423000606/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/unusual_landscape/bakalskie_zheleznye_rudniki/ |date=2021-04-23 }} 
* [http://www.bakal1.ru/index.php?page=bakalskie-rudniki История Бакальских рудников]
* [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]
* [https://web.archive.org/web/20190910142411/http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы]  
* [https://uralmines.ru/obedinennyj-rudnik/ Объединенный рудник]
* [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]]
[[Категория:Һатҡы районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>f7ccux1ttnbx1sqa0wujloh4vhgmaeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атамкүл (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172555</id>
    <revision>
      <id>1308843</id>
      <parentid>1281869</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="pc706j93gpdz95o9v5usp1hgzqlr34m" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Атамкүл күле''' ({{lang-ru|Атам-Куль}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның Атамкүл ауылы янындағы күл. Кама йылғаһы бассейнына ҡараған Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярындағы күл, Атамкүл ауылынан 2,5 км һәм [[Тарҡаҙы]] ауылынан 4 км алыҫлыҡта ята.

== Үҙенсәлектәре ==
Районда иң ҙур күл. Ул Ыҡ йылғаһының элекке үҙәненән барлыҡҡа килгән. Күлдең оҙонлоғо яҡынса 900 м, киңлеге 30 м тиклем, тәрәнлеге 3 м тиклем. Күл шишмәләр, ҡар һыуҙары, ә яҙғы ташҡын ваҡытында Ыҡ йылғаһы һыуы менән туҡлана. Күлдең уң яҡ яры бейек, таулы, һул яғы һөҙәк, ағас үҫентеләре һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған. Акваторияһында аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ, Ҡыҙыл китапҡа ингән һары умырзая осрай.

Күлдә балыҡ һирәк, башлыса табан балыҡ, алабуға, суртан, ажау, аҡ сабаҡ, ҡарабалыҡ тереклек итә. Һуңғы йылдарҙа күлдең яры буйҙарында ял итергә тирә-яҡ ауылдарҙан ғына түгел, [[Ырымбур өлкәһе]]нән дә күп киләләр, был матур тәбиғәт объекты экологияһы өсөн ҙур борсолоу тыуҙыра&lt;ref&gt;.[https://migrantocenter.ru/республика-башкортостан-природа/ Республика Башкортостан. Природа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717155900/http://migrantocenter.ru/%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/ |date=2020-07-17 }}&lt;/ref&gt;

== Исеме ==
Атамкүл күле менән күп риүәйәттәр бәйле. Бер риүәйәт буйынса, бында бер нисә көнгә [[Емельян Пугачев]] ғәскәрҙәре туҡтай. Ә был урындан китер алдынан һуғышсылар тураһында атайҙарса хәстәрлек күрҙе, тип күлгә рәхмәт әйтәләр. Шунан алып Атамкүл — «Атай күле» исеме һаҡланып ҡала&lt;ref&gt;[https://ermekeevo.bashkortostan.ru/district/places/193/ Ермекеево. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511031355/https://ermekeevo.bashkortostan.ru/district/places/193/ |date=2021-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200717155900/http://migrantocenter.ru/%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0/ Республика Башкортостан. Природа]
* [https://ermekeevo.bashkortostan.ru/district/places/193/ Ермекеево. Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511031355/https://ermekeevo.bashkortostan.ru/district/places/193/ |date=2021-05-11 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:Йәрмәкәй районы күлдәре]]</text>
      <sha1>pc706j93gpdz95o9v5usp1hgzqlr34m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡал (тауҙар төркөмө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172565</id>
    <revision>
      <id>1308969</id>
      <parentid>1306999</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14198" sha1="3fcjg9zibmr8qjq2tej8sw7hpngyxnc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баҡал''' ({{lang-ru|Бакал}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]]ндәге тау һырты&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html Бакал/ Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Баҡал тауҙар төркөмө [[Силәбе өлкәһе]]ндәге [[Ҡытаутамаҡ]] округы [[Һатҡы районы]]нда, [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] ҡалаһы янында урынлашҡан.
[[Силәбе]]гә тиклем — 220 км,, [[Өфө]]гә — 205 км, [[Һатҡы]]ға — 23 км.

Координаттары: 54°56’30&quot;N 58°48’29&quot;E Тауҙың бейеклеге 900 метрҙан артыҡ&lt;ref&gt;[https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241222193930/https://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=579738 |date=2024-12-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
[[Силәбе өлкәһе]]нең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: {|
{{начало цитаты}}&quot;Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ ''арҡаһы'' һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. {{oq|ru| 
Бакал, гора, северная вершина хребта Шуйда; город районного подчинения, Саткинский район, две речки, Большая и Малая, левый приток Малой Сатки, бассейн Ая. Современные местные языки не проясняют происхождение названия, что позволяет предполагать существование топонима Бакал с глубокой древности. К этому же приводят и литературные источники. П. С. Паллас в своем описании Южного Урала называет высоту Бакал аркассе и отмечает при этом башкирское происхождение слова аркассе — «гряда гор», «хребет»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}
Тимәк, Баҡал төшөнсәһе, [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Боланды (тау)|Боланды]] менән бергә, һырттар системаһын билдәләй. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев, '''Баҡал''' һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термин йәшеренгәндер, яйлап тау исеме йылға һәм тораҡ пунктҡа күскәндер, тип фаразлай&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;.
Топонимист Шувалов үҙенең хеҙмәтендә Еркүскән менән Шыйҙа атамаларының мәғәнәләренә лә аңлатма биргән: {|
{{начало цитаты}}
Еркүскән, тау, Һатҡы районы. Петер Симон Паллас яҙмаларында — Джиркускан. Ер — башҡорт һүҙе «ер», «урын» һәм күскән — «күскен, шыуышма», йәғни Еркүскән — «тауҙан таштар күскене емерелгән урын»
Шыйҙа, һырт, Һатҡы районы. ХVIII быуат сығанаҡтарында һырт Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда) тип атала. Атаманың бер төрлө генә аңлатмаһы юҡ. Әгәр ҙә Шыйҙа атамаһының хәҙерге формаһынан сығып һүҙ йөрөткәндә, ул «шыйҙа» тигән башҡорт һүҙенә яҡыная — &lt;!-- шыйҙап торған --&gt;&quot;оҙон, нәҙек ағас&quot;, йәки «йыуан ҡолға»{{oq|ru|
Иркускан, гора, Саткинский район. В записках Петра Симона Палласа — Джиркускан. Образовано словами: ер (баш.) — «земля», «местность» и кускен — «лавина», то есть Иркускан — «место, гора с лавинами»
Шуйда (Шуйд), хребет, Саткинский район. В источниках ХVIII в. хребет называется Шулья (Шульгя, Шюльга, Шийда). Единого толкования имени нет. Если исходить из современной формы — Шуйда, то она сближается с башкирским словом шыйда, или шыйза*, — «длинное, тонкое дерево», или «толстая жердь»&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;}}
{{конец цитаты}}

== Тасуирламаһы ==
Баҡал тауҙары, Баҡал ҡалаһының тирә-яғында, Һилейә тау һырттарынан көньяҡта урынлашҡан тау төркөмө. Баҡал тауҙар төркөмөнән көнсығышта Макарушкин һәм Суҡы һырттары һуҙыла. 

Баҡал тауҙары тимер мәғдәне ятҡылыҡтарына бай. Һәм мәғдән таштары XVIII быуат уртаһынан бирле эшкәртелә.

П. С. Паллас был тауҙарҙың береһен Баҡал арҡаһы тип атай. Һәм шунда уҡ «таштарҙан торған оҙон һәм текә тау һырты» тип аңлата (хәҙерге башҡорт телендәге — «арҡа», «тау һырты» менән сағыштырығыҙ). 

Баҡал ҡалаһының атамаһы көнбайыштараҡ аҡҡан һәм Кесе Һатҡыға ҡойған Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы исеменән алынғанлыҡтан, Баҡал арҡаһы «Баҡал һырты», «Баҡал тауҙары» тип тәржемә ителеүенә нигеҙ бар.

Баҡал һырттары [[Боланды (тау)|Боланды]], [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] һәм [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]] тауҙарын&lt;ref&gt; Шувалов Н. И. Иркускан. Шуйда // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt; үҙ эсенә ала. [[Баҡал]] тауҙарында ҡарағай урманы байтаҡ майҙанды биләй&lt;ref&gt; [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]&lt;/ref&gt;.
 
Бөгөнгө көндә [[Шыйҙа (һырт)|Шыйҙа]], [[Боланды (тау)|Боланды]] һәм [[Еркүскән (тау)|Еркүскән]] тауҙары үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре ташландыҡ тоҡомдар өйөмө менән тулған.

Әммә ваҡыт үтеү менән тәбиғәт техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — һаҡланып ҡалған тәбиғәт һәйкәле&lt;ref&gt;[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910142411/http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia |date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

Һырттар төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған, киң һәм яҫы буй үҙәндәр менән бүленгән һәм уларҙы емерелеүгә тотороҡло боронғо тоҡомдар — кварциттарҙың урынлашыуы буйынса билдәләп була. Һырттарҙың бейек түбәләре кварцит ҡаялар теҙемдәренән тора. Ҡаялар тарҡалғанда, һөҙәклектәрендә ҡеүәтле кварцит ишелмәләр һәм үҙәндәрендә үҙенсәлеле таш «йылғалар» барлыҡҡа килтерә. 

Баҡал ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөндә кварцит тоҡомдары мәғдән ятҡылығы ултырма тоҡомдар ҡатламына ныҡлап урынлаша. Кварцит мәмерйәһе шундай ҡатламда барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Баҡалға сәйәхәт]&lt;/ref&gt;.

Тәүге мәғдән ятҡылыҡтары [[Баҡал (тау)|Баҡал]] тауы итәгендә аҡҡан [[Болан (йылға)|Болан]] йылғаһы ярҙарында табылған&lt;ref&gt;[http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Баҡал рудаһы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910142411/http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia |date=2019-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. Бакал. Иркускан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200804133918/https://www.aziko.ru/ural-sights-marshruty/articles_items/okrestnosti-bakala-irkuskan-i-shikhan Окрестности Бакала. Иркускан и Шихан]
* [http://toposural.ru/index.php/goroda-i-poseleniya/bakalput Путешествие в Бакал]
* [http://old.toposural.ru/html/i.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135740/http://old.toposural.ru/html/i.htm |date=2021-10-22 }}
* [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/851-gory-juzhnogo-urala.html  Названия гор от верховий реки Куса до широтного участка нижнего течения Инзера]
* [https://web.archive.org/web/20190910142411/http://bakalruda.com/o-predpriiatii/istoriia Истррия Бакальской руды]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]]
[[Категория:Һатҡы районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>3fcjg9zibmr8qjq2tej8sw7hpngyxnc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беләү (станция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172800</id>
    <revision>
      <id>1308992</id>
      <parentid>1284532</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5636" sha1="bp606xrqfq9n4akxx9qnth3fqu7s2mk" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{бм|Беләү}}
'''Беләү ''' ({{lang-ru|Блява}}) — [[Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге [[Медногорск ҡалаһы ҡала округы|Медногорск ҡала округының]] тораҡ пункты (тибы: станция).

== Географияһы ==
[[Беләү (йылға)|Беләү йылға]]һы үҙәнендә урынлашҡан. Ғәмәлдә шул уҡ исемдәге [[Беләү (ауыл)|Беләү ауылы]] менән тоташҡан. Станция [[Беләүтамаҡ]]тан 38 км алыҫлыҡта ята.&lt;ref&gt;''Стрельников С.М'' Кувандыкский край в географических названиях — Златоуст: Издательство С. М . Стрельникова, 1994.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Беләү ауылына [[1890 йыл]]да [[Украина]]нан күсеп килеүселәр нигеҙ һала. Станция иһә унан 2 саҡрымда 1915—1917 йылдарҙа төҙөлгән&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М . Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1929—1935 йылдарҙа Урта Волга крайы биләмәһенә инә.

Беләү станцияһы янында 1930 йылдарҙа тимер миҡдары 63 процентҡа тиклем еткән ҡыҙыл тимер мәғдәне ятҡылығы табылған.

1932 йылдың майынан ентеклерәк тикшеренеү башлана. Эҙләнеү эштәрен тау инженеры, әзербайжан белгесе Мәмәд Өсәд улы Мәмәдов етәкләй. 1932 йылдың ноябрендә анализдарҙың тәүге һөҙөмтәләре алына, рудала баҡыр (4 процентҡа тиклем), көкөрт (40 процентҡа тиклем), шулай уҡ алтын һәм көмөш булып сыға. 1932 йылдың декабрендә ятҡылыҡты асыу тураһында ауыр сәнәғәт халыҡ комиссары Г. К. Орджоникидзеға хәбәр ителә. Үҙәк матбуғатта ҡыуаныс тулы мәҡәләләр донъя күрә, комбинат төҙөлөшө менән бәйле перспективалар тураһында һөйләнелә&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/index/poselok_rakitjanka/0-128 поселок Ракитянка http://cbs.ucoz.ru/index/poselok_rakitjanka/0-128] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711031035/http://cbs.ucoz.ru/index/poselok_rakitjanka/0-128 |date=2020-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: ''Ауылға ла, артабан станцияға ла атама Беләү йылғаһынан бирелгән. Йылға ярҙарында башҡорттар беләү таштары таба торған булған, һәм йылғаға ла шунан сығып исем биргәндәр. Һирәк-һаяҡ йылғаны, бигерәк тә башында, Беләүшә тип атап ҡуйғылайҙар''&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Халҡы ==
{{Население|Блява (станция)}}

== Инфраструктураһы ==
Станцияға Көньяҡ-Урал тимер юлының элекке Беләү станцияһы юл хужалығы күскән.

Станциянан 2 км төньяҡ-көнбайышта төрлө легендаларға бай [[Яман Каса]] баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары урынлашҡан&lt;ref&gt;[Зайков В. В. Сульфидная залежь Яман-Касы — древний и «черный курильщик» Уральского палеоокеана. — Геол.рудн.м-ний, 1995, т.37, с.511-529]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/tremaz/iamankasa-legendarnoe-turisticheskoe-mesto-60103077a3e47e7ee8158008 Яман-Каса. Легендарное туристическое место]&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
Станцияла тимер юл ғына түгел, автомобиль транспорты өсөн юлдар ҙа бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М . Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}.

[[Категория:Медногорск ҡалаһы ҡала округы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>bp606xrqfq9n4akxx9qnth3fqu7s2mk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башһарт шарьяжы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173249</id>
    <revision>
      <id>1308962</id>
      <parentid>1282354</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7026" sha1="p69qxsfhqezv3f65xxlfc7rmlzey1r1" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}} 
'''&quot;Башһарт  шарьяжы (Башһырт)&quot;''' — [[Геология|геологик]], мәҙәни-этнографик ҡомартҡы. Геологик аномалия.  [[Урал тауҙары|Урал тауы]] яһалыу осоронда [[ер ҡабығы]]&lt;nowiki/&gt;ның ҡыҫылыуы һәм ҡыҫҡарыуы    һөҙөмтәһендәге  катаклизмдан килеп тыуған. Ул  [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] биләмәһендә,  [[Башҡортостан ҡурсаулығы|Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]]&lt;nowiki/&gt;нда урынлашҡан.

==Этимологияһы==
Башһарт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе. Ғәрәп исемен тәржемә иткәндә &quot; Йылғалар башы&quot;, &quot;Ғүмер башы&quot; тигәнде аңлата.

Боронғо тикшеренеүселәр [[Әл-Бируни]] һәм Мәхмүд [[Ғардизи|Гардизи]]&lt;nowiki/&gt;ҙар IX быуатта сәйәхәттә булып, нәҡ ошо урындарҙы етенсе климаттың сиге тип билдәләп китә. Урта быуаттың күренекле ғалим-географы  булып танылған Әл-Бируни Башһырт тауҙары тураһында яҙып ҡалдырған.

Әл-Бируни һәм Гардизи  Әл-Бируни һәм Гардизи был һырттарҙы  Башһарт тип атайҙар.

== Тасуирламаһы ==
Ҡурсаулыҡ Уралдың төп бейек һырттары [[Ҡыраҡа]] һәм [[Урал-Тау (Белорет районы)|Урал-Тау]] өлөшөндә меридиандар  буйынса  дөрөҫ йүнәлеш юғалтып ҡатмарлы бейеклектәр, ҡалҡыулыҡтар селтәренә тарҡалған ерҙә урынлашҡан.

Башхырт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе.

Бында палеозой осоронда   тектоник япма — айырым тоҡомдарҙың бер ҡатламы бер-береһенең  өҫтөнә шылыуы һөҙөмтәһендә  Башһарт шарьяжы барлыҡҡа килгән.  Был  геологик аномалия барлыҡҡа килтергән бындай  ҡатламдарҙы фәндә аллохтондар тип атайҙар.

[[Тау]]&lt;nowiki/&gt;ҙың битләүҙәре, һырты  [[урман]]&lt;nowiki/&gt;дар менән ҡапланған.Түбәһендә [[артыш]] өйкөм-өйкөм булып үҫә.Түбәһендә тау далаһы булған урындар бар.

Тау һырттарының ташлы битләүҙәрендә уҙған дәүерҙән ҡалған үҫемлек  төрҙәрен, бергәлектәрен  күрергә  мөмкин. Мәҫәлән,  ҡылғанлы дала  утрауҙарын һәм һирәк осраған лишайниктарҙы. Тауҙарҙа боронғо фаунаның ҡалдыҡтары һаҡланған эзбизташ киҫәктәре осрай. Донъяла уның аналогтары юҡ, бында силур осорона ҡараған   бик һирәк осрай торған палеонтологик табылдыҡтар осрай.
 
Тура баҫып торған “бөтөн &quot; таш  диуарҙарҙа  бер-береһенә оҡшамаған боронғо ҡаҙылма юлаҡтар геологик тарихтан өҫкә ҡалҡып сыҡҡан иҫтәлектәр булып тора.Түбәнән аҫта ҡаҙанға оҡшаған тәрән тар үҙәктәр,  [[уйһыулыҡ]] һәм  [[үҙән]]&lt;nowiki/&gt;дәр күренә.

Түбәһенә тиклем шундай уҡ исемле экологик һуҡмаҡ  буйлап барып етергә мөмкин. Алып менеүсе  юл һөҙәк һәм бик оҙондан түгел - ни бары 0,5 километр. Түбәлә урман менән ҡапланған тарлауыҡтарҙы, тәрән уяларҙы,  тирә-яҡты күҙәтерлек майҙан да (вышка) эшләнеп ҡуйылған.

Палеозой осорона тиклем барлыҡҡа килгән, ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтарҙың боронғо ҡатламы урынлашҡан [[Ҡыраҡа]], Башһырт тауҙарын хатта бөтә донъя геологик һәйкәле итеү тураһында халыҡ-ара консилиумға ла сығарылған. 
== Һылтанмалар ==
*[https://vesturism.ru/russia/bashkortostan/bashkhardskiy-sharyazh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225163926/https://vesturism.ru/russia/bashkortostan/bashkhardskiy-sharyazh |date=2021-02-25 }} 
*[https://bashzapoved.ru/%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415024244/http://bashzapoved.ru/%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B/ |date=2021-04-15 }} 
*[https://web.archive.org/web/20260109211805/https://goru.travel/place/bashkhyrtskiy-sharyazh] 
*[https://vesturism.ru/russia/bashkortostan/bashkhardskiy-sharyazh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225163926/https://vesturism.ru/russia/bashkortostan/bashkhardskiy-sharyazh |date=2021-02-25 }} 
*[https://web.archive.org/web/20191027191417/http://www.ye02.ru/mahsus/12614-bashyrt-tauary-ix-byuatta-u-bildle-bulan.html  “Башһырт тауҙары IX быуатта уҡ билдәле булған”]
*[https://yandex.ru/images/search?text=%D0%B1%D0%B0%D1%88%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8C%D1%8F%D0%B6%20%D1%87%D1%82%D0%BE%20%D1%8D%D1%82%D0%BE&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wiz  Башхардский шарьяж]

[[Категория:Бөрйән районы географияһы]]
[[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>p69qxsfhqezv3f65xxlfc7rmlzey1r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арал диңгеҙенең кимәле кәмеүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174369</id>
    <revision>
      <id>1308823</id>
      <parentid>1284749</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16841" sha1="b7xvvg5k2fzt64qpn8kym0q3ef2x6ig" xml:space="preserve">[[Файл:Aral in April 2018 (Iss055e018638 lrg).jpg|альт=|мини|[[Арал диңгеҙе]] 2018 йылдың апрелендә]]
[[Файл:Aral Sea.gif|right|thumb| Арал диңгеҙенең 1960 йылдан алып 2014 йылғаса кимәленең кәмеүе]]
'''[[Арал диңгеҙе]]нең кимәле кәмеүе''' - [[Арал диңгеҙе]]нең ҡороуы һәм уның урында яңы сүллек—Аралҡомдың барлыҡҡа килеүе менән бәйле экологик, биологик, тупраҡ, климат һәм социаль күренештәрҙең йыйылмаһы.

== Сәбәптәре һәм ҡороуының барышы ==
[[Арал диңгеҙе]] ҡороу процессы башланмаҫ борон [[Каспий диңгеҙе]], [[Үрге күл|Үрге]] һәм [[Виктория күле|Виктория]] күлдәренән һуң донъяла майҙаны буйынса 4 урынды биләгән. [[Арал диңгеҙе]]нең деградацияһы үткән быуаттың 60-сы йылдарында башлана. Быға [[Үзбәкстан]], [[Төркмәнстан]]да һәм [[Ҡаҙағстан]]дың көньяғында [[Һырдаръя]] һәм [[Амударъя]] йылғаларының һыуҙарын баҫыуҙарҙы һуғарыу һәм хужалыҡ кәрәк-яраҡтары өсөн каналдар системаһы аша ҡулланыу сәбәпле була. Һөҙөмтәлә дингеҙ ярынан ныҡ сигенә һәм төрлө  пестицидтар һәм химикаттар менән бысранған төбө асыла.
1961-2007 йылдарҙа [[Арал диңгеҙе]] быу аша 1000 км³ һыуын юғалта. 1989 йылда дингеҙ ике айырылған күлгә—Төньяҡ (Кесе) һәм Көньяҡ (Ҙур) бүленә. 2003 йылда Арал диңгеҙенең өҫтөнөң майҙаны элекке ваҡыттағының дүрттән бер өлөшөн, ә һыу күләме—10% тәшкил итә. 2000 йылдар башында абсолют һыу кимәле 31 метрға тиклем төшә. Быйыл 1950-сы йылдарҙа күҙәтелгән һыу кимәленән 22 метрға түбән.

2011 йыл 2010 йылға ҡарағанда [[Арал диңгеҙе]]нең бассейнында ҡорораҡ була, [[Амударъя]]ның дельтаһы ҡорой һәм Ҙур Арал күленең өс өлөшөндә һыу кимәле тағы ла кәмей. Ҙур Арал диңгеҙенән дамба менән айырылып торған Кесе Аралда һыу кимәле стабиль хәлдә булған, әммә 2011 йылда шулай уҡ унында майҙаны кәмей&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=52002 Aral Sea. September 11, 2011]&lt;/ref&gt;.

2012 йылда Арал диңгеҙенең майҙаны ныҡ үҙгәреүсән була: йәй көнө Көнсығыш Арал майҙан буйынса ныҡ арта, әммә көҙ көнө кире ҡорой.

2014 йылдың авгусында Арал диңгеҙенең көнсығыш өлөшө тулыһынса ҡорой&lt;ref&gt;[http://iscience.ru/2014/10/02/vostochnoe-aralskoe-more-vysoxlo-polnostyu/ Восточное Аральское море высохло полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321230332/http://iscience.ru/2014/10/02/vostochnoe-aralskoe-more-vysoxlo-polnostyu/ |date=2019-03-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2014/09/29/aral-site-anons.html НАСА: Узбекская часть Аральского моря высохла полностью]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Марк Синнот|title=Как высушить море за полвека: трагическая история Арала|url=http://www.nat-geo.ru/nature/217711-kak-vysushit-more-za-polveka-tragicheskaya-istoriya-arala/#full|date=июнь 2015|publisher=National Geographic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://worldview.earthdata.nasa.gov/?p=geographic&amp;l=MODIS_Terra_CorrectedReflectance_TrueColor(hidden),MODIS_Aqua_CorrectedReflectance_TrueColor,Reference_Labels(hidden),Reference_Features(hidden),Coastlines(hidden)&amp;t=2014-08-01&amp;z=3&amp;v=53.7880859375,42.1435546875,65.7939453125,47.724609375 1 августа 2014 года]&lt;/ref&gt;. Шулай булһа ла артабанғы йылдарҙа ул яңынан һыу менән тула, әммә уның кимәле яҙҙан йәйгә тиклем ныҡ үҙгәреп тора&lt;ref&gt;[https://worldview.earthdata.nasa.gov/?p=geographic&amp;l=MODIS_Terra_CorrectedReflectance_TrueColor(hidden),MODIS_Aqua_CorrectedReflectance_TrueColor,Reference_Labels(hidden),Reference_Features(hidden),Coastlines(hidden)&amp;t=2015-08-01&amp;z=3&amp;v=53.9287109375,42.358886718749986,65.9345703125,48.036621093749986 Космический снимок Аральского моря 1 августа 2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://worldview.earthdata.nasa.gov/?p=geographic&amp;l=MODIS_Terra_CorrectedReflectance_TrueColor(hidden),MODIS_Aqua_CorrectedReflectance_TrueColor,Reference_Labels(hidden),Reference_Features(hidden),Coastlines(hidden)&amp;t=2016-08-01&amp;z=3&amp;v=53.9287109375,42.358886718749986,65.9345703125,48.036621093749986 Космический снимок Аральского моря 1 августа 2016]&lt;/ref&gt;. Иң ҙур майҙан һәм һыу кимәле буйынса күрһәткестәр 2017 йылда була, спутник снимоктар буйынса, ул йылда һыу [[Һырдарья]]нан ғына түгел, хатта [[Амударъя]]нан да килә башлай&lt;ref&gt;[https://worldview.earthdata.nasa.gov/?p=geographic&amp;l=MODIS_Terra_CorrectedReflectance_TrueColor(hidden),MODIS_Aqua_CorrectedReflectance_TrueColor,Reference_Labels(hidden),Reference_Features(hidden),Coastlines(hidden)&amp;t=2017-08-01&amp;z=3&amp;v=53.9287109375,42.358886718749986,65.9345703125,48.036621093749986 Космический снимок Аральского моря 1 августа 2017]&lt;/ref&gt;.

== Экологик эҙемтәләр ==
Арал диңгеҙе буйында климат тағы ла ҡорораҡ һәм континентальға әйләнә. Тар яр буйы һыҙатында ҡыш 1-3 градусҡа һыуығыраҡ була башлай. Ҡороған дингеҙ төбөндә тоҙ-ҡомло Аралҡом сүллеге барлыҡҡа килә. Көслө елдәрҙә (был регионда улар йылына 30-50 көн күҙәтелә) ҡороған дингеҙ төбөндә интенсив ҡом бурандары була, улар [[Байҡоңыр]], [[Ҡыҙылурҙа]] һәм башҡа ҡалаларға барып етәләр. Ҡороған дингеҙ төбөндә тоҙло ултырмаларҙа бик күп төрлө ағыулы химикаттар һәм ашламалар бар, шуға ла уларҙы тын алыу кешеләрҙең һәм йәнлектәрҙең һаулығына зарар килтереүе ихтимал. Йыл һайын [[Арал диңгеҙе]]нең төбөнән елдәр менән һауаға 75 млн тонна тоҙ күтәрелә&lt;ref&gt;[http://newsrbk.ru/news/455239-ezhegodno-so-dna-aralskogo-morya-podnimayutsya--yadovityie-soli.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113653/http://newsrbk.ru/news/455239-ezhegodno-so-dna-aralskogo-morya-podnimayutsya--yadovityie-soli.html |date=2016-03-04 }} со ссылкой на источник: newsland.com/news/detail/id/1249780/&lt;/ref&gt;. [[Арал диңгеҙе]]нең ағыулы тоҙҙары&lt;ref name=&quot;no&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=2000|url=http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm|title=State of Environment of the Aral Sea Basin|publisher=Regional report of the Central Asian States|accessdate=22.05.2009|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927183650/http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm|archivedate=2006-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316062917/http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm |date=2009-03-16 }}&lt;/ref&gt; Антарктида пингвиндарың ҡанында, [[Гренландия]] боҙҙарында, [[Норвегия]] урмандарында һәм башҡа урындарҙа табылған.

== Урындағы ерҙең үҙгәреүе ==
[[Файл:Muynak (8599789039).jpg|thumb|350px|Муйнаҡта «Кораблдәр зыяраты»]]
Арал ландшафты зыян күрә: ҡамыш ҡыуаҡлыҡтарының майҙаны 500 меңдән 18 меңгә тиклем кәмей, дөйөм алғанда, [[Амударъя]] һәм [[Һырдаръя]] дельталарындағы 50-гә яҡын ҙур күлдәр юҡҡа сыға. [[Амударъя]] һәм [[Һырдаръя]] үҙәнендәге туғайҙар юҡҡа сығалар. Ҡапыл диңгеҙҙә флора һәм фауна кәмей. 138 төр умыртҡалыларҙан тик 38 генә төр ҡала. Һыуҙың тоҙлолоғо күтәрелә: Ҙур Аралда 10 тапҡырға (100‰), ә Кесе Аралда 2 тапҡырға (18‰). Арал, Казахдарья, Муйнак порттары һыу булмағанға ябылалар. Арал алдында 1980 йылдарҙан алып эшһеҙлек кимәле ныҡ юғары.

== Перспективалар ==
2005 йылда Кокараль быуаһы төҙөлөп бөтә,уға [[Арал диңгеҙе]]нең төньяҡ өлөшөнөң ҡотҡарып ҡалыр тигән ышаныс бар. Быуа ярҙамында Кесе Аралдың абсолют һыу кимәле 42 метрға тиклем күтәрелә, балыҡсылыҡ хужалығы тергеҙелә башлай. РРССАМ-2 проектты эсендә Бергә боғаҙынан Ауҙы-Кокаралға һыуҙы ебәреп, Кесе Аралда һыу кимәлен 48-50 метрға күтәреү күҙалланған&lt;ref name=&quot;mfca&quot;&gt;{{cite web|url=http://rus.ec-ifas.org/news/31-the-second-phase-of-the-northern-aral-sea-and-syrdarya-control-project-is-underway.html|title=Вторая фаза проекта РССАМ находится в интенсивной в разработке|date=16.06.2010|publisher=ИК МФСА|accessdate=2012-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212135406/http://rus.ec-ifas.org/news/31-the-second-phase-of-the-northern-aral-sea-and-syrdarya-control-project-is-underway.html|archivedate=2013-12-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212135406/http://rus.ec-ifas.org/news/31-the-second-phase-of-the-northern-aral-sea-and-syrdarya-control-project-is-underway.html |date=2013-12-12 }}&lt;/ref&gt;. Һыуҙың күсереүен маҡсаты булып Төньяҡ Аралдың тоҙлолоғон кәметеү булған&lt;ref name=&quot;mfca&quot;/&gt;. 1950 йылдан алып хәҙерге заманға тиклем күп тапҡыр Обь йылғаһынан Арал диңгеҙенә канал төҙөү буйынса проекттар тәҡдим ителгән. Был эш Арал алдында экономиканы үҫтерер ине һәм диңгеҙҙе лә терелтер ине. Әммә ундай төҙөлөш бик күп сығымдар талап итә, шуға ла практик яҡтан тормошҡа ашырыу бик ҡыйын.

== Арал диңгеҙенең ҡороуы темаһы сәнғәттә ==
*Роллан Сейсенбаевтың «Мертвые бродят в песках» романы, 2001.
*&quot;Таҡыр&quot; беренсе ҡаҙаҡ рок-операһы, режиссеры Насер Кульсариев
*Арал диңгеҙе темаһы &quot;Игла&quot; совет фильмында (режиссёр Рашид Нугманов) саҡ ҡына телгә алына.
*«Linkin Park» америка рок-группаһының «What I've Done» тигән клибында Арал диңгеҙенең ярында сереп ятҡан корабльдың фотоһы ҡулланыла.
*Юлия Савичева Т9 группаһы менән Арал диңгеҙенең төбөндә клип төшөрәләр&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=aHcXiI_0pik видеоклип «Корабли» Юлия Савичева и Т9]&lt;/ref&gt;.
*Нәфис фильм «Псы» (ролдәрҙә Андрей Краско, Юрий Кузнецов, Михаил Жигалов һәм башҡалар)
*Нәфис фильм «В ожидании моря», 2013.
*Pink Floyd группаһы «Louder than Words» тигән йырҙың видеоклибын «The Endless River» һуңғы альбомынан Арал диңгеҙенең проблемаларына арнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=[[Резниченко, Григорий Иванович|Резниченко Г. И.]] |заглавие=Аральская катастрофа: Дневник экспедиции: (С отступлениями и комментариями) |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001641557 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Агентство печати «Новости»|Новости]] |год=1992 |страниц=112 |серия= |isbn=5-7020-0652-6 |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=[[Зонн, Игорь Сергеевич|Зонн И. С.]], [[Гланц, Майкл Говард|Гланц М. Г.]] |заглавие=Аральская энциклопедия |ссылка= |викитека= |ответственный=Авт. и сост.: И. С. Зонн, М. Г. Гланц; Под ред. [[Косарев, Алексей Нилович|А. Н. Косарева]], [[Костяной, Андрей Геннадьевич|А. Г. Костяного]] |издание= |место={{М}} |издательство=[[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]] |год=2008 |страницы= |страниц=256 |серия= |isbn=978-5-7133-1326-5 |тираж=1000 |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140116200654/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1239303540 ''Рахманов В.'' Самая молодая пустыня в мире — Аралкум]
* Siegmar-W. Breckle [http://www.uni-bielefeld.de/biologie/Oekologie/aralsee.html ''Combating desertification and rehabilitation of the salt deserts in the region at the Aral Sea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305122306/http://www.uni-bielefeld.de/biologie/Oekologie/aralsee.html |date=2010-03-05 }}
* {{cite web | datepublished =20 мая 2009 | url =http://earthobservatory.nasa.gov/Features/WorldOfChange/aral_sea.php | title =Evaporation of the Aral Sea : Feature Articles | publisher =[[Earth Observatory]] | accessdate = 20.05.2009 | lang =en }}
* [https://web.archive.org/web/20110717212246/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=32684 ''Бекеева И.'' О Барсакельмесском заповеднике — «Пойти, чтобы вернуться»], № 430 (16817) от 28.08.2009.
* [http://zyalt.livejournal.com/239299.html Кладбище кораблей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611054233/http://zyalt.livejournal.com/239299.html |date=2012-06-11 }} (фотоальбом южной части Аральского моря, апрель 2010 года)
* [https://www.researchgate.net/profile/Igor_Plotnikov/publication/237404985_SOVREMENNAA_FAUNA_OSTATOCNYH_VODOEMOV_OBRAZOVAVSIHSA_NA_MESTE_BYVSEGO_ARALSKOGO_MORA_MODERN_FAUNA_OF_RESIDUAL_WATER_BODIES_FORMED_ON_THE_PLACE_OF_THE_FORMER_ARAL_SEA_NV_Aladin_i_IS_Plotnikov/links/55dee8a508aeaa26af0f3b5c.pdf Современная фауна остаточных водоёмов, образовавшихся на месте бывшего Аральского моря // Труды Зоологического института РАН. УДК 591.9 (262.83). — Том 312, № 1/2, 2008. — С. 145—154]
{{ВС}}

[[Категория:Арал диңгеҙе]]
[[Категория:Экологик һәләкәттәр]]</text>
      <sha1>b7xvvg5k2fzt64qpn8kym0q3ef2x6ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абыҙгилдин Абдулла Далха улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175923</id>
    <revision>
      <id>1308738</id>
      <parentid>1302354</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5946" sha1="bx36h9784bst6n2xyug28q3gtxh1lcb" xml:space="preserve">{{фш|Абыҙгилдин}}
{{Ук}}
'''Абыҙгилдин Абдулла Далха улы''' ({{lang-ru|Абезгильдин Абдулла Далхович}}) ([[1913]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, комендант взводының ат ҡараусыһы (коновод). Гвардия ефрейторы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән билдәләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/207-abezgil-din-abdulla-dalkhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдулла Далха улы Абыҙгилдин [[1913 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙенең (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]) Ишмырҙа ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

[[1941 йыл]]дың декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

16-сы гвардия кавалерия дивизияһына комендант взводының ат ҡараусыһы (коновод) була&lt;ref name=&quot;ААД&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793097/ Память народа. Абезгильдин Абдулла Далхович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722164422/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793097/ |date=2021-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

Уның награда ҡағыҙында түбәндәге юлдар бар:{{Цитата|Комдивтың ат ҡараусыһы булып эшләүсе иптәш Абыҙгилдин Польша ҡалаларын алыу осоронда һәм Бернау, Ораниенбург, Науэн, Бранденбург ҡалалары өсөн һәм Берлин ҡалаһын ҡамау һәм алыу өсөн барған һуңғы ваҡыттағы алыштарҙа, ат составын бомбаға тотоуҙан һаҡлаусы һәм ҡотҡарыусы отделение командиры булараҡ, хәрби бурысын һәр саҡ еренә еткереп үтәне. Бынан тыш иптәш Абыҙгилдин үҙенең отделениеһы менән урмандарҙа йәшеренгән немец төркөмдәрен юҡ итеүҙә ҡатнашты.&lt;ref name=&quot;ААД&quot; /&gt; |}}

[[1945 йыл]]да Абдулла Далха улы Ҡыҙыл Армия сафтарынан демобилизациялана&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/207-abezgil-din-abdulla-dalkhovich?Itemid=1047 Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, 1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref&gt;ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755.&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Абыҙгилдин Абдулла Далха улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/207-abezgil-din-abdulla-dalkhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://web.archive.org/web/20210722164422/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793097/ Шаймуратовцы. Абезгильдин Абдулла Далхович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/24576892/ Дорога памяти. Абезгильдин Абдулла Далхович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609182726/https://1418museum.ru/heroes/24576892/ |date=2021-06-09 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр |2}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>bx36h9784bst6n2xyug28q3gtxh1lcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акилов Терентий Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176337</id>
    <revision>
      <id>1308763</id>
      <parentid>1302368</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T13:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5659" sha1="7ncpa0kc1ugdqbfck2z95pqqv953pav" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Акилов Терентий Семёнович''' ([[1901]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы. Гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/342-akilov-terentij-semjonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акилов Терентий Семёнович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Терентий Семёнович Акилов [[1901 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер — [[Йылайыр районы]]) [[Ҡананикольский]] ауылында тыуған.

[[1942 йыл]]дың 5 ғинуарында Йылайыр хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Гвардия сержанты Акилов Терентий Семёнович [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы.

{{цитата|Зандхаузен тораҡ пункты өсөн алышта Терентий Акилов яраланды, әммә эвакуацияға ризалашманы. 
Герлиндерф өсөн барған һуғыштарҙа донесение менән китеп барған иптәш Акилов 15 дошмандан торған төркөмдө күрә һәм ҡылыссылар эскадроны командирына хәбәр итә. Немец һалдаттары әсирлеккә төшә.
 
[[Бранденбург]] өсөн яуҙа иптәш Акилов, үҙенең автоматынан атып, ике немец автоматчигын юҡ итте&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ Память народа. Акилов Терентий Семёнович]&lt;/ref&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ Память народа. Акилов Терентий Семёнович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625102106/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ |date=2021-06-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1922262/ Акилов Терентий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201859/https://1418museum.ru/heroes/1922262/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Акилов Терентий Семёновичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Зилаирский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Йылайыр районы Ҡананикольский ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 687572. Единица хранения 2170.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/342-akilov-terentij-semjonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акилов Терентий Семёнович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ Память народа. Акилов Терентий Семёнович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625102106/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061802/ |date=2021-06-25 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/1922262/ Акилов Терентий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201859/https://1418museum.ru/heroes/1922262/ |date=2021-06-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Зилаирский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>7ncpa0kc1ugdqbfck2z95pqqv953pav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аллаяров Миңлебай Хәким улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176480</id>
    <revision>
      <id>1308782</id>
      <parentid>1302372</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6308" sha1="e4id203qpgdnryartjqkgj986gdvhic" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Аллаяров Миңлебай Хәким улы''' ({{lang-ru|Аллаяров Минлибай Хакимович}}; [[1903]]-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы. 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/210-allayarov-mishibaj-khakimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллаяров Минлибай Хакимович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Миңлебай Хәким улы Аллаяров [[1903 йыл]]да Куйбышев (хәҙер — Һамар өлкәһе) [[Оло Глушица районы]] [[Таш-Күстән]] (Таштинка)&lt;!-- тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған Үҫәргән улусының Күстән, Бөрйән улусының Күсәкбай һәм Ташбулат ауылдары берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән --&gt;&lt;ref&gt;[http://fb.bashenc.ru/TABLES/IRGIZO_KAMELIKSKIE.jpg Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарының торама пункттары.]&lt;/ref&gt; ауылында тыуған. Артабан ғаиләһе менән Баймаҡ районына күсеп ҡайтҡан.

[[1942 йыл]]да БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия ҡыҙылармеецы Аллаяров Миңлебай Хәким улы 7-се кавалерия корпусы составындағы 16-сы Башҡорт гвардия Чернигов Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов, Кутузов орденлы дивизияһының 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры булып хеҙмәт итә.

[[1943 йыл]]дың 13 октябрендә {{цитата|Аллаяров, М. Х. 1942 йылдың ноябренән транспортта эшләү дәүерендә хәрби частарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткәндә һәм яралыларҙы эвакуациялағанда, дисциплина өлгөһөн күрһәтте. Барлыҡ заданиеларҙы ла ваҡытында үтәүе, үҙенә ышанып тапшырылған транспортты һәм йөктө тәртиптә тотоуы менән подразделениела үрнәк булырлыҡ кимәлдә. Хәрби заданиеларҙы срогына, хатта срогынан алда үтәй. Авария булдырғаны юҡ, машинаны һәр ваҡыт хәрби әҙерлектә тота&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ Память народа. Аллаяров Минлибай Хакимович]&lt;/ref&gt;|}} тигән юғары баһа менән, Аллаяров Миңлебай «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ([[1943]])&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ Память народа. Аллаяров Минлибай Хакимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724130420/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Аллаяров Миңлебай Хәким улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 1853&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 Аллаяров Минлибай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211031/https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/210-allayarov-mishibaj-khakimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аллаяров Минлибай Хакимович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://web.archive.org/web/20210724130420/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083615850/ Память народа. Аллаяров Минлибай Хакимович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}
* [https://1418museum.ru/heroes/1168616/ Дорога памяти. Минлибай Аллаяров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624205341/https://1418museum.ru/heroes/1168616/ |date=2021-06-24 }}
* [https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 Аллаяров Минлибай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211031/https://pamyat-naroda.su/awards/18765855 |date=2021-06-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>e4id203qpgdnryartjqkgj986gdvhic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ансар (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177649</id>
    <revision>
      <id>1308809</id>
      <parentid>1294271</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5329" sha1="jadxzt846y2w3c97n0i8j67qdvw26by" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ансар''' — [[башҡорт]] һәм [[төрки телле халыҡтар]]ҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

== Этимологияһы ==
Ансар — [[ғәрәп]]тәрҙән таралған ир балаларға ҡушылған «ярҙамсы», «юлдаш» мәғәнәһендәге мосолман исеме&lt;ref&gt;[https://statusname.ru/names/ru/male/ansar/ Происхождение, толкование и значение имени Ансар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913073306/https://statusname.ru/names/ru/male/ansar/ |date=2021-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Ансар Фазлиәхмәт улы Вәлиәхмәтов]] ([[1 май]] [[1922 йыл]] — [[10 июль]] [[2005 йыл]]), ғалим-патологоанатом, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1975), профессор (1977). 1976—1987 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның кафедра мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

* Ансар Берни ([[14 август]] [[1956 йыл]]), [[Пакистан]]да кеше хоҡуҡтары концепцияһын [[1980 йыл]]дан тәҡдим иткән беренсе дәүләт эшмәкәре; 2007—2008 йылдарҙа Пакистан министрҙар кабинетында кеше хоҡуҡтары буйынса федераль министр&lt;ref&gt;[https://wikichi.ru/wiki/Ansar_Burney Википедия Ансар Берни — Ansar_Burney{{ref-ru}} {{V|13|09|2021}}]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

* Ансар Мәсҡүт улы Әйүпов ([[13 март]] [[1972 йыл]]), [[спорт]]сы, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы, тренер, спорт мастеры&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Аюпов,_Ансар_Максутович Википедия Аюпов, Ансар Максутович{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}}]&lt;/ref&gt;.

* Ансар Хәлиуллин, Рәсәйҙең театр һәм кино режиссёры, театр педагогы.[[Мәскәү]]ҙә йәшәй&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Халилуллин,_Ансар Википедия Халиуллин, Ансар{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}} ]&lt;/ref&gt;.

* Ансар Әхмәт (Ахмед) улы ([[10 апрель]] [[1964 йыл]]), [[Индонезия]] сәйәсмәне, 2020 йылдан Риау утрауҙарында губернатор&lt;ref&gt;[https://gaz.wiki/wiki/ru/Ansar_Ahmad_(Indonesian_politician) Вики Ансар Ахмад (индонезийский политик{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913110727/https://gaz.wiki/wiki/ru/Ansar_Ahmad_(Indonesian_politician) |date=2021-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәттә ==
* «Ансар» Мәскәү йыр һәм бейеү ансамбле

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ансарҙар]] — ({{lang+ar|أنصار|Пәйғәмбәр ярҙамсылары}}{{sfn|Ислам: ЭС|1991}}{{sfn|Watt, W. Montgomery|1986|с=514}}) — [[Мәҙинә]]нең ерле ырыуҙары Бәнү Әүс һәм Хәҙрәж кешеләре, улар [[Ислам]] ҡабул иткән һәм [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең [[Сәхәбәләр]]е (ярҙамсылары) тип атала башлай. 622 йылдағы Мәккә мосолмандарының [[Һижрәт]]е осоронда ансарҙар [[Һижрәт|мөһәжир]]ҙәргә үҙ йорттарында урын биргән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://muslimclub.ru/znanie/words/a/15.html Словарь исламских терминов- Ансар{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}}]
* [https://web.archive.org/web/20210913073306/https://statusname.ru/names/ru/male/ansar/ Происхождение, толкование и значение имени Ансар{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}}]
* [https://gaz.wiki/wiki/ru/Ansar_Ahmad_(Indonesian_politician) Вики Ансар Ахмад (индонезийский политик{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913110727/https://gaz.wiki/wiki/ru/Ansar_Ahmad_(Indonesian_politician) |date=2021-09-13 }}
* [https://wikichi.ru/wiki/Ansar_Burney Википедия Ансар Берни — Ansar_Burney{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}} ]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Халилуллин,_Ансар Википедия Халиуллин, Ансар{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}} ]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Аюпов,_Ансар_Максутович Википедия Аюпов, Ансар Максутович{{ref-ru}}{{V|13|09|2021}}]
{{Аҙаштар исемлеге}}
[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>jadxzt846y2w3c97n0i8j67qdvw26by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азаренко Емельян Климентьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178620</id>
    <revision>
      <id>1308751</id>
      <parentid>1252035</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T12:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7556" sha1="sq30dm5g8y8tqkh21er7ookdd328opi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Емельян Климентьевич Азаренко''' ({{Lang-be|Емяльян Кліментавіч Азаранка}}; 17 (30) июль [[1908]]—[[1988]] 22 февраль) — совет белорус философы, [[Фән докторы|философия фәндәре докторы]] (1962), профессор (1962).

== Биографияһы ==
Могилев губернаһының Быхов өйәҙе Узники ауылында (хәҙерге Могилев өлкәһенең Быхов районы Ҡыҙыл Слобода агроҡаласығы) тыуған. 1929 йылда Могилев педагогия техникумын тамамлай, 1932 йылға тиклем Ветринский районының балалар йортонда эшләй. 1938 йылда [[Ленинград]] университетының механика-математика факультетының астрономия-геодезия бүлеген тамамлай. 1938—1939 йылдарҙа — Орел педагогия институтының фәнни һәм уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары. 1939—1941 йылдарҙа — [[Череповец]] ҡалаһында уҡытыусылар институты һәм педагогия техникумы директоры, 1941—1944 йылдарҙа — Вологда педагогия институтының директоры урынбаҫары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша.

1944—1949 йылдарҙа партия эшендә — Белоруссия Коммунистәр партияһы Үҙәк Комитетының фән һәм юғары уҡыу йорттары секторы мөдире, пропаганда һәм агитация бүлеге консультанты. Бер үк ваҡытта 1946—1949 йылдарҙа — Белорус халыҡ хужалығы институты кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1948 йылда ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбенең ижтимағи фәндәр факультетын ситтән тороп тамамлай, 1948—1950 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһының диссертанттар курсында уҡый. 1950 йылда «Борьба М. В. Ломоносова за материализм против идеализма в естествознании» темаһына философия буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Азаренко, Е. К. Борьба М. В. Ломоносова за материализм против идеализма в естествознании: дис. … канд. филол. наук / Е. К. Азаренко. — М., 1950. — 331 с.&lt;/ref&gt;. 1950—1954 йылдарҙа Белоруссия дәүләт университетының уҡыу эштәре буйынса проректоры, 1951 йылдан БДУ-ның тарихи һәм диалектик материализм кафедраһы доценты. 1954—1956 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Философия институты докторантураһында, 1956 йылдан БДУ уҡытыусыһы. 1957—1972 йылдарҙа — Минск медицина институтының тарихи һәм диалектик материализм кафедраһы мөдире вазифаһында. 1961 йылда «Мировоззрение М. В. Ломоносова» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Азаренко, Е. К. Мировоззрение М. В. Ломоносова / Е. К. Азаренко. — Минск : Изд-во Белорусского ун-та, 1959. — 270 с.&lt;/ref&gt;. 1972—1974 йылдарҙа — медицина институтының марксистик-ленинсы философияһы кафедраһы профессоры, 1974—1975 йылдарҙа — профессор-консультант.

Диалектологик материализм, социалистик философия һәм мәҙәниәт проблемалары буйынса хеҙмәттәр авторы. М. В. Ломоносовтың фәлсәфәүи ҡараштарын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Күп кенә хеҙмәттәрен сәйәси эшмәкәрҙәрҙең донъяға ҡарашына бағышлай. 8 фән кандидаты әҙерләгән. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән методик әсбаптар авторы. 

Минск халыҡ депутаттарының ҡала Советы һәм район Советтары депутаты итеп һайлана. Орден (1961), миҙалдар, БССР Юғары Советының (1951) һәм БССР ауыл хужалығы министрлығының почет грамоталары менән бүләкләнгән. Минскта вафат була, Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==

** Мировоззрение М. В. Ломоносова (1959);
** Открытие и обоснование М. В. Ломоносовым закона сохранения материи и движения (1958);
** М. В. Ламаносаў — вялiкi вучоны i мыслiцель (1961);
** О соотношении психического и физиологического (1963);
** Великий учёный и революционер (к 140-летию со дня рождения Ф. Энгельса) (1960).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Аза́ранка Емяльян Кліментавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын (белор.) / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 151. — 10 000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 985-11-0036-6&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190925101507/https://www.bsmu.by/page/55/3574/ Страница на сайте БГМУ]{{Ref-ru}}
* [http://bykhov.gov.by/region/znamenitye-zemlyaki/item/1382-azarenko Знаменитые земляки / Азаренко Емельян Климентьевич]{{Ref-ru}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:СССР философтары]]
[[Категория:Философия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Минскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>sq30dm5g8y8tqkh21er7ookdd328opi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алағуз Баҡынов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179591</id>
    <revision>
      <id>1308770</id>
      <parentid>1091477</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="3bh8qphsw3237rmr7cf7nkowfju46d4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алағуз Баҡынов''' ({{lang-ru|Алакуз Бакинов}}) — [[Дыуан]] улусы старшинаһы, 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була. Һуңғараҡ Польша походына ла бара. Пугачёв етәкселегендәге [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнаша.

== Биографияһы ==
Алағуз Баҡынов (Алакуз Бакин) үҙе нигеҙ һалған Алағуз (Ҡабыл)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80569|Алағуз}}&lt;/ref&gt; ауылында йәшәгән&lt;ref&gt; Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.&lt;/ref&gt;. [[Дыуан]] ырыуы башҡорто, Дыуан улусы старшинаһы була. Уның командаһы 1771—1773 йылға Польша походында ҡатнашҡан. 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була.

Алағуз Баҡынов [[1773]]—[[1775 йыл]]ғы [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнаша. [[1773 йыл]]да Баҡынов командаһында 148 хужалыҡ иҫәпләнә.

[[1773 йыл]]дың декабрендә [[Салауат Юлаев]] отрядына ҡушыла. [[1774 йыл]]дың 12 ғинуарында Салауат Юлаев менән [[Красноуфимск]]иҙы яулай, һәм, моғайын, 18—23 ғинуарҙа [[Көңгөр]]ҙө ҡамауҙа һәм һөжүмдә ҡатнаша&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80569|Алағуз}}&lt;/ref&gt;.

Март айында [[Өфө]]нө ҡамаған [[Зарубин Иван Никифорович|И. Н. Зарубин]] армияһына отрядының бер өлөшөн ебәрә. [[Өфө]] провинциаль канцеля­рияһы мәғлүмәттәрендә билдәләнгәнсә, ноябрь айына ҡарата [[Себер даруғаһы]]ның «һаман баш һалмаған» старшиналары рәтендә була&lt;ref&gt;Ведомость Уфимской провинци­альной канцелярии, присланная в Оренбургскую губернскую канцелярию, об участии нерусского на­селения Уфимской провинции в восстании //Крес­тьянская война 1773—1775 гг. на территории Баш­кирии. C.257]&lt;/ref&gt;.

1774 йылдың 20 ноябрендәге алышта ҡатнаша.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ&lt;ref&gt; Крестьянская война 1773—1775 гг. на террито­рии Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=duvan&amp;id=3285 Челябинский портал. Дуван (род)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006190446/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=duvan&amp;id=3285 |date=2021-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Алағуз]]&lt;br&gt;
[[Баҡын (исем)]]

== Сығанаҡтар ==
— ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3380, л.60—63

— Документы став­ки Е. И. Пугачёва, повстанческих властей и учреждений: 1773—1774 гг. М., 1975

— Крестьянская война 1773—1775 гг. на террито­рии Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в го­ды Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80569|Алағуз}}
* [https://web.archive.org/web/20211006190446/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=duvan&amp;id=3285 Челябинский портал. Дуван (род)]

[[Категория:XVIII быуат шәхестәре]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бар конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>3bh8qphsw3237rmr7cf7nkowfju46d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179662</id>
    <revision>
      <id>1308891</id>
      <parentid>1302405</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5182" sha1="089nmokh5qdw2gma5zz2skwsmlhdgkb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы''' ([[1897 йыл]] — ?) — дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945) менән бүләкләнгән. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ2013|80670}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы 1897 йылда [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] Иҫәкәй ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]) тыуған.

[[1932 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә тәьминәт академияһын тамамлаған. 1919—21 йылдарҙа айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһында сәйәси хеҙмәткәр. 1922 йылда Приют кредит ширҡәтен ойоштора һәм уға етәкселек итә. 1926 йылдан алып Бәләбәй кантон ауыл хужалығы кооперацияһы союзы ағзаһы, рәйесе, 1929—30 йылдарҙа Башҡортостан өлкә һөт кооперацияһы союзы идаралығы рәйесе урынбаҫары, 1932 йылдан башлап БАССР‑ҙың тәьминәт, 1935—37 йылдарҙа БАССР‑ҙың сауҙа буйынса халыҡ комиссары&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot; /&gt;.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас 1941 йылда Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенең Чимкент ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. САВО (Урта Азия хәрби округы) 63-сө кавалерия дивизияһының 223-сө кавалерия полкында, 1-се Белоруссия фронты составындағы 45 (иптабр) танкыларҙы юҡ итеү артиллерия бригадаһының 1970 (иптап) танкыларҙы юҡ итеү артиллерия полкы хәрби тәьмин итеү хеҙмәтендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың 26 апрелендә интендант хеҙмәтенең өлкән лейтенанты Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы күрһәткән батырлығы өсөн 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24535580/ Баймуратов Исхак Исмагилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019023036/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24535580/ |date=2021-10-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ булған награда ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған: «Көстәрҙе оҫта урынлаштырыу арҡаһында, полктың хәрби хәрәкәттәре ваҡытында Байморатов тарафынан 64 пар итек тегелә, 890 пар аяҡ кейеменә уртаса ремонт, 700 пар аяҡ кейеменә ваҡ ремонт яһала. Өҫтәүенә, алғы һыҙыҡта 400 пар аяҡ кейемен йүнәтә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ».

Бынан тыш Байморатов Исхаҡ Исмәғил улы [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы|«Берлинды алған өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] миҙалдары менән бүләләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504642648/ Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Һуғышты 1946 йылда капитан дәрәжәһендә тамамлай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80670}}
* [https://web.archive.org/web/20211019023036/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24535580/ Баймуратов Исхак Исмагилович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504642648/ Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:Дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорттар]]</text>
      <sha1>089nmokh5qdw2gma5zz2skwsmlhdgkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богоров Вениамин Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179868</id>
    <revision>
      <id>1309022</id>
      <parentid>1281523</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9158" sha1="qmbawmyr5u5velfhgc80o1o4g8ap0i3" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Post_convert-1979_Bogorov.jpg|справа|мини|250x250пкс|В. Г. Богоровтың тыуыуының 75-йыллығына арналған СССР почта конверты .]]
'''Богоров Вениамин Григорьевичв''' ({{OldStyleDate|24|декабрь|1904|11}}, [[Мәскәү]] — [[15 апрель]] [[1971 йыл]], [[Кишинёв]]) — [[СССР]] [[Океанология|океанологы]] һәм [[Гидробиология|гидробиологы]], СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1958).

== Биографияһы ==
Беренсе гильдия сауҙагәре (1908 йылдан), «Г. В. Богоров һәм Ко урман сәнәғәте ширҡәте» рәйесе Григорий Вениаминович (Евзель-Гирш Бениаминович) Богоров (1875—1923) һәм Фани Львовна (Фейга Лейбовна) Богорова (1878—1953) ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/SPBMerchantsLists/1909%20SPB%20Merchants%20rsl01003836958_djvu.txt Список купцов Санкт-Петербурга]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://toldot.ru/life/cemetery/graves_65716.html Надгробный памятник на Востряковском еврейском кладбище]&lt;/ref&gt;. Уның апайҙары Сара (Александра, 1903—1988) һәм Эсфирь (1907—1996) була. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетының биология бүлегендә юғары белем ала. Уҡыуын [[1926 йыл]]да тамамлай. Уҡыуын тамамланғанға тиклем үк Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтының «Персей» экпедиция судноһында фәнни эштәр башҡара (1924).

[[1930 йыл]]дан Бөтә Союз балыҡ хужалығы һәм океанография институтында эшләй. [[1940 йыл]]да «Биологические сезоны в планктоне полярных морей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1941 йыл]]да СССР Фәндәр академияһының Океанология институты директорының фән буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй. Шулай уҡ [[1946 йыл]]дан ул Мәскәү дәүләт университетының география факультеты профессоры булып эшләй.

[[1961 йыл]]да Океанология институтында планктон лабораторияһы мөдире вазифаһына күсә. [[1964 йыл]]дан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның гидробиология кафедраһы мөдире.
[[Файл:Могила_океанолога_Вениамина_Богорова.JPG|слева|мини|267x267пкс|Богоровтың Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ҡәбере.]]
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

== Ғаиләһе ==
* Ҡатыны — Эсфирь Львовна Минц (1904—1988), юрист, «Экспортхлеб» хеҙмәткәре.
** Улы — Богоров Григорий Вениаминович (1938—1997), океанолог, геоморфолог, СССР Фәндәр академияһының А. Н. Андреев исемендәге Акустика институты ғилми хеҙмәткәре; химик В. А. Каргиндың кейәүе.
* Улы — Лев Вениаминович Богоров (1944 йылда тыуған), микробиолог, рәссам (1994 йылдан — АҠШ-та)&lt;ref&gt;[http://www.levbogorov.com/ Lev Bogorov]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
- [[Ленин ордены]]

- ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (шул иҫәптән 10.06.1945)

- [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]

- миҙалдар

- Икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1951) — океанология өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн

== Хәтер ==
[[Файл:1979._Профессор_Богоров.jpg|справа|мини|260x260пкс|«Профессор Богоров» фәнни-тикшеренеү судноһы һәм В. Г. Богоров портреты төшөрөлгән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Почта маркаһы ]]

- [[Япон диңгеҙе]]нең һыу төбөндә һыу аҫты һырты (Богоров һырты, координаталары: {{Coord|42|40|N|136|20|E}}), «Витязь» фәнни-тикшеренеү судноһының 6-сы рейсында табылған (1951 й.)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Алехина Г. Н., Ушакова М. Г., Агапова Г. В.|заглавие=Имена ученых и научных судов Института океанологии на карте Мирового океана|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|год=2016|номер=8|страницы=6—14|ссылка=https://ocean.ru/images/about/history/names_on_the_map.pdf}}&lt;/ref&gt; һәм СССР Фәндәр академияһының фәнни-тикшеренеү судноһы («Профессор Богоров») В. Г. Богоров хөрмәтенә аталған.

- 1979 йылда СССР Почтаһы В. Г. Богоровтың тыуыуының 75-йыллығына арналған почта конверты сығара.

== Фәнни ҡаҙаныштары ==
Диңгеҙҙәр һәм океандар планктонын, океандың биологик етештереүсәнлеге проблемаларын, унда географик зоналарға бүлеүҙе өйрәнә. Л. А. Зенкевич менән бергә океандың биологик төҙөлөшөн өйрәнеү өҫтөндә эшләй.

«Витязь» судноһында экспедиция начальнигы була.

== Хеҙмәттәре исемлеге ==
* Вертикальное распределение зоопланктона и вертикальное расчленение вод океана // Труды института океанологии АН СССР. 1948. Т. 2.
* Жизнь моря. М., 1954.
* Продукция планктона и характеристика биогеографических областей океана // Доклады АН СССР. 1958. Т. 118. № 5.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''С. И. Кан, Г. В. Богоров, Л. В. Богоров.'' Вениамин Григорьевич Богоров, 1904—1971. — Москва: Наука, 1989.

== Һылтанмалар ==
* Богоров Вениамин Григорьевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* [https://web.archive.org/web/20071010042750/http://www.vitiaz.ru/vitiaz/scientist/06.html Богоров Вениамин Григорьевич] // Участники рейсов «Витязя». Музей мирового океана.
* [https://web.archive.org/web/20161004002051/http://letopis.msu.ru/peoples/3476 Биографические сведения] на сайте «Летопись Московского университета»
[[Категория:XX быуат биологтары]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Кишинёвта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1971 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>qmbawmyr5u5velfhgc80o1o4g8ap0i3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аносов Дмитрий Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180465</id>
    <revision>
      <id>1308805</id>
      <parentid>1306318</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12383" sha1="shex2tim9o4y84h5nzoxzivvtp7ac8v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аносов Дмитрий Викторович''' ([[30 ноябрь]] [[1936 йыл]], [[Мәскәү]] — [[5 август]] [[2014 йыл]], шунда уҡ&lt;ref&gt;[http://www.mi.ras.ru/ Математический институт им. В. А. Стеклова РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505173755/http://www.mi.ras.ru/ |date=2018-05-05 }}&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], академик, динамик системалар һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр]] теорияһы, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса белгес. Физика-математика фәндәре докторы (1966) СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1990, математика бүлеге), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] атҡаҙанған профессоры.

Динамик системалар теорияһының ҡайһы бер төшөнсәләре Аносов исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Аносов системаһы», «Аносов диффеоморфизмдары»&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/links/92855d83027eae1ce599623d6d532799/mp839.pdf ''Ю. С. Ильяшенко''. Памяти Д. В. Аносова. Матем. просв., сер. 3, 19, Изд-во МЦНМО, М., 2015, 70-71]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Химия өлкәһе ғилми хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Виктор Яковлевич Аносов (1891, [[Һарытау]] — 1972, Мәскәү), физик-химик анализ өлкәһендә белгес, [[Пермь дәүләт университеты|Пермь университетының]] аналитик һәм техник химия кафедраһы мөдире, [[А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институты профессор]]ы, Мәскәүҙә Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында ғилми хеҙмәткәр. Әсәһе — Нина Константиновна Воскресенская, шулай уҡ Һарытауҙа тыуған.

1953 йылда МДУ-ның механика-математика факультетына уҡырға инә, 1958 йылда уны тамамлай. Икенсе курста уҡығанда, Л. С. Понтрягиндың дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса фәнни семинарына йөрөй башлай һәм бер аҙҙан уның уҡыусыһына әүерелә (икенсе ғилми етәксеһе — Е. Ф. Мищенко). Беренсе курс эше неон лампалы релаксацион тирбәлеүҙәр генераторы эшен математик тасуирлауға арнала&lt;ref name=&quot;floid&quot;&gt;[http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Д. В. Аносов. Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419200619/http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf |date=2009-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

1958 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһына уҡырға инә, уны 1961 йылда уңышлы тамамлай (етәксеһе — Л. С. Понтрягин). 1961 йылда «Осреднение в системах обыкновенных дифференциальных уравнений с „быстроколеблющимися“ решениями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;floid&quot;/&gt;. 1965 йылда «Геодезические потоки на замкнутых римановых многообразиях отрицательной кривизны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/5208/2#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.
1988 йылда, Л. С. Понтрягин вафат булғандан һуң, ул В. А. Стеклов исемендәге математика институтында ойошторған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинарҙың етәксеһе булып китә (башта Р. В. Гамкрелидзе һәм һуңыраҡ —  А. А. Болибрух һәм Ю. С. Ильяшенко менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8772 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus |date=2010-03-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus |date=2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

В. А. Стеклов исемендәге математика институтының ябай дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге һәм [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында динамик системалар теорияһы кафедраһы мөдире (2000—2014). Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр, дифференциаль геометрия һәм топология буйынса.

Д. В. Аносов 2014 йылдың 5 авгусында вафат була. [[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/anosov Страница памяти на сайте ][[МЦНМО]]&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Д. В. Аносовтың бер төркөм уҡыусылары һәм коллегалары «Systems of Modern Dynamical Theory: Dmitry to A Anosov Victorovich Tribute» (by edited Anatole Katok, Yakov Pesin, Rodriguez Hertz Federico. Providence: American Society Mathematical, 2017. — 323 pp.) коллектив йыйынтығын нәшер итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Мәскәү математик йәмғиәте премияһы (1965), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1976), Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Ляпунов премияһы (2001), Александр фон Гумбольдт премияһы лауреаты.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Лидия Ивановна (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы). Ҡыҙы — Ольга Дмитриевна Аносова (МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусы, физика-математика фәндәре кандидаты)&lt;ref name=&quot;floid&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1586&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Дмитрий Викторович Аносов (к шестидесятилетию со дня рождения)]
* [http://www.mathnet.ru/links/92855d83027eae1ce599623d6d532799/mp839.pdf ''Ю. С. Ильяшенко''. Памяти Д. В. Аносова. Матем. просв., сер. 3, 19, Изд-во МЦНМО, М., 2015, 70-71]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Мищенко Е. Ф.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tm&amp;paperid=986&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus От ответственного редактора Трудов МИАН.]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Тр. МИАН, том 216, Наука, М., 1997.
* ''Аносов Д. В.'' [https://web.archive.org/web/20131014173955/http://molod.eduhmao.ru/info/1/3525/ Взгляд на математику и нечто из неё]
* ''Аносов Д. В.'' [https://web.archive.org/web/20090419200619/http://www.math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Интервью в сборнике «Мехматяне вспоминают»]
* [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9652&amp;option_lang=rus Дмитрий Викторович Аносов (некролог).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107025015/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9652&amp;option_lang=rus |date=2021-11-07 }} УМН, 70:2(422) (2015), 181—191

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|187|Аносова Дмитрия Викторовича}}
* [https://web.archive.org/web/20100310101507/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=8772&amp;option_lang=rus Общероссийский математический портал]
* [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=9 Фотопортрет Д. В. Аносова] в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова).
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2142 Сведения на сайте «Летопись Московского университета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211106141043/http://letopis.msu.ru/peoples/2142 |date=2021-11-06 }}
* [http://www.famous-scientists.ru/66/ Учёные России]
* {{Китап|заглавие=Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание)|часть=Аносов, Дмитрий Викторович|издание=Версия 3.0|место=М.|издательство=Бизнессофт, ИДДК|год=2007}}
* [http://www.mccme.ru/anosov Страница памяти на сайте] МЦНМО
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2014 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>shex2tim9o4y84h5nzoxzivvtp7ac8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арнольд Владимир Игоревич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180480</id>
    <revision>
      <id>1308826</id>
      <parentid>1306332</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T17:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39479" sha1="3t3vxss1m2ptknh9jfrj92r6yp52yaj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арнольд Владимир Игоревич''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], топология, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]], шыма сағылыштар һәм теоретик механика үҙенсәлектәре теорияһы өлкәһендә хеҙмәттәр авторы. [[XX быуат]]тың күренекле математиктарының береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (РФА-ның, 1990 йылдан, 1984 йылдан ағза-корреспонденты), АҠШ Милли Фәндәр академияһының (1983)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/47101.html Vladimir Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524200554/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/47101.html |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;, Француз Милли Фәндәр академияһының (1984), Лондон король йәмғиәтенең (1988), деи Линчеи Милли академияһының (1988), Америка фән һәм сәнғәт академияһының (1987), Америка философия йәмғиәтенең (1990), Европа академияһының (1991) сит ил ағзаһы. Физика-математика фәндәре докторы (1963), РФА-ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының төп ғилми хеҙмәткәре, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Париж-Дофин Университеты профессоры. Бик күп наградалар, Ленин премияһы (1965), Крафорд премияһы (1982), Вольф премияһы (2001), РФ Дәүләт премияһы (2007), Шао премияһы (2008) лауреаты.

== Биографияһы ==
Арнольд Владимир Игоревич 1937 йылдың 12 июнендә [[Одесса]]ла тыуа, [[Мәскәү]]ҙә үҫә һәм уҡый. Уның атаһы Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948) математик була. Әсәһе Нина Алексадровна Арнольд (ҡыҙ сағында Исакович, 1909—1986), сәнғәт тарихсыһы була&lt;ref name=&quot;obituary&quot;&gt;{{Citation|first1=Sabir M.|last1=Gusein-Zade|author1-link=Sabir Gusein-Zade|first2=Alexander N|last2=Varchenko|author2-link=Alexander Varchenko|url=http://www.ems-ph.org/journals/newsletter/pdf/2010-12-78.pdf|title=Obituary: Vladimir Arnold (12 June 1937 – 3 June 2010)|journal=Newsletter of the European Mathematical Society|volume=78|date=December 2010|pages=28–29}}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында әсәһе менән [[Магнитогорск]] ҡалаһына эвакуациялана&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415556&amp;ind=1 В. И. Арнольд в эвакуационных списках (музей Яд Вашем, Иерусалим)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=10415496&amp;ind=1 Нина Александровна Арнольд (Исакович) в эвакуационных списках (1942)]&lt;/ref&gt;. 59-сы һанлы Мәскәү мәктәбендә уҡый. МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай (1959), С. Н. Кружков менән бер төркөмдә уҡый.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]нда Андрей Николаевич Колмогоровтың 20 йәшлек уҡыусыһы булараҡ&lt;ref&gt;[http://www.math.ru/history/people/arnold_vi Арнольд Владимир Игоревич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112022730/http://www.math.ru/history/people/arnold_vi |date=2006-11-12 }} на сайте Истории математики math.ru&lt;/ref&gt;, [[1957 йыл]]да Арнольд, теләһә ниндәй бер нисә үҙгәреүсәнле өҙлөкһөҙ функцияны сикле һандағы ике үҙгәреүсәнле [[Функция (математика)|функцияларҙың]] комбинацияһы күренешендә күрһәтергә мөмкин булыуын күрһәтә, шуның менән Гильберттың өсөнсө проблемаһын хәл итә.

СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай (1961) физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1961.djvu О представлении непрерывных функций трех переменных суперпозициями непрерывных функций двух переменных]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1961. — 4 с.&lt;/ref&gt;. МДУ ректоры [[Петровский Иван Георгиевич|Г. И. Петровский]] тәҡдиме буйынса механика-математика факультетында уҡыта башлай (1961){{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=349}}.

1963 йылдың 11 июнендә 26 йәшендә СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;Арнольд, В. И. [http://www.mccme.ru/arnold/ar-1963.djvu Малые знаменатели и проблема устойчивости в классической и небесной механике]. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора физико-математических наук. Московский ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени государственный университет им. М. В. Ломоносова. Механико-математический факультет. — М., 1963. — 4 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm Краткое CV Арнольда Владимира Игоревича на сайте mccme]&lt;/ref&gt; . Бынан һуң Арнольд [[1987 йыл]]ға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда ([[1965 йыл]]дан профессор вазифаһында), 1986 йылдан алып һуңғы көнөнә тиклем В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшләй.

Интегралланыусы гамильтон системаларының тотороҡлолоғо тураһында Колмогоров — Арнольд — Мозер теоремаһының авторҙашы. Математиканы (динамик системалар теорияһы, һәләкәттәр теорияһы, топология, алгебраик геометрия), сингулярлыҡ теорияһын һәм классик механиканы үҫтерә.

В. И. Арнольд 400-ҙән ашыу мәҡәләләр һәм бик күп һандағы дәреслектәр һәм монографиялар баҫтырып сығара. Утыҙҙан ашыу китабы күп тапҡыр ҡабатлап баҫтырыла һәм донъяның бик күп теленә тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;CV&quot;/&gt;.

В. И. Арнольд — ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары араһында: С. А. Баранников, И. А. Богаевский, Р.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Богданов, А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Варченко, В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Васильев, А.&amp;amp;nbsp;Б&amp;amp;nbsp;Гивенталь, В.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Горюнов, С.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Гусейн-Заде, А А. Давыдов, В.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Закалюкин, М.. Э. Казарян, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Кушниренко, С.&amp;amp;nbsp;К.&amp;amp;nbsp;Ландо, А.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Нейштадт, Н.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Нехорошев, А С. Пяртли, В. Д. Седых, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Хованский, А Н. Шошитайшвили һәм бик күп башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.mccme.ru/arnold/Brief-cv-ru.htm#students Арнольд Владимир Игоревич на сайте mccme (Ученики)]&lt;/ref&gt;.

Арнольд симплектик геометрияны айырым фән булараҡ айырыу инициаторҙарының береһе булып тора.

В. И. Арнольд үҙенең математик ҡәтғилекте һәм физик интуицияны оҫта ҡатнаштырып асыҡ һөйләү стиле, шулай уҡ ябай һәм аңлайышлы уҡытыу стиле менән билдәле&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/03jun2010/arnold.html Во Франции во время курса лечения внезапно умер выдающийся российский математик Владимир Арнольд. Newsru.com.]&lt;/ref&gt;. Уның баҫмалары математиканың традицион бүлектәренә һәр ваҡыт яңы һәм ғәҙәттә [[Геометрия|геометрик]] ҡараш булып тора, бындай, мәҫәлән, [[Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә|ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарыу. В. И. Арнольд байтаҡ дәреслектәр баҫтырып математиканың яңы өлкәләре үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ләкин Арнольдтың китаптары, [[Математик иҫбатлау|иҫбатлау]] өсөн кәрәкле мәғлүмәт бирмәйенсә, тик интуитив аңлауға ғына нигеҙләнгән раҫлауҙар ингән теориялары булған өсөн тәнҡитләнәләр.

В. И. Арнольд XX быуат уртаһында йәшәгән математиканың абстракцияның юғары кимәлендә ҡәтғи [[аксиома]]тик формала сикләнгән яҙылышын булдырырға тырышыуҙарҙы тәнҡитләүсе булып тора. Ул башлыса Никола Бурбаки француз мәктәбенең әүҙемлеге арҡаһында билдәле булған был ҡараш башта Францияла, ә аҙаҡ башҡа илдәрҙә математика уҡытыуға кире йоғонто яһауына тәрән инана&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическая дуэль вокруг Бурбаки|издание=[[Вестник РАН]]|том=72|год=2002|номер=3|страницы=245—250|ссылка=http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227133650/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_burbaki|archivedate=2010-12-27}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәү математика йәмғиәте президенты (1996 йылдан алып).
1995—1998 йылдарҙа Халыҡ-ара математик союздың вице-президенты, 1999—2002 йылдарҙа уның башҡарма комитеты ағзаһы.
Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы (1987), Лондон математика йәмғиәтенең почетлы ағзаһы.
Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетының попечителлек советы рәйесе.
«[[:ru:Успехи математических наук|Успехи математических наук]]&lt;nowiki/&gt;» журналының редколлегия ағзаһы

Арнольд В. И. һуңғы ваҡытҡа тиклем Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге математика институтында һәм Париж-Дофин Университетында эшләй. 2009 йылға ҡарата Рәсәй ғалимдары араһында иң юғары цитаталау индексына эйә&lt;ref&gt;[http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html Список российских ученых с индексом цитируемости &gt;1000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505001413/http://www.scientific.ru/whoiswho/gt1000_8.html |date=2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Арнольд күп мәсьәләләрҙең&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Предисловие редактора и издателя|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=http://www.aha.ru/~phasis/rus/books/math-8.shtml|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=2|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt; атап әйткәндә, йәнселгән һум тураһында мәсьәләнең авторы&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. И. Арнольд.|часть=Задача 1956-1|заглавие=Задачи Арнольда|ссылка=https://archive.org/details/isbn_570360060X|место=|издательство=Фазис|год=2000|страницы=[https://archive.org/details/isbn_570360060X/page/n12 2]|страниц=464|серия=|isbn=5-7036-0060-X|тираж=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Могила_академика_Владимира_Арнольда.JPG|справа|мини|293x293пкс|В. И. Арнольдтың Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ҡәбере..]]
2010 йылдың 15 июнендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/ Математик Владимир Арнольд похоронен на Новодевичьем кладбище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617061136/http://news.rambler.ru/Russia/head/6675764/|date=2010-06-17}}&lt;/ref&gt; академик [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Виталий Гинзбург]] менән йәнәш ерләнгән.

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — математик һәм методист, педагогия фәндәре докторы, РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Мәскәү дәүләт университеты профессоры Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948).
** Атаһы яғынан олатаһы — иҡтисадсы һәм статистик Арнольд Владимир Федорович (1872—1918), народник, «Опыт изучения крестьянских расходов по данным 50 описаний крестьянского хозяйства Херсонского уезда» (1898), «Общие черты агрономической техники и сельскохозяйственной экономики крестьянских хозяйств Херсонского уезда» (1902) һәм «Политико-экономические этюды» (1904) хеҙмәттәренең авторы.
** В. И. Арнольд атаһы яғынан — яҙыусы Б. С. Житковатың ейән ир туғаны (уның өләсәһе Арнольд Вера Степановнаның,ҡыҙ фамилияһы Житкова, ағайы була).
* Әсәһе — сәнғәт белгесе, Пушкин музейы хеҙмәткәре Арнольд Нина Александровна (ҡыҙ фамилияһы Исакович, 1909—1986).
** Әсәһе яғынан олатаһы — Исакович Александр Соломонович (1879—1938, атып үлтерелә) — адвокат, Одесса һыуытҡыс сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыу бүлеге мөдире&lt;ref&gt;[http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm Паралели жизни Паустовского и физика Тамма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010130230/http://paustovskiy-lit.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2019-10-10 }}: На его квартире по адресу Елизаветинская улица, дом 4, кв. 36, в 1919—1922 годах жил физик [[Тамм, Игорь Евгеньевич|И. Е. Тамм]].&lt;/ref&gt;. Уның апаһы Лидия Соломоновна Исакович (1884—1962) физик Л. И. Мандельштамдың ҡатыны. Олатаһы — почетлы гражданин Соломон Леонтьевич Исакович (Федоров типография хеҙмәткәрҙәренә ярҙамлашыу йәмғиәте идараһы рәйесе) ҡатыны Рашель Моисеевна Исакович (ҡыҙ фамилияһы Бейленсон, 1853—1939) менән бергә 1893 йылдан Гаванна урамында № 10/12 килем йорто (Дерибасовская мөйөшө, № 22) хужаһы; 1908 йылда С. Л. Исакович вафат булғандан һуң йорт В. И. Арнольдтың олатаһы А С. Исаковичтың һәм уның ағаһының милкенә күсә.
** В. И. Арнольд әсәһе яғынан физиктар СССР Фәндәр академияһының Акустика институтының теоретик бүлеге мөдире Михаил Александрович Исаковичтың (1911—1982) һәм Бөтә Союз дәүләт фәнни әҙәбиәт китапханаһының физика бүлеге мөхәррире Наталья Александровна Райскаяның (тыумыштан Исакович, 1913—1988) туғаны; физик Л. И. Мандельштамдың (В. И. Арнольдтың өләсәһе Элеонора (Лея) Исааковна Исаковичтың, тыумыштан Мандельштам, 1886—1978, ҡустыһы) ейән туғаны&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.chayka.org/article.php?id=2146 Интервью журналу «Чайка»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''В. И. Арнольд'' [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold3.htm «Истории давние и недавние»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Михаил Бинов'' [http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm «Параллели жизни Паустовского и физика И. Е. Тамма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915214840/http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/mesta/odessa/paraleli-zhizni.htm |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;.
* Ағайы — Арнольд Дмитрий Игоревич (1939—2019), физик.
** Ҡустыһы — Арнольд Виталий Дмитриевич (1968—2017), математик, уҡыусылар өсөн математик олимпиадалар ойоштороусы.
* Һеңлеһе Екатерина (1947)&lt;ref&gt;[http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf Долорес Иткина (при участии Виталия Арнольда) «Неизвестные и известные побеги ствола Мандельштам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927034206/http://1543.ru/people/ways/morti/arnold/Mand_Neizv_i_izvestn.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1957 — Мәскәү математик йәмғиәте премияһы&lt;ref&gt;[http://mms.mathnet.ru/conc.php Премия Московского математического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419004746/http://mms.mathnet.ru/conc.php |date=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;
* 1965 — [[Ленин премияһы]] (академик А. Н. Колмогоров менән бергә) — гамильтон системаларының тотороҡлоғо проблемаһы буйынса эштәр циклы өсөн.
* 1982 — Швеция короллеге фәндәр академияһынан Крафорд премияһы (Луис Ниренберг менән берлектә)
* 1992 — РФА-ның Н И. Лобачевский исемендәге премияһы.
* 1994 — Харви (Harvey Prize), Технион ([[Хайфа]]) премияһы
* 1999 — IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены — ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»}}&lt;/ref&gt;
* 2001 —  математика буйынса Вольф премияһы
* 2001 — математик физика өлкәһендә [[:ru:Премия Дэнни Хайнемана в области математической физики|Дэнни Хайнеман]] премияһы
* 2007 — [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] — ''математика үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971|title=Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 2008 г. № 753}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607060234/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;961971 |date=2010-06-07 }}&lt;/ref&gt;
* 2007 — Черн саҡырылған профессоры
* 2008 — Шао премияһы&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=74175e58-8e13-440a-a75b-53631fa3ae03 Академик Арнольд: Математика у нас все ещё престижна], Эхо планеты, № 25-26, 2008 (Сайт РАН, 04.07.2008)&lt;/ref&gt; — ''математик физикаға ҙур мөһим өлөш индергән өсөн'' (Л.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Фаддеев менән берлектә)&lt;ref&gt;[http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf Arnold and Faddeev Receive 2008 Shaw Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007154713/http://www.ams.org/notices/200808/tx080800966p.pdf |date=2022-10-07 }}, Notices of the AMS, September 2008&lt;/ref&gt;

1992 йылда Европа математик конгресында пленар доклад яһай.

[[Пьер һәм Мария Кюри университеты|Пьер һәм Мария Кюри]] ([[Париж]], 1979), Уорик (Ковентри) (1988), Утрехт (1991), [[Болонья университеты|Болонья]] (1991), [[Комплутенсе университеты|Комплутенсе]] ([[Мадрид]]) (1994), [[Торонто университеты|Торонто]] (1997) университеттарының почетлы докторы.

== Уның хөрмәтенә аталғандар ==
* ABC ағымы (Arnold-Beltrami-Childress)
* Колмогоров — Арнольд — Мозер теорияһы
* Колмогоров — Арнольд теоремаһы
* Арнольд телдәре
* Арнольд сағылышы
* Арнольд диффузияһы
* Симплектоморфизмдарҙың хәрәкәтһеҙ нөктәләре тураһында Арнольд гипотезаһы
* Гильберт — Арнольд проблемаһы
* Астроном Людмила Карачкина Ҡырым астрофизика обсерваторияһында 1981 йылдың 7 сентябрендә асҡан [[:ru:(10031) Владарнольда|(10031) Владарнольда]] [[астероид]]ы В. И..Арнольд хөрмәтенә аталған.
* Йәнселгән һум тураһында Арнольд мәсьәләһе
* Арнольд принцибы (эпонимия тураһында)

== Ҡайһы бер баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==

=== Фәнни мәҡәләләре ===
* [http://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arn-papers.html Список статей В. И. Арнольда]
* {{Мәҡәлә|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=О некоторых задачах псевдопериодической топологии|издание=[[Математическое Просвещение]]|выпуск=1|год=1997|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/matpros/i2010023.pdf.zip}}
* [https://web.archive.org/web/20210928215724/http://kvant.mccme.ru/au/arnold_v.htm Статьи В. И. Арнольда] в журнале Квант (1986—1998).

=== Интервью һәм популяр мәҡәләләре ===
{{Внешнее изображение|image1=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/avi-7099.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд]|image2=[http://www.mccme.ru/dubna/2009/original/zz-IMG_7896.html ЛШСМ-2009 — В.И.Арнольд и В.Мошкин]|image3=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold.jpg ЛШСМ-2006 00]|image4=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_i_hovansky.jpg ЛШСМ-2006 002]|image5=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_lesenki.jpg ЛШСМ-2006 003]|image6=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/arnold_u_doski.jpg ЛШСМ-2006 004]|image7=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/skopenkov_i_arnold2.jpg ЛШСМ-2006 005]|image8=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/uspensky_anosov_arnold.jpg ЛШСМ-2006 006]|image9=[http://www.mccme.ru/dubna/2006/f_orig/vanya_vitar_arnold.jpg ЛШСМ-2006 007]|image10=[http://www.mccme.ru/dubna/2005/courses/newpics/us_ar.jpg ЛШСМ-2005]}}

* [http://scepsis.ru/library/id_650.html «Новый обскурантизм и Российское просвещение»]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan «Антинаучная революция и математика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033836/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_vatikan |date=2013-03-22 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_649.html «Нужна ли в школе математика?»]
* [http://scepsis.ru/library/id_652.html «О печальной судьбе „академических“ учебников»]
* [http://scepsis.ru/library/id_651.html Речь на парламентских слушаниях в Государственной Думе]
* [http://www.ega-math.narod.ru/Arnold2.htm «О преподавании математики»]
* [http://www.ras.ru/digest/showdnews.aspx?id=5e0e15b6-725a-4f4d-8e6f-46dc19bcd45e Интервью лауреата Государственной премии РФ В. И. Арнольда]
* [http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi Ответы В. И. Арнольда на вопросы профессора Д. С. Шмерлинга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322033640/http://www.mccme.ru/edu/index.php?ikey=viarn_dengi |date=2013-03-22 }}
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/BURBAKI.HTM Математическая дуэль вокруг Бурбаки]
* {{Мәҡәлә|автор=В. Губарев.|заглавие=Академик В. И. Арнольд: путешествие в хаосе|издание=[[Наука и Жизнь]]|номер=12|год=2000|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/5174/}}
* Ким Смирнов. Не плодите трусов! На вопросы «Кентавра» отвечает академик Владимир Арнольд (неопр.) (недоступная ссылка). Новая газета (23 июля 2007). Дата обращения: 6 июня 2010. Архивировано 31 октября 2009 года.

=== Китаптары ===
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Что такое математика?|nodot=1|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002, 2008|страниц=104|isbn=978-5-94057-426-2|ссылка=http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/02/172693a48766b35a75ea84da8bd94fad.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений|место=М.|издательство=Наука|год=1978}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математические методы классической механики|место=М.|издательство=Наука|год=1989|издание=3-е изд|страниц=472}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Гюйгенс и Барроу, Ньютон и Гук|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=96|серия=Современная математика для студентов|isbn=5-02-013935-1|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/arnold/ngbg.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Теория катастроф|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2004|страниц=128}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи Арнольда|издательство=Фазис|год=2000|страниц=454|isbn=5-7036-0060-X}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Цепные дроби|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2001|страниц=40|isbn=5-94057-014-3|ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/book.14.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Геометрия комплексных чисел, кватернионов и спинов|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2002|страниц=40|isbn=5-94057-025-9|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/izdano/2002/VIA-kvatern.pdf}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Задачи для детей от 5 до 15 лет|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2004|страниц=16|isbn=5-94057-183-2|ссылка=http://ilib.mccme.ru/pdf/VIA-taskbook.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Математическое понимание природы|место=М.|издательство=[[МЦНМО]]|год=2009|страниц=144|isbn=978-5-94057-442-2}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Избранное-60|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=1997|страниц=770|isbn=5-7036-0034-0}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2002|страниц=92|isbn=5-7036-0077-4|ссылка=http://www.abitura.com/mathematics/arnold_3.htm}}
* {{Китап|автор=В. И. Арнольд.|заглавие=Истории давние и недавние|место=М.|издательство=[[Фазис]]|год=2005|страниц=192|isbn=5-7036-0102-9|ссылка=http://scilib.uk.to/Math/Arnold/index.html}} Архивная копия от 16 сентября 2017 на Wayback Machine

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аносов Д. В., Болибрух А. А., Васильев В. А., Вершик А. М., Гончар А. А., Громов М. Л., Гусейн-Заде С. М., Закалюкин В. М., Ильяшенко Ю. С., Козлов В. В., Концевич М. Л., Манин Ю. И., Нейштадт А. И., Новиков С. П., Осипов Ю. С., Севрюк М. Б., Синай Я. Г., Тюрин А. Н., Фаддеев Л. Д., Хесин Б. А., Хованский А. Г.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=1600&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Владимир Игоревич Арнольд (к шестидесятилетию со дня рождения)]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Успехи математических наук, том 52, выпуск 5, 1997.
* {{Мәҡәлә|автор=[[Маслов, Виктор Павлович|Маслов В. П.]]|заглавие=Переплетение траекторий жизни|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=13(57N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/07/06/perepletenie-traektorij-zhizni/}}
* {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=348—355|год=2019|место=М.|часть=Владимир Игоревич Арнольд (1937—2010)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Ушёл Арнольд|издание=[[Троицкий вариант]]|номер=11(55N)|год=2010|ссылка=http://trv-science.ru/2010/06/08/trv55/}} (Номер посвящён памяти Владимира Игоревича Арнольда)
* {{Мәҡәлә|автор=Gregory S. Ezra, Stephen Wiggins.|заглавие=Vladimir Igorevich Arnold|издание=[[Physics Today]]|номер=|год=Dec 2010|pages=74—76|ссылка=http://ptonline.aip.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_63/iss_12/74_1.shtml}} (недоступная ссылка)
* ''V. Goryunov and V. Zakalyukin'' [http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html Vladimir I. Arnold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709092536/http://www.ams.org/distribution/mmj/vol11-3-2011/vladimir-arnold.html |date=2019-07-09 }} // Moscow Mathematical Journal, Volume 11 (2011).

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|204|Владимира Игоревича Арнольда}}
* {{Official}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2145 Биографическая информация на сайте Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105063756/http://letopis.msu.ru/peoples/2145 |date=2021-11-05 }}
* [http://www.mccme.ru/arnold/ Личная страница на сайте МЦНМО]
* [https://www.mccme.ru/arnold/cv.htm Арнольд Владимир Игоревич: краткое CV]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=4874 Страница на Общероссийском математическом портале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211010172602/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=4874&amp;option_lang=rus |date=2021-10-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20100606004852/http://www.expert.ru/news/2010/06/03/vnezapno?esr=17 О Владимире Арнольде на сайте журнала «Эксперт»]
* [https://my.mail.ru/video/search?q=%22%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4%22 Владимир Арнольд. Документальный фильм из цикла «Острова»]
* [https://web.archive.org/web/20120928044349/http://novodevichiynecropol.narod.ru/arnold_vi.htm Могила В. Арнольда на Новодевичьем кладбище]

[[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Парижда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июндә тыуғандар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>3t3vxss1m2ptknh9jfrj92r6yp52yaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булинский Александр Вадимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180620</id>
    <revision>
      <id>1309046</id>
      <parentid>1300295</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6450" sha1="057a53jc6o9t25a35it35a0pv2meyzr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булинский Александр Вадимович''' ([[5 ноябрь]] [[1952 йыл]], {{ТыуыуУрыны|Мәскәү}}) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] математигы, А. Н. Колмогоров исемендәге премия лауреаты (2021).

== Биографияһы ==
Булинский Вадим Александровичтың (24.01.1911—2006) улы, Александр Людвигович Булинскийҙың (11.05.1880—10.09.1966) ейәне&lt;ref&gt;[http://geroldia.ru/?lang=rus&amp;id=72 Положение о Герольдии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308034532/http://geroldia.ru/?lang=rus&amp;id=72 |date=2012-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының механика-математика факультетын]] тик яҡшы билдәләргә генә тамамлай (1974), шунда уҡ аспирантураны ла тамамлай (1977), А. Н. Колмогоровтың уҡыусыһы. Фән кандидаты (1977), диссертацияһының темаһы «Некоторые предельные теоремы для случайных процессов и полей с перемешиванием»&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/12119/63#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.

1977 йылдан МДУ-ның механика-математика факультетында эшләй, 1996 йылдан — ихтималлыҡ теорияһы кафедраһы профессоры. 1990 йылда «Предельные теоремы для случайных процессов и полей и их статистические приложения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/12119/66#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ==
Осраҡлы процестар һәм уларҙың ҡушымталары өлкәһендә фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә. Үҙәк сикке теоремала; осраҡлы башланғыс мәғлүмәттәр булғанда Бюргерстың күп үлсәмле тигеҙләмәләрен тикшереүҙә; Ньюмен проблемаһында; ҡабатланған логарифмдың функциональ законында яңы һөҙөмтәләр ала; Колмогоров-Петровский-Эрдеш-Феллер интеграль критерийының функциональ аналогын, Штрассен шарына йыйылыусанлыҡ тиҙлеген; тығыҙлыҡты ядро баһалауҙың асимптотик үҙсәнлектәрен һ. б. таба.

«Предельные теоремы для случайных процессов и полей» махсус семинар етәксеһе.

«Фундаменталь һәм ғәмәли математика» журналы редколлегияһында хеҙмәттәшлек итә.

[http://www.bernoulli-society.org/ Халыҡ-ара Бернулли Йәмғиәтенең] ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика буйынса Европа Комитеты ағзаһы. Америка математика йәмғиәте ағзаһы. Мәскәү математика йәмғиәте идараһы ағзаһы. Сорос профессоры (2000).

8 фән кандидаты әҙерләй. 110-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* РФА-ның А. Н. Колмогоров исемендәге премияһы (2021) — «Предельные теоремы и их приложения» эштәр циклы өсөн
* II дәрәжә фәнни эшмәкәрлек өсөн М. В. Ломоносов исемендәге премия (2009) (А. П. Шашкин менән бергә) «Предельные теоремы для ассоциированных случайных полей и родственных систем» монографияһы өсөн&lt;ref&gt;[http://www.msu.ru/science/prem/prem2009.html МГУ. Премии и награды 2009]&lt;/ref&gt;

== Библиография ==
* «Предельные теоремы для случайных процессов и полей» (1981)
* «Предельные теоремы в условиях слабой зависимости» (1989) ISBN 5-211-01334-4
* «Теория вероятностей» (1994) (учебное пособие)
* «Теория случайных процессов» (2003) (учебник, в соавт. с А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Ширяевым)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080528014324/http://mech.math.msu.su/staff/bulinsk.htm профиль Булинского А. В. на сайте ММФ МГУ]
* [https://web.archive.org/web/20120228154621/http://mech.math.msu.su/probab/staff/bulinsk.html профиль Булинского А. В.]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=59805 профиль на сайте www.mathnet.ru]
* [http://www.mathnet.ru/php/showCImages.phtml?type=presentation&amp;ID=3872&amp;option_lang=rus фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109111516/http://www.mathnet.ru/php/showCImages.phtml?type=presentation&amp;ID=3872&amp;option_lang=rus |date=2021-11-09 }}

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>057a53jc6o9t25a35it35a0pv2meyzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) (Б.Х.Юлдашбаев)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181021</id>
    <revision>
      <id>1308928</id>
      <parentid>1276853</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7316" sha1="d90vibaixu42puu4hyjtx7p9lahemyw" xml:space="preserve">
{{Ук}}
Эше бөтмәгән, конфликт булмаһын өсөн ҡалып ҡуйылманы

'''Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор)''' — башҡорт, СССР, Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы [[Юлдашбаев Билал Хәмит улы|Билал Хәмит улы Юлдашбаевтың]] Башҡортостан тарихына бәйле китабы&lt;ref name=&quot;История формирования башкирской нации. Б.Х.Юлдашбаев&quot;&gt;[https://litgu.ru/knigi/history/501019-istorija-formirovanija-bashkirskoj-nacii-dooktjabrskij-period.html  История формирования башкирской нации. Б.Х.Юлдашбаев]&lt;/ref&gt;.

Ғалим-тарихсы Б. X. Юлдашбаевтың&lt;ref name=&quot;Юлдашбаев Б.Х.Биография&quot;&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/?sort_by=sortname&amp;filter_encyclopedia=3&amp;LID=ru&amp;letter=%D0%AE&amp;nav-articles=page-3  Юлдашбаев Б.Х.Биография]&lt;/ref&gt; был китабы башҡорт милләте тарихының социаль-этник яғына арналған. Унда тәүге тапҡыр [[Башҡортостан]] тарихының мөһим һәм принципиаль мөһим яҡтарының береһе — ерле халыҡ- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы ([[1917 йыл]]ға тиклем) яҡтыртыла. Китап тарихсы-ғалимдар, студенттар, журналистар һәм башҡа китап һөйөүселәр өсөн тәғәйенләнгән.

Китап тәүге тапҡыр 1972 йылда [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә баҫылып сыҡҡан.

== Төп өлөш ==
[[Файл:Bashkirs by federal subject 2010.svg|thumb|right|&lt;small&gt; Рәсәй Федерацияһы субъекттарында үҙ милләтен атағандар араһында башҡорттар нисбәте (2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу материалдары буйынса).&lt;/small&gt;]]
Тарих фәндәре докторы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте формалашыуҙың социаль-этник мәсьәләләренә арналған. Унда Башҡортостан тарихының мөһим яҡтарының береһе — 1917 йылға тиклем башҡорт милләте формалашыу процесы күҙәтелә.

Китап өс бүлектән тора. Беренсе бүлек  «Башҡорттарҙың халыҡ һәм милләт булып этно-лингвистик  ойошоу тарихы» ( «История этно-лингвистической консолидации башкир в народность и нацию»), икенсеһе-  «Башҡорт милләте формалашыу  социаль-иҡтисади тарихы»  («Социально– экономическая история формирования башкирской нации»), өсөнсөһө- «Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы»  ( «История формирования башкирской нации»)&lt;ref name=&quot;История формирования башкирской нации. Б.Х.Юлдашбаев&quot;/&gt;..

Беренсе бүлектә тарихсы  рус яҙыусылары мәғлүмәттәре ([[Лоссиевский Михаил Владимирович|М.В.Лоссиевский]], Н. А. Гурвич, Н. Л.Скалозубов, А. Калачев, С.Сомье һ.б.) халыҡ иҫәбен алыу материалдарына нигеҙләнеп, XIX  быуат аҙағы– XX быуат башына башҡорт халҡының һан яғынан кәмемәүен, ә бер нисә быуат эсендә артыуын күрһәтә. Тотороҡло этно-демографик үҫеш башҡорт халҡының [[милләт]] булып формалашыуы өсөн төп нигеҙ булып тора&lt;ref name=&quot;История формирования башкирской нации. Б.Х.Юлдашбаев&quot;/&gt;.. 

Китапта  Б.Х.Юлдашбаев  тарафынан милли территория мәсьәләләре, милләттең этнолингвистик берләшеүе һәм рухи формалашыуы, проблеманың социаль-иҡтисади яғы, [[Октябрь революцияһы]] мәленә башҡорт халҡының милләт булараҡ ойошоуы һәм мәҙәни-иҡтисади үҫештең ниндәй кимәлдә булыуы мәсьәләләре ҡарала. Проблеманың социаль-сәйәси яғы ҡыҫҡаса ғына итеп һүрәтләнә һәм мәсьәләне тулыһынса яҡтыртмай. 

Тикшеренеүҙең аныҡ-тарихи материалын автор милләт проблемаһының дөйөм теоретик — фәлсәфәүи аспекты менән органик бәйләнештә тәҡдим итә.

«Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор)» 1972 йылда сыҡҡандан һуң, ул тарихсылар, журналистар, партия һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙыра&lt;ref name=&quot; Михаил Минеев. Но истина дороже&quot;&gt;[http://belsk.ruspole.info/node/2293 Михаил Минеев. Но истина дороже]&lt;/ref&gt;. Ғалим төрлө яҡлап тәнҡит утына тотола.
 
Китаптың әһәмиәте шунда- унда ''тәүге'' тапҡыр [[Башҡортостан тарихы]]ның мөһим һәм принципиаль яҡтарының береһе — төбәктең ерле халҡы- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла.

== Китап тураһында фекерҙәр ==
== Әҙәбиәт ==
* Юлдашбаев Б.Х. История формирования башкирской нации (дооктябрьский период).– Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972. — 336 с.

== Һылтанмалар ==
[https://web.archive.org/web/20211211034655/https://peoplelife.ru/339907  Юлдашбаев Билал Хамитович]

[http://www.hrono.ru/text/2006/dami08_06.html Ф.Даминдарова,Г.Исмагилова. Опыт российского значения ]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория: Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Фәнни- популяр әҙәбиәт]]
[[Категория:Тарихи әҙәбиәт]]
[[Категория:Тарих буйынса китаптар]]</text>
      <sha1>d90vibaixu42puu4hyjtx7p9lahemyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асылыкүл (гәзит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181131</id>
    <revision>
      <id>1308839</id>
      <parentid>1283992</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9348" sha1="me2atdqin56ub81nyo3alr93ke48iib" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Асылыкүл»''' — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары: [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһы «„Асылыкүл“ редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятиеһы. Дәүләкән ҡалаһында аҙнаһына 2 тапҡыр [[Урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[Башҡорт теле|башҡорт]] («Балҡантау») телдәрендә сыға. [[1930 йыл]]дың [[март]]ынан урыҫ телендә «Победим» («Еңербеҙ») исеме аҫтында сыға башлай.

== Тарихы ==
Хәҙерге «Асылыкүл» район гәзите үҙенең «Балҡантау» дубляж версияһы менән бергә оҙон һәм данлы юл үткән. [[Дәүләкән районы]] барлыҡҡа килгәндән һуң, нәшер ителә башлай. [[1930 йыл]]дың ҡышы аҙағында [[Мәскәү]] партияһы ағзалары урындағы гәзит эшен ойоштороу өсөн районға журналистар төркөмөн ебәрә. Мәскәү пролетарҙары дәүләкәнселәргә бүләк итеп гәзитте даими баҫтырыу өсөн тулы ҡорамалдар тупланмаһы менән күсмә типография ебәрә. Мәскәү журналистары гәзитте баҫтырыуҙы ойоштора, урындағы кадрҙарҙы ижади эшкә индерә һәм үҙ һөнәрҙәренә өйрәтә&lt;ref name=&quot;И.Р.&quot;&gt;[https://asilikyl.bashkortostan102.ru/istoriya.html «Асылыкүл» Редакция тарихы ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219181614/https://asilikyl.bashkortostan102.ru/istoriya.html |date=2021-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

«Победим» гәзитенең беренсе сығарылышы [[1930 йыл]]дың [[8 март]]ында сыға. Журналистар коллективын башта И. Антонов етәкләй. И. Антонов артынан гәзиттең тәүге 12 йылында журналистарҙы етәкләгән түбәндәге мөхәррирҙәрҙең исемдәре билдәле: И. И. Лисков, А. И. Леонтьев, А. Комиссаренко, Я. Шульман.

[[1932 йыл]]дың [[ғинуар]]ынан районда башҡорт телендә «Колхозсы» гәзите сыға. Уның беренсе мөхәррире Сабитов була, ә 1937 йылдан коллективты Т.M Сәхибгәреев етәкләй. Ул [[1941 йыл]]дың сентябрендә фронтҡа китә. «Колхозсы» гәзитенең мөхәррире итеп билдәле башҡорт яҙыусыһы [[Али Карнай]] тәғәйенләнә. Биш айҙан һуң Али Карнай [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.
Артабанғы йылдарҙа &quot;Колхозсы&quot;ның мөхәррирҙәре С. Гафанов һәм Р. Суфиянов була. Ә «Победим» гәзитен 1947 йылдан фронттан ауыр яралар менән ҡайтҡан С.M. Хәлиҡов етәкләй&lt;ref name=&quot;И.Р.&quot; /&gt;.

[[1950 йыл]]дың 15 декабрендә ике айырым редакция берләшә. «Победим» — «Еңербеҙ» гәзите коллективы менән С.M. Хәлиҡов етәкселек итә.
 
[[1954 йыл]]дың [[март]]ында гәзиттең әҙәби хеҙмәткәре булып 10 йылдан ашыу эшләгән Г. Ш. Рауилова мөхәррир итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың октябрендә «районка» «Ленинское знамя» — «Ленин байрағы» тип үҙгәртелә. Ә һигеҙ йылдан һуң, [[1962 йыл]]дың майында, район гәзиттәрен берләштереүгә бәйле, Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының Полиграф нәшриәт бүлеге бойороғона ярашлы Дәүләкән район гәзите бөтөрөлә. [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылы өс йыл дауамында ике райондың — [[Әлшәй]] һәм [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]]дең берлектәге гәзитен баҫтырып сығара.

[[1965 йыл]]дың [[март]]ында Дәүләкән районы «Знамя» — «Байраҡ» тип аталған Х.М Әхмәтйәнов мөхәррирлегендә үҙ гәзитен яңынан нәшер итә башлай. [[1967 йыл|1967]]—[[1972 йыл]]дарҙа гәзиттең мөхәррире — А. А. Балобнов, артабанғы алты йыл (1972 йылдан 1978 йылға тиклем) редакция коллективын Т.B Рәжәпов етәкләй.

[[1978 йыл|1978]]-[[1995 йыл]]дарҙа мөхәррир — журналистика ветераны М. Н.Мөхәмәҙиев.

[[1995 йыл|1995]]-[[2005 йыл]]дарҙа оҙаҡ йылдар элек урындағы радиотапшырыуҙар мөхәррире һәм «Знамя» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләгән Ғ.Н. Ильясова мөхәррир булып эшләй.

[[2007 йыл]]дың 1 ғинуарында район гәзите яңы исеме — «Асылыкүл» — «Балҡантау» исеме аҫтында сыға башлай. Исемен үҙгәртеү Рәсәйҙең мәғлүмәт киңлеген яйға һалыу һәм гәзиттәрҙең шул уҡ исемдәрен ҡабатламау маҡсатында Матбуғат һәм полиграфия эштәре буйынса республика идаралығы тәҡдиме буйынса башҡарыла.

[[2007 йыл]]дың июлендә гәзит мөхәррире итеп Ишбулат Йомабай улы Аҡҡолов тәғәйенләнә, ул артабан коллектив эшмәкәрлеген модернизациялау һәм үҙгәртеп ҡороу буйынса эште дауам итә.

[[2009 йыл]]дың ғинуарынан Башҡортостан Дәүләт унитар предприятиеһында «Өфө 1-се типография» тарафынан гәзит нәшер ителә башлай.

[[2009 йыл]]дың авгусында оҙаҡ йылдар хеҙмәттәшлек иткән ике редакция һәм типография Башҡортостан Республикаһы дәүләт унитар предприятиеһы «Асылыкүл» редакция-нәшриәт комплексына берләшә&lt;ref name=&quot;И.Р.&quot; /&gt;.

== Редакцияның адресы ==
[[2010 йыл]]дың [[ғинуар]]ында гәзитселәр ҡуртымға алынған бинанан үҙҙәренең тарихи бинаһына күсәләр (Туҡай урамы, 1), унда элек, 1930 йылда, Дәүләкән сауҙагәрҙәренеке булған бинала, күсмә типография менән бергә Мәскәү гәзитселәре төркөмө эш башлаған була&lt;ref name=&quot;И.Р.&quot; /&gt;.

== Төрлө йылдарҙа эшләгән редакция хеҙмәткәрҙәре ==
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре:
* Бусарева Татьяна Михайловна;
* Пахомова Вера Владимировна;
* Макиша Дмитрий Владимирович;
Коллективта бер нисә тиҫтә йыл эшләгән башҡа бик күп кешеләр: С. Ш. Тәүлиәрова,, Р. Ш.. Зинурова, Л. Г. Башлыкова, С. А. Печаткин, Ф. В. Миранова, Л. А. Солтанова, В. И. Кузнецова, М. З. Зангурова, К.M. Мөхәрәмова, В.M. Төхвәтуллина һ.б.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|91779}} {{V|20|12|2021}}
* [https://asilikyl.bashkortostan102.ru/istoriya.html «Асылыкүль» История редакции{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219181614/https://asilikyl.bashkortostan102.ru/istoriya.html |date=2021-12-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20211220045440/https://balkantau.ru/ Сайт издания Балкантау]

[[Категория:Дәүләкән районы]]
[[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]]
[[Категория:Башҡорт телендә гәзиттәр]]</text>
      <sha1>me2atdqin56ub81nyo3alr93ke48iib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡужа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182297</id>
    <revision>
      <id>1308881</id>
      <parentid>1285622</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5536" sha1="ctb2bp2bnq4mdcmrnk8fta2sjynlzlh" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         =  Аҡҡужа
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Аккужа}}
 | герб                     =
 | флаг                     =
 | lat_deg                  =  52.064720
 | lon_deg                  = 57.997220
 | CoordScale               = 
 | размер карты региона     =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               =
 | район                    = Хәйбулла районы{{!}}Хәйбулла
 | район в таблице          =
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = снизу
 | внутреннее деление       =
 | глава                    =
 | дата основания           =
 | первое упоминание        =
 | прежние имена            =
 | статус с                 =
 | площадь                  =
 | высота центра НП         =
 | население                =  
 | год переписи             = 
 | плотность                =
 | агломерация              =
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  =
 | этнохороним              =
 | почтовый индекс          =  
 | почтовые индексы         =
 | телефонный код           =
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      =
 | сайт                     = 
}}
'''Аҡҡужа''' — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. 1950 йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан.
== Географик урыны ==
[[Ерәнағас]] йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәндәрәк.
== Ауыл тарихы ==
[[1816 йыл]]да [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылында йәшәгән Исмәғил Хужамбирҙиндың улы Аҡҡужа Хужамбирҙин балалары һәм туғандары менән 1853 йылдың 18 майындағы 1280-се Башҡорт ғәскәренең баш командующийы бойороғо нигеҙендә Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәнерәк, яңы ауыл төҙөй. Тәүге күсеп килеүселәр: Аҡҡҡужа Исмәғил улы Хужамбирҙин (1787 йылғы), уның улдары: Мөхәмәтсәлих, Хәмиҙулла, Мөхәмәтзаман, Мөхәмәтшәриф; Аҡҡужаның туғандары Ишмөхәмәт һәм Исхаҡ; Тулымғужа Бикбай улы Хужамбирҙин; Мөхәмәтсәлим һәм Мөхәмәтзариф Арыҫланҡоловтар; Мирзагилде Аҡтушев; Ғәлиәхмәт Аҙнабаев; Мәүлимбирҙе Бағышаев.&lt;ref&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

[[1859 йыл]]да Аҡҡужа ауылында 24 ихатала 135 кеше йәшәгән.

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тәгән китапта түбәндәге яҙма бар: «Орск өйәҙе, 2-се стан, №778. Аккужин ауылы, Ерәнағас (Зирень-агач) йылғаһы буйында урынлашҡан. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеуральск ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 26, халыҡ һаны: ирҙҙәр 74, ҡатын-ҡыҙҙар 75 кеше».&lt;ref&gt; Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.&lt;/ref&gt;

[[1926 йыл]]да Аҡҡужа ауылында 202 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда - 109 кеше. 50-се йылдар башында ауыл юҡҡа сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}}
[[Категория:Хәйбулла районының бөткән ауылдары]]</text>
      <sha1>ctb2bp2bnq4mdcmrnk8fta2sjynlzlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берг Аксель Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182833</id>
    <revision>
      <id>1308993</id>
      <parentid>1285309</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37422" sha1="2ybfcbyp8bh0hl7lasbc0qamz7ta52d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Берг Аксель Иванович'''  ({{OldStyleDate3|29.10.1893}}, [[Ырымбур]] — {{Дата|09|07|1979|3}}, [[Мәскәү]]) — СССР ғалим-радиотехнигы һәм кибернетигы, ватан  биологик кибернетикаһына һәм биотехник системалар һәм технологияларына  нигеҙ һалыусы, адмирал-инженер (08.08.1955), СССР оборона министры урынбаҫары (1953—1957).

СССР Фәндәр академияһы академигы (1946, 1943 йылдан ағза-корреспонденты). [[Фән докторы|Техник фәндәре докторы]] (1936), профессор (1930). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963).

== Биографияһы ==

=== Иртә йылдары ===
Аксель Иванович Берг  1893 йылдың 29 октябрендә  (10 ноябрендә)  [[Ырымбур]]ҙа  швед-фин-немец сығышлы  генерал-лейтенант лютеран Иван (Иоганн) Берг Александрович (1830—1900) ғаиләһендә тыуа. Акселгә 6 йәш булғанда атаһы мәрхүм була. Атаһы үлгәндән һуң ғаилә [[Санкт-Петербург|Петербург]]ҡа күсенә. Диңгеҙ  корпусына уҡырға инер алдынан Берг  Петришулдә,  1904 йылдан 1908  йылға тиклем Петербург  Император Александр II кадет корпусында уҡый&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=Катанович А. А.|заглавие=«На три четверти швед и на одну четверть итальянец по рождению, но целиком русский по духу…»|подзаголовок=К 120-летию со дня рождения академика адмирал-инженера А. И. Берга|ссылка=|издание=[[Военно-исторический журнал]]|тип=|год=2013|месяц=|номер=11|страницы=72—74|issn=|ref=Катанович}}&lt;/ref&gt;.

1914 йылда Диңгеҙ корпусын тамамлай һәм  офицер дәрәжәһенә эйә була. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында «[[:ru:Цесаревич_(броненосец)|Цесаревич]]» линкорында кесе штурман булып хеҙмәт итә, ә  1916 йылдың июленән 1917 йылдың майына тиклем — [[Балтик диңгеҙе]]ндә рус флоты менән берлектә эш иткән инглиз һыу аҫты кәмәһендә штурман һәм элемтә офицеры булып хеҙмәт итә. 1916 йылда Аксель Бергҡа [[лейтенант]] чины бирелә.

=== Флотта хеҙмәт итеүе ===
[[1918 йыл]]да Балтика флотының Боҙ походында ҡатнаша. [[1919 йыл]]да «Пантера» һыу аҫты кәмәһе штурманы була, ул 1919 йылдың 31 авгусында Сескар утрауы янында ике торпедаһы менән инглиз халҡының «Виттория»һын һыуға батыра.&lt;ref&gt;[http://www.randewy.ru/pam/pam18.html Памятные даты из истории советского Военно-морского флота. Часть I. Из книги Аммона Георгия Алексеевича «Морские памятные даты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214095631/http://www.randewy.ru/pam/pam18.html |date=2010-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Пантера» 31 августа 1919 года&lt;small&gt;(недоступная ссылка)&lt;/small&gt;.&lt;small&gt;Дата обращения: 4 марта 2010.&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Архивировано 25 января 2010 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Артабан «Һеләүһен», «Бүре» һыу аҫты кәмәһе менән етәкселек итә. [[1921 йыл]]дың октябрендә ремонтта булған «Йылан» һыу аҫты кәмәһе командиры итеп тәғәйенләнә.  Өс ай эсендә уны хәрби операцияларға сығырға әҙерләй. «Йылан»ды йөҙөргә әҙерләнгәндә хәүефһеҙлек техникаһын боҙоу һөҙөмтәһендә бармағын юғалта.  Рейдты постта үткәрә, һәм кәмә базаға ҡайтҡас ҡына табиптарға мөрәжәғәт итә. Был хәл моряктың һаулығын насарайта, кәмәлә артабан хеҙмәт итеү тураһында һүҙ ҙә булмай.  Һыу аҫты кәмәһен тергеҙеү буйынса фиҙакәр эшләгәне өсөн [[1922 йыл]]да А.И. Бергҡа «Балтфлот һыу аҫты кәмәләренең Айырым дивизионының хеҙмәт геройы» исеме бирелә. 1922 йылда ул «Һыу аҫты судноларында хеҙмәт итеү ҡағиҙәләре»н әҙерләүҙә ҡатнаша.

Флотта хеҙмәт итеү менән бер үк ваҡытта  1-се Петроград политехник институтында, һуңынан Хәрби-диңгеҙ академияһының электротехник факультетында уҡый.

Академияны тамамлағандан һуң Хәрби-диңгеҙ инженерҙары училищеһында уҡыта. [[1927 йыл]]дың майынан РККА Хәрби-диңгеҙ көстәре Ғилми-техник комитетының радиоэлемтә һәм радионавигация секцияһы рәйесе була. Бөтә Рәсәй медицина университеты уҡытыусыһы булараҡ училище ҡарамағында радиолаборатория булдыра һәм унда радио өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1932 йылда лаборатория ғилми-тикшеренеү институты тип үҙгәртелә, уның етәксеһе итеп А.И. Берг тәғәйенләнә. 1932—1937 йылдарҙа — Элемтә һәм телемеханика ғилми-тикшеренеү диңгеҙ институты начальнигы.

[[1935 йыл]]дың 26 ноябрендә Аксель Бергка 2-се ранг инженер-флагманы тигән хәрби исем бирелә.

=== Репрессиялар ===
[[1937 йыл]]дың 25 декабрендә  № 58-1 (тыуған илгә хыянат итеү) 58-8-се (террор ғәмәлдәрен ҡылыу) һәм 58-11-се (террор ғәмәлдәрен ҡылыу маҡсатында контрреволюцион ойошмала ҡатнашыу) статьялар буйынса ғәйепләнә, 1940 йылдың 9 майына тиклем тикшереү аҫтында бул&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/science/2017-06-14/9_7007_tehnolgy.html Технологическая версия начала Второй мировой войны. Как гонка систем вооружений и военной мысли спровоцировала политические решения]&lt;/ref&gt;.

Туҡмалыуҙар аҫтында Швейцария конфедерацияһының Хәрби-диңгеҙ флоты файҙаһына бер нисә йыл  шпионлыҡ эшмәкәрлеге алып барыуын раҫлай, һуңынан уларҙан баш тарта. 

Ғәйепләүҙең бөтә статьялары «атылыуға» булһа ла, «НКВД-ның айырым конструкторҙар бюроһы»ндағы төрмәлә хәрби элемтә системаларын әҙерләүгә етәкселек итә.

Хөкөм ителмәй, һәм 1940 йылдың 28 майында «ғәйепләү иҫбатланмаған өсөн» иреккә сығарыла, ә эш туҡтатыла.

[[1941 йыл]]дың [[21 май]]ында Аксель Бергҡа  инженер-контр-адмирал хәрби дәрәжәһе бирелә. [[1991 йыл]]дың 18 октябрендә аҡлана, ләкин  үлгәндән һуң.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһында йәшәй, унда профессор булып эшләгән Хәрби-диңгеҙ академияһы эвакуациялана. Һуғыш ваҡытында радиолокаторҙар төҙөү һәм уларҙы файҙаланыу кәрәклеген ныҡышмалы алға етәкләй, совет радарҙары төҙөү буйынса программаға етәкселек итә. [[1943 йыл]]дың июленән [[1944 йыл]]дың октябренә тиклем — электр сәнәғәте наркомы урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1943-1947 йылдарҙа — Оборона дәүләт комитетының радиолокация буйынса советы рәйесе урынбаҫары (советы рәйесе  [[Маленков Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]] була).

«Бөтә Союз радиолокация ғилми-тикшеренеү институты»ның (хәҙерге А.И.Берг исемендәге Рәсәй театр сәнғәте ғилми-тикшеренеү институты) нигеҙ һалыу инициаторы (1943 й. июле) һәм тәүге директоры була.

1943 йылдың сентябрендә СССР Фәндәр академияһының Техник фәндәр бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. Инженер-вице-адмирал (1944 йылдың 25 сентябре). 1944 йылдан КПСС ағзаһы.

=== Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ===
[[1946 йыл]]да СССР Фәндәр академияһының техник фәндәр бүлеге (радиотехника) буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Радиолокация буйынса советтағы эш менән бер үк ваҡытта Берг Ракета комитеты ағзаһы ла була.

[[1947 йыл]]дан алып баҫылған «Массовая радиобиблиотека» ғилми-популяр китап серияһын ойоштороусыларҙың береһе, һуңынан мөхәррире була.

[[1953 йыл]]дың сентябренән [[1957 йыл]]дың ноябренә тиклем - СССР-ҙың оборона министры урынбаҫары. 1953 йылда СССР Фәндәр академияһы составында Радиотехника һәм электроника институты асыла (ИРЭ). Берг уның беренсе директоры була, 1955 йылға тиклем был вазифаны биләй. Инженер-адмирал (08.08.1955).  1957 йылдың майында  ауыр инфаркт менән бәйле шәхси үтенесе буйынса оборона министры урынбаҫары вазифаһынан бушатыла. 1960 йылдың сентябрендә хәрби хеҙмәттән отставкаға ебәрелә.

1950 йылдан 1960 йылға тиклем Берг СССР Фәндәр академияһының Радиофизика һәм радиотехника буйынса Бөтә Союз ғилми советын етәкләй.  Ул шулай уҡ СССР-ҙа кибернетика үҫешенә ҙур өлөш индерә. 1954 йылдың майында СССР Оборона министрлығында А.И. Китов тарафынан (А.И. Бергтың дуҫы һәм фекерҙәше) илдә тәүге иҫәпләү үҙәге ойошторола (СССР Мәғариф министрлығы 1-се иҫәпләү үҙәге, 27-се үҙәк ғилми-тикшеренеү институты, 01168-се бүлек), ул А.И. Берг ярҙамында ҡыҫҡа ваҡыт эсендә донъялағы иң ҙур ғилми-етештереү компьютер үҙәктәренең береһенә әүерелә.

[[1959 йыл]]дың февралендә Берг милли иҡтисад менән идара итеү өсөн илдә Берҙәм дәүләт иҫәпләү үҙәктәре селтәрен булдырыу тураһында СССР етәкселегенә А.И. Китовтың тәҡдимдәрен ҡарау буйынса хөкүмәт комиссияһын етәкләй. Комиссия А.И. Китовтың тәҡдимдәрен хуплай. 

1959 йылда Берг СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы «Кибернетика» комплекслы проблема буйынса ғилми совет рәйесе итеп һайлана (Совет СССР Фәндәр академияһының Бөтә Рәсәй ғилми үҙәге бинаһында урынлаша)&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия кибернетики|ответственный=|издание=|место=К.|издательство=|год=1974|том=2|страницы=|страниц=|isbn=|тираж=30000}}&lt;/ref&gt;. Кибернетика буйынса тикшеренеүҙәр координацияһын етәкләй. СССР-ҙа бионика, техник кибернетика, структур лингвистика, яһалма интеллект үҫешенә ҙур өлөш индерә.

=== Үлеме ===

Аксель Берг 1979 йылдың 9 июлендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була.  Новодевичье зыяратында ерләнә.

== Ғаиләһе ==

* Бетлинг Элеонора  Рудольфовна (1893—1942) — А.И.Бергтың беренсе ҡатыны,  табип, статский советник Р. Бетлингтың ҡыҙы.
* Берг Марианна  Ивановна (Пензина, 1901—1981) — А.И.Бергтың икенсе ҡатыны, унтер-офицер ҡыҙы.
** Марина Акселеевна Берг (?—1984) — икенсе никахтан ҡыҙы.
* Берг Раиса Павловна (1929—2004) — өсөнсө ҡатыны.
** Маргарита Акселеевна Берг (1961 йылғы) — өсөнсө  никахтан булған ҡыҙы.

== Бүләктәре ==

* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (10.11.1963)&lt;ref&gt;Звание присвоено Указом Президиума Верховного Совета СССР от [[10 ноября]] [[1963 год|1963 года]] за выдающиеся заслуги в развитии радиотехники и в связи с 70-летием со дня рождения с вручением ордена Ленина и [[Медаль «Серп и Молот»|золотой медали «Серп и Молот»]].&lt;/ref&gt;
* Дүрт [[Ленин ордены]] (21.02.1945, 18.07.1953, 10.11.1963, 1975)
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1973)
* Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (3.11.1944, 7.11.1947)
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]  (7.11.1945)
* Өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (22.02.1933, 06.1945, 1967)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1946)
* [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1946)
* СССР-ҙың байтаҡ башҡа миҙалдары
* СССР-ҙың почетлы радисы
* А. С. Попов исемендәге алтын миҙал (13.04.1951)
* Ҡылыс һәм бант менән  3-сө дәрәжә Изге Станислав Ордены (6.06.1916)
* «Ҡытай-совет дуҫлығы» миҙалы ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_in_kartoteka1561892724/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3Df5299b8709af03b90804f27a963421afv3%26last_name%3D%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%26first_name%3D%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1 Информация о награждении в ОБД «Память народа»].&lt;/ref&gt;

== Петроград— Ленинградта адрестары ==

* 1922—1931 — Глинка урамы, 3;
* 1931—1937 — Профессор Попов урамы,  5.

== Хәтер ==
Академик А.И. Берг исеме бирелгән:

* Жуков ҡалаһы урамына
* Жуков ҡалаһының 2-се мәктәбенә
* «Академик А. И. Берг исемендәге ФГУП ЦНИРТИ»
* «Академик Берг» фәнни-эҙләнеү судноһы&lt;ref&gt;[http://soviet-trawler.narod.ru/pages_r/ussr/berg_r.html Научно-исследовательское судно НИС-6 «Академик Берг»]&lt;/ref&gt;.

=== Мемориаль таҡтаташтар ===

* Мемориаль таҡтаташ Ырымбурҙың Совет урамында А.И. Бергтың тыуған һәм бала сағы үткән 10-сы йортҡа ҡуйылған.
* Мемориаль таҡтаташ Мәскәүҙә А.И.Берг йәшәгән Губкин урамындағы 4-се йортҡа ҡуйылған.
* Мемориаль таҡтаташ 1993 йылда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Санкт-Петербург «ЛЭТИ» дәүләт электротехник университетының икенсе корпусында ҡуйыла (Профессор Попов урамы, 5)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.encspb.ru|title=Энциклопедия Санкт-Петербурга, мемориальная доска А. И. Бергу.|author=|work=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

«Приключения Электроника» авторы Евгений Велтистов һүҙҙәренсә, нәҡ академик А.И. Берг Электроникты уйлап табыусы профессор Громовтың прототибы булып хеҙмәт иткән&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Кукулин, Илья Владимирович|Кукулин И. В.]]|заглавие=Четвёртый закон робототехники: фильм «Приключения Электроника» и формирование «поколения 1990-х»|автор издания=Илья Кукулин, [[Липовецкий, Марк Наумович|Марк Липовецкий]], Мария Майофис|издание=Весёлые человечки: Культурные герои советского детства|издательство=[[Новое литературное обозрение (ииздательство)|НЛО]]|страницы=458—506|isbn=978-5-86793-649-5}}&lt;/ref&gt;.

== Библиография ==

* {{Китап|автор=|год=1925|тираж=|isbn=|серия=|страниц=147|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Издание Военно-Инженерной Академии|часть=|место={{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Катодные лампы|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=|год=1925|тираж=|isbn=|серия=|страниц=438|столбцы=|страницы=|том=|издательство=|часть=|место={{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Общая теория радиотехники: Курс Электротехн. Отд. Военно-Морского Инжен. Училища|ссылка часть=|ref=}}
* Курс основ радиотехнических расчётов. 1929
** 2-е изд.: {{Китап|автор=|год=1930|тираж=|isbn=|серия=|страниц=216|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[ОГИЗ|Госиздат]]|часть=|место={{М.}}—{{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Основы радиотехнических расчётов (усилители)|ссылка часть=|ref=}}
* Теория и расчёт ламповых генераторов. 1932
** 2-е изд.: {{Китап|автор=|год=1935|тираж=|isbn=|серия=|страниц=316|столбцы=|страницы=|том=1. Независимое возбуждение незатухающих колебаний|издательство=[[Энергия (издательство)|Госэнергоиздат]]|часть=|место={{Л.}}—{{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Теория и расчёт ламповых генераторов: Учебник для электротехнических ВТУЗов|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=|год=1935|тираж=|isbn=|серия=|страниц=99|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[ОГИЗ]]|часть=|место={{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=А. С. Попов и изобретение радио|ссылка часть=|ref=}}
** 2-е изд.: {{Китап|автор=Совм. с [[Радовский, Моисей Израилевич|М. И. Радовским]]|год=1949|тираж=|isbn=|серия=|страниц=136|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Энергия (издательство)|Госэнергоиздат]]|часть=|место={{М.}}—{{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Изобретатель радио А. С. Попов|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Совм. с [[Шамшур, Владимир Иванович|В. И. Шамшуром]]|год=1959|тираж=|isbn=|серия=[[Массовая радиобиблиотека]]|страниц=88|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Энергия (издательство)|Госэнергоиздат]]|часть=|место={{М.}}—{{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=А. С. Попов и современная радиоэлектроника|ссылка часть=|ref=}}
* {{Мәҡәлә|автор=|страницы=12—16|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=2|заглавие=Кибернетика и общественные науки|том=|выпуск=|год=1963|издательство=|место={{М.}}|тип=журнал|издание=[[Наука и жизнь]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Китап|автор=|год=1964|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Энергия (издательство)|Энергия]]|часть=|место={{М.}}—{{Л.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Избранные труды: В 2 томах|ссылка часть=|ref=}}
* ''Берг А. И., Китов А. И., Ляпунов А. А.'' О возможностях автоматизации управления народным хозяйством // Проблемы кибернетики. Выпуск 6. М.: Физматгиз, 1961. С. 83-100.
* Б''ерг А. И., Китов А. И., Ляпунов А. А.'' Радиоэлектронику — на службу управления народным хозяйством // Коммунист. 1960. № 9. С. 21-28.
* Герович В. А. Интер-Нет! Почему в Советском Союзе не была создана общенациональная компьютерная сеть. Неприкосновенный запас, № 1 (75). М., 2011
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Академик Аксель Иванович Берг: (К 100-летию со дня рождения): Сборник статей./ Государственный Политехнический музей. — М., 1993. — 86 с.
* Аксель Иванович Берг. М., 1965 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Серия техн. наук, вып. 2);
* {{Китап|автор=|год=2007|тираж=|isbn=978-5-02-035020-5|серия=Информатика: неограниченные возможности и возможные ограничения|страниц=518|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=Отв. ред. акад. [[Алексеев, Анатолий Семёнович|А. С. Алексеев]]|викитека=|ссылка=http://www.computer-museum.ru/books/berg.pdf|оригинал=|заглавие=Аксель Иванович Берг|ссылка часть=|ref=Алексеев}}
* {{БСЭ3|автор=|том=3|страницы=|ref=}}
* Джигит И. С. Академик Аксель Иванович Берг: к 60-летию со дня рождения // Известия АН СССР. Отделение технических наук. — 1953. — № 12. — С. 1870—1874
* Джигит&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;С. Лауреат Золотой медали имени А. С. Попова // Радио. — 1951. — № 6. — С. 3—4.
* {{Китап|автор=Доценко&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Д.|заглавие=Морской биографический словарь|место=Санкт-Петербург|издательство=Логос|год=1995|страниц=496|серия=|тираж=3000|isbn=5-87288-095-2}}
* {{Китап|автор=Ерофеев Ю. Н.|год=2007|тираж=1000|isbn=978-5-9912-0003-5|серия=[[Массовая радиобиблиотека]]|страниц=223|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Горячая линия-Телеком|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Берг Аксель Иванович: Жизнь и деятельность|ссылка часть=|ref=Ерофеев}}
** 2-е изд.: {{Китап|автор=Ерофеев Ю. Н.|год=2012|тираж=|isbn=|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|страниц=222|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=coollib.com/b/263783|оригинал=|заглавие=Аксель Берг|ссылка часть=|ref=Ерофеев}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ковалёва А.|страницы=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407231739/http://slon.ru/biz/1079346/|ref=Ковалёва|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=«ЦРУ было убеждено, что русские уже строят кибернетическую цивилизацию»|том=|выпуск=|год=2014|издательство=|место={{М.}}|тип=Интернет-издание|издание=[[Slon.ru]]|автор издания=|ссылка=http://slon.ru/biz/1079346/|оригинал=|archivedate=2014-04-07}}
* {{Китап|автор=[[Лобанов, Михаил Михайлович (военнослужащий)|Лобанов М. М.]]|год=1975|тираж=|isbn=|серия=|страниц=288|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Советское радио|часть=Глава седьмая. О Совете по радиолокации при Государственном комитете обороны|место={{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://hist.rloc.ru/startup-radars/index.htm|оригинал=|заглавие=Начало советской радиолокации|ссылка часть=http://hist.rloc.ru/startup-radars/7_1.htm|ref=Лобанов}}
* {{Китап|автор=Лурье&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;М.|заглавие=Адмиралы и генералы Военно-Морского Флота СССР в период Великой Отечественной и Советско-японской войн (1941-1945)|место=СПб|издательство=Русско-Балтийский информационный центр «БЛИЦ»|год=2001|страниц=280|серия=|тираж=1000|isbn=5-86789-102-X}}
* Радунская И. Л. Аксель Берг (неопр.).  Проза.ру (17 февраля 2012). Дата обращения: 9 апреля 2014.
* {{Китап|автор=Радунская И. Л.|год=1971|тираж=|isbn=|серия=|страниц=494|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Аксель Берг — человек XX века|ссылка часть=|ref=Радунская}}
* {{Китап|автор=|год=1988|тираж=|isbn=|серия=|страниц=400|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место={{М.}}|издание=|ответственный=Ред.-сост. [[Бирюков, Борис Владимирович|Б. В. Бирюков]], [[Масчан, Сусанна Степановна|С. С. Масчан]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Путь в большую науку: академик Аксель Берг. Сб. статей|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Шокин А. А. &lt;!-- |часть= Глава 5. Совет по радиолокации|ссылка часть=--&gt;|заглавие=Министр невероятной промышленности СССР: Страницы биографии|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Техносфера|год=2007|страницы=&lt;!-- 73—94--&gt;|страниц=455|isbn=978-5-94836-151-2|тираж=|ref=Шокин}}
* ''Мельников А.'' [http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=5731&amp;level1=main&amp;level2=articles Основатель отечественной радиолокации академик Аксель Иванович Берг] // Научно-культурологический журнал «Relga», 2019, № 1.

== Һылтанмалар ==

* {{Сотрудник РАН|49376|Акселя Ивановича Берга}}
* [http://xn--h1aannku.xn--p1ai/about/partners/osnovnye-rukovoditeli/berg/ Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202002004/http://xn--h1aannku.xn--p1ai/about/partners/osnovnye-rukovoditeli/berg/ |date=2021-12-02 }} на сайте ЦНИРТИ
* [https://web.archive.org/web/20080530020441/http://www.mpei.ru/lang/rus/main/aboutuniversity/science/scienceschools/radioeng/bergai.asp Аксель Берг на портале МЭИ]
* [http://www.computer-museum.ru/galglory/berg0.htm Аксель Берг на странице Виртуального компьютерного музея]
* Берг, Аксель Иванович. На сайте «Хронос».
* [http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/ihst/2004/erofeev.htm По страницам следственного дела Акселя Ивановича Берга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123259/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/ihst/2004/erofeev.htm |date=2016-03-04 }}
* ''Ю. Ерофеев''. [https://web.archive.org/web/20131101014400/http://chipinfo.ru/literature/chipnews/200309/13.html Несколько поправок к биографии адмирал-академика.]
* [http://cshistory.nsu.ru/obj379/BOOK_INTERFACE.htm А. И. Берг и Совет по кибернетике]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка)
* [https://web.archive.org/web/20160304190551/http://www.rustelecom-museum.ru/objects/default.asp?ContainerID=9033&amp;ContainerType=62&amp;objectID=9032&amp;langID=57 «Путь в большую науку: академик Аксель Берг»] (библиографические ссылки)
* [http://flot.com/publications/books/shelf/motherlandsons/167.htm Биография на сайте Flot.Com]
* Список инженер-флагманов флота, инженер-флагманов 1-го ранга, инженер-флагманов 2-го ранга, инженер-флагманов 3-го ранга МС РККА СССР (1935—1940)
* [https://www.computer-museum.ru/books/remembering_Berg.pdf Вспоминая Акселя Ивановича Берга] / Ред-сост. ''Я. И. Фет''. Новосибирск: Гео, 2010 г. 167 с. ISBN 978-5-904682-12-5
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Санкт-Петербург политехник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1979 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Ырымбурҙа тыуғандар]]
[[Категория:1893 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>2ybfcbyp8bh0hl7lasbc0qamz7ta52d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182837</id>
    <revision>
      <id>1309045</id>
      <parentid>1179246</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T11:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4763" sha1="heynj76ac2ludjoxw81zynq77nyo1kg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы''' (Ҡыҙ фамилияһы — Миңлеғәлиева&lt;ref name=&quot;УГАТУ&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Булатова Альфира Хайретдиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429085216/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2022-04-29 }}&lt;/ref&gt;, [[5 март]] [[1953 йыл]]) — сәнәғәт эшмәкәре&lt;ref name=&quot;УГАТУ&quot; /&gt;, электр техникаһы инженеры. «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000). [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең махсус элемтә бүлеге мөдире (1998 йылдан алып).

== Биографияһы ==
Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы Булатова [[1953 йыл]]дың [[5 март]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат районы]] [[Урмантау (Салауат районы)|Урмантау]] ауылында тыуа. 1978 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институты]]н электр техникаһы инженеры һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай. 1983 йылға тиклем 25-се цехта инженер, инженер-лаборант булып эшләй. 1983—1998 йылдарҙа инженер-электронсы, өлкән инженер-электронсы, әйҙәүсе инженер-электронсы, 3-сө бүлек начальнигы була. 1998 йылдан алып махсус элемтә бүлеген етәкләй. Был бүлек берекмәнең автоматик телефон станцияларын, диспетчер бәйләнешен, радиотрансляция селтәрен, һау-янғынға ҡаршы сигнализацияны, электр таблоларын һәм башҡаларҙы ҡулланыуҙы тәьмин итә, бәйләнештә сүс-оптика линияларын үҫтереү буйынса әңҙем эшләй. Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы тәрән белемгә һәм ҙур тәжрибәгә эйә. Оҫта ойоштороусы, һәр саҡ һөнәри кимәлен күтәреп, белемен камиллаштырып тора&lt;ref name=&quot;УМПО&quot;&gt;[https://www.umpo.ru/company/obshchie-svedeniya/pochetnye-motorostroiteli/2019/bulatova-alfira-khayretdinovna/1016 Булатова Альфира Хайретдиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220811112102/https://umpo.ru/company/obshchie-svedeniya/pochetnye-motorostroiteli/2019/bulatova-alfira-khayretdinovna/1016 |date=2022-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
«Берекмәнең иң яҡшы инженер-техник хеҙмәткәре» (1981)&lt;br&gt;
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000)&lt;br&gt;
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Маҡтау ҡығыҙы (2005)&lt;br&gt;
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Рәхмәт хаттары (2011, 2013, 2018)&lt;ref name=&quot;УМПО&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Булатова Альфира Хайретдиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429085216/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2022-04-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20220811112102/https://umpo.ru/company/obshchie-svedeniya/pochetnye-motorostroiteli/2019/bulatova-alfira-khayretdinovna/1016 Булатова Альфира Хайретдиновна]</text>
      <sha1>heynj76ac2ludjoxw81zynq77nyo1kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182969</id>
    <revision>
      <id>1309002</id>
      <parentid>1279512</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4544" sha1="1xmzopou22rvioaayjjg6h5s982zah9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы''' ([[25 ноябрь]] [[1926 йыл]]—[[7 сентябрь]] [[1995 йыл]]) — инженер-механик. Техник фәндәре кандидаты (1970), профессор (1993). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978), юғары мәктәп уҡытыусыһы.
== Биографияһы ==
Йәүҙәт Мансур улы Бикбаев 1926 йылдың 25 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ кантоны]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]) [[Собханғол (Ауырғазы районы)|Собханғол]] ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ|83437}}&lt;/ref&gt;.

1949 йылда [[Өфө авиация институты]]н (хәҙер [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]) тамамлай&lt;ref name=&quot;УГАТУ&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Бикбаев_Явдат_Мансурович Бикбаев Явдат Мансурович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204082840/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%B2%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt;

[[1953 йыл]]дан алып Өфө авиация техникумында уҡытыусы, 1958—1960 йылдарҙа Өфө электромеханика техникумы директоры урынбаҫары булып эшләй&lt;ref name=&quot;УГАТУ&quot; /&gt;

1971 йылдан Өфө авиация институтында эшләй: 1973 йылдан — киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор. 1979 йылдан башлап Мәскәү технология институтының Өфө филиалында (2002 йылдан Өфө дәүләт сервис институты): филиал директоры вазифаһында була. Чернышевский урамында институттың яңы уҡыу-лаборатория корпусы күбеһенсә техник фәндәр кандидаты, доцент Йәүҙәт Мансур улы Бикбаевтың тырышлығына күрә төҙөлә&lt;ref name=&quot;ГОРОБЗОР.РУ&quot;&gt;[https://gorobzor.ru/newsline/obschestvo/v-ugatu-gotovyatsya-dokumenty-dlya-sliyaniya-s-ugues-05-02-2015 В УГАТУ готовятся документы для слияния с УГУЭС]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта көнкүреш машиналары һәм аппараттары кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, [[1985 йыл]]дан алып машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. Тап ошо ваҡытта Мәскәү технология институтының Өфө филиалына Өфө авиация институтының бик күп уҡытыусылары эшкә күсә&lt;ref name=&quot;ГОРОБЗОР.РУ&quot; /&gt;

Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы [[1995 йыл]]дың 7 сентябрендә [[Өфө]]лә вафат була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни хеҙмәттәре электрохимик аныҡ эшкәртеү, синтетик алмасты ҡулланыу һәм уның ярҙамында ҡырҡыусы инструменттарҙы үткерләү проблемаларына арналған. 20‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.(83437)
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1986).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ|83437}}

[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>1xmzopou22rvioaayjjg6h5s982zah9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барсуков Олег Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183018</id>
    <revision>
      <id>1308915</id>
      <parentid>1267927</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T00:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8551" sha1="iog49vb2t561ihauf82aktye1tdh4df" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Барсуков Олег Александрович''' ([[10 май]] [[1926 йыл]], [[Пенза]] ― [[20 март]] [[2021 йыл]], [[Пенза]]) ― СССР һәм Рәсәй физик-инженеры, физика-математика фәндәре докторы (1990), [[Пенза дәүләт университеты]]ның В.Г. Белинский исемендәге педагогия институтының маҡтаулы профессоры, Пенза дәүләт университетының «Дөйөм физика һәм физика уҡытыу методикаһы» кафедраһы мөдире (1995)&lt;ref&gt;[http://penzahroniki.ru/index.php/spravochnik/147-penzenskaya-personaliya/2864-055-1004-barsukov-oleg-aleksandrovich-r-10-5-1926/ БАРСУКОВ Олег Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203233604/http://penzahroniki.ru/index.php/spravochnik/147-penzenskaya-personaliya/2864-055-1004-barsukov-oleg-aleksandrovich-r-10-5-1926 |date=2019-12-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Олег Александрович Барсуков 1926 йылдың 10 майында  [[Пенза]] ҡалаһында тыуа.

1949 йылда [[Мәскәү политехник университеты|Мәскәү механика институтының]] инженер-физика факультетын тамамлай. Институттың һуңғы курсында  3-сө ҡала һөнәрселек училищеһында  стажер булып эшләй башлай.

1949 йылдан  1957 йылға тиклем Калуга өлкәһенең  [[Обнинск]] ҡалаһында эшләй.  1957 йылда Өфөлә  [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның теоретик һәм эксперименталь  кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

1964 йылдан ҡабаттан Обнинск ҡалаһында, бында  Медицина радиологияһы инстиутында эшләй. 1970 йылда [[Мәскәү]]ҙә Е.К.Федоров исемендәге Ғәмәли геофизика институтына эшкә күсә, бер үк ваҡытта  В. Б. Белинский исемендәге Пенза дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1974 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.  

Тирәләй ултыртылған скважина шарттарында нефть ятҡылыҡтарын табыу буйынса нейтрон метод эшләй, бының өсөн Барсуков уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы ала. 

Эффект тәбиғәтен аңлатып, Ҡояш  өҫтөнөң ҡыҫҡа ваҡытлы тирбәлеүен аса  (авторҙашлыҡта). Шулай уҡ авторҙашлыҡта бейеклек самолеттарында һәм йыһан аппараттары борттарына урынлаштырыла торған комплекслы радиометрҙар эшләй.  Был ҡоролма өсөн уйлап табыуға ете авторлыҡ танытмаһы ала. 

Ер атмосфераһы сигендә киҫәксәләрҙең тура һәм кире альбедоһын тикшерә. Ул аналоглы моделләштереү методын эшләй. «Бейеклек самолеттары һәм йыһан  аппараттаы өсөн  осоу яраҡлылығы нормаларын» эшләүҙә ҡатнаша. [[Пенза өлкәһе]]&lt;nowiki/&gt;ндә радиацион экологияны өйрәнә.

[[1990 йыл]]да докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, [[1995 йыл]]да профессор итеп һайлана.  [[2008 йыл]]да фәнгә индергән ҙур өлөшө өсөн  Олег Барсуков маҡтаулы «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән исемгә лайыҡ була.

2021 йылдың 20 мартында [[Пенза]]ла вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре»
* «Юғары белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре»
* «Атҡаҙанған профессор»
* «1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн миҙалы»
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында хеҙмәт фронтында ҡатнашыусыға Еңеүҙең 40 йыллығына» миҙалы
* СССР Космонавтика Федерацияһының «Н. Челомей моделе» миҙалы
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]
* «Мәскәүгә 850 йыл» (1147—1997)&quot; юбилей миҙалы

== Хеҙмәттәре ==

* Radioactive method of oil and gas wells investigation. — NEW YORK, LONDON: Pergamonpress, 1964, 315 p.
* Fluxes of cosmic pay secondary components in the Earth atmosphere generated by galactic cosmic rays nuclei. Proc. 16 ICRC, N 16, 1979, 5p.
* Радиационные аспекты исследования космического излучения в стратосфере. — М.: Энергоатомиздат, 1985, 121 с.
* Атлас карт радиационной обстановки на трассах полета высотных самолетов. — М.: Гидрометеоиздат, 1991, 105 с.
* Радиационная опасность полетов самолетов и других летательных аппаратов.- Алма-Ата, Санком, 1997, 264 с.
* Радиационная экология. — М.:Научный мир, 2003, 115 с.
* Основы атомной физики. — М.: Научный мир, 2006, 641 с.
* Основы физики атомного ядра. Ядерные технологии. — М.:Физматлит, 2011, 560 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Барсуков Олег Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221081526/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-02-21 }}
* [http://penzadays.ru/person.php?id=842/ Барсуков Олег Александрович]
* [https://web.archive.org/web/20250120163435/http://biblioclub.ru/index.php?page=author_red&amp;id=163284/ Барсуков Олег Александрович]
* [https://web.archive.org/web/20250120163509/https://www.pnzgu.ru/news/2021/03/20/11300927/ Не стало Почетного профессора ПГПУ им. В. Г. Белинского Олега Барсукова]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2021 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Пензала тыуғандар]]
[[Категория:1926 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>iog49vb2t561ihauf82aktye1tdh4df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бигнов Рәмил Имамағзам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183145</id>
    <revision>
      <id>1309000</id>
      <parentid>1295452</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19311" sha1="lrjqx1cui7ubxhuiy6nugqcqtdzkwm7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бигнов Рәмил Имамағзам улы'''  ([[13 февраль]] [[1956 йыл]]) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, хужалыҡ хеҙмәткәре, эшҡыуар. РСФСР Юғары Советы халыҡ депутаты (1990—1993), II саҡырылыш РФ Дәүләт Думаһы депутаты (1996—1999)&lt;ref&gt;https://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221065313/http://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

* 1973—1978 — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институты]]&lt;nowiki/&gt;ның төҙөлөш факультеты студенты
* 1978—1980 — ташсы, артабан СУ—1 КПД  («Крупнопанельный домостроение») төҙөлөш тресы мастеры. Өфө ҡалаһы.
* 1979—1983 — секретарь урынбаҫары, һуңынан КПД тресының ВЛКСМ  комитеты секретары.
* 1981—1983 — КПД тресының  комплектлау идаралығы начальнигы урынбаҫары.
* 1983—1985 — ВЛКСМ Октябрь район комитетының беренсе секретары (Ѳфѳ ҡалаһы).
* 1984—1986 — студенттар төҙөлөш отрядтарының  Башҡортостан өлкә штабы командиры.
* 1986—1988 — Афғанстан Демократик Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты составында йәштәр эштәре буйынса кәңәшсеһе.  
* 1988 — КПД тресының партком секретары.
* 1989 — Главбашстройҙа производство-технологик комплектация идарасыһы  (Ѳфѳ ҡалаһы).
* 1990 — КПД тресының КПСС комитеты секретары,  Өфө  ҡалаһы.
* 1990—1992 — баш төҙөүсе, һуңынан КПД тресы оператив идаралығы дирекцияһы директоры, (Өфө ҡалаһы).
* 1990 — «Башҡортостан Демократик конгресы» рәйесе.
* 1990—1993 — РСФСР Юғары Советы халыҡ депутаты.
* 1991—1993  — СССР Юғары Советы ағзаһы(?).
* 1992—1996 — «Интерприватизация»хосусилаштырыу һәм сит ил инвестицияларына ярҙам итеү халыҡ-ара фондының төбәк бүлеге генераль директоры, «Трансмилли компанияһы — Юниверс» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
* 1993—1996 — «Бирлик» чек инвестиция фондының генераль директоры.
* 1996—1999 — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты.
* 1997 — Башҡортостан татарҙары съезы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
* 1998 — Башҡортостан Президентына һайлауҙарҙа  Мортаза Рәхимовтың һайлау компанияның штабын етәкләй.
* 1999—2001 — БР Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтай депутаты.
* 2001 — ҡабаттан «Трансмилли компанияһы — Юниверс» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
* 2002 —  Башҡортостан Республикаһында Татарстан  сауҙа-иҡтисади вәкиллегенең етәксеһе.
* 2003—2018 — Белорет ҡалаһының  «Белсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең  берҙән бер ойоштороусыһы һәм хужаһы 
* 2004—2008 — РФ татар милли-мәҙәни автономияһы Советы рәйестәше
* 2004—2011 — БР татарҙарының төбәк милли-мәҙәни автономияһы советы рәйесе.
* 2011 — «Белсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ([[Белорет]]).&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/news/ekonomika/v-bashkirii-na-belstale-smenilsya-aktsioner-i-pogasil-vse-dolgi-po-zarplate/ В Башкирии на «Белстали» сменился акционер и погасил все долги по зарплате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162936/https://resbash.ru/news/ekonomika/v-bashkirii-na-belstale-smenilsya-aktsioner-i-pogasil-vse-dolgi-po-zarplate/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/147338/ В Башкирии изобрели новый способ взыскания долгов по зарплате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174801/https://deputat.openrepublic.ru/news/147338/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* 2012 — РФ Эске эштәр министрлығы ҡарамағындағы йәмәғәт советы ағзаһы,   «Башҡортостан татарҙары» йәмәғәт ойошмаһының вәкиле&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/pravo/komu_zakon_a_komu_dyshlo-2499/ Кому закон, а кому дышло] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163224/https://resbash.ru/articles/pravo/komu_zakon_a_komu_dyshlo-2499/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/48527/ Общественный совет при МВД по Башкирии возглавил Айрат Халиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174831/https://deputat.openrepublic.ru/news/48527/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* 2012 — «Башҡортостан татарҙары»  ижтимағи берләшмәләренең төбәк союзы рәйесе&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/cotsium/soglasie_natsiy_prodemonstrirovali_lidery_diaspor_v_zaochnom_dialoge_s_vladimirom_putinym-432/ Согласие наций продемонстрировали лидеры диаспор в заочном диалоге с Владимиром Путиным] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163209/https://resbash.ru/articles/cotsium/soglasie_natsiy_prodemonstrirovali_lidery_diaspor_v_zaochnom_dialoge_s_vladimirom_putinym-432/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/20115/ Более пяти тысяч человек поддержали Путина на митинге в Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174757/https://deputat.openrepublic.ru/news/20115/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* 2013—2015 — Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы Рәйесе.&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/politika/bez_rozovykh_ochkov-4707/ Без розовых очков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162933/https://resbash.ru/articles/politika/bez_rozovykh_ochkov-4707/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://resbash.ru/articles/cotsium/kronoshpan_byt_ili_ne_byt-4745/ «Кроношпан»: быть или не быть?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163036/https://resbash.ru/articles/cotsium/kronoshpan_byt_ili_ne_byt-4745/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/ekonomika/opilki_v_kopilku_sobirayut_v_egorevske-5000/ Опилки в копилку собирают в Егорьевске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162933/https://resbash.ru/articles/ekonomika/opilki_v_kopilku_sobirayut_v_egorevske-5000/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/ekonomika/igry_patriotov-4927/ Игры «патриотов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163404/https://resbash.ru/articles/ekonomika/igry_patriotov-4927/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/ekonomika/obshchestvennye_neslyshaniya-4868/ Общественные неслышания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163029/https://resbash.ru/articles/ekonomika/obshchestvennye_neslyshaniya-4868/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/cotsium/malozeme-9884/ Малоземье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211162933/https://resbash.ru/articles/cotsium/malozeme-9884/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/589886/ В Уфе прошел Президентский бал-2013 // ОБЩЕСТВО | новости башинформ.рф]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/705995 Общественники Башкирии представили доклад о состоянии гражданского общества республики // ОБЩЕСТВО | новости башинформ.рф]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/24822/ ШРП5: инвестиции и перспективы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174758/https://deputat.openrepublic.ru/news/24822/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/37171/ Уфа уступает по качеству жизни своим соседям – Казани, Екатеринбургу, Челябинску] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174801/https://deputat.openrepublic.ru/news/37171/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* 2013—2015 — РФ Эске эштәр министрлығы ҡарамағында Башҡортостан Республикаһы буйынса йәмәғәт советы рәйесе.
* 2015 — РБ  Дәүләт йыйылышы-Ҡоролтай депутаты, («Берҙәм Рәсәй» кандидаты, 13 сентябрҙә  уҙасаҡ өҫтәмә һайлауҙарҙа  Туймазы бер мандатлы һайлау округы буйынса  һайлана&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/politika/novaya_osen_dlya_tryekh_deputatov-8128/ Новая осень для трёх депутатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163034/https://resbash.ru/articles/politika/novaya_osen_dlya_tryekh_deputatov-8128/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/politika/svoi_lyudi-8071/ Свои люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211163127/https://resbash.ru/articles/politika/svoi_lyudi-8071/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;,  сәнәғәт, инновацион үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ комитеты составына инә&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/37179/ Состоялось 22-е заседание республиканского парламента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174757/https://deputat.openrepublic.ru/news/37179/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;).&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/politika/konstantin_tolkachyev_zakonotvorchestvo_i_politika_ne_dolzhny_peresekatsya-11265/ Константин ТОЛКАЧЁВ: Законотворчество и политика не должны пересекаться] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174801/https://resbash.ru/articles/politika/konstantin_tolkachyev_zakonotvorchestvo_i_politika_ne_dolzhny_peresekatsya-11265/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/pravo/bez_chuvstva_dolga-8985 Статьи (Республика Башкортостан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174759/https://resbash.ru/articles/pravo/bez_chuvstva_dolga-8985 |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://rbtoday.ru/licom-k-licu/rustem-ahmadinurov-komanda-vyhodcev-iz-bashkirii-delaet-krasnogorsk-stolicej-podmoskovja/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174804/https://rbtoday.ru/licom-k-licu/rustem-ahmadinurov-komanda-vyhodcev-iz-bashkirii-delaet-krasnogorsk-stolicej-podmoskovja/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/59546/ Министр здравоохранения Республики Башкортостан Анвар Бакиров выступил с отчетом о деятельности министерства за 2016 год и первое] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174834/https://deputat.openrepublic.ru/news/59546/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/articles/41094/ Парламентарии Башкортостана удостоены высоких государственных наград] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211173505/https://deputat.openrepublic.ru/articles/41094/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/835896-v-bashkirii-khotyat-vosstanovit-mery-gospodderzhki-mnogodetnykh-semey-sushchestvovavshie-v-90-e-gody В Башкирии хотят восстановить меры господдержки многодетных семей, существовавшие в 90-е годы // ОБЩЕСТВО | новости башинформ.рф]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/news/46776/ Ученые Башкирии разработали технологию воспроизводства плодородия почв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174828/https://deputat.openrepublic.ru/news/46776/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ufa.kp.ru/daily/26515.7/3534473/&lt;/ref&gt;

== Рейтингтары ==

* 2015 — Ҡоролтайҙың барлыҡ  депутаттарынын да  күберәк аҡса эшләй (декларацияға ярашлы — 36,9 миллион һум)&lt;ref&gt;[http://ufatime.ru/news/2016/05/21/deputaty-bashkirii-otchitalis-o-dohodah-za-proshlyj-god/ Депутаты Башкирии отчитались о доходах за прошлый год]&lt;/ref&gt;.
* 2016 йылдың апреле —Башҡортостан Республикаһының 50 иң абруйлы сәйәсмәндәре рейтингында 46-сы урын.&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/articles/44518/ Рустэм Хамитов продолжает возглавлять рейтинг влиятельных политиков Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174800/https://deputat.openrepublic.ru/articles/44518/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://u7a.ru/articles/politics/12025 На рейтинг политиков Башкирии влияют будущие выборы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.apecom.ru/projects/item.php?SECTION_ID=90&amp;ELEMENT_ID=2648 Рейтинг 50 наиболее влиятельных политиков Республики Башкортостан в апреле 2016 года]&lt;/ref&gt;
* 2016 йылдың июне — сәйәси һәм иҡтисади коммуникациялар агентлығы мәғлүмәттәре буйынса (АПЭК) Башҡортостан Республикаһының иң абруйлы сәйәсмәндәре рейтингында   28-се урынды биләй&lt;ref&gt;[http://u7a.ru/articles/politics/12423 Среди влиятельных политиков в Башкирии в лидерах единороссы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://deputat.openrepublic.ru/articles/45987/ ТОП-50 самых влиятельных политиков Башкирии в июне 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211174800/https://deputat.openrepublic.ru/articles/45987/ |date=2019-12-11 }}&lt;/ref&gt;
* 2017 —  2016 йыл һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан Республикаһының иң абруйлы сәйәсмәндәре рейтингында 40-сы урынды биләй&lt;ref&gt;[http://portal.parliament.gov.ru/article/?id=2188 Парламентский портал :: РЕЙТИНГ 50 НАИБОЛЕЕ ВЛИЯТЕЛЬНЫХ ПОЛИТИКОВ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ПО ИТОГАМ 2016 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721024905/http://portal.parliament.gov.ru/article/?id=2188 |date=2019-07-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре ==

* 1985 — «Комсомолда әүҙем эше өсөн» билдәһе.
* 1986 —  «Студент отрядтарында әүҙем эше өсөн» билдәһе.
* 1986 — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
* 1988 — ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет билдәһе.
* 1988 — [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт билдәһе» ордены]].
* 1988 —  Афғанстан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены 
* 1988 — Афғанстан Республикаһының  «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* 2016 —  Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Энциклопедия Уфимского государственного нефтяного технического университета. — Башкирская энциклопедия, 2018.

== Һылтанмалар ==

* https://deputat.openrepublic.ru/deputies/47756/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221065313/http://lib.sale/istoriya-rossii/bignov-ramil-imamagzamovich-73404.html |date=2019-02-21 }}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:5-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Сәйәсмәндәр]]</text>
      <sha1>lrjqx1cui7ubxhuiy6nugqcqtdzkwm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болотное</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183151</id>
    <revision>
      <id>1309026</id>
      <parentid>1136009</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T09:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="730" sha1="q8e1tp518lwgd4scir0f6u5bbziv4pg" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Болотное''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Болотное районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 15 344 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220312082722/https://bolotnoecity.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>q8e1tp518lwgd4scir0f6u5bbziv4pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беляев Алексей Михайлович (онколог)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183178</id>
    <revision>
      <id>1308991</id>
      <parentid>1283093</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T06:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22190" sha1="lvmso7hrzw6utlj73tgw19ywhcx7tt4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Беляев Алексей Михайлович''' ([[28 октябрь]] [[1960 йыл]], [[Армавир (Рәсәй)|Армавир]] ҡалаһы, [[Краснодар крайы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Н. Н. Петров исемендәге онкология ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры&lt;ref&gt;[http://www.niioncologii.ru/institute/instituteHead Руководство института // Сайт ФГБУ «НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова» Минздрава России. — СПб., 2016 : URL: http://www.niioncologii.ru/institute/instituteHead (дата обращения 23.09.2016).]&lt;/ref&gt;, [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш Федераль округының]]  баш штаттан тыш онкологы, И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетының онкология кафедраһы мөдире, [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыштың]]  онкологтар ассоциацияһы президенты, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]], профессор.

== Биографияһы ==
1960 йылдың 28 октябрендә Армавир ҡалаһында тыуған. Медицина училищеһында уҡыуын тамамлағандан һуң, Хәрби-медицина академияһына уҡырға ингәнгә тиклем, ашығыс ярҙам фельдшеры булып эшләй.

1986 йылда [[С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы]]ның Хәрби-диңгеҙ флоты өсөн табиптар әҙерләү факультетын  «алтын» миҙал менән тамамлай. Хәрби-медицина академияһының икенсе курсынан хирургтың ғәмәли эшенә инә, ашығыс хирургия ярҙамы күрһәтеүҙә ҡатнаша. Ленинград хәрби-диңгеҙ базаһында хирург квалификацияһы ала, 3 йыл хәрби караптың медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә һәм 2 оҙайлы океан походында ҡатнаша.

1989 йылдан 1992 йылға тиклем  [[С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы]]ның адъюнктында уҡый, һуңынан Академияла хәрби-диңгеҙ госпиталь хирургияһы  кафедраһында уҡыта.

1993 йылда  «Морфо-функциональные особенности мягких тканей вокруг огнестрельной раны» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Санкт-Петербургтың «26-сы ҡала дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы һәм И. И. Джанелидзе исемендәге Санкт-Петербург ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институты базаһында ҡорһаҡ ҡыуышлығы шештәренә ашығыс хирургик саралар үткәрә.

[[2004 йыл|2004]] йылда «Циторедуктивные операции и [[Онкологическая гипертермия|гипертермическая внутрибрюшинная химиотерапия]] в комплексном лечении распространенных форм абдоминального рака» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html/ Кафедра военно-морской и госпитальной хирургии: докторские диссертации ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924104025/http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html }}&lt;span&gt; // Сайт Федерального государственного бюджетного военного образовательного учреждения высшего образования Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова Министерства обороны Российской Федерации. — 2016. — СПб : URL : &lt;/span&gt;{{Cite web|url=http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html|title=Архивированная копия|accessdate=2016-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160924104025/http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html|archivedate=2016-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924104025/http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html |date=2016-09-24 }}&lt;span&gt; (дата обращения 24.09.2016).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

2008 йылдан 2010 йылға тиклем — [[С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы]]ның хәрби-диңгеҙ госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;[http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html/ Кафедра военно-морской и госпитальной хирургии: история кафедры и клиники ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924104025/http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html }}&lt;span&gt; // Сайт Федерального государственного бюджетного военного образовательного учреждения высшего образования Военно-медицинская академия имени С. М. Кирова Министерства обороны Российской Федерации. — 2016. — СПб : URL : &lt;/span&gt;{{Cite web|url=http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html|title=Архивированная копия|accessdate=2016-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160924104025/http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html|archivedate=2016-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924104025/http://www.vmeda.org/istkkvmgh.html |date=2016-09-24 }}&lt;span&gt; (дата обращения 24.09.2016)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

2004 йылдан 2010 йылға тиклем Санкт-Петербургтың И. И. Джанелидзе исемендәге ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтының онкология ғилми бүлеген һәм онкология ашығыс ярҙам клиник бүлеген етәкләй, яман шештең төрлө төрҙәре, беренсе сиратта колоректаль яман шеш осрағында эсәк үткәрмәүсәнлеге менән ауырыған яман шеш ауырыуҙарына ашығыс һәм паллиатив ярҙам ойоштороу менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[http://spboncology.ru/about-us/istoriya-otdeleniya/ Сайт Клиники неотложной онкологии и колопроктологии при Санкт-Петербургском НИИ СП им. И. И. Джанелидзе . — СПб, 2016 : URL : http://spboncology.ru/about-us/istoriya-otdeleniya/ (дата обращения 23.09.2016)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927214358/http://spboncology.ru/about-us/istoriya-otdeleniya/ |date=2016-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылда Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Н. Н. Петров исемендәге онкология ғилми-тикшеренеү институты Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры итеп тәғәйенләнә, унда заманса юғары технологик медицина технологияларын әүҙем индерә башлай: киң таралған шештәрҙә химиотерапия технологиялары, аҙ инвазивлы, шул иҫәптән эндоскопик ҡыҫылыш, шулай уҡ дауалауҙың йыйылма һәм комплекслы ысулдарын киң ҡулланыуҙы, яман шеште дауалауҙа персонализацияланған алымдарҙы әүҙем индерә башлай&lt;ref&gt;[http://doctorpiter.ru/releases/10/ Беляев А. М. В России нет бесплатной медицинской помощи, есть бесплатная медицинская помощь для пациентов ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910140753/http://doctorpiter.ru/releases/10/ }}&lt;span&gt; // Доктор Питер: Петербургский сайт о здоровье. — 2015. — 17 сентября. — СПб : URL : &lt;/span&gt;{{Cite web|url=http://doctorpiter.ru/releases/10/|title=Архивированная копия|accessdate=2016-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160910140753/http://doctorpiter.ru/releases/10/|archivedate=2016-09-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910140753/http://doctorpiter.ru/releases/10/ |date=2016-09-10 }}&lt;span&gt; (дата обращения 23.09.2016)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spb.mk.ru/articles/2016/02/03/eksperty-rasskazali-o-problemakh-v-lechenii-bolnykh-rakom.html Насколько продвинулась онкомедицина, кто и чем лечит питерцев, почему в городе растет смертность и какие проблемы пока не удалось решить? Эксперты рассказали о проблемах в лечении больных раком // МК в Питере. — 2016. — 3 февраля. — СПб : URL : http://spb.mk.ru/articles/2016/02/03/eksperty-rasskazali-o-problemakh-v-lechenii-bolnykh-rakom.html (дата обращения 23.09.2016)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spb.rbcplus.ru/news/5677d33b7a8aa95888d51025 Беляев, А. М. «У нас широкие технологические возможности и существенные организационные проблемы»: мнение Алексея Беляева, директора НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова, главного онколога Северо-Запада, об эффективных способах борьбы с раком // РБК+ . — СПб, 2015 : URL : http://spb.rbcplus.ru/news/5677d33b7a8aa95888d51025 (дата обращения 23.09.2016)]&lt;/ref&gt;.

2011 йылда [[И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты]]ның онкология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://szgmu.ru/rus/pdo/k/75#ф2 Сайт СЗГМУ имени И. И. Мечникова Кафедра онкологии . — СПб, 2016 : URL : http://szgmu.ru/rus/pdo/k/75#ф2 (дата обращения 23.09.2016)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112004832/http://szgmu.ru/rus/pdo/k/75#ф2 |date=2016-11-12 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Н. Н. Петров исемендәге Онкология ғилми-тикшеренеү институты эгидаһы аҫтында ойошторолған Төньяҡ-Көнбайыш онкологтар ассоциацияһы президенты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://doctorpiter.ru/articles/6927/ Профессиональную ассоциацию онкологов возглавил директор НИИ им Петрова // Доктор Питер: Петербургский сайт о здоровье. — 2013. — 10 июля. — СПб : URL : http://doctorpiter.ru/articles/6927/ (дата обращения 24.09.2016)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924105720/http://doctorpiter.ru/articles/6927/ |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың декабрендә [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыш федераль округының]] баш штаттан тыш онкологы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://doctorpiter.ru/articles/11050/ Минздрав назначил главных внештатных специалистов по Северо-Западу // Доктор Питер: Петербургский сайт о здоровье. — 2015. — 30 января. — СПб : URL : http://doctorpiter.ru/articles/11050/ (дата обращения 23.09.2016)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924100322/http://doctorpiter.ru/articles/11050/ |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==

* Атаһы — Михаил Алексеевич Беляев, [[1931 йыл|1931 й.]]
* Әсәһе — Зайнер Сабир ҡыҙы Беляева, [[1938 йыл|1938 й.]]
* Ҡатыны — Беляева Маргарита Олеговна, [[1963 йыл|1963 й..]]
* Улы — Михаил Алексеевич Беляев, хирург-онколог.&lt;ref&gt;[http://onkoklinik.ru/otdelenie/sotrudniki/Belyaev/ Биография А. М. Беляева // Сайт отдела абдоминальной онкологии НИИ хирургии и неотложной медицинской помощи ПСПБГМУ имени ак. И. П. Павлова. — 2016. — СПб : URL : http://onkoklinik.ru/otdelenie/sotrudniki/Belyaev (дата обращения 24.09.2016).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926235131/http://onkoklinik.ru/otdelenie/sotrudniki/Belyaev |date=2016-09-26 }}&lt;/ref&gt;
* Ҡыҙы — Беляева Мария Алексеевна, музыкант.

== Мауығыуҙары ==
Ижади фотография.

== Профессиональ ойошмалар эшмәкәрлегендә ҡатнашлығы. ==

* [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ|Төньяҡ-Көнбайыштың]] онкологтар ассоциацияһы президенты.
* [[Санкт-Петербург]] онкологтарының  фәнни йәмғиәте идараһы ағзаһы.
* Н. Н. Петров исемендәге Онкология ғилми-тикшеренеү институтының «Онкология» һөнәре буйынса диссертация советы рәйесе.
* Хирургия буйынса юғары аттестация комиссияһы эксперты.
* «Вопросы онкологии» журналының редколлегия ағзаһы.

== Наградалары ==
[[2015 йыл]] «Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе.

== Фәнни-практик эшмәкәрлеге ==
10 йылдан ашыу ҡорһаҡ ҡыуышлығы яман шешенең аҙған формалары булған пациенттарға ярҙам күрһәтеү проблемаһы менән шөғөлләнә.

Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ҡорһаҡ ҡыуышлығы канцероматозаһы осрағында химиогипертермик перфузиялары менән циторедуктив операциялар башҡара башлай.  Ҡорһаҡ ҡыуышлығы канцероматозаһы осрағында химиогипертермик перфузиялары менән адъювант режимда  150-нән ашыу циторедуктив операциялар башҡара. Яман шеш менән сирләүселәргә ашығыс ярҙам күрһәтеү менән шөғөлләнә.

Әлеге ваҡытта колоректаль яман шеште, күкрәк һәм аналыҡ шеше ауырыуҙарын иртә стадияларҙа иҫкәртеү һәм асыҡлау маҡсатында Санкт-Петербург һәм Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы халҡы араһында яман шеште скрининглауҙы ойоштороу буйынса пилот проектын әҙерләй һәм тормошҡа ашыра&lt;ref&gt;[http://doctorpiter.ru/releases/10/ Третяченко М. В СГМУ откроют кафедру клинической онкологии ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910140753/http://doctorpiter.ru/releases/10/|date=2016-09-10}}&lt;span&gt; // Газета Правда Севера. — 2015. — 2 сентября. — Архангельск : URL : &lt;nowiki&gt;http://pravdasevera.ru/-b4jov97b&lt;/nowiki&gt; (дата обращения 23.09.2016).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rosoncoweb.ru/events/2015/11/17/archive/092.php Барчук, А. А., Беляев, А. М. Концепция контроля онкологических заболеваний: на примере опыта СЗФО // Архив выступлений и публикаций XIX Российский онкологический конгресс г. Москва, 17-19 ноября 2015 г. — М. : RosOncoWeb: интернет портал Российского общества клинической онкологии в составе Oncology.ru : URL : http://www.rosoncoweb.ru/events/2015/11/17/archive/092.php (дата обращения 23.09.2016).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924111522/http://www.rosoncoweb.ru/events/2015/11/17/archive/092.php |date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;

А.M. Беляев — 200-ҙән ашыу фәнни баҫма һәм ете монография авторы, уйлап табыуға 7 патент авторы һәм авторҙашы, уның етәкселегендә 3 докторлыҡ һәм 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.

== Хеҙмәттәре ==

* ''Беляев, А. М., Багненко, С. Ф., Рухляда, Н. В.'' Внутрибрюшинная химиотерапия злокачественных опухолей [Текст] : [монография] / — СПб. : Элби-СПб., 2007. — 238[1] с. — ISBN 978-5-93979-177-9
* Злокачественные новообразования в северо-западном федеральном округе России / под ред. ''проф. В. М. Мерабешвили, проф. А. М. Беляева.'' – Вып. 2. [Текст] / - СПб. : Издательство «Ладога», 2015 . –556 с. – ISBN 978-5-98635-078-3
* Химиоперфузионное лечение канцероматоза брюшной полости / ''Беляева О. А.'' [и др.]. [Текст] – СПб., 2016 . – 146 с. – ISBN 978-5-519-49472-4

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* ФГБУ «НИИ онкологии им. Н.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Петрова» Минздрава России
* [[Петров Николай Николаевич (онколог)|Николай Николаевич Петров]]


* [http://www.niioncologii.ru/ Cайт ФГБУ «НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова» Минздрава России]
* [https://web.archive.org/web/20220516190217/https://nii-onco.ru/ Информационный блог ФГБУ «НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова» Минздрава России]
* [https://vk.com/niioncologii Группа НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова в социальной сети ВКонтакте]
* [https://www.facebook.com/niioncologii/ Группа НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова в социальной сети Facebook]
* [https://www.youtube.com/channel/UCpBOGFHKflcLu4E2P5AlmQQ YouTube канал НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.niioncologii.ru/ Cайт ФГБУ «НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова» Минздрава России]
* [https://web.archive.org/web/20220516190217/https://nii-onco.ru/ Информационный блог ФГБУ «НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова» Минздрава России]
* [https://vk.com/niioncologii Группа НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова в социальной сети ВКонтакте]
* [https://www.facebook.com/niioncologii/ Группа НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова в социальной сети Facebook]
* [https://www.youtube.com/channel/UCpBOGFHKflcLu4E2P5AlmQQ YouTube канал НИИ онкологии им. Н. Н. Петрова]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Рәсәй хирургтары]]
[[Категория:СССР хирургтары]]
[[Категория:СССР онкологтары]]
[[Категория:Рәсәй онкологтары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:С.М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамалаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса онкологтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса медиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса табиптар]]
[[Категория:Армавирҙа тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1960 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lvmso7hrzw6utlj73tgw19ywhcx7tt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байтуллин Раил Ғәлимулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183261</id>
    <revision>
      <id>1308898</id>
      <parentid>1284011</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6196" sha1="fjd11a3nyz6va85wewne291n3ehofl4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байтуллин Раил Ғәлимулла улы''' (22.10.1941) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Салауат районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры  &lt;ref&gt;[https://apkrb.info/press-service/news-districts/zhizn-svyazal-s-rodnoy-zemley 22.10.2021. Жизнь связал с родной землей. Байтуллин Раил Галимуллинович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Раил Ғәлимулла улы Байтуллин 1941 йылдың 22 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат районы]] [[Лаҡлы]] ауылында тыуған.
 
Күрше [[Йыланлы]] ауылында урта мәктәпте тамамлап, [[Өфө]]лә заводта эшләй.

Тыуған ауылында колхозда бер аҙ эшләгәндән һуң, [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]на уҡырға инә.

Икенсе курстан [[Совет Армияһы]] сафына алынып, унда взвод командиры булып хеҙмәт итә.

Хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, институтта уҡыуын дауам итә, [[агрономия]] факультетының студенттар профкомы рәйесе була.

Институтты тамамлағас, «Әй» колхозында [[Агрономия|агроном]] булып хеҙмәт юлын башлай&lt;ref name=&quot;БРР&quot;&gt;[https://iuruzan.ru/articles/common_material/2021-10-23/salauat-erene-layy-ly-uly-2556988 «Йүрүҙән», 23.10.2021. Фларид Баймөхәмәтов. Салауат еренең лайыҡлы улы. Байтуллин Раил Ғәлимулла улы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1970 йыл]] - Хамматов исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана. Был осорҙа бер туған ағаһы Рафит Ғәлимулла улы Салауат исемендәге колхозға етәкселек итә. Раил Ғәлимулла улы етәкләгән ваҡытта колхоз барлыҡ иҡтисади күрһәткестәр буйынса Салауат районының алдынғы хужалығы була. 1976 йылда Хамматов исемендәге колхоз СССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының һәм ВЦСПС-тың Ҡыҙыл Байрағы, шулай уҡ ул ваҡыттағы иң яҡшы еңел автомобиль — «ВАЗ-2106» машинаһы менән бүләкләнә.

[[1979]]—[[1991 йыл]]дарҙа - район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

[[1991 йыл]]дан  Салауат районының Ер комитеты начальнигы. Дөйөм алғанда ер эшенә 40 йыл ғүмерен бағышлай&lt;ref name=&quot;БРР&quot; /&gt;.

== Ғаиләһе ==
Студент йылдарында [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның ветеринария факультетында уҡыған сығышы менән Асҡын районы Гөлзада Малиҡ ҡыҙына өйләнә. 48 йыл бергә ғүмер итеп, ул һәм ҡыҙ үҫтерәләр.  

Балалары Илдар һәм Эльза бөгөн Малаяҙ үҙәк район дауаханаһында табип булып эшләй.

Биш ейән-ейәнсәре бар. Береһе — табип, икенсеһе — именлек хеҙмәтендә. Икәүһе — юғары уҡыу йорто студенттары. Бишенсеһе — Малаяҙ башҡорт гимназияһы уҡыусыһы&lt;ref&gt;[https://iuruzan.ru/articles/common_material/2021-10-23/salauat-erene-layy-ly-uly-2556988 «Йүрүҙән», 23.10.2021. Фларид Баймөхәмәтов. Салауат еренең лайыҡлы улы. Байтуллин Раил Ғәлимулла улы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;БРР&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://apkrb.info/press-service/news-districts/zhizn-svyazal-s-rodnoy-zemley Жизнь связал с родной землей. Байтуллин Раил Галимуллинович. 22.10.2021. ]
* [https://iuruzan.ru/articles/common_material/2021-10-23/salauat-erene-layy-ly-uly-2556988 «Йүрүҙән», 23.10.2021. Фларид Баймөхәмәтов. Салауат еренең лайыҡлы улы. Байтуллин Раил Ғәлимулла улы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20250604084327/https://excheck.pro/person/024000097497-baytullin-rail-galimullinovich ТСЖ «Надежда»]

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>fjd11a3nyz6va85wewne291n3ehofl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алексей Георгиевич Сергеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183421</id>
    <revision>
      <id>1308777</id>
      <parentid>1273740</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8602" sha1="89ntdlej0r2c9wisyw4dvuyshgxn9gp" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Алексей Георгиевич Сергеев|Сергеев Алексей Георгиевич}}
{{Ғалим|Имя=Сергеев, Алексей Георгиевич|Оригинал имени=|Изображение=Ректор Алексей Сергеев.png|Дата рождения=01.04.1940|Место рождения={{МР|Курск|Курскиҙа}}, [[РСФСР]], [[СССР]]|Дата смерти=22.07.2021|Место смерти={{МС|Владимир |Владимирҙа}}|Гражданство={{флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{флагификация|Российская Федерация}}|научная сфера=[[Метрология]], [[приборостроение]]|учёная степень=[[Доктор наук|доктор технических наук]]|Награды и премии={{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}} {{Орден Почёта}}
Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации|Сайт=|викитека=}}
[[Категория:Персоналии по алфавиту]]
[[Категория:Учёные по алфавиту]]
'''Алексей Георгиевич Сергеев''' ([[1 апрель]] [[1940 йыл]], [[Курск]], [[РСФСР]] -  [[22 июль]] [[2021 йыл]], [[Владимир (ҡала)|Владимир]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) - совет Рәсәй ғалимы, инженер-конструктор, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]], профессор, Владимир дәүләт университеты ректоры (1987-2005)&lt;ref&gt;[https://www.vladimir.kp.ru/online/news/3818459/ 1 апреля бывший ректор «политеха» Алексей Сергеев отмечает юбилей. Профессору ВлГУ исполнилось 80 лет]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1940 йылдың 1 апрелендә РСФСР-ҙың Курск ҡалаһында тыуған.

1962 йылда [[Мәскәү политехник университеты|Мәскәү автомеханика институтын]] тамамлай, һуңынан ошо уҡыу йортоноң аспирантураһына уҡырға инә&lt;ref&gt;[https://www.mke.su/doc/SERGEEV%20AG.html/ СЕРГЕЕВ, Алексей Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926144046/https://www.mke.su/doc/SERGEEV%20AG.html |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

Курскиҙағы авиация приборҙары йыйыу предприятиеһына инженер-конструктор вазифаһына эшкә йүнәлтелә. 1967 йылда Владимир киске политехник институтында уҡыта башлай. 1968 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Киске политехник институтта өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, декан вазифаларында эшләй.

1986 йылда Владимир политехник институтының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 1987 йылда Сергеев ошо уҡыу йортоноң ректоры итеп һайла. Ул эшләгән осорҙа политехник институт техник университетҡа, ә һуңынан Владимир дәүләт университетына үҙгәртелә&lt;ref&gt;[https://6tv.ru/v-vlgu-pereizbrali-rektora/ В ВлГУ переизбрали ректора]&lt;/ref&gt;.

Сергеевтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе булыпметрология, приборҙар эшләү һәм диагностика тора. Уның уҡыусылары араһынан 21 кеше кандидат һәм бер фән докторы булды. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография яҙа. Уның ҡайһы бер ғилми эштәре сит илдәрҙә баҫылған. [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең]] 5 миҙалына лайыҡ була.

Юғары белем һәм фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн Алексей Георгиевич Сергеев «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары, СССР Юғары мәғариф министрлығының «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» һәм «Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре» билдәләре, «Рәсәй фәнен һәм иҡтисадын тергеҙеү эшендәге ҡаҙаныштары өсөн» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнгән. Владимир ҡалаһының Хеҙмәт ҡаһарманлығы китабына индерелгән.

2021 йылдың 22 июлендә [[Владимир (ҡала)|Владимир]] ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;[https://progorod33.ru/news/61115/ Во Владимире ушёл из жизни бывший ректор ВлГУ Алексей Сергеев]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

** [https://zen.yandex.ru/media/vladtv/vozrast-vysshei-mudrosti-eksrektor-vlgu-otmechaet-iubilei-5e845dc4bd6e884c2117a090/ Возраст высшей мудрости. Экс-ректор ВлГУ отмечает юбилей]
** [https://provladimir.ru/2021/07/23/vinovnik-smertelnogo-dtp-ne-smog-osporit-prigovor-vo-vladimirskom-oblsude/ Скончался бывший ректор ВлГУ Алексей Сергеев. Он возглавлял вуз в течение 18 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522105406/https://provladimir.ru/2021/07/23/vinovnik-smertelnogo-dtp-ne-smog-osporit-prigovor-vo-vladimirskom-oblsude/ |date=2022-05-22 }}
** [https://www.prizyv.ru/2021/07/ushyol-iz-zhizni-byvshij-rektor-vlgu-aleksej-sergeev/ Ушёл из жизни бывший ректор ВлГУ Алексей Сергеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927174545/https://www.prizyv.ru/2021/07/ushyol-iz-zhizni-byvshij-rektor-vlgu-aleksej-sergeev/ |date=2021-09-27 }}
** [https://web.archive.org/web/20220522105733/https://www.vlsu.ru/index.php?id=140&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=7568/ Ушел из жизни заслуженный деятель науки и техники, профессор ВлГУ Алексей Георгиевич Сергеев]
** [https://zebra-tv.ru/novosti/jizn/aleksey-georgievich-sergeev/ Алексей Георгиевич Сергеев]

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттары ректорҙары]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Рәсәй инженерҙары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2021 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү политехник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Владимирҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Владимир дәүләт университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>89ntdlej0r2c9wisyw4dvuyshgxn9gp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Благасов Леонид Ефимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183454</id>
    <revision>
      <id>1309016</id>
      <parentid>1287681</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T08:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="qk18roogvl1qk8x0ri8wd50y5p7mts3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Благасов Леонид Ефимович''' ([[1938 йыл]] — [[2011 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Благасов Леонид Ефимович 1938 йылдың 15 майында [[Белгород өлкәһе|Белгород өлкәһенең]] [[Иҫке Оскол]] ҡалаһында тыуған. Белгород педагогия институтын, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлаған. Белгород өлкәһенең район гәзиттәрендә, «Белгородская правда» гәзитендә үҙ хәбәрсеһе һәм яуаплы секретарь урынбаҫары булып эшләй. 1969 йылдан КПСС өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлегенең матбуғат, радио һәм телевидение секторы мөдире. Өс йылдан — партияның өлкә комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары, һуңынан ошо бүлек мөдире.

[[1982 йыл]]да партияның өлкә комитетында административ органдар бүлеген, 1988 йылда «Белгородская правда» гәзите редакцияһын етәкләй. Егерме йылдан ашыу, Белгородтағы иң боронғо баҫманың коллективын етәкләп, ул уҡыусылар өсөн алыштырғыһыҙ һәм изге әңгәмәсе, ғәҙел һәм юғары профессиональ журналистика өлгөһө булһын өсөн бөтә көсөн һалаhttps://beluezd.ru/blagasov-leonid.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525113952/https://beluezd.ru/blagasov-leonid.html |date=2022-05-25 }}&lt;ref&gt;https://www.belpressa.ru/15009.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123062015/https://www.belpressa.ru/15009.html |date=2025-01-23 }} Непростые люди Леонида Благасова&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.belpravda.ru/news/20.4.13-2260.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123061503/https://www.belpravda.ru/news/20.4.13-2260.html |date=2025-01-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Л. Е. Благасовтың күп йыллыҡ емешле хеҙмәте [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] ордены, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән билдәләнә. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы уға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә&lt;ref&gt;[https://beluezd.ru/blagasov-leonid.html BELUEZD.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525113952/https://beluezd.ru/blagasov-leonid.html |date=2022-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* «Инандырыу юлы менән тәрбиә биреү: иҡтисади реформа шарттарында Шебекин химия заводы партия ойошмаһының идеологик эше тәжрибәһенән»&lt;ref&gt;https://search.rsl.ru/ru/record/01007278198&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>qk18roogvl1qk8x0ri8wd50y5p7mts3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беликов Владимир Георгиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183506</id>
    <revision>
      <id>1308982</id>
      <parentid>1303269</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10952" sha1="45t8e0mk3cqcsqr4znh3dc9diy5bem3" xml:space="preserve">{{Учёный
 | Имя                  = Беликов Владимир Георгиевич
 | Оригинал имени       =
 | Изображение          = 
 | Ширина               = 220 px 
 | Описание изображения =
 | Дата рождения        = 29.08.1925 
 | Место рождения       = село [Степное, Ставропольский округ, [[СССР]]
 | Дата смерти          = 03.09.2012  
 | Место смерти         = Пятигорск, [[Рәсәй]]
 | Гражданство          = {{USSR}} {{RUS}}
 | Научная сфера        = фармацевтика
 | Место работы         =  
 | Учёная степень       = Фармацевтика фәндәре докторы
 | Учёное звание        =
 | Альма-матер          = Пятигорский фармацевтический институт 
 | Научный руководитель =
 | Знаменитые ученики   =
 | Известен как         =
 | Награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}}{{!!}} {{Орден Знак Почёта}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль За оборону Кавказа}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Заслуженный деятель науки РСФСР}}{{!!}} {{Отличник здравоохранения (СССР)}}
{{!}}}
}}

'''Беликов Владимир Георгиевич''' ([[29 август]] [[1925 йыл]] — [[3 сентябрь]] [[2012 йыл]]) — ғалим-фармацевт. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Фармацевтика фәндәре докторы (1970), профессор (1972).

450-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, «Фармацевтик химия» дәреслеге һәм «Синтетик һәм тәбиғи дарыуҙар» белешмәһе авторы. Уның 15 уйлап табыу таныҡлығы һәм патенты бар&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1172865 Изобретатель БЕЛИКОВ ВЛАДИМИР ГЕОРГИЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220502062029/https://patentdb.ru/author/1172865 |date=2022-05-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Владимир Георгиевич Беликов 1925 йылдың 29 авгусында Ставрополь округының (хәҙерге [[Ставрополь крайы]]ның) Степное ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1943 йылда [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/11576279/ БЕЛИКОВ ВЛАДИМИР ГЕОРГИЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203145805/https://1418museum.ru/heroes/11576279/ |date=2022-12-03 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә һәм Төньяҡ Кавказдағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтен дауам итә.

[[1950 йыл]]да демобилизацияланғас, Пятигорск фармацевтика институтына (ПФИ, хәҙер Пятигорск медицина-фармацевтика институты, 2012 йылдан Волгоград дәүләт медицина университеты филиалы) уҡырға инә. 1954 йылда уҡыуҙағы яҡшы уңыштары өсөн И. В. Сталин исемендәге [[Стипендия|стипендияға]] лайыҡ була. [[1955 йыл]]да юғары уҡыу йортон тамамлап, фармацевтика химияһы кафедраһының аспирантураһына уҡырға инә. Аспирантурала уҡыуы менән бер рәттән туған институтында лаборант һәм төрлө кафедраларҙа өлкән лаборант булып эшләй&lt;ref name=&quot;pmedpharm.ru&quot;&gt;[https://www.pmedpharm.ru/content/documents/fafc4d93f8d07b8d8ebc2c7547ef5b6b.pdf ВСЕРОССИЙСКАЯ НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ «Беликовские чтения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501172930/https://www.pmedpharm.ru/content/documents/fafc4d93f8d07b8d8ebc2c7547ef5b6b.pdf |date=2022-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

1960 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ПФИ-ның фармацевтика химияһы кафедраһында ассистент һәм доцент була. 1961 йылда уны институттың уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эш буйынса проректоры вазифаһына тәғәйенләйҙәр, ә 1964 йылда Пятигорск фармацевтика институтын етәкләй, шул вазифала 31 йыл эшләй. 1970 йылда «Айырым фармацевтик препараттарҙың дифференциаль фотометрияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр» темаһына «фармацевтика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007271494 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора фармацевтических наук]&lt;/ref&gt;. Ә уның етәкселегендә 4 докторлыҡ һәм 59 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана, шул иҫәптән сит илдәрҙән — [[Вьетнам]], [[Эфиопия]], [[Йемен]] һәм [[Перу]]нан аспиранттар. 1972 йылдан Пятигорск фармацевтика институтының фармацевтика химияһы кафедраһы профессоры була&lt;ref name=&quot;ruspanteon.ru2&quot;&gt;[http://ruspanteon.ru/belikov-vladimir-nikolaevich/ Беликов Владимир Георгиевич]&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 3 сентябрендә [[Пятигорск]]иҙа вафат була, ҡаланың Краснослобод зыяратында ерләнгән.&lt;ref name=&quot;ruspanteon.ru&quot;&gt;[http://ruspanteon.ru/belikov-vladimir-nikolaevich/ Беликов Владимир Георгиевич]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары, шулай уҡ бик күп миҙалдар, шул иҫәптән [[«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы|«Кавказды обороналаған өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Ставрополь крайы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;pravda-kmv.ru&quot;&gt;[https://pravda-kmv.ru/chelovek-uchenyj-pedagog/ Человек, ученый, педагог…]&lt;/ref&gt;.
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (11 сентябрь 1985 йыл), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999).
* «Кавказ өсөн алышта ҡатнашыусы» һәм «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» маҡтаулы билдәләре, «СМС-ҡа нигеҙ һалыныуға 200 йыл» һәм «Пятигорск алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» юбилей миҙалдары менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;pravda-kmv.ru&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* Б. В. Боровский, М. В. Ларский, О. О. Фролов. К 90-летию со дня рождения В. ПРОФЕССОРГ. БЕЛИКОВ.&lt;ref&gt;[https://www.pharmpharm.ru/jour/article/download/163/278 Фармация и фармакология. № 5 (12), 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721124255/http://www.pharmpharm.ru/jour/article/download/163/278 |date=2018-07-21 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.pmedpharm.ru/news/2019-08-20-3.html 95 лет со дня рождения профессора Беликова В. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509031320/https://www.pmedpharm.ru/news/2019-08-20-3.html |date=2022-05-09 }}
* [https://pyatigorsk.bezformata.com/listnews/dnya-rozhdeniya-professora-belikova/86788941/ 95 лет со дня рождения профессора Беликова В. Г.]
* [https://pravda-kmv.ru/v-pamyat-o-velikom-uchitele/ В память о великом учителе]

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Һаулыҡ һаҡлау отличниктары (СССР)]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 августа тыуғандар]]
[[Категория:Волгоград медицина университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>45t8e0mk3cqcsqr4znh3dc9diy5bem3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183745</id>
    <revision>
      <id>1308846</id>
      <parentid>1307220</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T18:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5219" sha1="6mvs3ro6nmvd12e14v8jki0vrxho91x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''СССР Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы''' — был министрлыҡҡа ауыл хужалығы менән бәйле ауыл хужалығы машиналары, тракторҙар һәм башҡа ауыл хужалығы машиналары етештереү эше йөкмәтелә.

== Тарихы ==
1939 йылдың 11 ғинуарында СССР Оборона сәнәғәте Халыҡ комиссариаты бер нисә ведомствоға айырыла, улар араһында Боеприпастар халыҡ комиссариаты ла (НКБ) була.

Ул 53 производство предприятиеһы һәм 12 конструкторҙар бюроһы, биш төҙөлөш компанияһы, 5 юғары уҡыу йорто һәм 11 техникум эшмәкәрлегенә яуаплы ине. 1939 йылда был министрлыҡта 337 141 эшсе эшләне.

Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы Ауыл хужалығы машиналары эшләү Баш идаралығы (Главсельмаш) составына ингән. 1937 йылдың 29 авгусындағы закон менән ауыл хужалығы машиналары эшләүҙең баш идаралығы Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатынан Машиналар эшләү халыҡ комиссариатына тапшырылырға тейешле төп идаралыҡтар иҫәбенә индерелгән. 1939 йылдың 5 февралендә был баш идаралыҡ Урта машиналар эшләү халыҡ комиссариатына&lt;ref&gt;[http://www.wismut.su/History_MSM_5.htm Постановление СМ СССР № 2006—822сс «О задачах и правах Министерства среднего машиностроения»]&lt;/ref&gt; тапшырылған.

СССР Юғары Советы Президиумының [[1946 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ындағы Указы менән Боеприпастар халыҡ комиссариаты һәм уның предприятиелары, Урта машина эшләү халыҡ комиссариатының һәм Транспорт машиналары эшләү халыҡ комиссариатының трактор заводтары, Миномёт ҡоралдары халыҡ комиссариатының ауыл хужалығы машиналары эшләү заводтары Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты итеп үҙгәртелде&lt;ref&gt; [http://www.wismut.su/History_SREDMACH.htm Документы о Минсредмаше]&lt;/ref&gt;.

1946 йылдың 15 мартындағы Халыҡ комиссариаттары Советын СССР Министрҙар Советы итеп үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Законға ярашлы, Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы тип үҙгәртелә.

== Министрлыҡтар исемлеге ==
* ''Боеприпастар халыҡ комиссары:''

Сергеев Иван Павлович (11.1.1939 — 8.3.1941)

Горемыкин Петр Иванович (8.3.1941 — 16.2.1942)

Ванников Борис Иванович (16.2.1942 — 7.1.1946)

* ''Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрҙары:''

Ванников Борис Иванович (7.1.1946 — 26.6.1946)

Петр Горемыкин (26.6.1946 — 14.3.1951)

Георгий Попов (14.3.1951 — 15.3.1953)

* ''Тракторҙар һәм ауыл хужалығы машиналары министрҙары:''

Синицын Иван Иванович (2.10.1965 — 10.10.1980)

Ежевский Александр Александрович (10.10.1980 — 19.10.1988)

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220529235444/http://www.biblioatom.ru/ История Росатома]
* [http://www.wismut.su/History_SREDMACH.htm Документы о Минсредмаше]
* [http://www.wismut.su/History_MSM_5.htm Постановление СМ СССР № 2006—822сс «О задачах и правах Министерства среднего машиностроения»]
* [http://www.m24.ru/articles/100078 Кабинет Ефима Славского: где работал министр среднего машиностроения СССР]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Государственные институты власти времён СССР}}
{{Ядерные испытания СССР}}

[[Категория:СССР министрлыҡтары]]
[[Категория:СССР атом сәнәғәте]]
[[Категория:СССР ядро энергетикаһы]]</text>
      <sha1>6mvs3ro6nmvd12e14v8jki0vrxho91x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183752</id>
    <revision>
      <id>1308900</id>
      <parentid>1287303</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8010" sha1="2yn3o1iscuoxvv90mauspwt2x4w5xqk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы''' ([[31 март]] [[1942 йыл]]) — педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976)&lt;ref name=&quot;Баймакская энциклопедия&quot;&gt;Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 639 с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 −5-88185—084-5{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан уҡытыусылары, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съездары делегаты.

== Биографияһы ==
Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина 1942 йылдың 31 мартында [[Баймаҡ районы]] [[Хисмәт]] утарында&lt;ref name=&quot;Баймакская энциклопедия&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ишле ғаиләлә тыуған. Уның атаһы [[Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы]] — золом ҡорбаны, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, артабан [[Япония]] менән һуғышта ҡатнаша. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының бала сағы [[Йылым]], [[Шүлкә]], [[1-се Этҡол]] ауылдарында үтә. Ғаиләлә 10 бала (3 малай, 7 ҡыҙ) тәрбиәләнә.
[[Файл:Байтурина Загура Давлетшовна.jpg|thumb|Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы]]
1959 йылда [[1-се Этҡол мәктәбе]]н тамамлай. Ошо уҡ мәктәптә, пионервожатый булып, хеҙмәт юлын башлай. 1965 йылда&lt;ref name=&quot;Баймакская энциклопедия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетын тамамлағандан һуң, 1 Этҡол мәктәбенә әйләнеп ҡайта. Йәш, тырыш белгес 1968 йылда — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, һуңынан уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫар итеп үрләтелә. 1973 йылда Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙын ошо уҡ райондың Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр.

{{Цитата|Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡып йөрөйбөҙ. Бер көҙгө көндә директорыбыҙ Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина барыбыҙҙы сығарып мәктәп алдына теҙеп ҡуйҙы ла: «Тиҙҙән һеҙ, кемегеҙҙер һуңыраҡ, мәктәпте тамамлап оло тормош юлына баҫырһығыҙ. Беҙ яҡшы уҡығандарҙы яҡшы уҡығаны өсөн, насарға өлгәшеүселәрҙе лә шул сифатына ҡарап иҫкә алырбыҙ. Ә бына „уртаса“ға өлгәшеүселәрҙе ниндәй билдәләренә ҡарап иҫләрбеҙ һуң? Әйҙә, шундай уҡыусылар үҙҙәрен мәктәп хәтерендә ҡалдырыр өсөн ағас ултыртһын. Башҡалар уларға ярҙам итә. Беҙ һеҙҙе урманға ҡарап иҫләрбеҙ…» тип әйтеп, ҡаланан алып ҡайтҡан ағас үҫентеләренә һәм көрәк-ломдарға-күнәктәргә ымланы. Барыбыҙ ҙа шымып ҡалдыҡ. Күрәһең, берәү ҙә үҙен &quot;уртаса&quot;лар иҫәбенә индергеһе килмәгәндер инде. Шул саҡ барыбыҙ бер юлы үҫентеләргә, хеҙмәт ҡоралдарына ябырылдыҡ. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының мәктәп уҡыусыларын дуҫлаштырыу, берләштереү йәһәтенән ойошторған ошо сараһын ғүмер буйына оноторлоҡ түгел&lt;ref&gt;[http://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99_%D0%B1%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D2%99%D3%99%D1%82%D0%B5%D2%AF%D0%B5%D0%BC/140-149 Әхмәр Үтәбай]&lt;/ref&gt; ([[Әхмәр Үтәбай]] хәтирәләренән).
}}
1975 йылда Баймаҡ район советы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1991 йылдан — Сибай 24-се һөнәрселек училищеһында уҡыусылар профкомының рәйесе; 1995—2012 йылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Өфө сауҙа-иҡтисад колледжының Сибай филиалында директор урынбаҫары булып эшләй&lt;ref name=&quot;Баймакская энциклопедия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина — өс тапҡыр Башҡортостан уҡытыусылары съезы, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съезы делегаты.
2012 йылда Сибай ҡала китапханаһы янында «Рухи хазина» әҙәби-музыкаль клубын ойоштора һәм уға етәкселек итә.

Юғары исемдәр йөрөткән мөғәллимә әле лә йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша.

Билдәле шағирә [[Фирүзә Абдуллина]]ның апаһы.

Хәҙерге ваҡытта [[Өфө]] ҡалаһында йәшәй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999)&lt;br&gt;
— РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976)&lt;br&gt;
— [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
— Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 639 с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 −5-88185—084-5{{ref-ru}}&lt;br&gt;
— [https://web.archive.org/web/20260426210555/http://bash.bashgazet.ru/litiratura/5977-ainyr-syty-bygeg.html «Башҡортостан» гәзите, 14 ноябрь 2012. Ағинәйҙәр сыҡты бәйгегә]&lt;br&gt;
— [http://uchbash.com/articles/vospitanie-i-dopolnitelnoe-obrazovanie/2020-03-16/u-ytyusylarymdan-u-dym-220445  «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы, 16 МАРТ 2020. Уҡытыусыларымдан уңдым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122122627/https://uchbash.com/articles/vospitanie-i-dopolnitelnoe-obrazovanie/2020-03-16/u-ytyusylarymdan-u-dym-220445 |date=2022-01-22 }} &lt;br&gt;
— [http://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99_%D0%B1%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D2%99%D3%99%D1%82%D0%B5%D2%AF%D0%B5%D0%BC/140-149 Әхмәр Үтәбай]&lt;br&gt;
— [http://vk.com/wall-49031262_293. Фирүзә. Абдуллина. Ҡәҙерле апайыма]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;br&gt;
— [http://vk.com/club161106045 Беҙ Баймаҡтар бит әле! төркөмө. 31 март 2018 йыл]&lt;br&gt;
— Уҡытыусыма әле лә рәхмәтлемен. Мәрзиә Хисамова-Салауатова. «Атайсал» гәзите. 1 апрель 2022 йыл. 15 һан.
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>2yn3o1iscuoxvv90mauspwt2x4w5xqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184108</id>
    <revision>
      <id>1308965</id>
      <parentid>1306425</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7589" sha1="pf8fgvesbwjc4ccb7vahgg0isauskuu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы''' ([[27 март]] [[1975 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

== Биографияһы ==
Рәсимә Рауил ҡыҙы Баязитова 1975 йылдың 27 мартында [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған. Рәсимә 1981 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]нең 1-се класына уҡырға бара. Мәктәп йылдарында предмет олимпиадаларында ҡатнаша, бейеү түңәрәгендә шөғөлләнә. Волейбол һәм саңғы секцияларына йөрөй. 1992 йылда мәктәпте тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетына уҡырға инә. 1997 йылда, университетты уңышлы тамамлап, ҡулына диплом ала. 1996 йылдан Байназар урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай.

Рәсимә Баязитованың уҡыусылары район һәм республика олимпиадаларында призлы урындар яулай. Байназарова Гүзәлиә 2006/2007 уҡыу йылында һәм Төлкөбаева Гүзәлиә 20018/2019 уҡыу йылында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында еңеүсе булдылар. Ул уҡытып сығарған уҡыусыларҙың күптәре филология факультеттарына уҡырға инеп, үҙ һөнәре буйынса эшләп йөрөйҙәр.
Мәктәптә «Ҡаурый ҡәләм» түңәрәген етәкләй. Уҡыусыларының ижади эштәре республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә килә. Күп уҡыусылары [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә» гәзитенең]] һәм [[Аманат (журнал)|«Аманат» журналының]]&lt;ref&gt;[https://rbsmi.ru/news/f_l_amanat_ly_y_sh_izhadsylar_oro_tte/ Өфөлә &quot;Аманат&quot;лы «Йәш ижадсылар ҡоро» үтте]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; «Йәш хәбәрсе» исемен йөрөтәләр: Дәүләтшина Сәлимә (2017), Буранбаева Зилиә (2017), Алтынбаева Зәлиә (2018), Ҡарағолов Азамат (2019), Моратшина Заһиҙә (2020), Айытбаева Илүзә(2020), Мостафина Әлфинә(2021), Әйүпова Вәсилә(2021). Уҡыусылары Дәүләтшина Сәлимә (2017) һәм Алтынбаева Зәлиә (2018) «Йәншишмә» балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенең Ғәбиҙулла Зарипов премияһын йөрөтә&lt;ref&gt;[[Йәншишмә (гәзит)|Йәншишмә]] 3 октябрь 2019 йыл[https://yanshishma.com/articles/r-khm-t-i-u-ytyusym-/2019-10-03/r-hm-tem-r-sim-rauil-y-yna-331572 Рәхмәтем Рәсимә Рауил ҡыҙына (Диана Иманғолова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207045011/https://yanshishma.com/articles/r-khm-t-i-u-ytyusym-/2019-10-03/r-hm-tem-r-sim-rauil-y-yna-331572 |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rbsmi.ru/news/afarin_v_sil_lfin_/ Афарин, Вәсилә, Әлфинә!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626115707/https://rbsmi.ru/news/afarin_v_sil_lfin_/ |date=2022-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

1996 йылда Баязитов Азамат [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы|Роберт]] улы менән тормош ҡоралар. Бер ул тәрбиәләп үҫтерәләр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2004» регион-ара конкурсының «Халыҡ педагогикаһын оҫта ҡулланыусы» номинацияһында еңеүсе
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2013» төбәк-ара конкурсының «Өлгөлө дәрес» номинацияһында еңеүсе
* Рәсәй Федерацияһының Иң яҡшы уҡытыусыһы конкурсы еңеүсеһе (победитель конкурса лучших учителей Российской Федерации), 2009 йыл&lt;ref&gt;[https://www.ufa.kp.ru/daily/24326/518146/ 47. Баязитова Расима Равиловна]&lt;/ref&gt;

Читайте на WWW.UFA.KP.RU: https://www.ufa.kp.ru/daily/24326/518146/
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, 2009 йыл
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2019 йыл&lt;ref&gt;[https://base.garant.ru/44247234/ Указ Главы Республики Башкортостан от 9 апреля 2019 г. N УГ-107 &quot;О присвоении почетного звания «Заслуженный учитель Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] 14 декабрь 2021 йыл. Ил яҙмышына бәйле икәнен онотмайыҡ&lt;ref&gt;https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2021-12-14/il-ya-myshyna-b-yle-ik-nen-onotmayy-2619669 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123095412/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2021-12-14/il-ya-myshyna-b-yle-ik-nen-onotmayy-2619669 |date=2025-01-23 }}&lt;/ref&gt;
* Ерем биҙәге — илем биҙәге (Ноғман Мусин ижады буйынса йомғаҡлау дәресе)&lt;ref&gt;[https://www.online.irorb.ru/viewtopic.php?f=4&amp;t=233&amp;start=240 Методическая копилка. Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206132732/https://www.online.irorb.ru/viewtopic.php?f=4&amp;t=233&amp;sid=8c1e1e572f2277ea1bdff29784688aef&amp;start=240 |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|Башҡортостан уҡытыусыһы]] 30 ғинуар 2019 йыл. Тырыштарға ҡайҙа ла хөрмәт&lt;ref&gt;https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-01-30/tyryshtar-a-ay-a-la-h-rm-t-209515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206134444/https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-01-30/tyryshtar-a-ay-a-la-h-rm-t-209515 |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
{{Бурзянская энциклопедия|страницы =111}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>pf8fgvesbwjc4ccb7vahgg0isauskuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёхин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184613</id>
    <revision>
      <id>1308797</id>
      <parentid>1275899</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1408" sha1="5w8nc0zbh2qaa3ctv34zx8l9te8gy2y" xml:space="preserve">'''Алёхин''' — урыҫ ир-ат фамилияһы. Башҡа славян халыҡтарында ла ҡулланыла &lt;ref&gt;[https://onomastikon.ru/proishogdenie-familii-alyohin%0D%0A.htm Ономастика /Значение и история фамилии Алёхин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814044440/http://onomastikon.ru/proishogdenie-familii-alyohin%0D%0A.htm |date=2019-08-14 }}&lt;/ref&gt;. «Алёхин» ай кратеры бар.

'''Алёхина''' — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
== Билдәле йөрөтөүселәр ==
* [[Алёхин Тихон Егорович]] ([[21 май]] [[1913 йыл]] — [[27 май]] [[1970 йыл]]) — трактор бригадаһы бригадиры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).

* [[Алёхин Евгений Константинович]] (1942—2020) — СССР һәм Рәсәй ғалим-фармакологы һәм иммунофармакологы.
* [[Алёхин Алексей Петрович]] ([[17 май]] [[1930 йыл]] — [[18 май]] [[2018 йыл]]) — юрист, хоҡуҡ белгесе.
-------------

== Топоним ==
* Алёхин — [[Курск өлкәһе]] Щигровск районындағы ауыл.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{фамилиялаштар исемлеге}}</text>
      <sha1>5w8nc0zbh2qaa3ctv34zx8l9te8gy2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184629</id>
    <revision>
      <id>1308877</id>
      <parentid>1279890</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11397" sha1="4m1ry2dh6ughz0kzr87mz4dvd87tgd4" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Аҡъюлов}}
'''Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы''' ([[1860 йыл|1860]]—[[1936 йыл|1936]]) — әүлиә, аҡыл эйәһе, [[Ырымбур]] мосолмандар Диниә назараты имам-хатибы (1890), мөғәллим, хажи&lt;ref&gt;Башҡортостан — әүлиәләр иле./ Солтанбаев Ю. В. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб. Өфө: Китап, 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqortostan_aulialar_ile.pdf  Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы Аҡъюлов 1860 йылда [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] [[Башҡорт Үргене|Үрген]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Ейәнсура районы}} [[Башҡорт Үргене]] ауылында) мулла ғаиләһендә тыуған. Атаһы Аҡъюлов Фәхретдин хәҙрәт уҡымышлы дин уҡытыусыһы була.

== Тормош юлы ==
Әхмәтбаҡый башланғыс белемде атаһында ала, бәләкәйҙән белем алыуҙа ҙур зирәклек күрһәтә. Уның тәбиғи һәләттәрен артабан үҫтереү өсөн, 1874 йылда атаһы 14 йәшлек улын каруанға эйәртеп Көнсығыш илдәренә оҙата.

Әхмәтбаҡый Аҡъюлов атаҡлы [[Ҡаһирә университеты]]нда белем ала. Бер нисә йылдан [[Мәккә]]лә һәм [[Мәҙинә]]лә булып, хаж ҡылып, күп илдәрҙе гиҙеп, төрлө яҡлап төплө белем туплаған егет Үргенгә әйләнеп ҡайта.

Ҡайтыу менән тыуған ауылында яңы мәсет һалдыра һәм мәктәп аса. [[1890 йыл]]да Ырымбур мосолмандар Диниә назаратында имтихан тотоп, Рәсәй батшаһы ғәли йәнәптәренең Указы менән имам-хатиб һәм мөғәллим дәрәжәләренә ирешә, Үрген ауылы мәсетенең хатибы итеп раҫлана. Мәктәбендә яңыса уҡытыу алымдары индерә, туған тел һәм әҙәбиәт, урыҫ теле һәм тәбиғәт фәндәре лә өйрәнелә. Мәктәп тиҙ арала тирә-йүндә танылыу ала.

Икенсе тапҡыр хажға барып ҡайтҡас, Әхмәтбаҡый хәҙрәт ауылдарға муллалар әҙерләү өсөн махсус рәүештә бер юлы 60 егетте уҡытып сығара. Хатта шул осорҙа халыҡ араһында Үргенде «Алтмыш мулла ауылы» тип йөрөткәндәр.

Һуңғы хаж сәфәрендә хәҙрәт Урта Азия, Ҡаҙағстан яҡтарында ғилем тарата, кешеләрҙе дауалай, һуңынан йәй һайын шул тарафтарҙан кешеләр Үргенгә ағыла. Ул үлән менән дауалау серҙәрен белгән, тоҙ менән өшкөргән, быуын ултыртҡан, имләгән. улай итеп, ҙур ғилем эйәһе һәм дин әһеле, мөғәллим һәм көслө табип булараҡ таныла.

Хәҙрәт [[1917 йыл]]ғы февраль революцияһын һәм унан һуң башланған үҙаллылыҡҡа, халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлауға йүнәлтелгән башҡорт милли хәрәкәтен хуплап ҡабул итә. [[1918 йыл]]да хәрәкәт етәксеһе Зәки Вәлиди үҙенең штабы менән Үргенгә Әхмәтбаҡый янына килә, уның фатихаһын ала, фекер алыша. Әхмәтбаҡыйҙа ҡунаҡ була, йонсоған аттарын хәҙрәттең аттарына алыштыра. Хәҙрәттең улы Сәғит Вәлиди менән китә, тик әйләнеп ҡайта алмай, хәбәрһеҙ юғала.

1921 йылда [[Үҫәргән кантоны]]нда йәшелдәр хәрәкәте ҡалҡып сыға. Улар ауыл һайын совет хеҙмәткәрҙәрен, коммунистарҙы атып йөрөйҙәр, Үргендә был ваҡытта
егерме ике коммунист була. Әхмәтбаҡый хәҙрәт: «Коммунистарҙың зыяны юҡ, киреһенсә, күберәк ярҙам итәләр», — тигән фекерен белдерә, уларҙы яҡлай.
XX быуаттың 20-се йылдары аҙағында властың дингә мөнәсәбәте ҡырҡа үҙгәрә. Әхмәтбаҡый Аҡъюловҡа «мулла булған, халыҡтың аңын томалаған, кешеләрҙе үҙенә эшләтеп байыған» тигән ғәйептәр ташлана.

1930 йылдың авгусында Әхмәтбаҡый Аҡъюлов ҡулға алына һәм «советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге» өсөн өс йылға хөкөм ителә. Уны урман ҡырҡырға ебәрәләр. Хәҙрәт тотҡонлоҡта булғанда ла табиплыҡ эшмәкәрлеген алып бара. Ун айҙан хәҙрәтте төрмәнән сығаралар. Ауылында мәсете менән ҙур өйө күсереп һалынған, малы колхозға тапшырылған була.

Артабан хәҙрәт ихатаһындағы мал өйөндә ғүмер итә. Сырхаулы кешеләргә һаман ярҙам итә. Иҫ киткес кәмһетелеүҙәргә дусар ителә, әммә юғары рухын һуңғы көндәренә тиклем һаҡлап ҡала.

Әхмәтбаҡый хәҙрәт 1936 йылдың июнь айында вафат була.

Был көндө күктә ғәрәп хәрефтәре менән яҙыу хасил була, күптәр хажи хәҙрәттең вафатын шунан белә. Хәҙрәт менән хушлашырға халыҡ йыйыла, хатта дөйәләре менән ҡаҙаҡтар һәм Урта Азия вәкилдәре килеп тула. Ил ағаһын ерләгәндә ямғыр яуа. Халыҡ быны тәбиғәттең илауы тип ҡабул итә. Артабан көн асыла, ҡояш сыға&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqortostan_aulialar_ile.pdf Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://minasaba.ru/novosti/136-ahmetbakyj-hadzhi-hazrat-akjulov-velikij-syn-zianchurinskoj-zemli.html Ахметбакый хаджи-хазрат Акъюлов — великий сын зианчуринской земли. Юлай Султанбаев (из газеты «Зианчуринские зори» № 45 от 5 июня 2020 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813104612/https://minasaba.ru/novosti/136-ahmetbakyj-hadzhi-hazrat-akjulov-velikij-syn-zianchurinskoj-zemli.html |date=2022-08-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Әхмәтбаҡый хәҙрәттең балалары ғилемле, алдынғы ҡарашлы була. Өлкән улы '''Хәйбулла''' 1922 йылда асылған Үрген мәктәбенең тәүге мөғәллиме була. 1911 йылда тыуған кесе улы '''Әхмәт''' тә уҡытыусы. Сәйәси золом ҡорбаны була. Әммә балаларына матур тәрбиә бирә.

Затлы нәҫел вариҫтары — фән эшмәкәрҙәре, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, артистар, уҡытыусылар, табиптар, журналистар.

== Хәтер ==
* 1947 йылдың йәйендә Үрге Муйнаҡ ауылынан Әхмәтғәлим мулла килеп хәҙрәттең ҡәберен таштар менән бурауҙы ойоштора.

* 2010 йылдың 1 июлендә Үрген ауылында Әхмәтбаҡый хәҙрәттең тыуыуына 150 йыл тулыуға арналған йыйын бик юғары
кимәлдә үтте. Өсөнсө ай инде яуым-төшөм күрмәгән ер өҫтөнә нәҡ шул көндә ямғыр яуыуын барыһы ла мөғжизә, «хоҙай ҡөҙрәте», «хәҙрәт ямғыры» тип ҡабул итте.

&lt;blockquote&gt;Хәтер көнөндә күҙәтелгән Хоҙай Тәғәлә мөғжизәләре ямғыр менән генә бөтмәй. Шул көндө Байыш ауылының көньяҡ-көнбайыш офоғонда көндөҙгө сәғәт 6-лар тирәһендә аҡ болоттарҙан яҙыуға оҡшаш семәрҙәр барлыҡҡа килә. Ғәрәп хәрефтәрен таныған кешеләр унда «Ләә иләәһә илләә-ллааһу» тигән яҙыу күргәнен әйтә. ''Юлай Солтанбаев''&lt;/blockquote&gt;&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqortostan_aulialar_ile.pdf Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.]&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220813104612/https://minasaba.ru/novosti/136-ahmetbakyj-hadzhi-hazrat-akjulov-velikij-syn-zianchurinskoj-zemli.html Ахметбакый хаджи-хазрат Акъюлов — великий сын зианчуринской земли. Юлай Султанбаев (из газеты «Зианчуринские зори» № 45 от 5 июня 2020 года)]
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqortostan_aulialar_ile.pdf Башҡортостан — әүлиәләр иле. Юлай Солтанбаев. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб.]
* {{cite web|author=Солтанбаев Юлай.|url=https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/y-sh-byuyn-olu-sh-khest-r-e-belep-en-/|title=Йәш быуын олуғ шәхестәрҙе белеп үҫһен|publisher=[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|accessdate=2019-10-19}}
* [https://www.geni.com/people/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%90%D0%BA%D1%8A%D1%8E%D0%BB%D0%BE%D0%B2/6000000037441050883 Акьюлов Ахметбакый Фахретдинович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}</text>
      <sha1>4m1ry2dh6ughz0kzr87mz4dvd87tgd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афғанстанда һуғыш (2001—2021)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186185</id>
    <revision>
      <id>1308850</id>
      <parentid>1307750</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T19:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182907" sha1="4jxm5qfqqw7pu9zj7p6fdunt6cyjp27" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
| конфликт = АҠШ-тың Афғанстанға баҫып инеүе
| часть = терроризмға ҡаршы һуғыш,&lt;br&gt;«Несокрушимая свобода» операцияһы 
| изображение = Collage of the War in Afghanistan (2001-2021).png
| заголовок = '''Өҫтә:''' АҠШ Хәрби-һауа көстәренең Афғанстанды бомбаға тотоуы; АҠШ һалдаттары талибтар менән атыша&lt;br&gt;'''Урта:''' афған һалдаты үҙәнде тикшерә; Британия ғәскәрҙәре ергә төшөргә әҙерләнә; Афған милли армияһы һалдаты HMMWV-ла&lt;br&gt;'''Аҫта:''' «Талибан» көстәре [[Ҡабул]]да патруллек итә; Афған һәм Америка һалдаттары ҡарҙа
| дата = [[7 октябрь]] [[2001]] — [[31 август]] [[2021]] &lt;small&gt;(беренсе этап — [[28 декабрь]] [[2014]])&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|accessdate=2014-12-28|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=2014-12-28}}&lt;/ref&gt;
| место ={{флаг|Афганистан|2013}} Афғанстан Ислам Республикаһы/Афғанстан Ислам әмирлеге
| причина =  *  Афғанстанда Талибандың власҡа килеүе
* терроризм менән көрәш
| итог = Талибандың еңеүе  
| изменения =* Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен сығарыу (2020—2021)
* Талибан хәрәкәте яҡлыларҙың Афғанстандың бөтә территорияһын биләүе.
* Афғанстан президенты Ашраф Ганиҙың отставкаға китеүе һәм ҡасыуы.
* Ҡабулды баҫып алыу (2021).
* Панджшер конфликты (2021).
* [[Афганистан|Афғанстан Ислам әмирлеге]]н иғлан итеү.
| противник1 = '''Һөжүм итеү фазаһында:''' &lt;br&gt;
'''{{Флагификация|США}}'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Великобритания}}&lt;br&gt;
{{Флагификация|Австралия}}&lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}&lt;br&gt;
{{Флаг|Афганистан|1992}} '''[[Төнбяҡ альянс]]'''
| противник2 = '''Һөжүм итеү фазаһында:'''&lt;br&gt;
{{Флаг|Талибан}} '''Афғанстан Ислам әмирлеге'''&lt;br&gt;{{Флагификация|Аль-Каида}}
| противник3 = '''2001 йылдан һуң:'''&lt;br&gt;
[[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] '''[[НАТО]]'''
{{Tree list}}
* [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] 
'''[[Халыҡ-ара имелек көстәре|ISAF]]:'''
** {{флагификация|США}}
** {{флагификация|Великобритания}}
** {{флагификация|Франция}}
** {{флагификация|Грузия}}
** {{флагификация|Германия}}
** {{флагификация|Канада}}
** {{флагификация|Италия}}
** {{флагификация|Турция}}
** {{флагификация|Румыния}}
**{{Tree list/final branch}} {{флагификация|Испания}}
{{Tree list/end}}
** ''Халыҡ-ара имелек көстәре һәм башҡалар''  
* {{Флаг|Афганистан|2002}} Афғанстан күсеү дәүләте 
''(2002—2004)''
{{Tree list}}
* {{Флаг|Афганистан|2013}} [[Афғанстан Ислам дәүләте]]:
''(2004—2021) ''
** &lt;small&gt;[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Афғанстан Ҡоаллы көстәре
**{{Tree list/final branch}} [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афғанстан Милли полицияһы
&lt;/small&gt;{{Tree list/end}}
* Шәхси хәрби компаниялар&lt;ref&gt;[http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |date=2019-08-09 }}&lt;/ref&gt;
| противник4 = '''2001 йылдан һуң:'''&lt;br&gt;
боевики:
** '''{{Флагификация|Талибан}}'''
** '''{{Флагификация|Аль-Каида}}'''
** {{флагификация|Лашкаре-Тайба}}
** {{флаг|Джаиш-е-Мухаммад}} [[Джаиш-е-Мухаммад]]
** {{флаг|Харакат уль-Муджахидин}} [[Харакат уль-Муджахидин]]
** [[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]
** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс|border]] Көнсығыш Төркистан Ислам хәрәкәте
** [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|20пкс|border]] Афғанстан Ислам парияһы ''(до 2016)''
** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] [[Лашкар-е-Джангви]]&lt;ref&gt;[https://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]&lt;/ref&gt;
** [[Хаккани|Сеть Хаккани]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]&lt;/ref&gt;
** Можахеттар&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&amp;_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]&lt;/ref&gt;
&lt;small&gt;'''Ярҙам итеүселәр:'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&amp;fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Иран}}&lt;ref&gt;[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html |date=2021-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S. |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|КНР}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |title=&quot;China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|КНДР}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/26/afghanistan-war-logs-osama-bin-laden?intcmp=239|title=Afghanistan war logs reveal hand of Osama bin Laden|website=[[TheGuardian.com]]|date=26 July 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(предположительно)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Россия}} &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies |title=&quot;Qatar's Dirty Hands&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии Саудовской Аравии)&lt;/small&gt;
* {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html |title=&quot;Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government&quot;}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(по версии США)&lt;/small&gt;

| силы1 = [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТО]] — [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]: 132 457&lt;ref name=&quot;ISAF&quot;&gt;[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=2013-10-05 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг США|20px}}: 90 000
* {{Флаг Великобритании|20px}}: 9 500
* {{Флаг Германии|20px}}: 5 350
* {{Флаг Франции|20px}}: 3 935  
{{Флаг США|20px}} силы [[США]], Халыҡ-ара Хәүефһеҙлек көстәрен иҫәпкә алмайынса: 28 300&lt;ref name=&quot;Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008&quot;&gt;[https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628121513/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf |date=June 28, 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008&quot;&gt;[http://opencrs.com/document/RS22633 RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |date=2009-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{флаг|Афганистан|2013}} 300 000&lt;ref name=&quot;данные(2014)&quot;&gt;[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803073608/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |date=2016-08-03 }}, VOA, 06.04.2014&lt;/ref&gt;
| силы2 = * {{флаг|Талибан}} [[Талибан]]: 60 000&lt;ref name=&quot;данные(2014)&quot; /&gt;
* {{Флаг|Аль-Каида}} [[Аль-Каида]]: 800&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=2009-11-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|ИГИЛ}} [[ИГИЛ]]: 3 500—4 000&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://undocs.org/2018/705 |title=&quot;S/2018/705 - E - S/2018/705 -Desktop&quot; |publisher=undocs.org| first=Joshua | last=Partlow | date=2021-10-26}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Исламская партия Афганистана]]: +4 000&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot; /&gt;
* [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] [[Исламское движение Узбекистана]]: +10 000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2008-10-02|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}&lt;/ref&gt;
[[Сираджуддину Хаккани]]: 5 000+&lt;ref name=&quot;washingtonpost1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=2008-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]: 40 000—45 000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |title=Taliban Military&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214083426/http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |archivedate=2010-12-14 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Кветта Шура]]: 20 000+
| потери1 = '''2001—2021'''
* {{Флаг|Афганистан|2013}} 13 700 һадат һәм полицейский, 16 500 яраланған&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;

[[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]]: 3 482&lt;ref&gt;[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 --&gt;—11 834&lt;ref&gt;Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] // Вести.Ру, 4 июля 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КСИР&quot;&gt;[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]&lt;/ref&gt; хәрби кеше, 33249 яраланған&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;
| потери2 = '''2001—2021'''
* 20—35 мең үлтерелгән&lt;ref name=&quot;данные(2021)&quot; /&gt;
| потери3 = '''Граждандар араһында юғалтыу:''' 
46 000 кеше&lt;ref&gt;[https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 &quot;Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War&quot;]&lt;/ref&gt;
| общие потери = 100 000 кеше (граждандар араһында юғалтыуҙы иҫәпкә алмайынса)
| примечания = 
}}

''''Ҡыя яҙылыш'''''''Афғанстандағы һуғыш''' (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ [[Афғанстан]]дың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе.

[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы ([[:ru:Операция «Несокрушимая свобода»|операции «Несокрушимая свобода»]]) сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]]ның 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы&lt;ref name=&quot;Резолюция 1386 СБ ООН2&quot;&gt;[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt; резолюцияһына ярашлы эш итә. [[Америка тарихы]]&lt;nowiki/&gt;нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған [[һуғыш]]&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» от 20 июня 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай)&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («[[:ru:Операция «Страж свободы»|Страж свободы]]»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре [[НАТО]] илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («[[:ru:Операция «Решительная поддержка»|Решительная поддержка]]»)) ярҙамында алып бара.

Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана.

== Тарихы ==
1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән [[Терроризм|террорсы]] Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]&lt;/ref&gt;. 1998 йылда [[Кения]] менән [[Танзания]]ла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «[[Әл-Ҡаидә]]»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта.

2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) Афғанстан менән [[Дипломатия|дипломатик мөнәсәбәттәр]]ҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм [[Пакистан]]&lt;nowiki/&gt;ғаҡасаҡтар күпләп ағыла.

== Һуғыш маҡсаттары ==
АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары&lt;ref&gt;[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=2008-09-29 }}&lt;/ref&gt;:

* талибтар режимын ҡолатыу,
* Афғанистан территорияһын талибтар йоғонтоһонан азат итеү,
* [[Әл-Ҡаидә|Әл-Ҡәидә]] ағзаларын ҡулға алыу һәм [[суд]]&lt;nowiki/&gt;ҡа биреү.

== Һуғыш барышы ==

=== 2001 йыл: һуғыш башланыуы ===
[[Файл:US_forces_Operation_Enduring_Freedom.jpg|слева|мини|Американың махсус тәғәйенләнештәге көстәре Төньяҡ альянс мөжәһиттәре менән. 12 ноябрь, 2001 йыл]]
[[Файл:Strikes_on_Tora_Bora.png|мини|Тора-Бораға авиация һөжүме. 2001 йылдың аҙағы]]
Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла.

Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ [[авиация]]һы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын [[видео]]ға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/taliban/taliban.html Валерий Романенко. Воздушная война против талибов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/us/us.html Потери и летные происшествия авиации США]&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә [[мәғлүмәт]] америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «[[Әл-Жәзирә]]»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы [[Журналистика|журналист]]арына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә.

Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде &lt;span about=&quot;#mwt173&quot; class=&quot;nowrap&quot; data-cx=&quot;[{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;partial&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;targetExists&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;amp;quot;:[],&amp;amp;quot;optionalTargetParams&amp;amp;quot;:[]}]&quot; data-mw=&quot;{&amp;amp;quot;parts&amp;amp;quot;:[{&amp;amp;quot;template&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;target&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;S&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;href&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;./Ҡалып:S&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;params&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;1&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wt&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;B-1B&amp;amp;quot;}},&amp;amp;quot;i&amp;amp;quot;:0}}]}&quot; data-ve-no-generated-contents=&quot;true&quot; id=&quot;mwsQ&quot; typeof=&quot;mw:Transclusion&quot;&gt;B-1B&lt;/span&gt; Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле [[Ядро ҡоралы|ядро]]һыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә [[аҙыҡ-түлек]] һәм дарыу пакеттарын ташлай.

Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола.

2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. [[Мазари-Шәриф]]&lt;ref&gt;[http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 Северный альянс взял Мазари-Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509040944/http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt; ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә.

13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080509173108/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&amp;id=25662 Войска Северного альянса вошли в Кабул]&lt;/ref&gt;. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ ҡалаһын]] ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана&lt;ref&gt;[http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html Северный Альянс взял Кундуз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508162936/http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html |date=2008-05-08 }}&lt;/ref&gt;. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — [[Үҙәк разведка идаралығы]] [[офицер]]ы Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә.

Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — [[Ҡандағар]] ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]ндәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(''Camp Rhino'') оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана.

Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында [[Афған һуғышы|совет-афған һуғышы]] йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик [[Ҡабул]]ға ғына ҡағыла.

=== 2002: «Анаконда» операцияһы ===
[[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|мини|200x200пкс|АҠШ-тың 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары Шаһи Кот үҙәненә CH-47 вертолетынан ергә төшә. Март, 2002 йыл.]]
Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә.
[[Файл:Canadian_soldiers_afghanistan.jpg|слева|мини|Канада һалдаттары операцияла. Июль, 2002 йыл]]
Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… [[терроризм]], дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине»&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/bl.nsf/218603db65cac2d343256ac50038d63e/d14bcb586f19148443256b800030c206?Стенограмма выступления Министра иностранных дел России И. С. Иванова в программе Ю. Семёнова «Народ и Власть» радиостанции «Маяк» 16 марта 2002 года] // официальный сайт Министерства иностранных дел РФ&lt;/ref&gt;.

=== 2003—2005: партизан һуғышы ===
&quot;Анаконда&quot;нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм [[мәҙрәсә]] уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә&lt;ref&gt;[http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html Scott Baldauf, Owais Tohid. Taliban appears to be regrouped and well-funded]&lt;/ref&gt;.

2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш &quot;Анаконда&quot;нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла [[Терроризм|террористик акциялар]] башлана:

* Мәҫәлән, 7 июндә Ҡабулда террорист-үлемсе (''смертник'') мина һалынған машинала немец хәрбиҙәре ултырған автобусты бәрҙерә, 4 немец һалдаты һәм тыныс халыҡтан 1 афған кешеһе һәләк була.

2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html Афганистан. Жаркое лето 2004-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509064348/http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html |date=2008-05-09 }}&lt;/ref&gt;. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы [[конституция]] ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм [[президент]] итеп һайлана.

2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060120175425/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=3262&amp;StartRow=1&amp;ListRows=10&amp;appendURL=&amp;Orderby=D.DateLastUpdated&amp;ProgramID=39&amp;from_page=index.cfm Joseph Button. Increased Security Amidst a Mounting Insurgency: A close look at the Afghan security paradox]&lt;/ref&gt;.

Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә.

=== 2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО ===
2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен [[Канада]], [[Нидерланд|Голландия]] һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән [[Бөйөк Британия|Британия]]ның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә.

Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана.

1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2006/08/01/nato/ Войска НАТО сменили солдат США в южном Афганистане] // LENTA.RU от 1 августа 2006&lt;/ref&gt;.

Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була.

Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/03/mil-070306-voa02.htm NATO Launches Major New Offensive in Southern Afghanistan]&lt;/ref&gt;. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|title=Canadian troops shut down bomb-making facility|access-date=2008-10-08|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories |date=2009-02-15 }}&lt;/ref&gt;. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға.

Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/uk/newsid_5311000/5311364.stm Афганистан может стоить Британии ещё дороже]&lt;/ref&gt;. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк)&lt;ref name=&quot;autogenerated33&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2007: Альянстың һөжүме ===
2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып , 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала [[шәриғәт]] закондары индерелә, [[мәктәп]]тәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур [[һалым]] түләргә мәжбүр итәләр&lt;ref&gt;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72979 AFGHANISTAN: Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District] — IRIN, 27 июня 2007&lt;/ref&gt;. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була.
[[Файл:M777_Howitzer_Helmand_April2007.JPEG|слева|мини|Канада артиллерияһы Гильмендта. Апрель, 2007 йыл]]
Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша.

Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/8235.html В Джелалабаде силы НАТО при перестрелке убили 16 мирных жителей] — Афганистан. Ру, 4 марта 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armytimes.com/news/2007/05/marine_marsoc_jones_070516/ Trista Talton. Congressman tells Army: Stop MarSOC comments]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Army Times, 18 мая 2007&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090215062903/http://www.france24.com/france24Public/en/news/asia-pacific/20070803-Afghanistan-NATO-raid-investigation-bombing-Taliban-civils.php Afghans check reports of civilian deaths from bombings] — France 24, 3 августа 2007&lt;/ref&gt;.

=== 2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме ===
2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың [[Вазирстан]] провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла.

Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк.

Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була.

Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды.

27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса&lt;ref&gt;[http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ Пакистан отверг обвинения в причастности к покушению на Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009222040/http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ |date=2013-10-09 }} // LENTA.RU от 27 июня 2008&lt;/ref&gt;.

1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар.

Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә.

Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша.

Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html Талибы взорвали тюрьму в Кандагаре — бежали более тысячи заключённых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241218040537/http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html |date=2024-12-18 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 [[һалдат]]ын юғалта, 18-е яралана&lt;ref&gt;Евгений Гройсман, Сергей Козлов. [http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php Специальные операции: Засада у кишлака Спур Кундай: горькие уроки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072445/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php |date=2012-01-27 }} // «Братишка», декабрь 2008&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың [[пропаганда]] алып барыуы сәбәпсе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|title=Чёрные знамена Хорасана — как результат политики НАТО в Афганистане|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218052209/http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|archivedate=2010-12-18|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Up-armored_excavator_in_Afghanistan.jpg|мини|«Диңгеҙ бал ҡорттары» һаҡ диуары төҙөй. 2009 йылдың 25 ғинуары]]

=== 2009 йыл ===
[[2009 йыл]]дың [[Август|авгусында]] ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була.

Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай&lt;ref name=&quot;rian.ru2&quot;&gt;{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә.

=== 2010 йыл ===
[[Файл:ANA_humvee_in_2009_cropped.jpg|слева|мини|Афған милли армияһының «Хамви»һы]]
12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. [[Март]] айында [[Ҡандағар]] тирәһендә яңы операция башлана.

ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була.

2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010-04-14|url=https://lenta.ru/news/2010/04/14/pzh/|title=ФРГ направляет в Афганистан две САУ PzH 2000|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13}}&lt;/ref&gt;. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/17162.html Афганистан. Ру — В результате операции в Баглане убиты свыше 20 боевиков]&lt;/ref&gt;.

26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел [[флаг]]&lt;nowiki/&gt;тары күтәрелә&lt;ref name=&quot;rian.ru3&quot;&gt;{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}&lt;/ref&gt;.

10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда [[Австралия]] махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә&lt;ref&gt;[http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438/Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell]&lt;/ref&gt;.

Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая.

[[2 август]]&lt;nowiki/&gt;а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fergananews.com/news.php?id=15295|title=НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы|publisher=Фергана|date=2010-08-02|access-date=}}&lt;/ref&gt;.

6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була&lt;ref&gt;[https://inright.ru/news/id_3365/ Талибы взорвали сотрудниц благотворительной организации в машине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410130101/https://inright.ru/news/id_3365/ |date=2022-04-10 }} // информационное агентство «InterRight», 14 августа 2010&lt;/ref&gt;.

Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ua/rus/top/show/pentagon-usilenie-voennogo-prisutstviya-ssha-v-afganistane-24112010122700 Пентагон: Усиление военного присутствия США в Афганистане не привело к улучшению ситуации]&lt;/ref&gt;, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html ''В. Петров.'' Афганистан: старые проблемы и новые подходы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120031631/http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html |date=2011-01-20 }}&lt;/ref&gt;.
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында [[Пентагон]] вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына [[атыу ҡоралы]], РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Красавкин, В.|заглавие=Пентагон о боестолкновениях в Афганистане|издание=«Зарубежное военное обозрение»|год=2011|номер=1 (766)|страницы=57}}&lt;/ref&gt;.

=== 2011 йыл ===
* 10 ғинуарҙа Ислам әмирлеге боевиктары [[тәүлек]] әйләнәһенә барған алышта Балх губернаһында өйәҙ үҙәге Зариҙа контроль урынлаштыралар. Юғалтыуҙар булмауы һәм баҫып алынған улъя тураһында белдерәләр: 12 Калашников автоматы, башҡа [[ҡорал]]&lt;nowiki/&gt;дар, боеприпастар, 1 «Рейнджер» джибы. Боевиктар бөтә өйәҙ өҫтөнән контроль урынлаштырыуҙары тураһында хәбәр итә, сөнки дошмандың был районда бер ниндәй ҙә көстәре булмай һәм Зари өйәҙе Балх провинцияһында боевиктар контроль урынлаштырған 15 өйәҙҙең етенсеһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2|title=Zari district of Balkh province conquered: Mujahideen&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2011-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072027/http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2|archivedate=2011-01-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
* Июндең тәүге яртыһында Афғанстан хәүефһеҙлек көстәрен өйрәтеү буйынса миссия етәксеһе, 2005 йылдан 2011 йылдың июненә тиклем Афғанстан хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре 52 хәрби кешеһен үлтерҙе, тип хәбәр итә. Был ҡорбандар ИСАФ-тың Афғанстандағы дөйөм юғалтыуҙарының ҙур булмаған өлөшөн тәшкил итә. Әммә, генерал билдәләүенсә, был ваҡиғалар Афғанстандың именлек көстәре менән сит ил ғәскәрҙәре араһында «һөҙөмтәле үҙ-ара эш итеү өсөн кәрәкле ышанысты юҡҡа сығара». CNN мәғлүмәттәре буйынса, исемлектә Афғанстандың именлек көстәренә инмәгән «хәрби һәм полиция кейемендәге кешеләрҙең» һөжүм итеү осраҡтары, шулай уҡ шәхси хәрби һәм хәүефһеҙлек компаниялары хеҙмәткәрҙәренең һөжүм итеү осраҡтары иҫәпкә алынмай&lt;ref&gt;&quot;''Earlier this month, Lt. Gen. William Caldwell, the commander of the NATO training mission, admitted recent incidents «erode the hard-earned trust that is required for an effective partnership.» … He pointed out that the 52 coalition deaths caused by Afghan security personnel were a small percentage of nearly 2,000 «hostile fatalities» between 2005 and 2011. Other estimates are higher — but include killings by Afghan contractors and incidents of «impersonation, „ where an insurgent launches an attack disguised as a soldier or policeman.''“

Tim Lister. [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html Attacks by Afghan troops on NATO soldiers rising, but motives complex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624033249/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html |date=2011-06-24 }} // „CNN“ от 15 июня 2011&lt;/ref&gt;. 2011 йылда „хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар“, сит ил ғәскәрҙәренә 21 һөжүм яһап,ISAF-тың 35 хеҙмәткәрҙе үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.wsws.org/en/articles/2013/01/22/afgh-j22.html „Green-on-blue“ attacks continue in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.
* 6 июлдә Парван провинцияһындағы Баграм авиабазаһы районында „Silk Way Airlines“ авиалинияларына ҡараған Әзербайжан ил-76ТД транспорт самолеты һәләкәткә осрай&lt;ref&gt;„''The transport plane carried a total of 18 tons of cargo for the NATO-led forces at Bagram Air Base.''“

[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 ASN Aircraft accident Ilyushin 76TD 4K-AZ55 Bagram Air Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712153154/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 |date=2011-07-12 }}&lt;/ref&gt;. „Талибан“ хәрәкәте вәкилдәре самолетты хәрәкәт ағзалары бәреп төшөрөүе тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://news.day.az/economy/277067.html Посол Азербайджана рассказал о последней ситуации вокруг крушения самолёта в Афганистане]&lt;/ref&gt;.
* [[12 июль|12 июл]]&lt;nowiki/&gt;дә Афғанстан президентының ағаһы Әхмәд Вәли Карзай танышы Сардар Мөхәммәт тарафынан үлтерелә. Талибтар үлтереүҙе үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/20461.html Талибы взяли на себя ответственность за убийство Ахмад Вали Карзая]&lt;/ref&gt;.
* 28 июлдә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи талиптар Хас Урузған районын һәм уның төбәктәрен дошмандан азат итә, улар [[транспорт]] саралары, мотоциклдар, бик күп ауыр һәм еңел [[ҡорал]], шулай уҡ башҡа хәрби техника һәм амунициялар ҡулға төшөрҙө, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2167-2011-07-27-13-28-21.html Моджахеды освободили район Хас Урузган провинции Урузган]&lt;/ref&gt;.
* 1 августа боевиктар Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайрпур районында НАТО-ның тәьмин итеү колоннаһына һөжүм итә, 4 кешене яралай (водителдәр һәм һаҡсылар) һәм 10 яғыулыҡ йөк машинаһын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://rus.delfi.ee/daily/abroad/v-pakistane-unichtozhili-kolonnu-iz-10-benzovozov-nato.d?id=50488815 В Пакистане уничтожили колонну из 10 бензовозов НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Delfi.EE от 1 августа 2011&lt;/ref&gt;.
* 6 августа Ч-47 „Чинук“ хәрби вертолеты һәләкәтендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең 31 ағзаһы һәм 7 афған һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/news/71729-31-voennosluzhashchii-armii-ssha-pogib-v-afganistane-pri-padenii-vertoleta 31 военнослужащий армии США погиб в Афганистане при падении вертолёта]&lt;/ref&gt;. Бортта Усама бен Ладенды юҡ итеү буйынса опрацияла ҡатнашҡан 22 кеше була, әммә һәләк булғандар араһында операцияла ҡатнашыусылар булмай&lt;ref&gt;[http://articles.boston.com/2011-08-06/news/29859376_1_american-and-afghan-troops-seal-team-insurgents Copter shot down, killing 30 US troops, 7 Afghans]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.
* 7 августа Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайбер Пахтунхва провинцияһы терминалында бомба шартлай, Афғанстанда НАТО көстәре өсөн [[яғыулыҡ]] ташыған 16 машина юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml Боевики в Пакистане взорвали 16 бензовозов НАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103132432/http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml |date=2012-01-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/7/513101.html Взрыв в Пакистане уничтожил 16 бензовозов НАТО] // „Взгляд. RU“ от 7 августа 2011&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө талибтар менән ике бәрелештә НАТО-ның 4 һалдаты, Афғанстандың төньяҡ-көнсығышындағы Тагаб районында барған алышта Француз сит ил легионының 2 һалдаты һәләк була. Талибан менән сираттағы бәрелеш илдең көньяғында була&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110807/17/17.html?id=24289549 В Афганистане сегодня погибли четыре военнослужащих НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. НАТО һәм хөкүмәт көстәре Пактия провинцияһында бер нисә боевикты һәм Ғәзни провинцияһында ике боевикты юҡ итә. Ғәзниҙә һәләк булған боевиктарҙың береһе баланы „тере ҡалҡан“ итеп ҡулланырға маташа; операция барышында бала зыян күрмәй&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html ISAF Joint Command Morning Operational Update August 8, 2011 | ISAF — International Security Assistance Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912083916/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html |date=September 12, 2011 }}&lt;/ref&gt;.
* 13 августа, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Майванд районын һәм уның төбәктәрен сит ил хәрби һәм урындағы көстәрҙән азат итә. Талибтар тарафынан 10-ға яҡын америка хәрбиһе үлтерелә һәм яралана, шулай уҡ хәрби техника баҫып алына&lt;ref&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2535-2011-08-15-06-31-28.html Войска США-НАТО, а также афганские муртады оставили район Майванд] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;.
* Афғанстан Ислам әмирлеге вәкиле Кара Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, Төньяҡ Сарипул провинцияһының Ширам районында афған талибтары ISAF вертолетын бәреп төшөрә. Һөҙөмтәлә борттағы һалдаттар һәм экипаж ағзалары һәләк була&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;.
* 24 сентябрҙә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Зәбиху-Ллах Мөжәһит хәбәр итеүенсә, талибтар Нуристан провинцияһындағы Ваант районын биләй. Улар ҡыҫымы аҫтында райондан бөтә сит ил һалдаттары һәм урындағы хоҡуҡ һаҡлаусылары вертолеттарҙа эвакуациялана. 15 самаһы кеше, шул иҫәптән күпселек ҡатын-ҡыҙҙар, Америка Ҡушма Штаттарының авиаһөжүме һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шулай уҡ 7 һаҡсы менән бергә Госфанди район полиция бүлеге начальнигы Абдул-Мәлик (шулай уҡ Саттар хан булараҡ билдәле) үлтерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated13&quot;&gt;[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews&lt;/ref&gt;. ИСАФ мәғлүмәттәре буйынса, Балх провинцияһында афған һәм коалиция ғәскәрҙәре талибан ялан командирын һәм тағы 5 боевикты үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html ISAF Joint Command morning operational update, Sept. 24, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002010954/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html |date=2011-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
* 2 октябрҙә, Афғанстандың эске эштәр Министрлығы хәбәр итеүенсә, бер тәүлектә ил буйынса 37 боевик юҡ ителә; ҡорал, 190 килограмм шартлатҡыс матдә, 345 килограмм әфиүн, 120 килограмм гашиш, 3 килограмм героин тартып алына&lt;ref&gt;[http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 37 Insurgents Killed, 26 Detained: MoI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008194814/http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 |date=2011-10-08 }} {{V|9|10|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 5 октябрҙә, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Гильменд провинцияһындағы Заминдауар төбәген тулыһынса баҫып ала. Мәҫәлән 5 октябрҙең таңында сит ил хәрбиҙәре Азан Нава төбәгенән Заминдавар төбәгенә сигенә, „Талибан“ яугирҙәре менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә ҡаты юғалтыуҙар кисерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә 3 тыныс халыҡ һәләк була, тағы 3-ө сит ил хәрбиҙәре тарафынан ҡулға алына, 3 талибан яралана. Шулай уҡ Ғәзни ҡалаһының төп баҙарында „АNА“ командиры Атику-Ллаха атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/3562-2011-10-05-14-45-10.html Моджахеды освободили регион Заминдавар в Вилаяте Гильменд] // „UmmaNews“&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр [[шәриғәт]] суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97]&lt;ref&gt;[http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/11/06/86385.shtml ИЭА. Мулло Омар предупредил о Шариатской ответственности — Kavkazcenter.com]&lt;/ref&gt;.

* 9 ноябрҙә Афғанстан властары һәм ISAF вәкиле Пактика провинцияһының Бармал округында ИСАФ базаһына һөжүм итергә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, 60-тан 70-кә тиклем Талибан боевигы һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Был алышта халыҡ-ара коалиция хәрбиҙәре яғынан юғалтыуҙар булмай&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8878867/70-Taliban-fighters-killed.html 70 Taliban fighters killed] (Telegraph, 9 ноября 2011) {{V|27|11|2011}}&lt;/ref&gt;.

* „Йыһат тауышы“ хәбәр итеүенсә, 21 ноябрҙә Ҡабул провинцияһының Ҡара Баг районында Ислам әмирлеге мөжәһиттәре ракеталар менән АҠШ-тың „Чиноок“ вертолетын бәреп төшөрә. Шул ваҡытта 33 америкалы үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.shahamat-english.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13071:33-american-invaders-killed-as-us-helicopter-shot-down&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 24 ноябрҙә талибтар Фарах провинцияһында шәхси һаҡ компанияһы хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөгән тәьминәт колоннаһына һөжүм итәләр. Һөҙөмтәлә кәм тигәндә 10 һаҡсы һәләк була, 10 берәмек техника яндырыла. Һаҡсыларҙың милләте тураһында хәбәр ителмәй&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/11/20111124113633159340.html search&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 25 ноябрҙә Ҡандағар провинцияһының Зари округы территорияһында НАТО-ның хәрби операцияһы үтә. Һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 7 граждан (шул иҫәптән 6 бала) һәләк була, тағы ла 2 ҡыҙ яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/21438.html Афганистан. Ру | Хамид Карзай отдал распоряжение о расследовании трагического происшествия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 4 декабрҙә Бадахшан провинцияһы губернаторы хәбәр итеүенсә, Башин ауылында талибтар мәсеттә урындағы халыҡ менән осрашҡан полиция хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итә, ике кеше һәләк була, алты милиционер ҡулға алына&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/12/08/world/asia/mine-attack-kills-12-civilians-in-afghanistan.html?_r=1 Mine Attack Kills 19 Civilians in Afghanistan]&lt;/ref&gt;. Талибтар раҫлауынса, улар Ислам Әмирлегенең ошо районда урынлашҡан мөжәһиттәре позицияһына һөжүм итергә маташҡан 30-лаған полиция хеҙмәткәрен әсирлеккә ала. Полицейскийҙарҙың барыһы ла ҡоралы менән ҡулға алына, шулай уҡ дошмандың 20 хәрби автомобиле лә тартып алына&lt;ref&gt;[http://shahamat-english.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13424:30-puppets-caught-in-badakhshan-battle-several-dozen-killed-20-vehicles-captured&amp;catid=1:news&amp;Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

* 7 декабрҙә Гильменд провинцияһында микроавтобус шартлатыла, 19 граждан, шул иҫәптән 5 бала һәләк була. Шартлау провинцияның Талибан боевиктары әүҙемлек иткән хәүефле районда була. Губернаторҙың матбуғат секретары Дәүләт Әхмәҙи талибтарҙың граждандарҙың бәйләнеш юлдарын миналау тактикаһын ғәйепләй. Был тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға килтерә.

* 8 декабрҙә Ҡандағарҙың Шкар Пур Дарва районында талибан һөжүме һөҙөмтәһендә Асаду-Аллаһ Хәлидтең ҡәбилә һәм сик буйы эштәре буйынса губерна министры урынбаҫары Абду-ль-Баки Ругбат һәләк була. Ҡабулдағы 1-се Гавза разведка идаралығының бригада командиры Дагрвал Абду-ль-Куддус талиптар тарафынан атып үлтерелә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4682-----lr-----.html Ummanews.com]&lt;/ref&gt;.

* 19 декабрҙә, Талибан хәбәр итеүенсә, Забул губернаһы Шанджой өйәҙенең Ғөләм Рабаат районында „Чинук“ тибындағы ИСАФ ғәскәрҙәре төркөмөнөң вертолетын бәреп төшөрөүгә өлгәшәләр. Шулай уҡ 20-гә яҡын афған полицияһы хеҙмәткәре үҙҙәренең командующийы Хаджи Низ менән бергә Нуристан провинцияһының Камдиш районындағы талибандар яғына сыҡты, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4705--20-------------.html Ummanews.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== 2012 йыл ===
* 29 ғинуарҙа Баглан провинцияһында „Хизб-и-Ислами“ баш күтәреүселәр төркөмөнөң 50 боевигы Афғанстан хөкүмәте яғына күсә. Һуңғы аҙнала провинцияның төрлө мөйөштәрендә бөтәһе Талибандың һәм „Хизб-и-Ислами“ 130 боевигы хөкүмәт көстәренә бирелә&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/21895.html В провинции Баглан в программу примирения вступили ещё 50 боевиков]&lt;/ref&gt;.

* 1 февралдә Көнбайыш киң мәғлүмәт сараларында НАТО-ның йәшерен доклады тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға. Пакистан ведомство-ара разведкаһының (ISI) афған талибтарына туранан-тура ярҙам күрһәтеүе тураһында дәлилдәр килтерелә. Документта шулай уҡ афған халҡының байтаҡ өлөшө Талибанды хуплауы һәм афған армияһы һәм полицияһының баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек итеү осраҡтары киң таралыуы билдәләнә. ISAF вәкиле подполковник Джимми Каммингс, мәғлүмәттең киң йәмәғәтселеккә таратыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, отчетҡа аңлатма биреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistan.ru/doc/21913.html|title=Афганистан.Ру &amp;#124;  Западные СМИ: В НАТО поступили доказательства сотрудничества ISI с афганскими талибами|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fckr8iaY?url=http://www.afghanistan.ru/doc/21913.html|archivedate=2013-04-04}}&lt;/ref&gt;.

* 3 февраль — Афғанстандың көнсығышындағы Каписа һәм Кунар провинцияларында НАТО-ның һауа һөжүмдәре һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 15 тыныс халыҡ, шул иҫәптән 7 бала һәләк була, тип хәбәр итә хөкүмәт комиссияһы&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/22001.html При авиаударах НАТО на востоке Афганистана были убиты не менее 15 мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

* Июлдә Фарах провинцияһында боевиктар яғына ҡорамал, [[ҡорал]] һәм [[техника]] менән Афғанстан полицияһының 20 [[офицер]]ы һәм хеҙмәткәре күсә. Афғанстандың хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм полицейскийҙарының боевиктар яғына күсеүенең башҡа осраҡтары ла билдәле. Дөйөм алғанда, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында афған армияһынан — 11 423 кеше, 2011 йылдың ғинуарынан июненә тиклем 24 590 һалдат һәм офицер ҡаса&lt;ref&gt;Екатерина Забродина. [https://rg.ru/2012/07/26/afganistan.html Форму сменили на бандитский халат. Афганские полицейские массово бегут к талибам] // „Российская газета“, № 169 (5842) от 26 июля 2012&lt;/ref&gt;.

* 28 июлдә Пактика провинцияһында контроль-үткәреү пунктына һөжүм һөҙөмтәһендә Талибандың 30 боевигы үлтерелә һәм 1 сик буйы полицияһы хеҙмәткәре яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/23419.html В провинции Пактика были убиты 30 боевиков „Талибана“]&lt;/ref&gt;.

* 18 августа ISAF ғәскәрҙәре командующийы генерал Дж. Аллен, Афғанстандың именлек көстәре ағзаларының ИСАФ ғәскәрҙәренә һөжүмдәр күбәйеүе сәбәпле, „Һаҡсы-фәрештә“ программаһын иғлан итә. Бынан һуң сит ил һалдаттарының афғандар менән һәр миссияһы йәки осрашыуы ваҡытында афғандарҙың тәртибен махсус әҙерлекле „фәрештә“-агенттар күҙәтергә һәм сит ил кешеһенә һөжүм итергә маташҡанда ут асырға әҙер булырға тейеш&lt;ref&gt;»''Another initiative, now a priority, is a program named «Guardian Angel» that calls for one or two soldiers to monitor the Afghans during every mission or meeting, officials say. The &quot;angels, «whose identities are not disclosed to the Afghans, must be prepared to fire on anyone who tries to kill a coalition service member.»&lt;br&gt;Richard A. Oppel Jr., Graham Bowley. [https://www.nytimes.com/2012/08/19/world/asia/afghan-attacks-on-allied-troops-prompt-nato-to-shift-policy.html?_r=2&amp;hp&amp;pagewanted=all&amp; Afghan Attacks on Allied Troops Prompt NATO to Shift Policy] // «The New York Times» от 18 августа 2012&lt;/ref&gt;.

* НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 1 ғинуарынан сентябрь башына тиклем «хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар» 26 сит ил хәрби хеҙмәткәренә һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ИСАФ-тың 34 һалдаты һәләк була. Бынан тыш, Афғанстан хөкүмәте армияһы, полиция хәрбиҙәренә һөжүм итеү осраҡтары ла була. Мәҫәлән, 2012 йылдың 11 авгусында Нимруз провинцияһындағы Диларан контроль-үткәреү пунктында полицейский Афғанстан милли полицияһының 10 хеҙмәткәрен атып үлтерә&lt;ref&gt;[Происшествия] Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (786), 2012. стр. 99&lt;/ref&gt;. АҠШ Конгресына отчетҡа ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан 23 авгусына тиклем бындай һөжүмдәрҙә 53 афған һалдаты һәм полицейскийы һәләк була, 22-һе яралана&lt;ref&gt;«''As of August 23, 2012, 53 Afghan soldiers and police officers had been killed and 22 others wounded this year by their Afghan colleagues''»&lt;br&gt;Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians. Congressional Research Service Report for Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} (December 6, 2012)&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 2012 йылдың 2 сентябрендә Афғанстандағы АҠШ командованиеһы, АҠШ хәрбиҙәрен үлтереү осраҡтары күбәйеү сәбәпле, афған һалдаттарын һәм именлек көстәрен әҙерләү программаһына яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йыйыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/09/02/afghanistan/ США прервали программу обучения афганских рекрутов] // Lenta.RU от 2 сентября 2012&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың сентябрь уртаһында НАТО командованиеһы «хөкүмәт көстәре хәрбиҙәре формаһындағы кешеләрҙең» һөжүм итеү хәүефен кәметеү маҡсатында Афғанстан милли именлек көстәре менән берлектә үткәрелгән хәрби операциялар һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бынан тыш, ҡатнаш заставаларға бергә патруллек итеү һәм уларҙы комплектлау төбәк командованиеһының айырым рөхсәте буйынса ғына ғәмәлгә ашырыласаҡ, тип ҡарар сығарыла&lt;ref&gt;Виктор Фещенко. [https://rg.ru/2012/09/18/nato-site-anons.html НАТО снизит количество совместных операций с афганцами] // «Российская газета» от 18 сентября 2012&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter, left, assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 7, prepares to take off from the flight deck of the aircraft carrier USS Harry S. Truman (CVN 75) March 17, 2014 140317-N-VE959-044.jpg|thumb|300px|Оман ҡултығында «Гарри Трумэн» авианосецы]]
Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/afghan-violence-falls-2012-insider-attacks-160058346.html Afghan violence falls in 2012, insider attacks up] // «Associated Press» от 31 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

* [[4 сентябрь|4 сентябр]]ҙә талибтар Нангархар [[провинция]]һында ерләүҙә теракт ойоштора. Һөҙөмтәлә 20-нән ашыу тыныс афғансы һәләк була, 50-нән ашыуы яралана&lt;ref&gt;[http://afghanistan.ru/doc/23721.html При взрыве в Нангархаре погибли не менее 20 мирных жителей]&lt;/ref&gt;.

* [[7 октябрь|7 октябр]]ҙә «Талибан» хәрәкәте Америка Ҡушма Штаттарына һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғышта еңеүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/world/743575-taliby_zayavlyayut_o_pobede_nad_ssha_i_ikh_soyuznikami_v_afganistane.htm Талибы заявляют о победе над США и их союзниками в Афганистане] {{V|8|10|2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20121007/768638338.html Талибы заявили о своей победе в Афганистане] {{V|8|10|2012}}&lt;/ref&gt;. Тәүлек эсендә Афғанстан һәм коалиция көстәре операцияһы барышында &quot;Талибан&quot;дың 18 боевигы үлтерелә, тағы ла дүртәүһе үҙенең минаһында шартлай.

=== 2013 йыл ===
Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2013-06-19/8_karzai.html Сенатор Боб Коркер оставил Карзая без наличности]&lt;/ref&gt;.

=== 2014 йыл ===
2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Michaels|first1=Jim|title=Afghanistan, U. S. sign long-delayed security pact|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/09/30/afghan-us-security-pact/16467441/|accessdate=2014-10-26|work=USA Today|publisher=USA Today|date=2014-09-30}}&lt;/ref&gt;. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Recknagel|first1=Charles|title=Explainer: Key Points In U. S. — Afghan Bilateral Security Agreement|url=http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate=2014-10-26|work=[[РС/РСЕ|Radio Free Europe and Radio Liberty]]|publisher=|date=2014-09-30}}&lt;/ref&gt;.

=== 2015 йыл ===
2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай&lt;ref&gt;[http://www.dvidshub.net/publication/issues/23684 История конфликта]&lt;/ref&gt;.

* 5 ғинуарҙа Ҡабул үҙәгендә автомобиль шартлатыла. Бер кеше һәләк була, бишәүһе йәрәхәтләнә. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты «Талибан» төркөмө боевиктары үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=2015-01-05 | accessdate=2015-01-05}}&lt;/ref&gt;.

* Ғинуар уртаһы — ИГИЛ төркөмө Афғанстанда үҙенең эшмәкәрлеге башланыуы хаҡында иғлан итә, әммә Афғанстан Ҡораллы Көстәре мәғлүмәттәре буйынса төркөм әҙ һанлы була&lt;ref name=&quot;cbsnews.com1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/isis-active-in-south-afghanistan-officials-confirm-for-first-time/|title=В Афганистане отмечена активность ИГИЛ|date=2015-01-12|publisher=|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/01/22/capture-the-flag-in-afghanistan/|title=Группировка ИГИЛ добралась до Афганистана|work=Foreign Policy|accessdate=2015-02-06}}&lt;/ref&gt;.

* 18 мартта Афғанстан Ҡораллы Көстәре Афғанстанда ИГИЛ вәкилен юҡ итеү тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news |author=Adam Ashton |title=В Кандагар направлены подкрепления ВС США |url=http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |agency=McClatchy |date=2015-03-18 |access-date=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225211617/http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |archivedate=2015-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

* 19 мартта Афғанстанда булыу ваҡытын, АҠШ талибтарға һәм ИГИЛ-гә ҡаршы көрәшеү өсөн, 2015 йылдың декабренә тиклем оҙайтыуҙары хаҡында белдерә&lt;ref name=&quot;Afghan Army kills 29 militants&quot;&gt;{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 2015-03-25|accessdate = 2015-03-28|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}&lt;/ref&gt;.

* 5 майҙа Афғанстандың көнбайышындағы Фарах провинцияһында хөкүмәт көстәре талибтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта 14 «Талибан» боевигыүлтерелә. Хөкүмәт көстәренән 3 кеше һәләк була, 6-һы яралана&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}&lt;/ref&gt;.

* 25 майҙа &quot;Талибан&quot;дың йөҙҙәрсә боевигы көньяҡ Гильменд провинцияһының Навза өйәҙендә Афған милли армияһының хәрби базаһына һәм бер нисә полиция хеҙмәткәренә һөжүм итә. Үҙҙәренең базаһында ҡамауҙа ҡалған хәрбиҙәр ярҙам һорай.
   
* 26 — 27 майҙа Навзад, Нахр-и Сарадж һәм Сангин өйәҙҙәрен баш күтәреүселәрҙән таҙартыу буйынса операциялар башлана&lt;ref name=&quot;warsonline:0&quot;&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 2015-05-28|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 27 майҙа Сангин өйәҙендә генә алға китеш яһала, унда 30-ға яҡын боевик, уларҙың уҡыу лагеры, бик күп ҡорал һәм боеприпас юҡ ителә. Навзад өйәҙендәге хәл тураһында рәсми сығанаҡтар хәбәр итмәй. Талибтар, унда һуғыштар бара һәм хөкүмәт көстәре ҙур юғалтыуҙар кисерә, тип раҫлай. 26 — 27 майҙа бында, авиацияны йәлеп итеп, хәрби операция үткәрелә. Рәсми Ҡабул хәбәрҙәре буйынса, авиаударҙар һәм ер өҫтө хәрби хәрәкәттәре серияһы һөҙөмтәһендә кәмендә 35 баш күтәреүсе юҡ ителә&lt;ref name=&quot;warsonline:0&quot; /&gt;.

* 2 июнь. «Талибан» менән алыштарҙа ИГИЛ боевиктарынан 13 кеше һәләк була, 12 кеше ҡаты яралана. Ҡайһы бер радикаль исламсылар талибандарға бирелә, 30-ҙан ашыуы «үкенес» белдерә һәм талиптар сафына кире ҡайта. Афғанстанда Ислам дәүләте яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн элекке талибандар тәшкил итә, был улар араһында бәйләнеште еңеләйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2015-06-02|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 4 июнь. Лашкар-Гах ҡалаһы ситендәге полицияның контроль-үткәреү пунктына террорсы һөжүме һөҙөмтәһендә кәм тигәндә биш кеше һәләк була. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты Талибан үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-05|publisher = }}&lt;/ref&gt;.

* 6 июндә талиптар Бадахшан провинцияһының төньяғындағы Ямған өйәҙен тулыһынса баҫып алыуға өлгәшә. «Дошмандың бөтә объекттарының контролгә алына, ике танк һәм 30-ҙан ашыу марионетка юҡ ителә», — тиелә «Талибан» белдереүендә. Афғанстандың именлек көстәренең бөтә подразделениелары (армия ла, полиция ла) районды ташлап китә&lt;ref name=&quot;warsonline.info:2&quot;&gt;{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zachvatili-rayoni-na-severe-i-iuge-afganistana.html|title = Талибы захватили районы на севере и юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-08|publisher =warsonline.info}}&lt;/ref&gt;

* 7 июндә талибандар Афғанстандың көньяғындағы Урузган провинцияһындағы Гизаб округының күпселек өлөшөн баҫып ала. Афған полицияһы вәкилдәре хәрби хәрәкәттәрҙә 4 милиционерҙың һәләк булыуы, 12 боевиктың юҡ ителеүе тураһында хәбәр итә. Барлыҡ рәсми сығанаҡтарҙа талибан полицияның 12 контроль-үткәреү пунктын баҫып алған, тип раҫлана, әммә һүҙ өйәҙҙең байтаҡ өлөшөн тартып алыу тураһында бара. Провинцияның полиция начальнигы урынбаҫары «хәүефһеҙлек көстәре Ғизаб өйәҙенең ҡайһы бер райондарына сигенгән», тип хәбәр итә. Кисен боевиктарҙың административ үҙәккә яҡынлашыуы тураһында мәғлүмәт килә&lt;ref name=&quot;warsonline.info:2&quot; /&gt;.

* 7 август. Талибан хәрәкәте 7,5 йылдан һуң Хельманд провинцияһының стратегик әһәмиәткә эйә булған Муса-Кала ҡалаһы өҫтөнән яңынан контролде үҙ контроле аҫтына ала. Ошоноң арҡаһында провинцияның үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре баш күтәреүселәрҙең ҡулы аҫтына күсә. Ә уның баш ҡалаһы Лашкаргах Ҡабулдан айырылып ҡала&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // [[Sky News]]&lt;/ref&gt;.

* 28 сентябрҙең таңыңда Ҡондоҙға талибтарҙ һөжүме башлана. Был ваҡытта армия һәм полиция бүлексәләренең күбеһе — ҡала ситендә, Ҡондоҙ провинцияһы губернаторы Мөхәммәт Үмәр Сафи — [[Тажикстан]]да, ә көс структуралары етәкселеге Ҡабулда була. Боевиктар Ҡондоҙға илткән юлдағы төп пункттарҙы контролгә ала, шунан һуң ҡаланы таҙартырға тотона. Улар губерна советы, Юғары тыныслыҡ советы биналарын һәм 200 урынлыҡ [[дауахана]]ны баҫып ала. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һөжүмдә 14 афған милиционеры һәм ете граждан һәләк була, 47 кеше яралана. Именлек көстәре 13 талибанды үлтерә, 21-ен яралай. Армия частары ашығыс рәүештә Ҡондоҙға күсерелә, әммә ҡалаға үтеп инә алмайҙар. Боевиктар тыныс халыҡты ҡаланан сығармай. Уларҙың һәләк булыуына юл ҡуймаҫ өсөн, хөкүмәт көстәре авиацияны ҡулланырға баҙнат итмәй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // [[Лента.ру]]&lt;/ref&gt;.

* 29 сентябрь. Һуңғы 14 йылда «Талибан» хәрәкәте ҙур уңышҡа өлгәшә: Ҡондоҙҙо тулыһынса яулап ала һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә &quot;Талибан&quot;дың флагы елберҙәй. Һөжүм барышында Афғанстан армияһының бронетехникаһы тартып алына&lt;ref name=&quot;BBC Ru 29.09.2015&quot;/&gt;. В ходе штурма была захвачена бронетехника афганской армии&lt;ref name=&quot;BBC Ru 29.09.2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;Афған армияһы АҠШ Хәрби-һауа көстәре ярҙамында Ҡондоҙҙо азат итеү операцияһын башлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}&lt;/ref&gt;.

* 30 сентябрь. Ҡондоҙ өсөн ныҡышмалы алыштарҙың дауам итә&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34398371|title=Afghan forces continue battle with Taliban in Kunduz|agency=BBC|date=2015-09-30|accessdate=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт сығанаҡтары үҙәк полиция участкаһын һәм төрмә бинаһын ҡайтарыу тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;/&gt;.&lt;br&gt;Талибтарҙан ҡапма-ҡаршы [[мәғлүмәт]] килә, атап әйткәндә, хәрәкәт лидеры Әхтәр Мансур хөкүмәтте Ҡондоҙҙа еңелеүен танырға саҡыра&lt;ref name=&quot;BBC 30.09.2015&quot;/&gt;.

=== 2016 йыл ===

=== 2017 йыл ===

=== 2018 йыл ===

=== 2019 йыл ===

=== 2020 йыл ===

=== 2021 йыл ===
* 4 апрель — АҠШ президенты [[Джо Байден]] 2021 йылдың 1 майынан Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая] Interfax, 14 апреля 2021 года&lt;/ref&gt;. Американдар шулай уҡ 18 000 афған союздашы һәм 53 000 ғаилә ағзалары өсөн АҠШ-ҡа инеү визаһы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11905575 Пентагон подтвердил начало эвакуации афганских союзников] ТАСС, 14 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 1 май — «Талибан» ҡораллы төркөмдәре Афғанстан хөкүмәте көстәренә ҡаршы ҙур һөжүм башлай.
* 16 июндә Давлатабад (Фаряб губернаһы) ҡалаһы тирәһендә талибтар әсирлеккә төшкән афған командованиеһы отрядын атып үлтерә. 22 офицер һәләк була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html|title=Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender|first1=Anna|last1=Coren|first2=Sandi|last2=Sidhu|first3=Tim|last3=Lister|first4=Abdul|last4=Basir Bina|publisher=[[CNN]]|date=14 July 2021}}&lt;/ref&gt;.
* 22 июнь — Талибан көстәре Төньяҡ Ҡондоҙ провинцияһының Шерхан-Бандар сик буйы ҡасабаһын ала һәм Пяндж йылғаһы аша күпергә Әмирлектең аҡ флагын ҡаҙай. Хөкүмәт көстәренең 134 хәрби хеҙмәткәре Тажикстанға сигенә&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]&lt;/ref&gt;.
* 1 июлдә АҠШ ғәскәрҙәре Баграм авиабазаһынан китә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/776001 Военные США передали авиабазу Баграм афганскому правительству] [[Interfax]], 2 июля 2021 года&lt;/ref&gt;. Объект менән идара итеү Афғанстан ҡораллы көстәре генералы Мир Кохистаниға күсә.
* 3 июль — Талибан көстәре Хохон өйәҙенең Овез ауылын һәм «Овез» сик буйы комендатураһын, Шахрибузург провинцияһын, шулай уҡ Бадахшан провинцияһының Рогистон өйәҙенең Зираки ауылын баҫып ала. Ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән һуң 300-ҙән ашыу дәүләт хәрбиһе ҡабаттан Тажикстанға сик буйы заставаһы араһындағы участка аша сигенә&lt;ref&gt;[https://fergana.site/news/122362 Несколько сот афганских военных снова пересекли границу с Таджикистаном, спасаясь от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207094013/https://fergana.site/news/122362/ |date=2021-12-07 }}&lt;/ref&gt;.
* 5 июлгә ҡарай төндә талибан боевиктары Бадахшан провинцияһының алты районын (Хохон, Шикай, Нусай, Мохимай, Шугнон һәм Султон Ишкашим) тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең 1037 хәрби хеҙмәткәренә Тажикстанға сигенергә тура килә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/776323 Более 1 тыс. афганских военных отступили в Таджикистан под натиском талибов]&lt;/ref&gt;.
* 8 июлдә Тажикстан рәсми рәүештә Афғанстандан тәүге граждан ҡасаҡтары хаҡында хәбәр итә. Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе хакимиәте 400-гә яҡын кешене ҡабул итә. Уларға ваҡытлыса йәшәү өсөн шарттар булдырыла&lt;ref&gt;[https://uz.sputniknews.ru/20210708/tadjikistan-prinyal-400-bejentsev-iz-afganistana-19596601.html Таджикистан принял 400 беженцев из Афганистана]&lt;/ref&gt;.
* 8 июлдә [[Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһында (элекке Кушка ҡалаһы, Афғанстан сигенән 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан) урындағы ваҡыт буйынса төнгө 11-ҙәрҙә атыш тауышы ишетелә. Тауыштар Афғанстандан Торгунди ҡалаһынан ишетелә. Марый виләйәтенең көньяғындағы сик буйы отрядтарының береһендә төркмән офицерҙары үҙ [[ғаилә]]ләрен Афғанстан сигенән алыҫҡараҡ күсерә башлай&lt;ref name=&quot;fergana122398&quot;&gt;[https://fergana.media/news/122398 Талибы захватили КПП на границе с Туркменистаном и Ираном], «Фергана», 09.07.2021.&lt;/ref&gt;.
* 9 июлдә Талибан көстәре Иран һәм Төркмәнстан сигендәге контроль-үткәреү пункттарын (икеһе лә Герат провинцияһында) һәм Иранға төп сауҙа маршруты үткән Ислам-Кала торама пунктын контролгә ала. Ислам-Кала таможняһының бөтә чиновниктары һәм унда урынлашҡан күп һанлы именлек көстәре, талибандар был районға килгәс, Иранға сигенә. Сик буйы ҡалаһы Торгунди, Төркмәнстанға ике сауҙа ҡапҡаһының береһе, шулай уҡ боевиктар контроле аҫтына эләгә.
(Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла)&lt;ref name=&quot;fergana122398&quot; /&gt;.
* 9 июлдә Талибандың көстәре Ҡандағарға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://www.interfax.ru/world/777205 Талибы атаковали второй по величине афганский город Кандагар]&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт армияһының махсус подразделениеһы ҡаланың бер нисә районында талибандарға ҡаршы операция үткәрә. Һөҙөмтәлә туғыҙ боевик һәләк була, тағы икәүһе яралана. Ҡандағар провинцияһы губернаторы ҡалалағы хәл контролдә тотола һәм боевиктар сигенә, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210709/taliby-1740587595.html Талибы вошли в Кандагар, сообщил источник]&lt;/ref&gt;.
* 14 июлдә Афғанстан хөкүмәте вәкилдәре илдәге өс көн барған һуғыштарҙа 1300-гә яҡын «Талибан» боевигы һәләк булды тип белдерә&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/3322161.html Афганские военные рапортуют об успехах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929053100/https://regnum.ru/news/polit/3322161.html |date=2021-09-29 }} Информационное агентство «[[Regnum]]», 14 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 30 июлдә «Союздаштар өсөн һыйыныу урыны» операцияһы сиктәрендә АҠШ армияһы үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаиләләрен илдән эвакуациялай башлай. Һуңғы 10 йылда ғына АҠШ-ҡа барлығы 75 мең самаһы афғанлы күсеп килә. НАТО ғәскәрҙәре сигенгәндән һуң, тағы ла 50 меңдән ашыу кеше Афғанстанды ташлап китергә теләй&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11904769 Вашингтон подтвердил запуск операции по эвакуации афганцев, помогавших американским силам] ТАСС, 15 июля 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/news-58028823 Добро пожаловать на новую родину!] [[Русская служба Би-Би-Си]], 30 июля 2021 года&lt;/ref&gt;.
[[Файл:C-17 carrying passengers out of Afghanistan.jpg|thumb|АҠШ-тың C-17 хәрби-транспорт [[Самолёт|самолеттары]] Ҡабулдан афған ҡасаҡтарын эвакуациялай (2021 йылдың 16 авгусы)]]
[[Файл:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|мини|Талибтар Ҡабулда, 2021 йылдың 17 авгусы]]
* 6 августа, боевиктар әйтеүенсә, Зарандж (Иран сигендәге ҡала) бирелә.
* 7 августа талиптар Шибарган ҡалаһын баҫып алыуҙары тураһында белдерә. Джаузджан провинцияһы губернаторы урынбаҫары уның тулыһынса баҫып алыныуын раҫлай&lt;ref&gt;[https://iz.ru/1204189/2021-08-07/afganskaia-provintciia-dzhauzdzhan-pereshla-pod-kontrol-talibov Афганская провинция Джаузджан перешла под контроль талибов] «Известия», 7 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 12 августа талибтар Ҡандағар һәм Герат ҡалаларын тулыһынса баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә (ҙурлығы буйынса илдең икенсе һәм өсөнсө ҡалалары)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/12/08/2021/611531a89a7947fdab2e5c42|title=«Талибан» заявил о захвате двух городов|website=РБК|access-date=2021-08-12}}&lt;/ref&gt;.
* 14 августа талибандар Логар һәм Пактиканың ике провинцияһын баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә. Алышһыҙ [[Мазари-Шәриф]] (ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе ҡалаһы) һәм Джелалабад ҡалаларын баҫып алалар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-58213093|title=Афганистан: Мазари-Шариф и Джелалабад сдались, талибы окружают Кабул}}&lt;/ref&gt;.
* 15 августа талибтар шул уҡ исемле провинцияла Бамиан ҡалаларын һәм Мәхмүтрәкиҙе (Каписа губернаһы) алыуҙары тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210815/provintsiya-1745806159.html|title=Талибы захватили ещё две провинции в Афганистане}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Талибан Ҡабулды баҫып ала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2021/6118e2419a79476d06820059|title=«Талибан» объявил о захвате Афганистана. Главное|website=РБК|access-date=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;. Афғанстан президенты Әшрәф Ғәни отставкаға бирә һәм илдән сығып китә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/15/prezident-afganistana-ashraf-gani-ushel-v-otstavku-i-pokinul-stranu.html|title=Президент Афганистана Ашраф Гани ушел в отставку и покинул страну|website=Российская газета|access-date=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;.
* 17 августа Афғанстандың ҡалған вице-президенты Амрулла Сәлих үҙен дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп иғлан итә һәм ил халҡын Афғанстан милли ҡаршылыҡ фронтына инергә саҡыра&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/17/vitse-prezident-afganistana-ob-yavil-sebya-deystvuyuschim-glavoy-gosudarstva-on-prizval-k-soprotivleniyu-talibam|title=Вице-президент Афганистана объявил себя действующим главой государства. Он призвал к сопротивлению талибам|website=Meduza|access-date=2021-08-17}}&lt;/ref&gt;. Төньяҡ альянстың элекке етәксеһе Әхмәд Шаһ Массудтың улы Әхмәд Массуд талибандарға ҡаршы тороуҙы ойоштороу өсөн Панджшир провинцияһының төньяғында хөкүмәт көстәре ҡалдыҡтарын йыя башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tj.sputniknews.ru/20210817/ahmad-masud-pandzhsher-1041688329.html|title=Сын Ахмад Шаха Масуда собирает силы против талибов в Панджшере|website=[[Sputnik]] Таджикистан|access-date=2021-08-17}}&lt;/ref&gt;.
* 26 августа, Ҡабул аэропортындағы теракттан һуң, Республика партияһының ҡайһы бер алдынғы сәйәсмәндәре илдең 46-сы президенты демократ Джо Байденды отставкаға ебәрергә йәки импичмент иғлан итергә тәҡдим итә. Яуап итеп, Аҡ йорттоң матбуғат секретары Джен Псаки американдарҙы терроризмға ҡаршы көрәштә берләшергә саҡыра&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12234297 Белый дом призвал сплотиться в борьбе с терроризмом] ТАСС, 27 августа 2021 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210827/ataka-1747441985.html Байден приказал готовить новые удары по террористам после взрывов в аэропорту Кабула] РИА Новости, 27 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 27 августа АҠШ Хәрби-һауа көстәренең дроны Нангархар провинцияһында «Хорасан виләйәте» террор хәрәкәте штаб-фатирын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2021/08/28/ssha-soobshchili-o-likvidacii-organizatora-teraktov-v-afganistane США сообщили о ликвидации организатора терактов в Кабуле] EurAsia Daily, 28 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 30 августан 31-енә ҡарай төндә Америкалағы һуңғы хәрби (82-се һауа-десант дивизияһы командиры генерал-майор Кристофер Донахью) Афғанстан биләмәһенән сығып китте. Был уңайҙан талибтар төнгө фейерверк ойоштора. 31 август — Афғанстанда НАТО көстәренең хәрби кампанияһының рәсми тамамланыу көнө&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210830/afganistan-1747909536.html США объявили о завершении миссии в Афганистане] РИА Новости, 31 августа 2021 года&lt;/ref&gt;.
* 5 сентябрҙә «Талибан» Панджшер үҙәненең байтаҡ биләмәләрен контролгә алыуға өлгәшә, шунан һуң иртәгеһенә Панджширҙы тулыһынса баҫып алыу тураһында иғлан ителә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://www.kommersant.ru/doc/4975539#id2096901|title=Талибы заявили о полном захвате провинции Панджшер|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Ҡаршылыҡ фронты вәкилдәре яуап итеп, уларҙың частары «бөтә үҙән буйлап бөтә стратегик позицияларҙа торалар» һәм талибандарға һәм уларҙың партнерҙарына ҡаршы көрәште дауам итергә ниәтләйҙәр, тип белдерәләр&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748812267.html|title=Силы сопротивления опровергли заявление талибов о взятии Панджшера|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Атап әйткәндә, Ҡаршылыҡ фронты вәкиле Али Назари Financial Times гәзитенә биргән интервьюһында ҡаршылыҡ көстәренең тауҙарға сигенеүен, унан партизан һуғышын дауам итәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748879929.html|title=Панджшерское сопротивление заявило, что переходит к партизанской войне|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 7 сентябрҙә «Талибан» Афғанстандың ваҡытлы хөкүмәте составы тураһында иғлан итә. Премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп Мөхәммәт Хәсән Ахунд тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12322617|title=«Талибан» объявил состав нового правительства Афганистана|website=ТАСС|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Талибы объявили состав временного правительства: что происходит в Афганистане|url=https://www.bbc.com/russian/news-58465123|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/07/09/2021/613779c49a79471e0f351829|title=«Талибан» объявил состав правительства Афганистана|website=РБК|date=2021-09-07}}&lt;/ref&gt; һәм Хәйбәтулла Ахундзада Афғанстан [[Әмир (титул)|әмир]]е тип иғлан ителә.

== Ҡатнашыусылар ==

=== Халыҡ-ара көстәр ===
{{main|Международные силы содействия безопасности}}
Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы {{цитата|Афғанстан ваҡытлы идаралығына Ҡабулда һәм уның тирә-яғында хәүефһеҙлек тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү, Афғанстандың Ваҡытлы хакимиәте, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының шәхси составы хәүефһеҙ шарттарҙа эшләй алһын&lt;ref name=&quot;Резолюция 1386 СБ ООН&quot;/&gt;}} өсөн кәрәк була.

2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан.

2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;:

: [[Файл:ISAF-Logo.svg|20x20пкс]] '''Исаф (бөтәһе): 49 902;'''
{{кол|3}}
* {{Флаг|Австралия}} [[Австралия]] — 356.
* {{Флаг Австрии}} [[Австрия]] — 3.
* {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]] — 94.
* {{Флаг Албании}} [[Албания]] — 72.
* {{Флаг Армении}} [[Әрмәнстан]] — 121.
* {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] — 147.
* {{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] — 378.
* {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]] — 53.
* {{Флаг|Великобритания}} [[Бөйөк Британия]] — 5 200.
* {{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] — 100.
* {{Флаг|Дания}} [[Дания]] — 165.
* {{Флаг|Германия}} [[Германия]] — 2 695.
* {{Флаг Греции}} [[Греция]] — 10.
* {{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] — 805.
* {{Флаг|Иордания}} [[Иордания]] — 1069.
* {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] — 7.
* {{Флаг Исландии}} [[Исландия]] — 3.
* {{Флаг|Испания}} [[Испания]] — 247.
* {{Флаг|Италия}} [[Италия]] — 2 000.
* {{Флаг|Канада}} [[Канада]] — 1 900
* {{Флаг Латвии}} [[Латвия]] — 31.
* {{Флаг|Литва}} [[Литва]] — 83.
* {{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]] — 1.
* {{Флаг Северной Македонии}} [[Төньяҡ Македония|Македония]] — 152.
* {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] — 2.
* {{Флаг|Монголия}} [[Монголия]] — 40.
* {{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]] — 200.
* {{Флаг|Норвегия}} [[Норвегия]] — 67.
* {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Яңы Зеландия]] — 2.
* {{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[БҒӘ]] — 35.
* {{Флаг|Польша}} [[Польша]] — 968.
* {{Флаг Португалии}} [[Португалия]] — 66.
* {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] — 1 002.
* {{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]] — 0.
* {{Флаг Словакии}} [[Словакия]] — 275.
* {{Флаг Словении}} [[Словения]] — 4.
* {{Флаг|США}} [[АҠШ]] — 32 800.
* {{Флаг|Тонга}} [[Тонга]] — 55.
* {{Флаг|Турция}} [[Төркиә]] — 457.
* {{Флаг Украины}} [[Украина]] — 27.
* {{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]] — 95.
* {{Флаг|Франция}} [[Франция]] — 177.
* {{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] — 146.
* {{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] — 25.
* {{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] — 250.
* {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] — 219.
* {{Флаг Эстонии}} [[Эстония]] — 20.
* {{Флаг Южной Кореи}} [[Көньяҡ Корея]] — 50.
{{кол-конец}}

=== Талибанға сит ил ярҙамы ===
АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111026_pakistan_us_taliban.shtml Сэм Коллинс. Расследование Би-би-си: Пакистан поддерживает талибов] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә»&lt;ref name=&quot;collins&quot; /&gt;. Ялан командиры Наджиб: «[[Барак Обама|Обама]] бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе»&lt;ref name=&quot;collins&quot; /&gt;.

НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/01/isaf_kills_imu_facil.php ISAF kills and captures IMU operatives in Afghan north] {{V|16|2|2013}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/2100-202_162-5376458.html Official: Foreign Fighters Helping Taliban] {{V|22|5|2013}}&lt;/ref&gt;.

Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ливия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]]дан килеүселәр була.

Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә.

* 2007 йылда Канаданың The National Post гәзите Афғанстандағы Канада һалдатынан интервью ала, ул НАТО көстәренә иң ҡаты ҡаршылыҡты афғандар түгел, ә чечен боевиктары күрһәтә, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://ba3f643a-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/jihadismstudiesnet/publications/Stenersen-AQsFootSoldiers-authorversion.pdf?attachauth=ANoY7cqAkZhUFFT4lXp1LmjjK__-uTgtYW9diPSuPOFO96zy2FOrclfg2YhWdGs1q1CGGqQRdUKAZv-2IXYU0k3S0GkOzpBr2wkpYNioWsWTkO-KxpmERnq4h5sWGHIps6lIUm-C-ELMfWZtk_ScWiIfMhjwJ1yeHIByZeqf6zye0QxTrY4abKung_E9I7wCcBbACE-qy9Tc0CuXLVepIhXEfnDv6_ApQZyZiqHEKsQNkVLotLCYgfgS-5N66C2qfSNhEfzq5hL8jxO54VJAzKFf4KO642CGcg%3D%3D&amp;attredirects=0 Anne Stenersen. Al-Qaida’s foot soldiers: A study of the biographies of foreign fighters killed in Afghanistan and Pakistan between 2002 and 2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Appendix A) {{V|20|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2007 йылда контроль-үткәреү пунктында афған полицияһы Рәсәй Федерацияһы гражданины Андрей Владимирович Баталовты ҡулға ала. Уның автомобилендә 1000 фунт шартлатҡыс табыла&lt;ref&gt;[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ Foreign fighters bolster Taliban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726073232/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ |date=2008-07-26 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Уның менән бергә тағы өс боевик тотола. Банда етәксеһе Баталовты үҙ-үҙенә ҡул һалыусы-террорсы итергә йыйыныуҙары тураһында әйтә&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/24331.3/522903/ Дарья Асламова. Почему русский парень из Сибири стал шахидом-смертником?] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2010 йылдың көҙөндә Британияның The Guardian гәзите хәбәрселәре [[Лондон]]да йәшәүсе һәм Афғанстанға йыһатта ҡатнашыу өсөн килгән Талибан боевигынан интервью ала. Уның әйтеүенсә, Лондонда уның кеүек афғандар күп, улар йыһатта аҡса эшләй һәм мөмкин булғанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ukbased&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/24/uk-based-taliban-afghanistan Ghaith Abdul-Ahad and Jon Boone. UK-based Taliban spend months fighting Nato forces in Afghanistan]&lt;/ref&gt;.

* 2010 йылдың көҙөнә АҠШ-тың Баграмдағы төп төрмәһендә ҡулға алынған 50 боевик тотола, күбеһенсә пакистанлылар була&lt;ref name=&quot;ukbased&quot; /&gt;.

* 2011 йылдың майында НАТО һәм Афғанстан армияһы көстәре Забул провинцияһында 10 боевикты үлтерә. Мәйеттәрҙә Франция, Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарының [[паспорт]]тары һәм шәхес таныҡлығы табыла&lt;ref name=&quot;Cruickshank&quot;&gt;[http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD Paul Cruickshank and Tim Lister. NATO on alert for influx of foreign fighters in southern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308112303/http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD |date=2012-03-08 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың майында Афғанстандың именлек көстәре Нуристан провинцияһында афған-пакистан сиген үткән бер төркөм боевиктар менән һуғыша. Провинция губернаторы Джамалюддин Бадр мәғлүмәттәре буйынса, алыш барышында 25 сит ил боевигы — [[ғәрәптәр]], [[чечендар]] һәм пакистанлылар үлтерелә йәки яралана&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/05/2011539930872402.html Afghan forces kill foreign fighters] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың яҙында НАТО һәм афған армияһы Германияла йәшәүсе марокколыны ҡулға ала. Афғанстанда коалицион көстәргә ҡаршы һуғышыр өсөн күп кенә сит ил кешеләренең Пакистанға килеүен күреүе тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Cruickshank&quot; /&gt;.

* 2011 йылда Интернет селтәрендә Үзбәкстан ислам хәрәкәте төшөргән пропагандистик видеояҙма сыға. Унда хәрәкәт вәкиле [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ]] янында «[[Эссен]]дан ағай» (Германия) Абдулланың америка һалдаттары менән алышта һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Вәкил әйтеүенсә, боевик Афғанстанда халыҡ-ара көстәр составында хеҙмәт иткән немец ғәскәрҙәренә һөжүм итергә теләгән&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/international/world/home-grown-militant-terrorists-claim-german-jihadist-dead-in-afghanistan-a-766406.html Yassin Musharbash. Terrorists Claim German Jihadist Dead in Afghanistan] {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2012 йылдың апрелендә Гильменд провинцияһындағы операция барышында 27 боевик һәләк була. Афғанстан эске эштәр министры мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар араһында Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстанының ете гражданы була&lt;ref&gt;[http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners Seven of 27 Insurgents Killed in Helmand Were Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822083602/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners |date=2012-08-22 }} {{V|22|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

* 2012 йылдың авгусында «Йыһатсы төрөк» [[сайт]]ында Афғанстанда һәләк булған ете [[Төрөктәр|төрөк]] боевигын маҡтаған видеояҙма барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php Video eulogizes Turkish fighters killed in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072200/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php |date=2012-10-20 }} {{V|20|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

== Юғалтыуҙар ==

=== Халыҡ-ара коалиция ===
[[Файл:Coalition military casualties in afghanistan by month.svg|thumb|Һуғыш башланғандан алып халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙар графигы]]
[[Файл:Iraq and Afghanistan Memorial Santa Monica Beach LA March 2008.jpg|thumb|Афғанстанда һәм Ираҡта һәләк булған америка һалдаттарының «ҡәберлеге». Санта-Моника пляжы, [[Лос-Анджелес]]]]
АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162&lt;ref&gt;«''В период с начала кампании в Афганистане до 12 марта 2014 года, когда кампания была официально завершена… '''162''' погибли, 2179 были ранены''»&lt;br&gt;Отношение канадцев к афганской кампании // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), апрель 2014. стр. 96&lt;/ref&gt;), Франция (88&lt;ref&gt;«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»&lt;br&gt;Bruce Crumley. [https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927082943/https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ |date=2020-09-27 }} // «Time» от 8 декабря 2012&lt;/ref&gt;), Германия (55&lt;ref&gt;«''За период участия в МССБ, которая действует с 2001 года, там погибли '''55''' военнослужащих ФРГ''»&lt;br&gt;Германия // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), март 2014. стр. 96&lt;/ref&gt;) ҙур юғалтыуҙар кисерә.

Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә.

* Үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Европа берлеге полицияһы хеҙмәткәрҙәре араһында һәләк булыусылар инмәй. Улар Афғанстанға EUPOL — Afghanistan программаһы буйынса килә, әммә ИСАФ һалдаттары түгел.
:* 2007 йылдың 15 авгусында Ҡабулда автомобилде шартлатыу һөҙөмтәһендә 3 немец полицейскийы һәләк була, тағы ла 1 кеше яралана&lt;ref&gt;Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (727), 2007. стр. 89&lt;/ref&gt;;
:* 2014 йылдың 17 ғинуарында Ҡабулда ресторанға һөжүм яһала, EUPOL-дың тағы 2 хеҙмәткәре һәләк була&lt;ref&gt;«''17 January 2014, a Danish EUPOL civilian staff member along with a British member of the close protection team who was working with EUPOL Afghanistan, were killed in Kabul following an attack at a restaurant.''»&lt;br&gt;[http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf EUPOL condemns attack on restaurant in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |date=2014-01-22 }} / официальный сайт EUPOL — Afghanistan&lt;/ref&gt;.

* Шулай уҡ үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Афғанстанда рөхсәт менән һәм коалиция илдәре мәнфәғәтендә эшләгән сит ил шәхси хәрби һәм именлек компаниялары хеҙмәткәрҙәре инмәй. Шул уҡ ваҡытта, 2009 йылдың декабрь башына Афғанстанда шәхси хәрби һәм һаҡ компанияларының 104 000 хеҙмәткәре эшләй&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009&lt;/ref&gt;. Артабан, Афғанстан хөкүмәте талабы буйынса&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010&lt;/ref&gt;, уларҙың һаны кәмей. 2012 йыл уртаһына ҡарата, Афғанстанда сит ил шәхси хәрби компанияларының 40 меңгә яҡын хеҙмәткәре иҫәпләнә&lt;ref&gt;Т. Камов. О деятельности частных военных компаний в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), июль 2012. стр. 86&lt;/ref&gt;.

Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була.

=== Афғанстандың именлек көстәре ===
Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә&lt;ref&gt;Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} CRS Report for Congress (December 6, 2012) стр. 3-4&lt;/ref&gt;:

* 2007 йылда афған армияһында 278 кеше үлтерелә һәм 750 яралана, шулай уҡ 688 кеше үлтерелә һәм 1036 милли полиция, сик буйы полицияһы һәм урындағы полиция хеҙмәткәре яралана;
* 2008 йылда — 252 һәм 875, 724 һәм 1209;
* 2009 йылда — 292 һәм 859, 639 һәм 1145;
* 2010 йылда — 821 һәм 775, 1292 һәм 743;
* 2011 йылда — 511 һәм 256, 569 һәм 552;
* 2012 йылда — 173 һәм 327, 349 һәм 418;

2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/world/2012-12/04/c_132017474.htm Боевые потери сил безопасности Афганистана ежемесячно превышают 300 человек]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Синьхуа» от 4 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була&lt;ref name=autogenerated5&gt;Происшествия // журнал «Зарубежное военное обозрение», № 1 (814), январь 2015&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&amp;cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&amp;cid=1 |date=2014-10-23 }} // «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014&lt;/ref&gt;.

НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта&lt;ref name=autogenerated5 /&gt; (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.)&lt;ref&gt;[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]&lt;/ref&gt;.

=== Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар персоналы ===

=== Талибан ===

=== Граждандар араһында ҡорбандар ===

=== Күрше илдәрҙә ҡорбандар ===
Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай.

АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була&lt;ref&gt;О применении Соединёнными Штатами БЛА в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013. стр. 105&lt;/ref&gt;.

== Һуғыш эҙемтәләре ==

=== Афғанстанда наркотиктар етештереү ===
[[Файл:U.S. Marine in a poppy field, c. June 2005.jpg|thumb|АҠШ-тың диңгеҙ һалдаты мәк яланында]]
[[Файл:Afghan poppies.jpg|thumb|Репортёр «Америка тауышы» репортёры [[фермер]]ҙан интервью ала]]
[[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|[[Австралия]] һалдаттары мәк яланында]]
НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай»&lt;ref name=&quot;nationalsecurity.ru&quot;&gt;http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=2011-08-01 }} Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «[[Аргументы и факты]]» № 35 (1348) от 30.08.2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал&lt;ref&gt;''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Известно заявление [[Холбрук, Ричард|Р. Холбрука]] о том, что ''с учётом роста безработицы уничтожение афганских маковых плантаций не только бесполезно и неэффективно, но и контрпродуктивно, поскольку афганские крестьяне могут перейти на сторону талибов'' [http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016232923/http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html |date=2011-10-16 }}.&lt;/ref&gt;). Швейцария [[Журналистика|журналисы]] Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал &quot;[[бизнес]]&quot;ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә [[килем]] ала, тип раҫлай&lt;ref name=&quot;7days.belta.by&quot;&gt;''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата»&lt;ref name=&quot;www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009&lt;/ref&gt;.

'''Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна'''&lt;ref name=&quot;Махмадиев2&quot;&gt;[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;'''):'''

2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1999 йыл
! 2000 йыл
! 2001 йыл
! 2002 йыл
! 2003 йыл
! 2004 йыл
! 2005 йыл
! 2007 йыл
! 2008 йыл
! 2009 йыл
! 2010 йыл
! 2013 йыл
! 2014 йыл
! 2015 йыл
! 2016 йыл
! 2018 йыл
! 2019 йыл
! 2020 йыл
|-
| 4565
| 3276
| 185
| 2700
| 3400
| 4200
| 4100
| 8200&lt;ref name=&quot;на игле&quot;&gt;[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;
| 7700&lt;ref name=&quot;на игле&quot; /&gt;
| 6900&lt;ref&gt;[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104045610/http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya |date=2011-11-04 }} {{V|28|1|2010}}&lt;/ref&gt;
| 3600&lt;ref&gt;[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]&lt;/ref&gt;
| 5500&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/social/2013/11/13/5750845.shtml Производство опиума в Афганистане вновь стало расти и почти достигло объёмов 2011 года — Газета.Ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 3300&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.ivran.ru/articles?artid=10715 Статьи&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 4800&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
| 9000&lt;ref&gt;[https://www.unodc.org/unodc/ru/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level--up-87-per-cent_-survey.html Производство афганского опийного мака выросло на 87 процента: Обзор&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 5500&lt;ref&gt;[https://afghanistan.ru/doc/136487.html Афганистан. Ру | США: В Афганистане возросло производство опийного мака&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 6700&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200726/1574734904.html «Все наживаются на маке». Кто стоит за наркотрафиком из Афганистана — РИА Новости, 26.07.2020&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
| 6300&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12124743 Эксперт: приход талибов к власти может привести к появлению «наркогосударства» — Международная панорама — ТАСС&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|}
Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан&lt;ref&gt;[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;. [[Киң мәғлүмәт саралары]] хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана&lt;ref name=&quot;ura-inform&quot;&gt;{{cite web| author        =| last        =| first        =| authorlink        =| coauthors        =| datepublished        =2006-01-15| url        =http://ura-inform.com/ru/society/2009/01/15/narko#| title        =США и НАТО не хотят бороться с наркотиками| format        =| work        =| publisher        =Ура-информ| accessdate        =2010-03-27| lang        =ru| description        =| archiveurl        =| archivedate        =}}
&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө [[ҡоролоҡ]] була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар&lt;ref&gt;''А. А. Куртов.'' [http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf Наркобизнес в Центральной Азии: история болезни и пути лечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616012516/http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf |date=2013-06-16 }}. С. 11. {{V|6|5|2009}}&lt;/ref&gt;. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла»&lt;ref name=&quot;Махмадиев&quot; /&gt;. Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй&lt;ref name=&quot;Махмадиев&quot; /&gt;. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда [[статистика]]ла күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ.

=== Панджшер конфликты ===
[[Файл:USMC-10825.jpg|thumb|left|300px]]
2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан [[президент]]ы тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар [[үҙән]]дең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса.

==== Украиналағы конфликтта ҡатнашыу ====
Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне [[Эшһеҙлек|эшһеҙ]] ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан [[Иран]]ға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/10/25/afghanistan-russia-ukraine-military-recruitment-putin-taliban/|title=Russia’s Recruiting Afghan Commandos|author=Lynne O’Donnell|website=Foreign Policy|access-date=2022-10-28}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәттә ==

=== Нәфис фильмдар ===
* «Кавалерия» (2018, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Машина войны» (2017, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Братья» (2009, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Железный человек» (2008, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Уцелевший» (2013, АҠШ) нәфис фильмы.
* «Парни со стволами» (2016, АҠШ) нәфис фильмы.

=== Нәфис әҙәбиәт ===
* {{книга
 | автор         = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]]
 | заглавие      = «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса». Военная повесть
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛибри
 | год           = 2020
 | страниц       = 181
 | isbn          = 978-5-4491-1164-7
 | ref           = Ильяс Дауди
 | nodot= 1
}}
* {{книга
 | автор         = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]]
 | заглавие      = «В круге Кундузском». Военно-исторический роман-трилогия
 | место         = Москва
 | издательство  = ДеЛибри
 | год           = 2020
 | страниц       = 181
 | isbn          = 978-5-4491-0575-2
 | ref           = Ильяс Дауди
 | nodot= 1
}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список войн Афганистана
* Мирный процесс в Афганистане
* «Дневник афганской войны»
* Список авиационных потерь международной коалиции в Афганистане
* {{Тәржемәһеҙ 3|Вывод американских войск из Афганистана (2011—2016)||en|Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2011–2016)}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] Военно-политическая стратегия США в Афганистане (2001—2008 гг.). Антитеррористический аспект. Документы и материалы. // Образование. Наука. Научные кадры. 2014. № 4. С. 259—261.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/antiterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-na-nachalnom-etape-20012005-perioduspeha Антитеррористическая политика США в Афганистане на начальном этапе. Период успеха (2001—2005 гг.)] // Историческая и социальная образовательная мысль. 2014. Т. 6. № 6. Ч. 1. С. 38—40.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kontrterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-destabilizatsiya-situatsii-2006-2008-gg Контртеррористическая политика США в Афганистане. Дестабилизация ситуации (2006—2008 гг.)] // [[:ru:Вестник Томского государственного университета|Вестник Томского государственного университета]]. 2015. № 2 (34). С. 103—107.
* [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://web.archive.org/web/20221103135421/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006648507?page=1 Эволюция контртеррористической политики США в Афганистане] : 2001—2008 гг. : автореферат дис. … канд. ист.наук : 07.00.15 / Асатрян Георгий Эминович; [Место защиты: Рос. гос. гуманитар. ун-т (РГГУ)]. — Москва, 2016. — 26 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане (ISAF)] /webarchive/

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Бөйөк Британия һуғыштары]]
[[Категория:АҠШ һуғыштары]]
[[Категория:Афғанстан һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]</text>
      <sha1>4jxm5qfqqw7pu9zj7p6fdunt6cyjp27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187048</id>
    <revision>
      <id>1309035</id>
      <parentid>1287334</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T10:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7874" sha1="jv0lu1wr2og56hiamg9euldzhne8yte" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Боҫҡонов Зиннур Ғүмәр улы''' ([[14 ғинуар]] [[1972 йыл]]) — педагог. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://base.garant.ru/406794767/ Указ Главы Республики Башкортостан от 27 марта 2023 г. N УГ-220 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Зиннур Ғүмәр улы Боҫҡонов 1972 йылдың 14 ғинуарында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылында тыуған. 1979—1989 йылдарҙа [[Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)|тыуған ауылындағы мәктәп]]тә уҡый. [[Совет Армияһы]] сафтарында 1990—1992 йылдарҙа хеҙмәт итә. [[1994 йыл]]да Кумертау педагогия училищеһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Әбделмәмбәт урта мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы булып эш башлай.

Зиннур Ғүмәр улының уҡыусылары — спорттың төрлө төрҙәре буйынса Бөтә Рәсәй һәм Республика ярыштары призерҙары һәм еңеүселәре. Улар араһында Рәсәйҙең спорт мастерлығына кандидат һәм спорт мастеры нормативын үтәгәндәр ҙә бар.

Зиннур Ғүмәр улы фотоһәүәҫкәр ҙә. Уның фотографиялары менән «Бәйләнештә» төркөмөндә
танышырға мөмкин&lt;ref&gt;[https://vk.com/club29451758 -фотоЗинНур-]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vk.com/id37401174?z=albums37401174 Зиннур Боҫҡонов фотоальбомы — тулыһынса]&lt;/ref&gt;.

Уның тураһында ''BezFormata'' сайтында түбәндәгеләр яҙыла:
{{Цитата|Бөрйән районының Әбделмәмбәт ауылында ябай уҡытыусы йәшәй. Әммә тап ул Рәсәй чемпиондарын да тәрбиәләй, һоҡланғыс матур фотоһүрәттәр төшөрөп өлгөрә... Әммә Зиннур Бускунов районда тәжрибәле уҡытыусы булараҡ ҡына билдәле түгел. Ул төрлө шөғөлдәре күп. Ул ағас та һырлай, боҙҙан һындар ҙа киҫә. Әммә һуңғы 2 йыл эсендә ул буш ваҡытын фотографияға бағышлай. Бер ҡайҙа ла уҡымаһа ла, был эштә лә уңыштарға өлгәшкән. Эштәрен Зиннур Боҫҡонов бер ниндәй программала ла эшкәртмәй, ә нисек бар, шулай итеп тәҡдим итә.

Башҡортостан тәбиғәтенең матурлығы фоторәссамға илһам бирә. Зиннур Боҫҡонов әйтеүенсә, Бөрйән районында ул үҙенсәлекле. Фоторәссам тап ошоларҙы үҙ эштәрендә күрһәтергә тырыша ла инде. Шуғалыр ҙа, моғайын, уның фотолары йыш ҡына Интернетта иң популяры булып китәлер.|}}&lt;ref&gt;[https://ufa.bezformata.com/listnews/trener-i-fotograf-v-odnom-litce/8940966/ Тренер и фотограф в одном лице.сайт BezFormata 11 января 2019]&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]да [[Мәскәү]] ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй халыҡ фронты съезында ҡатнаша.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының Почетлы тәрбиә һәм мәғариф хеҙмәткәре (2020)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2003)
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2010)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (27 март, 2023 йыл)

== Матбуғатта уҡығыҙ ==
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите. 9 октябрь 2015 йыл. Спорт — ул сәнғәт, оло мәҙәниәт (Гөлнур Ҡыуатова)&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/sport/2015-10-09/sport-ul-s-n-t-olo-m-ni-t-536252 Спорт — ул сәнғәт, оло мәҙәниәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209130153/https://ye102.ru/articles/sport/2015-10-09/sport-ul-s-n-t-olo-m-ni-t-536252 |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите. 19 июль 2013 йыл. Осҡандың офоғо киң (Т. Баһауетдинова)&lt;ref&gt;[https://www.ye02.ru/sport/7969-osandy-ofoo-ki.html Осҡандың офоғо киң] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209130147/https://www.ye02.ru/sport/7969-osandy-ofoo-ki.html |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[Киске Өфө (гәзит)|Киске Өфө]] гәзите. 04 июль 2021 йыл. Ауыл спорты донъя иңләй (Лилиә Исмәғилева)&lt;ref&gt;[http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4999 Ауыл спорты донъя иңләй]&lt;/ref&gt;
* Газета Республика Башкортостан. 12 ғинуар 2012. Как физкультура стала основным предметом&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/cotsium/2012-01-12/kak-fizkultura-stala-osnovnym-predmetom-306437 Как физкультура стала основным предметом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209134756/https://resbash.ru/articles/cotsium/2012-01-12/kak-fizkultura-stala-osnovnym-predmetom-306437 |date=2022-12-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите. 31 июль 2013 йыл. Бына ниндәй ул бөрйәндәр! (Нурзилә Усманова)[https://bash.bashgazet.ru/sport-i-turizm/9454-byna-nindy-ul-bryndr.html Бына ниндәй ул бөрйәндәр!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209200058/https://bash.bashgazet.ru/sport-i-turizm/9454-byna-nindy-ul-bryndr.html |date=2022-12-09 }}
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 18 февраль 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/sport/2023-02-18/sa-y-a-y-t-rbi-l-y-r-3147547 Саңғыға һөйөү тәрбиәләйҙәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218134031/https://tanburz.ru/articles/sport/2023-02-18/sa-y-a-y-t-rbi-l-y-r-3147547 |date=2023-02-18 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|страницы =139}}
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>jv0lu1wr2og56hiamg9euldzhne8yte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187154</id>
    <revision>
      <id>1308893</id>
      <parentid>1284008</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4018" sha1="cof3fk6kvxyu2i28w3rxdmgj69o30wu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы''' ([[11 февраль]] [[1949 йыл]]) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, РБ мәғариф алдынғыһы.

== Биографияһы ==
Ривал Рәхмәт&lt;ref&gt;[https://ba.wikipedia.org/wiki/Баймырҙин_Рәхмәт_Иҙрис_улы Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы]&lt;/ref&gt; улы Баймырҙин 1949 йылдың 11 февралендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған.

Ривал Рәхмәт улы [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетын тамамлай (1972).
;Хеҙмәт юлы
* Биология, география, хеҙмәт уҡытыусыһы (1966—1967)
* Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы (1972—1973)
* [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер мәктәбе]] директоры (1978—1987)
* [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта]] (2011—2013), [[Яңы Монасип мәктәбе|Яңы Монасип һигеҙ йыллыҡ]] (1989—1992, 2006—2009), [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол һигеҙ йыллыҡ]] (1995), [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]] урта (2009—2010) мәктәптәре директоры

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (2013)
* РБ мәғариф алдынғыһы (2008)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите. 14 ғинуар 2020. Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән ([[Сәғитов Рәсүл Хәсән улы|Сәғитов Рәсүл]])&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-01-14/ytelg-n-m-ytelm-g-nd-r-n-638854 Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221213131908/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-01-14/ytelg-n-m-ytelm-g-nd-r-n-638854 |date=2022-12-13 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 7 декабрь 2021. Иң беренсе кеше булығыҙ! ([[Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы|Земфира Аҡбутина]] (Яубаҫарова))&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-12-07/i-berense-keshe-buly-y-2609241 Иң беренсе кеше булығыҙ!]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Таң гәзите 17 март 2023. Ҡышҡы футбол &lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/be-g-ya-alar/2023-03-17/ysh-y-futbol-3180578 Ҡышҡы футбол] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317112436/https://tanburz.ru/articles/be-g-ya-alar/2023-03-17/ysh-y-futbol-3180578 |date=2023-03-17 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
{{Бурзянская энциклопедия|Баймурзин Ривал Рахметович|страница =85}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Иҫке Монасип]]</text>
      <sha1>cof3fk6kvxyu2i28w3rxdmgj69o30wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байназар мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187433</id>
    <revision>
      <id>1308895</id>
      <parentid>1284010</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11160" sha1="g9b44ux0w3sidhaeien3jqdvpypfazb" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = Байназар мәктәбе
 |Сокращение  = БР Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе
 |Изображение = Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбе.jpg
 |Оригинал    = 
 |Прежнее     = 
 |Девиз       =
 |Основана    = 1924
 |Закрыта     = 
 |Директор    = 
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  =

 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}   Бөрйән районы, Байназар ауылы
 |Сайт        =
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Награды     = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 39
  |lon_deg = 57 | lon_min = 32 | lon_sec = 38
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}

'''Байназар урта мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Байназар ауыл советы (Бөрйән районы)|Байназар ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто.

== Тарихы ==
Байназар мәктәбе 1924 йылда 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе булараҡ ойошторола, 1934 йылдан — тулы булмаған урта мәктәп, ә 1951 йылдан урта мәктәпкә әүерелә.
  
Байназар мәктәбенең беренсе уҡытыусыһы һәм директоры — Ғ. Ҡәҙерғолов.

1943 йылда мәктәп базаһында Байназар балалар йорто асыла. 1947 йылда яңы бинаға күсә. 1954 йылда уҡыусыларҙың тәүге сығарылышы була. 1967—1972 йылдарҙағы уңыштары өсөн Байназар урта мәктәбенә КПСС райкомының күсмә Ҡыҙыл байрағы бирелә.

1960 йылдан мәктәп 2 ҡатлы ағас бинала урынлаша, ә 1983 йылда яңы типтағы 2 ҡатлы мәктәп төҙөлә, 120 урынлыҡ башланғыс мәктәп бинаһы һәм мәктәп яны интернаты сафҡа индерелә. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.

Мәктәп уҡыусылары яһаған ағас сувенирҙар Нидерландта (1978) һәм Мысырҙа (1979) халыҡ-ара күргәҙмә дипломдары менән билдәләнгән.

== Мәктәптең ҡаҙаныштары ==
* КПСС райкомының күсмә Ҡыҙыл байрағы (1972)
* «Матур мәктәп» Бөтә Рәсәй конкурсы призеры (1998)
* «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты еңеүсеһе (2007)
* «Йыл мәктәбе» Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (2011)
* Ю. Гагарин Кубогына Республика уҡыусылар олимпиадаһы дипломанты&lt;ref&gt;[[Ватандаш]] журналы. 24 декабрь 2020, Миҙал — Байназар мәктәбе етәксеһендә!&lt;/ref&gt; (2019)

== Филиалдары ==
* [[Яуымбай мәктәбе|Яуымбай төп мәктәбе]]
* [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым төп мәктәбе]]
* [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей төп мәктәбе]]
* [[Ҡурғашлы мәктәбе|Ҡурғашлы башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы]]
* [[Һарғая мәктәбе|Һарғая башланғыс мәктәбе]]

== Етәкселәре ==
●'''Ғаяз Ҡәҙерғолов''' (1924-1929 йылдар)

●'''К.А.Миндеғолов'''(1925-1927)

●'''Г.З.Мөхәмәтҡолов''' ((1927-1930)

●'''Г.Дәүләтшин''' (1930-1932)

●'''Ф.Ф.Йомағолов'''(1932-1933)

●'''Н.Г.Йомағолов'''(1933-1934)

●'''Д.Г.Рахманғолов''' (1934-1939)

●'''К.Узбәков''' (1939)

●'''Л.А.Ғәлиев'''(1939-1940)

●'''Х.Нуғаева'''(1940-1942)

●[[Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы|'''Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы''']] (1942--1943)

●'''Баязитова Шәфиға''' (1943-1944)

●'''Л.С.Ишбулатов''' (1944-1945)

●'''Х.Сәйетов''' (июнь-август 1945)

●'''Шәрипов Ғилмитдин Ғәйнетдин улы'''(1945-1949)

●'''Йортбағышев Ноғоман Ишҡыуат улы''' (1949-1954).

●'''К.Г. Шәрәфетдинов''' (1954-1955)

●'''Сәйәхов Шамил Мортаза улы''' (1955, 1959-1964)

●'''Ҡарамышев.Фаяз Шәңгәрәй улы'''(1956--1957)

●'''М.Г.Туҡтамышев''' (1957)

'''●Ҡаҙбулатов('''1957)

●'''Буранов Мирза Латип улы''' (1964-1967)

● [[Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы|'''Ҡаһарманов Латиф Әбдрахман улы''']] (1967-1972)

●'''Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы''' (1972-1975; 1979-1985)

●[[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы|'''Баязитов Роберт Ишдәүләт улы''']] (1976-1979; 1985-2004).

'''●Айытҡолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы''' (2004-2007)

●'''Ғәлиуллин Ғәзим Уйылдан улы''' (2007-2009)

●'''Шәмсетдинова Резеда Мирза ҡыҙы''' (2009- 2011)

●'''Хасанов Альберт Зөфәр улы''' (2011-2012)

●'''Яҡшыбаева Фәниә Солтангәрәй ҡыҙы'''(2012)

●'''Баязитов Азамат Роберт улы''' (2012-2016)

●'''Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы''' (2016)

●'''Исмәғилева Нурзилә Сәғит ҡыҙы''' (2023)

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==
Был уҡыу йортон 2,5 меңдән ашыу уҡыусы тамамлаған, улар араһында шағир [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы|Т. Ф. Ҡарамышева]], фольклорсы-ғалим [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Ә. М. Сөләймәнов]], [[Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы|М. З. Һөйәрғолов]], [[Мөхәмәтйәнова Гөлназ Әнүәр ҡыҙы]] бар.

== Уҡытыусылары ==
* Һылтанма буйынса уҡығыҙ: [[Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе уҡытыусылары]]
* Сафиуллина (Ишмөхәмәтова) Роза Зәки ҡыҙы (ҡара:[[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])

== Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары ==

== Таҡтаташтар ==
* Байназар урта мәктәбе бинаһына Нурғәлин Ф. М. иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

* СССР-ҙың һәм РСФСР -ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы иҫтәлегенә

== тураһында матбуғатта ==
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 3 ноябрь 2019, Байназар мәктәбе күркәмләнә&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2019-11-03/baynazar-m-kt-be-k-rk-ml-n-273852 Байназар мәктәбе күркәмләнә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224174927/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2019-11-03/baynazar-m-kt-be-k-rk-ml-n-273852 |date=2022-12-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан уҡытыусыһы]] журналы. 30 ғинуар 2019, Тырыштарға ҡайҙа ла хөрмәт&lt;ref&gt;[https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-01-30/tyryshtar-a-ay-a-la-h-rm-t-209515 Тырыштарға ҡайҙа ла хөрмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206134444/https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-01-30/tyryshtar-a-ay-a-la-h-rm-t-209515 |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите. 20 июль 2021, Бай тарихлы Байназарҙың көнкүреше көйлө&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-07-20/bay-tarihly-baynazar-y-k-nk-reshe-k-yl-2425938 Бай тарихлы Байназарҙың көнкүреше көйлө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224174921/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-07-20/bay-tarihly-baynazar-y-k-nk-reshe-k-yl-2425938 |date=2022-12-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] гәзите. 12.12.2014. Байназарҙа — байрам [https://web.archive.org/web/20221224180202/http://www.ye02.ru/kl/10149-baynazara-bayram.html Байназарҙа — байрам!]
* Таң гәзите.26 март 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-26/uchalynan-e-e-men-n-ayt-andar-3191887?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Учалынан еңеү менән ҡайтҡандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326040407/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-26/uchalynan-e-e-men-n-ayt-andar-3191887?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-03-26 }}
* Таң гәзите. 30 март 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-30/baynazar-a-u-ytyusy-m-ostaz-yylyn-asyu-a-arnal-an-sara-tte-3197590?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Байназарҙа Уҡытыусы һәм остаз йылын асыуға арналған сара үтте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330183338/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-03-30/baynazar-a-u-ytyusy-m-ostaz-yylyn-asyu-a-arnal-an-sara-tte-3197590?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-03-30 }}
* Таң гәзите. 12 апрель 2023.[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-04-12/yyrlap-beyey-r-eshl-y-r-3217173?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Йырлап-бейейҙәр ҙә, эшләйҙәр ҙә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412170337/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-04-12/yyrlap-beyey-r-eshl-y-r-3217173?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-04-12 }}

== Сығанаҡтар ==
* Бурзянская энциклопедия&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Байназаровская средняя школа|страница = 89}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>g9b44ux0w3sidhaeien3jqdvpypfazb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187992</id>
    <revision>
      <id>1308996</id>
      <parentid>1277467</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T07:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11544" sha1="9flidgli2f37fpihilfujk3pvlpfeul" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә''' '''ислам'''({{Lang-ar|الإسلام في الإمارات العربية المتحدة}}) — [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] территорияһында [[ислам]] дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]] халҡының (9 млн 890 мең кеше) 76 % — ы (7 млн 516 мең кеше) (бөтә донъя мосолмандарының 0,20 % — ы) — Ислам дине тарафдары (''[[2020 йыл|2020]]'')&lt;ref&gt;[http://worldpopulationreview.com/countries/muslim-population-by-country/ Muslim Population By Country 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190901181917/http://worldpopulationreview.com/countries/muslim-population-by-country/ |date=2019-09-01 }}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Ислам — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә дәүләт дине.

== Тарих ==
БҒӘ-нең барлыҡ граждандары тиерлек — мосолмандар. Уларҙың сама менән 85 % — ы [[Мәлики мәҙһәб]]е [[сөнниҙәр]]е, 15 % — ы [[шиғыйҙар]]. [[Исмәғилилек|Исмәғилиҙәр]] һәм Әхмәдиәселәр әҙселеге лә бар.

[[Мәлики мәҙһәб|Мәлики мәҙһәбенә]] VIII быуатта Мәлик ибн Әнәс тарафынан нигеҙ һалынған.
1076—1253 йылдарҙа хәҙерге БҒӘ территорияһы ла кергән йәшәгән ерҙәрҙә Ғәйүниҙәр әмирлегендә ислам диненең [[Сөнниҙәр|сөнни]] ағымы вәкилдәре менән бер рәттән [[шиғыйҙар]] ҙа йәшәүе билдәле&lt;ref&gt;''Hussain Mohammed Hussain (5 February 2009)''. [http://www.alwasatnews.com/2344/news/read/36103/1/الدولة%20العيونية.html مسجد الخميس «الثالث»: وصفه والهدف من بنائه.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250417061840/http://www.alwasatnews.com/2344/news/read/36103/1/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D8%A9.html |date=2025-04-17 }} Al-Wasat (Bahraini newspaper) ({{Ref-ar}}). Retrieved 21 January 2013&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге заман ==
[[Файл:Iranian_Shia_Mosque,_Dubai,_UAE_(4324609002).jpg|справа|мини|160x160пкс|[[Дубай (ҡала)|Дубайҙағы]] [[Шиғыйҙар|шиғый]] мәсете]]
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә рәсми дин — ул халыҡтың 76 % — ы тотҡан ислам дине. Ил халҡының 9 % — ын [[Христианлыҡ|христиандар]], яҡынса 10 % — ын [[Индуизм|һинд дине]], йәки [[Буддизм|буддасылыҡ]] тарафдарҙары һәм 5 % — ын башҡа диндәр вәкилдәре алып тора.

Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре халҡының 85 % — ы был илдең граждандары түгел. Сит ил кешеләре Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]нан, [[Яҡын Көнсығыш]], [[Европа]], [[Үҙәк Азия]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] һәм [[Төньяҡ Америка]]нан килгән.

== Суд системаһы ==
[[Файл:Dubai_Grand_mosque_01.jpg|справа|мини|213x213пкс|[[Дубай (ҡала)|Дубайҙың]] Ҙур мәсете]]

БҒӘ суд системаһы граждандар хоҡуғы системаһына һәм [[шәриғәт]] закондарына нигеҙләнә. Суд системаһы гражданлыҡ судтарынан һәм шәриғәт судтарынан тора. Human Rights Watch мәғлүмәттәре буйынса, БҒӘ енәйәт кодексы һәм ғаилә ҡануниәтендә шәриғәт закондарыэлементтары индерелгән&lt;ref&gt;''Jeffrey T. Bergner.'' [https://books.google.com.ua/books?id=NqIkQz68_fgC&amp;pg=PA2203&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Country Reports on Human Rights Practices for 2008: Vols. I and II: Joint Committee Print, U. S. House of Representatives and U. S. Senate]. — DIANE Publishing, 2008-08. — 1117 с. — ISBN 9781437905229{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

БҒӘ шәриғәт судтары ҙур ғына вәкәләттәргә эйә. [[Никахлашыу|Никах]], айырылышыу һәм [[бала]]лар өҫтөнән опека кеүек мәсьәләләрҙе яйға һалыусы шәхси статус тураһында закон шәриғәт законына нигеҙләнә. Шәхси статус тураһында ҡанун [[мосолмандар]], ҡайһы ваҡыт мосолман булмағандарға (экспатрианттарға) ҡарата ла ҡулланыла&lt;ref&gt;''Sheetal Parmar''. [https://www.bbc.com/news/uk-28638553 Britons 'liable to Sharia divorces' in UAE.] [[Би-би-си|BBC]], 5.08.2014{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

[[Шәриғәт]] суды менән бирелә торған ҡаты язаның береһе — таяҡ (''сыбыҡ, ҡамсы'') менән һуҡтырыу. Ул яза (80-дән алып 200 тапҡырға тиклем таяҡлау) ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ араһындағы хыянат, [[никах]]ҡа тиклем ([[Никахлашыу|никахһыҙ]]) енси мөнәсәбәткә инеү һәм [[Этанол|алкоголь]] ҡулланыу кеүек енәйәттәр өсөн бирелә. 2007 йылдан 2013 йылға тиклем БҒӘ-лә күп кенә кешеләр 100 тапҡыр таяҡ менән һуҡтырыуға хөкөм ителгән. [[Әбү-Дәби|Әбу-Дәбиҙә]] кеше алдында үбешеү өсөн 80 тапҡыр һуҡтырыуға хөкөм ителгәндәр бар. Әбү-Дәбиҙә һәм Ғәжмәндә бер нисә мосолман иҫерткес эсемлек ҡулланған өсөн 80 тапҡыр таяҡлауға хөкөм ителгән&lt;ref&gt;[https://www.thenational.ae/uae/courts/man-appeals-80-lashes-for-drinking-alcohol-in-abu-dhabi-1.372434 Man appeals 80 lashes for drinking alcohol in Abu Dhabi.] thenational.ae, 9.06.2012{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда [[Афғанстан]]да [[НАТО]] хәүефһеҙлек ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итеүсе [[Эстония]] солдаты Андре Карол [[Шәржә]] аэропортында иҫерек хәлдә булған өсөн 40 тапҡыр таяҡлауға хөкөм ителгән&lt;ref&gt;''Bassma Al Jandaly''. [https://gulfnews.com/uae/crime/estonian-soldier-to-be-lashed-1.233170 Estonian soldier to be lashed.] gulfnews.com, 16.04.2006{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә кеше никахһыҙ секс өсөн 60 тапҡыр таяҡ менән һуҡтырыуға хөкөм ителгән. Шәриғәт судтары йорт хеҙмәтселәрен таяҡлап яза биреүҙе рөхсәт итә. БҒӘ закондары буйынса, никахһыҙ енси мөнәсәбәткә инеү енәйәте 100 мәртәбәгә тиклем таяҡ менән һуҡтырыуға хөкөм ителә. Таш атып [[үлем язаһы]] биреү ҙә ҡаралган.

Таштар менән хәл менән атып үлтереү — [[рәжем]] — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә законлы яза. Шәриғәт суды таш бәреп үлтереү аша үлем язаһына хөкөм итә ала. 2006 йылдың 10 июнендә зина ҡылған өсөн бер сит ил кешеһе [[үлем язаһы]]на хөкөм ителгән&lt;ref&gt;[https://www.thenational.ae/uae/woman-denies-affair-after-hearing-she-faces-stoning-1.506782 Woman denies affair after hearing she faces stoning.] thenational.ae, 29.07.2009{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE25/005/2006/en/ UAE: Death by stoning/ flogging.] amnesty.org, 12.06.2006{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

БҒӘ-лә диндән баш тартҡан өсөн (апостасия) шулай уҡ [[үлем язаһы]] бирелә&lt;ref&gt;''Robert Evans.'' [https://www.reuters.com/article/us-religion-atheists/atheists-face-death-in-13-countries-global-discrimination-study-idUSBRE9B900G20131210 Atheists face death in 13 countries, global discrimination: study.] reuters.com, 10.12.2013{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

БҒӘ-лә гомосексуализм ауыр [[енәйәт]] һанала һәм закон менән тыйылған.[[Әбү-Дәби]] Енәйәт кодексы 14 йылға тиклем, [[Дубай (ҡала)|Дубай]] Енәйәт кодексы 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеүҙе күҙҙә тота&lt;ref&gt;[http://arc-international.net/global-advocacy/universal-periodic-review/u/united-arab-emirates/ United Arab Emirates. Facts as drug trafficking, homosexual behaviour, and apostasy are liable to capital punishment]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Ауыр енәйәт өсөн яза булараҡ {{Тәржемәһеҙ 3|Ампутация|ампутация|en|Amputation}} ҡулланылырға мөмкин. Өс маҡсат күҙҙә тотола — әлеге кеше тарафынан яңы енәйәт ҡылыуға юл ҡуймау, уны икенсе кешенән айырыу һәм потенциаль енәйәтселәргә ҡарата тәрбиә сараһы булараҡ ампутацияның әһәмиәтен күрһәтеү. Шәриғәт тарафынан урлашҡан өсөн ҡулды ҡырҡыу күҙҙә тотола.

[[Рамаҙан (ай)|Рамаҙан]] айы дауамында [[Ураҙа|эш урыны]] ваҡытында халыҡ алдында ашарға, эсергә йәки тәмәке тартырға ярамай. Закон мосолмандарға ла, мосолман булмағандарға ла ҡағыла, был талапты үтәмәү ҡулға алыуға килтерергә мөмкин&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/uk/2011/jul/31/dubai-tourists-must-respect-ramadan Britons warned to respect Ramadan while holidaying in Dubai]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session15/AE/GIEACPCP_UPR_ARE_S15_2012_GloblaInitiativetoEndAllCorporalPunishmentofChildren_E.pdf &quot;United Arab Emirates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025075146/https://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session15/AE/GIEACPCP_UPR_ARE_S15_2012_GloblaInitiativetoEndAllCorporalPunishmentofChildren_E.pdf |date=2020-10-25 }} 2020 елның 25 октябрь көнендә архивланған.{{Ref-en}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Шәйех Зәйед мәсете
* [[Фарсы ҡултығы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Азияла ислам}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Илдәр буйынса ислам]]
[[Категория:Азияла дин]]
[[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]</text>
      <sha1>9flidgli2f37fpihilfujk3pvlpfeul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт халыҡ медицинаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189022</id>
    <revision>
      <id>1308930</id>
      <parentid>1292201</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T01:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6055" sha1="ktnqby0pwvo8la41l787sbdnlwsmhvt" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Халыҡ медицинаһы''' — тарихи үҫеш барышында халыҡ тарафынан тупланған шифалы саралар, дауалау һәм гигиена алымдары һәм күнекмәләре тураһында эмпирик белемдәр, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу йыйылмаһы&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/89269/ НАРОДНАЯ МЕДИЦИНА]&lt;/ref&gt;.

== Ҡылыҡһырламаһы ==
Башҡорт халыҡ медицинаһы — тарихи үҫеш барышында халыҡ тарафынан тупланған шифалы саралар, дауалау һәм гигиена алымдары һәм күнекмәләре тураһында эмпирик белемдәр, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу йыйылмаһы.

Башҡорттарҙың Халыҡ медицинаһы Башҡортостандың тәбиғәт-климат үҙенсәлектәренә, традицион хужалыҡ формаларына һәм дини инаныуҙарға бәйле булған. Халыҡ медицинаһы буйынса белем быуындан быуынға тапшырылған. Ҡағиҙә булараҡ, үлән белгестәре, быуын ултыртыусылар, кендек инәләре, имсе, ырымсылар һ. б. бағымсы йәки белемсе булып киткән. Дауалау шифалы йолалар үткәреү, арбауҙар, им-том уҡыу), доға ҡылыу менән оҙатылған. [[Ҡот ҡойоу]] йолаһына айырыуса ҙур әһәмиәт бирелгән.

Халыҡ медицинаһында яҡынса 100 төр шифалы үләндәр йәки дарыу үҫемлектәренән эшләнгән ҡайнатмалар, төнәтмәләр, һуттар ҡулланылған&lt;ref&gt;[https://kitaplong.ru/narod-medcine-bashkir-ru Народная медицина у башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224134249/https://kitaplong.ru/narod-medcine-bashkir-ru |date=2023-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

Хайуандарҙың үте, ат, айыу, бурһыҡ, ҡаҙ, һарыҡ һ. б. хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың эс майы, ҡорт балы, прополис һ. б. дауалау практикаһында ҡулланылған.

Шулай уҡ төрлө минералдар, тәбиғи матдәләр: көкөрт, әсеүташ, йәшел-һәңгәр (баҡыр купорос), балсыҡ, аҡбур, ләм, кальцит, тоҙ, мәмерйә һауаһы һ. б. ярҙамында дауалау ысулдары булған. Ҡайһы бер ауырыуҙарын дауалау өсөн һөлөктәрҙе (гирудотерапия) һәм бал ҡорттары файҙаланылған. Шулай уҡ ит һәм һөт продукттарының (ҡатыҡ, ҡорот, ҡымыҙ, һөт, май, ит һурпаһы һ.б.) файҙалы үҙенсәлектәре ҡулланылған. Фитотерапевтик тәьҫирҙең төрлө төрҙәре (мунсала йылыныу, ингаляция һәм массаж яһау, ләм менән дауалау, тоҙло күлдәрҙә һыу инеү, тәнде ыуыу, урау, припарктар һ.б.) ҡулланылған. Халыҡ көйө (оҙон көй, ҡыҫҡа көй һ.б.) һаулыҡҡа яҡшы йоғонто яһай, тип иҫәпләнгән.

Шулай уҡ ҡатыҡ, ҡорот, ҡымыҙ, һөт, май, ит һурпаһы һ. б. ит һәм һөт продукттарының файҙалы үҙенсәлектәре ҡулланылған.

Физиотерапевтик тәьҫирҙең төрлө төрҙәре: мунсала йылыныу, ингаляция һәм массаж яһау, ләм менән дауалау, тоҙло күлдәрҙә һыу инеү, тәнде ыуыу, урау, боҫлама (припарка) ҡулланылған. Башҡорт халҡы тыуҙырған оҙон көйлө, ҡыҫҡа көйлө йырҙар ҙа һаулыҡҡа яҡшы йоғонто яһай, тип иҫәпләнгән&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/89269/ НАРОДНАЯ МЕДИЦИНА]&lt;/ref&gt;.

Башҡорт Халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәр И. И. Георги, И. И. Лепёхин, Д. П. Никольский, П. С. Паллас хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан.

Халыҡ медицинаһына билдәле булған шифалы тәбиғәт факторҙары Республиканың «Красноусол», «Яҡтыкүл» һәм «Янғантау» кеүек шифахана-курорт учреждениеларында ҡулланыла&lt;ref&gt;Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. Өфө, 1991&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Ҡот ҡойоу]]

== Әҙәбиәт ==
* Ғүмәров В. З. Башҡорт халыҡ медицинаһы. Өфө, 1991
* Никольский Д. П. Башкиры: этнограф. и санитарно-антрополог. исслед. СПб., 1899.

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/89269/ НАРОДНАЯ МЕДИЦИНА]
* [https://web.archive.org/web/20230224134249/https://kitaplong.ru/narod-medcine-bashkir-ru Народная медицина у башкир]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Башҡорттар}}
[[Категория:Башҡорттар]]
[[Категория:Халыҡ медицинаһы]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]</text>
      <sha1>ktnqby0pwvo8la41l787sbdnlwsmhvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189698</id>
    <revision>
      <id>1308889</id>
      <parentid>1284004</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6720" sha1="17kqlvmykdrvvm9hkk795bxux34ul5y" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе
 |Сокращение  = 
 |Изображение = 
 |Оригинал    = 
 |Прежнее     = 
 |Девиз       = Һаулыҡ, үҫеш, интеллект
 |Основана    = 1939
 |Закрыта     = 
 |Директор    = 
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  = https://yandex.ru/profile/205381668070?no-distribution=1&amp;source=wizbiz_new_map_single
 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}   Баймаҡ районы, Баймаҡ ҡалаһы
 |Сайт        = https://school2baymak.02edu.ru/
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Награды     = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}
'''Баймаҡ ҡалаһының 2-се һанлы мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. ''Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа № 2 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан'') — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]] муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы [[Баймаҡ]] ҡалаһының 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе

== Тарихы ==
Баймаҡ ҡалаһының 2-се һанлы мәктәбенә 1939 йылда нигеҙ һалына. Төрлө йылдарҙа мәктәпте өс меңдән ашыу сығарылыш уҡыусыһы тамамлай.

1959 йылдан 2017 йылға тиклем мәктәпте 175 сығарылыш уҡыусыһы миҙал менән тамамлай.

Әлеге ваҡытта 986 уҡыусы уҡый: 1—4 кластарҙа — 420, 5—9 — 521, 10—11 — 45 уҡыусы.

Мәктәптең эмблемаһы (ояла ҡауҙы), [[флаг]]ы, девизы («Һаулыҡ, үҫеш, интеллект») һәм «Йәмғиәттең яңы кешеләре» исемле баҫмаһы бар.

2016 йылда Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының «Инклюзив мәктәптә уҡыусылар араһында социаль уңыштар формалашыуы» инновацион платформаһы ойошторола.

== Етәкселәре ==
* Аҡсабаев Рәсүл Абрар улы

== Уҡытыусылары ==
* '''Йомалина (Күлбаева) Таңһылыу Флүр ҡыҙы''' 1993 йылдың 8 мартында Бөрйән районы [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. Тыуған ауылында ун бер класты тамамлағас, 2010 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Зәйнәб Биишева исемендәге академияһынын (хәҙер СФ БашГУ), физика математика бүлегенә уҡырға инә. 2015 йылда институтты уңышлы тамамлап, [[Йылайыр районы]]на эшкә математика укытыусыһы булып эшкә төшә. 2018—2020 йылдарҙа [[Учалы]] ҡалаһынын тау колледжында уҡыта. 2020 йылдан Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй.
* Сарбулатова (Күлбаева) Айгөл Юнир ҡыҙы (ҡара:[[Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары]])

== Ҡаҙаныштары ==
* 1998 йылдан мәктәп йыл һайын «Йыл мәктәбе» район конкурсы еңеүсеһе була, ә 2002 йылдан — Бөтә Рәсәй «Йыл мәктәбе» конкурсы еңеүсеһе була.
* 2004 йыл — «Юғары категориялы мәктәп» конкурсы лауреаты, уҡыусыларҙы уҡытыу буйынса фәнни һәм ғәмәли эшмәкәрлектәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн «Академик мәктәп» исеменә лайыҡ була.
* 2005 йылда мәктәпкә «XXI быуат мәктәбе» исеме бирелә.
* 2007 — «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә инновацион программаларҙы тормошҡа ашырыусы дөйөм белем биреү учреждениелары конкурсы еңеүсеһе.
* 2008 йылда мәктәп Башҡортостан Республикаһының «Йыл мәктәбе» номинацияһында еңеүсе тип таныла, шулай уҡ «Академия мәктәбе» исемен ала.
* 2010, 2013 йылдарҙа — «Рәсәй мәктәбе»
* 2015 — «Веб-лидер-2015» конкурсы лауреаты
* 2017 — мәктәп [[ЮНЕСКО]] Ассошиэйтед мәктәбенең халыҡ-ара танытмаһын ала

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Баймаҡ]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]]
* [[Баймаҡ лицей-интернаты]]

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты [https://school2baymak.02edu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401214548/https://school2baymak.02edu.ru/ |date=2022-04-01 }}

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите. 16 ноябрь 2019 [https://web.archive.org/web/20230314130819/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2019-11-16/bayma-ta-y-n-bayram-620601 Баймаҡта – йәнә байрам]
* «[[Аманат (журнал)|Аманат]]» журналы 6 ноябрь 2019 [https://web.archive.org/web/20230314130820/https://amanat.su/news/novosti/2019-11-06/bash-ortostan-m-kt-pt-ren-yunesko-sertifikattary-bir-l-r-1429687 Башҡортостан мәктәптәренә ЮНЕСКО сертификаттары бирәләр]
*

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]
[[Категория:Баймаҡ районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>17kqlvmykdrvvm9hkk795bxux34ul5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190007</id>
    <revision>
      <id>1308890</id>
      <parentid>1242131</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9826" sha1="nrq6c5lpv4xpvci5qh0whd8lqfzd4bk" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = '''Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе'''
 |Сокращение  = 
 |Изображение = 
 |Оригинал    = 
 |Прежнее     = 
 |Девиз       = 
 |Основана    = 1932
 |Закрыта     = 
 |Директор    = Сәфәрғәлин Заһит Замир улы
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  = https://yandex.ru/profile/205381668070?no-distribution=1&amp;source=wizbiz_new_map_single
 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}   Баймаҡ районы, Баймаҡ ҡалаһы
 |Сайт        = https://sosh3.02edu.ru
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Награды     = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}
'''Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. ''Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа № 3 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан'') — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]] муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы [[Баймаҡ]] ҡалаһының 3-сө урта дөйөм белем биреү мәктәбе. Адресы: Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, Салават Юлаев проспекты, 29.

== Тарихы ==
Был мәктәп 1932 йылда Байҡара руднигының элекке контораһында 3-сө башланғыс мәктәп булараҡ асыла, 1950 йылдан алып ете йыллыҡ, 1962 й. — һигеҙ йыллыҡ, 1968 й. — 3-сө урта мәктәп. 1932—1950 йылдарҙа мәктәптә 4 башҡорт һәм 8 урыҫ класы була, дәрестәр 3 сменала уҙғарыла.

Беренсе уҡытыусылары: ''З. Е. Аблюзина'', ''Н. П. Ананьева'', ''В. И. Григорьев'', ''М. П. Ересеева'', ''В. М. Инербанова'', ''З. И. Потешина'', ''А. М. Хлесткина'', мөдире — ''К. Ф. Порошина''. Мәктәптә уҡыусыларға хеҙмәт тәрбиәһе биреүгә ҙур иғтибар бүленә: Ленин исемендәге колхозда уңыш йыйыуҙа, «Урал» колхозы өсөн себештәр үҫтереү һ.б. эштәрҙә ҡатнашалар.

1990 йылдан алып «Ал елкәндәр» балалар ойошмаһы, 2009 й. — «Мәктәп — беҙҙең уртаҡ йортобоҙ», «Сәләмәтлегебеҙ — беҙҙең ҡулда», «Ер экологияһы — күңел экологияһы» йүнәлештәре буйынса эш алып барған пионер ойошмаһы эшләй.

Заманса мәктәп бинаһы 1968 йылда төҙөлгән. Мәктәптә [[музей]], хеҙмәтләндереү һәм техник хеҙмәт оҫтаханалары, 2 спорт залы, мәктәп-ара уҡыу-етештереү комбинаты, мәктәп яны участкаһы, медицина пункты бар.

1998 йылдан мәктәптең иң яҡшы уҡыусыларын С. П. Продовиков (мәктәпте тамамлаусы) [[Санкт-Петербург]]ҡа юлламалар менән бүләкләй.

== Етәкселәре ==
{{колонки|2}}
* К. Ф. Порошина (1932 йылдан)
* П. Д. Тихонова (1944 йылдан)
* М. Д. Шувалов (1947 йылдан)
* А. В. Феоктистов (1952 йылдан)
* В. Ф. Колесников (1968 йылдан)
* Т. А. Арыҫланғәлин (1983 йылдан)
* Р. Х. Сәйфиев(1987 йылдан)
* Б. М. Сәғитов (1994 йылдан)
* Р. Ф. Ильясов (1998 йылдан)
* Р. Р. Йортбәков (2001 йылдан)
* Заһит Замир улы Сәфәрғәлин
{{колонки|конец}}

== Уҡытыусылары ==
* [[Сырлыбаев Рим Әшрәф улы]] — хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1982—1988 йылдарҙа Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988—1990 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 11-се һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре (1997). Башҡортостандың, РСФСР һәм СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Баймаҡ районы һәм ҡалаһының почётлы гражданы (2011).
* '''Ғазина Мәрйәм Фәхрәзи ҡыҙы''' (1938—2021), педагог. 1960—1997 йылдарҙа Баймаҡ ҡалаһының 3-сө урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1981), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Сығышы менән Баймаҡ районының [[Ғәҙелша (Баймаҡ районы)|Ғәҙелша]] ауылынан.
* '''Иҫәнбаева (Әминева) Гөлсөм Зиннур ҡыҙы''' [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылынан. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]н тамамлағас, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала
* '''Ниғмәтуллина Лиза Урал ҡыҙы''' — башҡорт тeлe һәм әҙәбиәтe уҡытыусыһы
* '''Венера Ғәлимйән ҡыҙы Йортбәкова''' — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* А. А. Әбубәкиров,
* Г. А. Әхмәтшина,
* З. Г. Кушнирук,
* Б. В. Семенов,
* З. А. Личидова — СССР мәғариф отличнигы
* И. А. Хөсәйенов, РСФСР мәғариф отличнигы
;Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличниктары:
* М. Г. Арыҫланғәлина
* Ф. А. Әхмәтова
* С. М. Иҫәнғолова
* Н. К. Колесникова
* М. В. Могельницкая
* А. Г. Пустынникова
* Р. В. Хәзиева
* Р. М. Хәсәнова
;Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәрҙәре:
* С. А. Әмирханова
* Г. Б. Ғәлиуллина
* Т. Н. Сәйғәфарова

== Хәтер ==
Мәктәп бинаһында Чечняла хәрби хәрәкәттәр ваҡытында һәләк булған сығарылыш уҡыусыһы С. А. Гусневҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.&lt;br&gt;
Советтар Союзы Геройы [[Космодемьянская Зоя Анатольевна|З. А. Космодемьянская]] һәйкәле мәктәп ихатаһында урынлаштырылған.

== Ҡаҙаныштары ==
Йыл һайын 30-ҙан ашыу мәктәп уҡыусыһы район, республика һәм бөтә Рәсәй конкурстары һәм олимпиадалары лауреаттары һәм призерҙары була. 1983—2012 йылдарҙа мәктәпте 3,5 меңдән ашыу уҡыусы, шул иҫәптән 189 миҙалсы, тамамлаған.

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Баймаҡ]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы]]
* [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе]]
* [[Баймаҡ лицей-интернаты]]

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты&lt;ref&gt;[https://sosh3.02edu.ru Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа № 3 г. Баймака муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402032943/https://sosh3.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* «[[Аманат (журнал)|Аманат]]» журналы. 3 октябрь 2022 (Венера Ғәлимйән ҡыҙы Йортбәкова тураһында) [https://web.archive.org/web/20230326031059/https://amanat.su/articles/konkurstar/2022-10-03/u-ytyusym-2975353 Уҡытыусым!]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]]
[[Категория:Баймаҡ районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>nrq6c5lpv4xpvci5qh0whd8lqfzd4bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190246</id>
    <revision>
      <id>1308958</id>
      <parentid>1279898</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9802" sha1="dlr0lfb9j78dmdcy7qynigicdxu52yp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре''' — [[башҡорттар]]ҙа хужалыҡ итеүҙең традицион формаларына, социаль һәм мәҙәни традицияларға бәйле [[ғаилә]]-[[никах]] институты&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/50226/ Семейно-брачные отношения у башкир]&lt;/ref&gt;.

== Ғаилә-никах мөнәсәбәттәренең тарихи традициялары ==
Башҡорт халҡының ғаилә-никах мөнәсәбәттәре хужалыҡ итеүҙең традицион формаларына, социаль һәм мәҙәни традицияларға бәйле булған. [[Ислам]] ҡабул ителгәнгә тиклем йола хоҡуғы менән, [[Мосолмандар|мосолман]] диненә күскәндән һуң — [[шәриғәт]] нормаларына ярашлы көйләнгән.

Ырыу бүленеше буйынса туған, бер ара ғаиләләр, [[XIX быуат|XIX]]-[[XX быуат]]тарҙа бер ырыу ағзалары араһында (экзогамия) никахтар тыйылған.

[[XX быуат]] башына тиклем ҡыҙҙарҙың [[Никахлашыу|никахҡа инеү]] йәше — 16-17 йәш (боронораҡ хатта 12-15 йәш), егеттәрҙең 19-20 йәш (һирәгерәк 16-18 йәш) тәшкил иткән.

Никах ҡоҙалау буйынса, ҡағиҙә булараҡ, башҡорт халҡы эсендә (эндогамия), билдәле бер социаль төркөмдәр сиктәрендә төҙөлгән. Шулай уҡ [[левират]], сорорат, ҡыҙ урлау һ. б. күренештәр осраған. Айырылышыу шәриғәт буйынса башҡарылған&lt;ref&gt;Асфандияров А. З. Башкирская семья в прошлом (ХVШ — первая половина ХIХ в.). — Уфа, 1997. — С. 70.&lt;/ref&gt;.

Атай кеше йәки ирҙәрҙең иң олоһо — [[ғаилә]] башлығы община һәм [[дәүләт]] власы алдында ғаилә өсөн яуаплы булған, [[мөлкәт]] менән идара иткән. Ғаилә башлығының ҡатыны, ҡатындарҙың иң өлкәне [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын-ҡыҙҙар]] башҡарған эштәргә етәкселек иткән. [[Енес (биология)|Енесен]]ә һәм йәшенә ҡарата, һәр ғаилә ағзаһына аныҡ хеҙмәт бүленеше булған: [[ир-егет]]тәр — утын һәм мал аҙығы әҙерләүгә, [[торлаҡ]] һәм хужалыҡ ҡоролмалары төҙөүгә һәм йүнәтеүгә йәлеп ителгән, [[солоҡсолоҡ]], һөнәрселек һәм кәсептәр менән шөғөлләнгән. Ҡатын-ҡыҙҙар [[Аш-һыу (традициялар)|аш-һыу]] әҙерләү менән бергә йорт хужалығын алып барған, бәйләү, [[туҡыусылыҡ]], балаҫ һуғыу, [[тула баҫыу]] кеүек башҡа эштәр менән шөғөлләнгән. Балаларҙың хужалыҡ эштәрендә ярҙамлашыуы мотлаҡ булған, улар [[мал-тыуар]]ҙы, йорт ҡош-ҡортон, кескәй туғандарын ҡараған&lt;ref&gt; Руденко С. И. Башкиры. Историко-этнографические очерки. — М.- Л.: Издательство академии наук СССР. 1955. — 394 с.&lt;/ref&gt;.

== Әхлаҡи ҡағиҙәләр. Мөлкәт мөнәсәбәттәре ==
Башҡорт ғаиләһендә ғәҙәттә 7-8 бала, унан да күберәк бала булған. 6 — 7 йәшкә тиклемге малайҙарҙы башлыса әсәһе тәрбиәләһә, һуңынан улдарында ирҙәргә хас яуаплылыҡ, етдилек тәрбиәләү бурысы атайҙарға йөкмәтелгән. Өйләнгәндә йәки [[кейәү]]гә сыҡҡанда ололоҡ принцибы һаҡланған, тәүҙә өлкәнерәк ул-ҡыҙҙарын башлы-күҙле иткәндәр, артабан сиратлап тормошҡа ашырылған.

[[Ғаилә]]лә традицион этикет нормалары йәки [[өлкән]]дәрҙе, [[ата-әсә]]ләрҙе хөрмәт итеү талаптары үтәлгән. Өлкәндәргә [[туғанлыҡ терминдары]] — «олатай», «өләсәй» «атай», «әсәй», «ағай» «апай» — менән [[мөрәжәғәт]] итеү ҡабул ителгән&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/79178/ Туғанлыҡ системаһы]&lt;/ref&gt;. Кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙға иренең өлкән туғандары менән һөйләшеү, йәмәғәт урындарына барыу һ. б. тыйылған. Ғаиләләр бергәләп [[байрам]]дар ойошторған, төрлө [[йола]]лар үтәгән, [[туй]]ҙар ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә, ерләүҙә ҡатнашҡан&lt;ref&gt;Асфандияров А. З. Башкирская семья в прошлом (ХVШ — первая половина ХIХ в.). — Уфа, 1997. — С. 70.&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат]] башына башҡорт халҡында [[Мираҫ хоҡуғы|мираҫ]] ҡалдырыу һәм мөлкәт бүлеүҙең аныҡ тәртибе булмаған. Традицион башҡорт ғаиләһендә, өйләнгән улдарының балалары тыуыу һәм киләһе улдары өйләнеү менән, ҡағиҙә булараҡ, ғаилә [[мөлкәт]]енең бер өлөшөн бүлеп, [[йорт]] менән тәьмин итеп, башҡа сығарғандар. Ҡыҙҙарға ғаилә мираҫы өлөшө [[бирнә]] рәүешендә бирелгән, шулай уҡ ҡыҙҙарына әсәһенең шәхси мөлкәте лә күскән.

Кинйә ул атаһының вариҫы һаналған һәм ҡартайған ата-әсәһен ҡарарға тейеш булған. Аталары ваҡытһыҙ үлеп киткән осраҡта ғаилә башлығы вазифаһы өлкән улға йөкмәтелгән. Башлыса ирҙәр һыҙығы буйынса аҫабалыҡ хоҡуғы тапшырылған. [[XIX быуат|XIX]]-[[XX быуат]] башында васыят буйынса вариҫлыҡ [[йола]]ға әүерелгән. Бәхәсле осраҡтарҙы [[мулла]] йәки власть органдары хәл иткән&lt;ref&gt;[https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/bashkirskaja-semja/90-semejno-brachnye-otnoshenija.html Аҫаба. Семейно-брачные отношения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331100959/https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/bashkirskaja-semja/90-semejno-brachnye-otnoshenija.html |date=2023-03-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Руденко С. И. Башкиры. Историко-этнографические очерки. — М.- Л.: Издательство академии наук СССР. 1955. — 394 с.&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорттарҙа туғанлыҡ атамалары]]
* [[Башҡорт туй йолалары]]
* [[Башҡорт халҡының йолалары]]

== Әҙәбиәт ==
* Руденко С. И. Башкиры. Историко-этнографические очерки. — М.- Л.: Издательство академии наук СССР. 1955. — 394 с.
* Назаров П. К этнографии башкир // Этнографическое обозрение. — 1890. — № 1. — 1990
* Асфандияров А. З. Башкирская семья в прошлом (ХVШ — первая половина ХIХ в.). — Уфа, 1997. — С. 70.
* Кузеев Р. Г. Историческая этнография башкирского народа. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979
* Культ слова и речевой этикет башкир // История и культура Башкортостана. Хрестоматия / под ред. Ф. Г. Хисамитдиновой. — М.: АО МДС

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/50226/ Семейно-брачные отношения у башкир]
* [http://bashenc.online/ba/articles/79178/ Туғанлыҡ системаһы]
* [https://web.archive.org/web/20230331100959/https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/bashkirskaja-semja/90-semejno-brachnye-otnoshenija.html Аҫаба. Семейно-брачные отношения]
* [https://ufa-gid.com/encyclopedia/sem_brach.html?ysclid=lfwbgsjskh241593341 ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → СЕМЕЙНО-БРАЧНЫЕ ОТНОШЕНИЯ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре]]
[[Категория:Никах]]
[[Категория:Ғаилә хоҡуғы]]
[[Категория:Кеше хоҡуҡтары| ]]
[[Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре]]</text>
      <sha1>dlr0lfb9j78dmdcy7qynigicdxu52yp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорттарҙа туғанлыҡ атамалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190248</id>
    <revision>
      <id>1308957</id>
      <parentid>1279897</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12121" sha1="i7rf4bodl9ouynd4jpeplyg4qvvbvc1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡорттарҙа туғанлыҡ атамалары''' — әңгәмәсегә мөрәжәғәт итеү һәм туғанлыҡты белдерер өсөн хеҙмәт иткән туғанлыҡ терминдары йыйылмаһы&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ba/articles/79178/ Туғанлыҡ системаһы]&lt;/ref&gt;

[[Башҡорттарҙа туғанлыҡ мөнәсәбәттәре|туғанлыҡ мөнәсәбәттәре]] йәйләүгә сығыу менән бәйле [[Малсылыҡ|малсылыҡ]] хужалығы өҫтөнлөк иткән шарттарҙа барлыҡҡа килгән һәм үҙенсәлекле ижтимағи-мәҙәни традицияларға бәйле булған. Йәшәп килгән ырыу-ара һәм [[Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре|ғаилә-никах мөнәсәбәттәре]]нең үҙенсәлектәренә тура килтерелгәнлектән, күп ҡатлылыҡ менән айырыла&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ba/articles/79178/ Туғанлыҡ системаһы]&lt;/ref&gt;.

== Туғанлыҡ атамалары ==
Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһында эҙмә-эҙлекле:

— ҡан-ҡәрҙәшлек буйынса туғанлыҡ бүленеше,

— [[Никах|никах]] характеры йәки ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ системаһы буйынса бүленеше,

— [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|ту­ған‑тыумаса]], туған, зат‑ырыу, ҡәр­ҙәш тигән дөйөмләштерелгән терминдарҙан башҡа, енес билдәләре менән,

— ҡайһы бер осраҡта [[Ата-әсә|ата-әсә]] яғынан туғанлыҡ, ҡорҙаш булыу иҫәпкә алына.

— өндәшеүсенең йәше, енесе һәм уның туғандары буйынса.

Шулай уҡ [[туғанлыҡ терминдары]]ның күбеһе күмәк мәғәнәлә әйтелә — айырым ғаилә сиктәренән сыҡҡан күп туғандарҙы үҙ эсенә ала.

Башҡорттарҙа туғанлыҡ системаһына '''быуындарҙы баҫҡыстарға бүлеп һанау''' хас: бер туғанлыҡ баҫҡысына ике быуын вәкилдәре — нәҫелдәге иң оло кешеләр өҫкө өлөштә һәм уларҙан һуң үҫеп килеүсе артабанғы быуын — аҫҡы өлөштә.

1-се баҫҡыстағы туғанлыҡ бүленешенә иң [[Өлкән|өлкән]] бер туған ''ағайҙар, ҡустылар'', ата-әсәйҙең бер туған ҡустылары (ағай, ағый, абзый, абый), уларҙың [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]]дары (''еңгә''), туған балалары (племянники), өлкән бер туған апайҙары, кесе һеңлеләре (апай), уларҙың ирҙәре (''еҙ''нә) ҡарай.

2-се баҫҡысҡа — атай (атай, әтәй, әткәй), әсәй (әсәй, инәй, әней) ҡарай.

3-сө баҫҡысҡа — атайҙың һәм әсәйҙең өлкән ағайҙары, [[Олатай|олатай]] (бабай, апай, дәү әтей, ҙур әтәй) һәм өләсәйҙең ҡустылары, атай менән әсәйҙең өлкән апайҙары, олатай һәм өләсәйҙең кесе һеңлеләре (инәй, әбей) ҡарай. Аҫҡы баҫҡысҡа ҡустылар (энеләр, мырҙалар, туғандар), бер туған апайҙары һәм һеңлеләре (ҡарындаш, һылыу — ирҙәр мөрәжәғәте буйынса). Ҡайһы бер һөйләштәрҙә бөтә кесе туғандарға ла, үҙенән йәшерәк башҡа кешеләргә лә ''иркәм'' тип өндәшеү бар.

4-се баҫҡысҡа — ''олатай'' (ҡартатай, ҡарт­тай, ҙур әтәй), ''өләсәй'' (ҡартәсәй, ҡарт­нәй (кәтәй), нәнәй, ҡартый, ҡарсәй, әзәй).

5-се баҫҡысҡа ''ҡарт олатай'' (ҙуратай, ҡартатай), ''ҡарт өләсәй'' (ҙуринәй, ҡартәсәй, ҡарт­өләсәй, ҡартнәнәй) һәм уларҙан өлкән туғандар ингән&lt;ref&gt; [https://akbuzat-rb.ru/articles/stories/2021-07-08/tu-anly-termindary-2400102 «Аҡбуҙат» журналы. Туғанлыҡ терминдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331141612/https://akbuzat-rb.ru/articles/stories/2021-07-08/tu-anly-termindary-2400102 |date=2023-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

Уларҙан һуң килгән 1‑се баҫҡыста бер туған ҡустылар, бер туған һеңлеләр, ир кешеләр йыш ҡына — ҡәрендәштәр тип мөрәжәғәт итә.

Уларҙан һуң килгәндәре:

1‑се баҫҡыста бер туған ''ҡустылар'' (эне, мырҙа, туған) һәм бер туғанының балалары (племянники), бер туған ''һеңлеләр'' һәм туғандарҙың ҡыҙҙары — ҡәрендәштәр (һеңле, ҡарындаш, ир кешеләр ''һылыу'' тип мөрәжәғәт итә).

2‑се баҫҡыста — балалар: ул, ҡыҙ, ейәндәр һәм кесе туғандарҙың балалары һәм ейәндәре тора. Уларҙан һуң килгән баҫҡыстағы ҡәрҙәш ҡыҙ туғандарҙың ирҙәренә ''кейәү'' (зять), ир туғандарҙың ҡатындарына ''килен'' (сноха) тип мөрәжәғәт иткәндәр. Шулай уҡ ата-әсәләре йәки балалары йәшәгән быуынға тура килгән бар кешегә лә «ағай», «апай», «улым», «ҡыҙым» мөрәжәғәт итеү ғәҙәте булған.

Ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ бүленеше ҡан-ҡәрҙәшлек бүленешенең билдәле бер үҫеше осоронда барлыҡҡа килгән һәм уның һөҙөмтәһендә [[ир]] (кейәү) һәм [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] ([[бисә]]) яғынан булған туғандар исемлеге байтаҡ ҡына кимәлдә уның төҙөлөшөн ҡабатлай.

Ир һәм ҡатындың бер-береһенә, шулай уҡ хәләл ефетенең ата-әсәһенә [[исем]]дәре менән [[мөрәжәғәт]] итеү ғәҙәте булмаған. Ҡатын иренә — «атаһы», ир ҡатынына — «әсәһе» тип мөрәжәғәт иткән.

Был туғанлыҡ бүленешенең 1‑се үҫә барған баҫҡысына — хәләл ефеттең ата-әсәһе яғынан өлкән бер туған ағайҙары — ''ҡайнаға'', шулай уҡ уларҙың ҡатындары (ир кеше мөрәжәғәт иткәндә — ''ҡайынеңгә'', ҡатын кеше — ''еңгә'' тигән.

Хәләл ефеттең ата-әсәһенең бер туған апалары һәм һеңлеләре — ''ҡайынбикә'', ''балдыҙ''), шулай уҡ иренең туған һеңлеләренең ирҙәре — ''ҡайынеҙнә'', ''еҙнә''),

2-се баҫҡысҡа ''ҡайны, ҡәйнә'' ингән.

Унан һуңғы баҫҡыста — хәләл ефеттең бер туған ағалары һәм ҡустылары. Ағаһына — ''ҡайнаға'' тип өндәшкәндәр. Ҡустыларына ир кеше — ''ҡәйнеш, балдыҙ'' тип, ҡатын кеше ''ҡәйнеш'' тип мөрәжәғәт иткән. Уларҙың ҡатындары — ''килен''.

Бер туған һеңлеләре, апалары һәм уларҙың ҡыҙ балаларына: ир кеше — ''балдыҙ'', ҡатын кеше — ''бикәс, ҡайынһеңле, ҡыҙҙарым'' тип мөрәжәғәт иткән.

Уларҙың ирҙәренә ҡатын кеше ''[[кейәү]]'' тип мөрәжәғәт иткән.

Ирҙәр ҡатыны яғынан ҡыҙ туғандарҙың иренә — ''[[бажа]]'' тип, ҡатыны ир яғынан булған туғандарының ҡатынына ''апһын, килендәш'' тип өндәшкән.

Кейәүҙең йәки килендең ир туғандарына — ''ҡоҙа'' (йәш айырмаһына ҡарап ''оло, йәш'' һүҙҙәрен ҡушҡандар),

өлкән йәштәге ҡатындарға, кейәүҙең йәки килендең әсәһе йәки уларҙан өлкән ҡатындарға — ''ҡоҙағый'', кейәүҙең һәм килендең апаларына һәм унан кесерәк ҡатындарға — ''ҡоҙаса'' тип мөрәжәғәт иткәндәр. Мөрәжәғәт иткәндә, ғәҙәттә, атайҙан, әсәйҙән, олатай һәм өләсәйҙән, иң өлкән бер туған ағай һәм апайҙан башҡа, туғанлыҡ терминына кешенең исемен дә ҡушҡандар.

Туғанлыҡ атамалары һәр кешенең статусын, ғаиләләге, общиналағы тотҡан урынын һәм бурыстарын билдәләгән. Ауыл халҡының күптәре үҙ-ара туған булған, шуға күрә, ҡағиҙә булараҡ, кешегә исеме менән һирәк өндәшкәндәр&lt;ref&gt;[https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/bashkirskaja-semja/90-semejno-brachnye-otnoshenija.html Аҫаба. Семейно-брачные отношения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331100959/https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/bashkirskaja-semja/90-semejno-brachnye-otnoshenija.html |date=2023-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

Туғанлыҡ атамалары нигеҙендә кеше исемдәре барлыҡҡа килгән: Кинйә, Ейән, Атабай, Ҡустыбай һ. б&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ba/articles/79178/ Туғанлыҡ системаһы]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Туғанлыҡ төшөнсәләре]]
* [[Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре]]
* [[Башҡорт халҡының йолалары]]
* [[Башҡорт туй йолалары]]

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/50226/ Семейно-брачные отношения у башкир]
* [http://bashenc.online/ba/articles/79178/ Туғанлыҡ системаһы]
* [https://web.archive.org/web/20230331100959/https://minasaba.ru/bashkirskij-narod/bashkirskaja-semja/90-semejno-brachnye-otnoshenija.html Аҫаба. Семейно-брачные отношения]
* [https://ufa-gid.com/encyclopedia/sem_brach.html?ysclid=lfwbgsjskh241593341 ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → СЕМЕЙНО-БРАЧНЫЕ ОТНОШЕНИЯ]
* [https://web.archive.org/web/20230331141612/https://akbuzat-rb.ru/articles/stories/2021-07-08/tu-anly-termindary-2400102 «Аҡбуҙат» журналы. Туғанлыҡ терминдары]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Ғаилә]]
[[Категория:Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре]]
[[Категория:Ҡәрҙәшлек буйынса кешеләр]]
[[Категория:Ағайҙар һәм апайҙар]]
[[Категория:Нәҫелдәр]]</text>
      <sha1>i7rf4bodl9ouynd4jpeplyg4qvvbvc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байым мәктәбе (Әбйәлил районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190682</id>
    <revision>
      <id>1308901</id>
      <parentid>1306381</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T22:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9514" sha1="gbfjelw3tq8xek40e8grdxdjle0bu43" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байым мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ СОШ с. Баимово) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Байым ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Байым ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылында урынлашҡан

== Тарихы ==
[[Октябрь революцияһы]]на тиклем Байым ауылында балаларҙы мәсеттә уҡытаар. Байымда халыҡ мәғарифы тарихы 1920 йылдан башлана. Уҡытыу ҙур булмаған ауыл йортонда алып барыла.

1920—1927 йылдарҙа, башланғыс мәктәп асылғансы, балаларҙы грамотаға Муса мулла Йыуашбаев уҡыта. 1928 йылда рәсми рәүештә 1-се баҫҡыс башланғыс мәктәп асыла. ''Беренсе уҡытыусылар'' — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан ирле-ҡатынлы ''Мөхәмәтйән һәм Ғәйшә Өмөтбаевтар''. Улар 1936 йылға тиклем эшләй. 1934 — 35 уҡыу йылында мәктәп 44 уҡыусыны ҡабул итә. Беренсе класҡа — 15, икенсегә — 8, өсөнсөгә — 14, дүртенсегә 7 уҡыусы килә.

1934 — 36 йылдарҙа Байым ауылы үҙәгендә (хәҙер Баҙар майҙаны) һөргәнгә ебәрелгән кулактар йорттарынан мәктәп төҙөлә. 1936—1937 уҡыу йылына тиклем мәктәп башланғыс була. 1937 йылда ете йыллыҡ мәктәп асыла.

1962 йылдың 1 сентябренән алып мәктәп һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1964—1968 йылдарҙа Мәктәп урамында яңы мәктәп төҙөлә. 1968 йылда 312 урынлыҡ яңы типтағы мәктәп файҙаланыуға тапшырыла. Белем биреү учреждениеһы урта мәктәп статусын ала.

1968 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлә башлай. 1969 йылда [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт]], [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]], [[Яңы Балапан]], [[Мораҡай]], [[Йәнекәй]] ауылдарынан 98 урынлыҡ яңы мәктәп яны интернатына уҡыусылар ҡабул ителә. 1970—1971 уҡыу йылында уҡыусылар һаны 600-ҙән ашыу тәшкил итә.

1989 йылда 126 урынлыҡ мәктәптең яңы төкәтмәһе файҙаланыуға тапшырыла. 2009 йылда төкәтмә яңыртыла. 2010 йылдан алып уҡытыу заманса талаптарға яуап биргән ҙур спорт залы, яңы уҡыу корпусы һәм кабинеттары булған яңы заманса мәктәптә алып барыла. 2011 йылда 137 уҡыусыға иҫәпләнгән мәктәптең яңы төп бинаһы сафҡа индерелә&lt;ref&gt;[https://school08b.02edu.ru/about/history/ История школы]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Өс филиалы бар:
* Рәхмәт филиалы — етәксеһе Әхмәҙиева Зөхрә Әбүзәр ҡыҙы
* Аһылай филиалы — Ғайсина Эльвира Хәбибулла ҡыҙы
* [[Иҫке Балапан]] филиалы — Насибуллина Рәйсә Фуат ҡыҙы

== Етәкселәре ==
{{колонки|2}}
* Төлкөбаев Ғаттар Солтан улы
* Фәйзуллин Сафа Фәйзулла улы ([[Ҡырҙас]] ауылынан)
* Мөхәмәтдинов Фәхретдин Мөхәмәтдин улы ([[Салауат районы]]нан, (1941 йылдан)
* Махийәнов Зөлфәр Ғәббәс улы (1968)
* Исрафилов Йыһанур Барый ҡыҙы
* Сәғәҙиева Лениза Камила ҡыҙы
* Исламов И. Л.
* Лоҡманов И. Л.
* Зарипова Зилә Шәғәле ҡыҙы
{{колонки|конец}}

== Уҡытыусылары ==
{{колонки|2}}
* Ҡазыев А. И. — математика уҡытыусыһы
* Нәбиуллин Н. Ю. — география уҡытыусыһы
* Байымов Х. Х. — биология уҡытыусыһы
* Рәмиева Ф. Ф. — башҡорт теле уҡытыусыһы
* Фәттәхова Н. К. — физика уҡытыусыһы
* Ишмәтова С. В. — рус теле уҡытыусыһы
* Гиляжева Г. М.
* Хәлилов Ғәндәлип
* Хәлилова Мәүзифа
* Зәкирова Мәфтуха
* Зарипова Зилә Шәғәле ҡыҙы — директор, математика уҡытыусыһы
* Исхаҡова Дилбәр Әнүәр ҡыҙы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, математика уҡытыусыһы.
* Собханғолова Рәйлә Урал ҡыҙы — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары
* Абдрафиҡова Әлфиә Бәхтейәр ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/files/uzem-turahynda-huzem.html «Үҙем тураһында һүҙем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410171453/https://multiurok.ru/files/uzem-turahynda-huzem.html |date=2023-04-10 }}&lt;/ref&gt;
* Әғзәмов Нур Нил улы — сәнғәт уҡытыусыһы
* Әхмәтйәнова Айгөл Фәрит ҡыҙы — химия, биология уҡытыусыһы
* Ғилметдинова Гөлниса Йомаҙил ҡыҙы — физкультура уҡытыусыһы
* Илһамова Гөлсинә Рәйес ҡыҙы — технология, музыка, информатика уҡытыусыһы
* Исламова Зөлфиә Фәрих ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Мансурова Таңһылыу Хәлим ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Миңлебаева Лилиә Дим ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Мөхәмәтдинова Гөлгөнә Рафиҡ ҡыҙы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Рамаҙанова Ләйсән Илгиз ҡыҙы — физика уҡытыусыһы
* Толонғужина Зилә Иштимер ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы, социаль педагог
* Хөсәйенова Эльмира Ғәзиз ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Йосопова Фәриҙә Әнүәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
{{колонки|конец}}
* [[Сөләймәнова Гөлнисә Абдрахман ҡыҙы]] (1937). 1957—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы Байым урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1981 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйына урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Балапан]] ауылынан.
* [[Абдрафиҡова Әнүрә Әнүәр ҡыҙы]] (1958). 1981 йылдан Әбйәлил районы Байым урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991).

== Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары ==

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==

== Мәктәп тураһында матбуғатта ==
* Башҡортостан гәзите. 4 апрель, [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-04/ala-m-kt-pt-re-k-nl-sherlek-3203513 Ҡала мәктәптәре көнләшерлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410170914/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-04/ala-m-kt-pt-re-k-nl-sherlek-3203513 |date=2023-04-10 }}
* Йәшлек гәзите. 6 май 2021, [https://web.archive.org/web/20230410170914/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-05-06/otlayby-2270117 Ҡотлайбыҙ!]
* Даирә гәзите. 7 октябрь 2022, [https://web.archive.org/web/20230410171455/https://dairagazite.ru/articles/common_material/2022-10-07/u-ytyusy-a-yk-l-asyldy-2980847 Уҡытыусыға һәйкәл асылды]

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты [https://school08b.02edu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402063757/https://school08b.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>gbfjelw3tq8xek40e8grdxdjle0bu43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191397</id>
    <revision>
      <id>1308940</id>
      <parentid>1284024</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T02:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8354" sha1="1a02u8b40h4mgios60y13wcg9d4svmx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто''' (Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт бюджет учреждениеһы) — Башҡортостан халыҡтарының милли мәҙәниәтен һәм туған телен һаҡлауға, үҫтереүгә йүнәлтелгән дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыу өсөн ойошторолған ойошма. 1994 йылдың 19 апрелендә БР Президенты Указына ярашлы барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;ДД&quot;&gt;[https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/737/ ГБУ Дом дружбы народов Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825000031/https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/737/ |date=2019-08-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

== Филиалдары ==
БР Халыҡтар дуҫлығы йорто һәр милләттең милли йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, тарихи-архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау, милли үҙаңын уятыу маҡсатында тарихи-милли үҙәктәр аса һәм 2006 йылдың 1 июнендә, БР Хөкүмәтенең 85-се ҡарарына ярашлы, был үҙәктәргә Халыҡтар Дуҫлығы йортоноң филиалдары статусы бирелә. Бөгөнгә учреждениеның 26 филиалы бар. Улар: «Темәс» (Баймаҡ районы), «[[Сәйетбаба ауылы «Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге»|Сәйетбаба]]» (Ғафури районы), Ҡәнзәфәр бей исемендәге «[[Һарайлы (тарихи-мәҙәни үҙәк)|Һарайлы]]» (Благовар районы), Муса Гәрәев исемендәге (Илеш районы), Туймазы районы, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск, Силәбе өлкәләре, Пермь крайы, Ханты-Манси автономиялы округы — ЮГРА, Татарстан Республикаһы — башҡорт, мишәр (Балтас районы), татар (Бүздәк районы), украин (Стәрлетамаҡ районы), белорус (Иглин районы), латыш (Архангел районы), сыуаш (Ҡырмыҫҡалы районы), мари (Мишкә районы), удмурт (Тәтешле районы), немец — Благовар районы), мордва (Федоровка районы) тарихи-мәҙәни үҙәктәре, «Никольский храм» (Краснокама районы), «Красный яр» — рус (Өфө районы), Цветаева әҙәби, Аксаков (икеһе лә — Бәләбәй районы) тарихи-мәҙәни үҙәктәре&lt;ref&gt;[https://addnrb.ru/istoriko-kulturnye-centry/ ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНЫЕ ЦЕНТРЫ]&lt;/ref&gt;.

&lt;!--
Дом дружбы народов Республики Башкортостан основан в 1995 г. в целях сохранения и развития национально‑культурных традиций, языка, этнического самосознания народов, проживающих на территории РБ, создания условий для деятельности национально‑культурных объединений, полноценного социального и экономического функционирования по сохранению историко‑культурных комплексов, имеющих историческую, национальную, просветительскую, научную и эстетическую ценность.
Способствует гармонизации и налаживанию межнациональных отношений, укреплению дружбы между народами.
Осуществляет координацию действий 24 филиалов — историко‑культурных центров.
Сотрудничает с более чем 50 национально-культурными центрами республики.
Осуществляет свою деятельность во взаимодействии с республиканскими органами исполнительной власти, правоохранительными органами, органами местного государственного управления, администрациями муниципальных районов РБ, общественными объединениями, музеями, домами культуры, школами и библиотеками.
Более 25 лет Дом дружбы народов Республики Башкортостан, как координирующий центр, создает условия для плодотворной работы национально-культурных объединений. Каждый год на базе историко-культурных центров и национально-культурных объединений Республики Башкортостан проводятся различные культурно-массовые мероприятия республиканского и международного масштабов, направленные на сохранение и развитие национально-культурного наследия народов, языка и традиций. В Доме дружбы народов РБ проводятся собрания, конференции центров, творческие встречи, встречи с представителями национальных диаспор районов Башкортостана, Российской Федерации, ближнего и дальнего зарубежья, национальные праздники. За этот период были осуществлены множество проектов, направленных на осуществление национальной политики, проводимой в Республике Башкортостан. --&gt;

== Директорҙары ==
*
*Алсынбаев Шәрифулла Сәйфулла улы (1998-2009)&lt;ref&gt;[https://bashdram.ru/alsynbaev-sharifulla-sajfullovich-1962-2010-2/ Алсынбаев Шарифулла Сайфуллович ]&lt;/ref&gt;
*Ибраһимов Азат Әхмәт улы (2014-2019)&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/news/obshchee/2014-04-18/naznachen-novyy-direktor-doma-druzhby-narodov-1636854 Назначен новый директор Дома дружбы народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503061903/https://resbash.ru/news/obshchee/2014-04-18/naznachen-novyy-direktor-doma-druzhby-narodov-1636854 |date=2023-05-03 }}&lt;/ref&gt;.
*Солтанморатов Илгиз Зәнфир улы  (2019-2021)&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/news/ispolnyayushhim-obyazannosti-direktora-doma-druzhby-narodov-rb-stal-sultanmuratov-ilgiz Исполняющим обязанности директора Дома дружбы народов РБ стал Султанмуратов Ильгиз]&lt;/ref&gt;.
*Мирхәйҙәрова Гөлназ Ғиндулла ҡыҙы (2021-2022). 
*Ғайсина Флүзә Фәтҡулла ҡыҙы (2022 йылдың сентябренән&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-09-12/naznachen-direktor-doma-druzhby-narodov-bashkortostana-2944895 Назначен директор Дома дружбы народов Башкортостана]&lt;/ref&gt;.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/50379/ Дом дружбы народов РБ]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостан ойошмалары]]</text>
      <sha1>1a02u8b40h4mgios60y13wcg9d4svmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь милли фәндәр академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191666</id>
    <revision>
      <id>1308980</id>
      <parentid>1284034</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39211" sha1="2993tyth2vsjq07wt9ou8gh9a76jfp0" xml:space="preserve">{{Карточка научной организации
| сокращение = 
| изображение = Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg
| оригинал = Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
| междуназвание = National Academy of Sciences of Belarus
| прежнее = Белорус фәндәр академияһы, Белорус ССР-ы фәндәр академияһы 
| девиз = 
| закрыт = 
| реорганизован = 
| год реорганизации = 
| тип = дәүләт фәндәр академияһы
| наименование должности = Президиум рәйесе
| фио должности = Гусаков Владимир Григорьевич
| научный руководитель = 
| сотрудники = яҡынса 16 000
| научные сотрудники = 5 507
| нобелевские лауреаты = 
| академики = 
| члены-корреспонденты = 
| доктора наук = 387
| кандидаты наук = 1 611
| докторантура = 
| аспирантура = 
| расположение = {{Флагификация|Белоруссия}}, [[Минск]], Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты (Минск), 66.
| метро = Фәндәр академияһы (метро станцияһы)
| адрес = [http://nasb.gov.by/rus/ Рәсми сайт]
| награды = {{ряд-л|{{Ленин ордены|тип=организация|1978 год}} [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]]|тип=организация|1975 год}}
| lat_dir = N
| lat_deg = 53.9205
| lon_dir = E
| lon_deg = 27.5986
| CoordScale = 2000
| edu_region = BY
}}

[[Файл:Акадэмія_навук_4.jpg|справа|мини|280x280пкс|Фәндәр Академияһының төп бинаһы]]
'''Беларусь милли фәндәр академияһы''' ([[Белорус теле|белор]]. ''Нацыянальная акадэмія навук Беларусі; НАН Беларуси'') — [[Беларусь|Белоруссияны]]ң [[Техник фәндәр|техник]], [[Гуманитар фәндәр|гуманитар]], [[Йәмғиәт фәндәре|социаль фәндәр]] һәм [[сәнғәт]]тең төрлө йүнәлештәре буйынса фундаменталь һәм ғәмәли ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрен ойоштороусы, үткәреүсе һәм координациялаусы юғары дәүләт ғилми ойошмаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30300056|title=Указ президента Беларуси 3 февраля 2003 г. № 56 «О некоторых вопросах Национальной академии наук Беларуси» и Устав Национальной академии наук Беларуси|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|date=2003-02-03|accessdate=2018-11-11|archive-date=2005-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20050404085018/http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30300056|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Бирелгән бурыстарҙы хәл итеү өсөн закон менән билдәләнгән вәкәләттәр, Фәндәр академияһы Уставы һәм башҡа закондар сығарыу акттары сиктәрендә республика дәүләт идаралығы органының айырым функцияларын башҡара. [[Беларусь Республикаһы Президенты|Беларусь Республикаһы президенты]]на буйһона һәм республика Министрҙар Советы алдына отчет бирә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=H19800159|title=Закон Республики Беларусь 5 мая 1998 г. № 159-З/О Национальной академии наук Беларуси|date=1998-05-05|deadlink=yes|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050316044158/http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=h19800159|archivedate=2005-03-16|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Белорус фәндәр академияһы (1928—1936) ===
Белоруссия Фәндәр академияһы 1929 йылдың 1 ғинуарында БССР-ҙа Белоруссия мәҙәниәте институты (Инбелкульт) (1922—1928) базаһында ойошторола, ул 1928 йылдың 13 октябрендәге БССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарары менән Фәндәр Академияһы итеп үҙгәртелә.

Фәндәр академияһын асыу тантанаһы [[Минск]]иҙа 1929 йылдың 1 ғинуарында, Белорус ССР-ы ойошторолоуына ун йыл тулған йылда үтә. Фәндәр Академияһының беренсе президенты — тарихсы В. М. Игнатовский. Академияны асыу көнөндә 128 кеше генә иҫәпләнә, шуларҙың 87 ғилми хеҙмәткәр. Уларҙың барыһы ла тиерлек юғары белемгә эйә булмай, хатта күптәре — тулы урта белемһеҙ. Әммә баштан уҡ Фәндәр академияһы яңы ойошторолған совет республикаһының иҡтисади, технологик, социаль һәм мәҙәни үҫешенә йоғонто яһаған төп ғилми үҙәк була.

БССР фәндәр академияһы &quot;[[Беларуслаштырыу|белоруслаштырыу]] сәйәсәте үткәреүҙә ҙур роль уйнай, һөҙөмтәлә [[Оло террор|1930-сы йылдарҙағы репрессиялар]] уның етәкселегенә ҡағыла. Беренсе президент Игнатовский партиянан сығарыла һәм үҙ-үҙенә ҡул һала, ә уның ике вариҫы — Павел Горин һәм Иван Сурта «халыҡ дошманы» булараҡ атып үлтереләләр&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ахремчик Р.|заглавие=Президенты НАН Беларуси: история Академии в лицах|издание=Наука и инновации|год=2014|том=2|номер=132|страницы=4—7}}&lt;/ref&gt;.

=== Белорус ССР-ы фәндәр академияһы (1936—1991) ===
1936 йылдың 24 майында Белорус Фәндәр академияһы сессияһында яңы устав ҡабул ителә, уға ярашлы ойошма Белорус ССР-ы Фәндәр Академияһы исемен ала, уның ғилми учреждениелары профилле бүлектәргә берләшә&lt;ref&gt;[http://minsknews.by/news/2011/05/31/41629 Дата в истории: сегодня исполняется 75 лет со дня создания первых отделений НАН Беларуси]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

1941 йыл башына Фәндәр академияһында яҡынса 750 кеше эшләй. Уның структураһында 12 ғилми-тикшеренеү учреждениеһы, шул иҫәптән 9 институт була.

1944 йылдың июлендә Минск азат ителгәндән һуң, 8 академик институт үҙ эшмәкәрлеген тергеҙә, ә 1951 йылда Фәндәр академияһында 29 ғилми-тикшеренеү учреждениеһы иҫәпләнә, шуларҙың 16-һы — институт. Хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 1234 кешегә етә, улар иҫәбенә 33 академик, 27 ағза-корреспондент, 55 фән профессоры һәм докторы, 165 фән кандидаты инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nasb.gov.by/rus/about/historyr.php|title=Историческая справка|publisher=Национальная академия наук Беларуси|accessdate=2018-11-11|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111093247/http://nasb.gov.by/rus/about/historyr.php|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

1969 йылда академия составында 1 почетлы академик, 61 академик һәм 54 ағза-корреспондент була; 5 тармаҡ бүлексәһе һәм 20 ғилми-тикшеренеү институты эшләй&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Академия наук Белорусской ССР}}&lt;/ref&gt;.

=== Белоруссия фәндәр академияһы (1991—1997) ===
[[СССР]]-ҙың тарҡалыуы һөҙөмтәһендә 1991 һәм 2001 йылдарҙа Академияла хеҙмәткәрҙәр һаны 39,1 процентҡа (6690 кешегә) кәмей&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Димитрук П. П.|заглавие=Кадровый потенциал Национальной Академии наук Республики Беларусь: состояние и основные тенденции развития|издание=Социологический альманах|год=2013|номер=4|страницы=292—293}}&lt;/ref&gt;.

=== Беларусь милли фәндәр академияһы ===
2002 йылда Беларусь фәндәр академияһының аграр фәндәр бүлеге Беларусь Республикаһының аграр фәндәр академияһын Милли фәндәр академияһы составына индереү юлы менән булдырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://agro.belal.by|title=Отделение аграрных наук Национальной академии наук Беларуси|website=agro.belal.by|accessdate=2018-11-11|archive-date=2018-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822214237/http://agro.belal.by/|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Ҡушылыу ғилми-тикшеренеү ойошмалары һанының 22 юридик шәхескә, ә персонал һанының 6022 кешегә артыуына килтерә&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;{{Статья|автор=Димитрук П. П.|заглавие=Кадровый потенциал Национальной Академии наук Республики Беларусь: состояние и основные тенденции развития|издание=Социологический альманах|год=2013|номер=4|страницы=292—293}}&lt;/ref&gt;.

2004 йылдың октябренә тиклем академия етәкселәре президент тип атала, һуңынан был вазифа &quot;президиум рәйесе &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/myasnikovich.php|title=Член-корреспондент МЯСНИКОВИЧ Михаил Владимирович|publisher=Национальная академия наук Беларуси|accessdate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023215504/http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/myasnikovich.php|archivedate=2011-10-23|deadlink=yes|lang=ru}}&lt;/ref&gt; тип үҙгәртелә һәм һайланыу туҡтатыла — Фәндәр академияһы етәксеһен [[Александр Лукашенко]] тәғәйенләй башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/myasnikovich.php|title=Член-корреспондент МЯСНИКОВИЧ Михаил Владимирович|publisher=Национальная академия наук Беларуси|accessdate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111023215504/http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/myasnikovich.php|archivedate=2011-10-23|deadlink=yes|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Президент шулай уҡ Юғары аттестация комиссияһы рәйесен тәғәйенләй, үҙенең указдары менән Милли фәндәр академияһы эшмәкәрлегенең төрлө мәсьәләләрен (торлаҡ мәсьәләләренә тиклем) көйләй.

Академия етәксеһе вазифаһы буйынса Белоруссия министрҙар Советына фән министры хоҡуғында инә (хөкүмәт составында бындай вазифа формаль рәүештә юҡ).

2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Фәндәр академияһында 18,6 меңдән ашыу кеше эшләй, шуларҙың 6210-е — тикшеренеүсе), шул иҫәптән 496 фән докторы һәм 1836 фән кандидаты)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Димитрук П. П.|заглавие=Кадровый потенциал Национальной Академии наук Республики Беларусь: состояние и основные тенденции развития|издание=Социологический альманах|год=2013|номер=4|страницы=292—293}}&lt;/ref&gt;.

Фәндәр академияһы тарихында уның составына 280 ғәмәлдәге ағза һәм 241 ағза-корреспондент һайлана. Уларҙың һаны Беларусь Республикаһы Президенты тарафынан билдәләнә һәм 2003 йылдың 3 февралендәге 56-сы указға ярашлы 100 академиктан һәм 145 [[мөхбир]]&lt;nowiki/&gt;ҙән артмаҫҡа тейеш&lt;ref&gt;[http://nasb.gov.by/rus/members/ Члены академии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310052725/http://nasb.gov.by/rus/members/ |date=2014-03-10 }} на официальном сайте НАН Беларуси&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nasb.gov.by/rus/members/|title=Члены академии|publisher=Национальная академия наук Беларуси|accessdate=2018-11-11|archive-date=2018-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110162622/http://nasb.gov.by/rus/members/|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 2023 йылдың 3 апреленә Беларусь Милли фәндәр академияһында 90 академик, 108 мөхбир, 4 почетлы уҡыусынан тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nasb.gov.by/rus/about/glavnaya/|title=НАН Беларуси, официальный сайт|access-date=2020-06-20|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118171618/https://nasb.gov.by/rus/about/glavnaya/|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларусь Фәндәр академияһы вәкиллеген Варшавала асыу планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/economics/Predstavitelstvo-NAN-Belarusi-planiruetsja-otkryt-v-Polshe_i_532490.html|title=Представительство НАН Беларуси планируется открыть в Польше|publisher=БелТА|date=2010-11-22|deadlink=yes|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308071616/http://www.belta.by/ru/all_news/economics/Predstavitelstvo-NAN-Belarusi-planiruetsja-otkryt-v-Polshe_i_532490.html|archivedate=2014-03-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Етәкселек ===
Академия етәкселәре һайланған йәки тәғәйенләнгән йылы буйынса:{{Колонки|2}}
Президенттар:
* 1929 — Игнатовский Всеволод Макарович
* 1931 — Горин Павел Осипович
* 1936 — Сурта Иван Захарович
* 1938 — Горев, Константин Васильевич
* 1947 — Жебрак Антон Романович
* 1947 — Гращенков Николай Иванович
* 1952 — Купревич Василий Феофилович
* 1969 — Борисевич Николай Александрович
* 1987 — Платонов Владимир Петрович
* 1992 — Сущеня Леонид Михайлович
* 1997 — Войтович Александр Павлович
* 2000 — Мясникович Михаил Владимирович
Президиум рәйестәре:
* 2004 — Мясникович Михаил Владимирович
* 2010 — Русецкий Анатолий Максимович
* 2013 — Гусаков Владимир Григорьевич
{{Конец кол}}

== Эшмәкәрлеге ==
Әлеге ваҡытта Беларусь Фәндәр академияһының эшмәкәрлеге биш йүнәлештә эшләй:
* тикшеренеүҙәр һәм эшләнмәләр,
* халыҡ-ара бәйләнештәр,
* фәнни кадрҙар әҙерләү,
* фәнни советтар һәм комитеттар компетенцияһы сиктәрендә мәсьәләләрҙе хәл итеү,
* премиялар биреү.

=== Фәнни кадрҙар әҙерләү ===
Беларусь милли фәндәр академияһы өс төр белем биреү программаларын тормошҡа ашыра (2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата уҡыусылар һаны күрһәтелгән)&lt;ref name=&quot;belisa&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Шкурко В.В., Рябова Г.А,, Артюхин М.И.|заглавие=Состояние и основные тенденции развития системы подготовки научных кадров высшей квалификации в НАН Беларуси|ссылка=http://belisa.org.by/ru/print/?brief=kadr09_157|автор издания=Под ред. И.В. Войтова|издание=Материалы международной научно-практической конференции «Подготовка научных кадров высшей квалификации в условиях инновационного развития общества»|место=Мн.|издательство=ГУ «БелИСА»|год=2009|archivedate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111133552/http://belisa.org.by/ru/print/?brief=kadr09_157}}&lt;/ref&gt;:

* Магистратура (2007 йылдан алып эшләй) 68 кеше;
* Аспирантурала — 562 кеше;
* Докторантурала — 39 кеше.

Академия аспирантураһына ҡабул итеү ҡыҫҡарыуға табан бара. 2002 йылда аспирантураға 332 кеше&lt;ref name=&quot;belisa3&quot;&gt;{{Статья|автор=Шкурко В.В., Рябова Г.А,, Артюхин М.И.|заглавие=Состояние и основные тенденции развития системы подготовки научных кадров высшей квалификации в НАН Беларуси|ссылка=http://belisa.org.by/ru/print/?brief=kadr09_157|автор издания=Под ред. И.В. Войтова|издание=Материалы международной научно-практической конференции «Подготовка научных кадров высшей квалификации в условиях инновационного развития общества»|место=Мн.|издательство=ГУ «БелИСА»|год=2009|archivedate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111133552/http://belisa.org.by/ru/print/?brief=kadr09_157}}&lt;/ref&gt;, ә 2008 йылда 162 кеше генә ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;belisa2&quot;&gt;{{Статья|автор=Шкурко В.В., Рябова Г.А,, Артюхин М.И.|заглавие=Состояние и основные тенденции развития системы подготовки научных кадров высшей квалификации в НАН Беларуси|ссылка=http://belisa.org.by/ru/print/?brief=kadr09_157|автор издания=Под ред. И.В. Войтова|издание=Материалы международной научно-практической конференции «Подготовка научных кадров высшей квалификации в условиях инновационного развития общества»|место=Мн.|издательство=ГУ «БелИСА»|год=2009|archivedate=2018-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111133552/http://belisa.org.by/ru/print/?brief=kadr09_157}}&lt;/ref&gt;.

== Ойошмалар ==
[[:ru:Президиум Национальной академии наук Беларуси|Президиум Национальной академии наук Беларуси]]

* Аграр фәндәр бүлеге
* [[Биология]] фәндәре бүлеге
* [[Гуманитар фәндәр]] һәм сәнғәт бүлеге
* [[Медицина]] фәндәре бүлеге
* [[Физика]], [[математика]] һәм [[информатика]] бүлеге
* Физика-техник фәндәр бүлеге
* [[Химия]] һәм Ер тураһында фәндәр бүлеге
{{Колонки|2}}
Ғилми институттар һәм үҙәктәр:
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының социология институты
* Беларусь Милли фәндәр академияһының генетика һәм цотология институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының урман институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының тарих институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының етен институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының микробиология институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының берләштерелгән машиналар эшләү институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының ғилми кадрҙар әҙерләү институты]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belta.by/society/view/v-natsionalnoj-akademii-nauk-belarusi-otkrylsja-universitet-521519-2022/|title=В Национальной академии наук Беларуси открылся университет|lang=ru|publisher=БелТА|date=2022-09-01}}&lt;/ref&gt;
* Беларусь Фәндәр академияһының тәбиғәттән файҙаланыу институты
* Беларусь Фәндәр академияһының радиобиология институты{{Не переведено 4|Беларусь Милли фәндәр академияһының техник акустика институты|Беларусь Милли фәндәр академияһының техник акустика институты|be|Інстытут тэхнічнай акустыкі НАН Беларусі}}
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының металл технологиялары институты
* Беларусь Фәндәр академияһының А. В. Лыков исемендәге йылылыҡ һәм масса алмашыу институты
* Яңы материалдар химияһы институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының фармакология һәм биохимия институты
* Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының Б. И. Степанов исемендәге физика институты
* Беларусь Милли фәндәр академияһының философия институты
* Беларусь Милли фәндәр академияһының иҡтисад институты
* Белоруссия Милли фәндәр академияһының информатика проблемалары институты
* Берләштерелгән «Сосны» энергетика һәм ядро тикшеренеүҙәре институты
* Белоруссия Милли фәндәр академияһының Полесье аграр һәм экология институты
{{Конец кол}}

Конструкторлыҡ һәм Производство ойошмалары:
* [[:ru:ГП «АКАДЕМФАРМ» ИФБ НАН Беларуси|ГП «АКАДЕМФАРМ» ИФБ НАН Беларуси]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.academpharm.by|title=Главная - Академфарм|website=www.academpharm.by|accessdate=2018-11-11|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111173745/https://www.academpharm.by/|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* [[:ru:УП Феррит НАН Беларуси|УП Феррит НАН Беларуси]]
* [[:ru:ОАО «Бобруйский завод биотехнологий»|ОАО «Бобруйский завод биотехнологий»]]

Тәжрибә станциялары һәм базалары:

* [[:ru:Центральный ботанический сад Национальной академии наук Беларуси|Центральный ботанический сад Национальной академии наук Беларуси]]

Фәнни китапханалар:

* [[:ru:Центральная научная библиотека имени Я. Коласа НАН Беларуси|Центральная научная библиотека имени Я. Коласа НАН Беларуси]]
* &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Белорусская сельскохозяйственная библиотека&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;241&quot;&gt;Белорусская сельскохозяйственная библиотека им. И. С. Лупиновича&lt;/a&gt;

Башҡа ойошмалар:

* Музейҙар һәм архивтар
* Нәшриәт йорто
* Гомель филиалы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gbnas.by/index/|title=Гомельский филиал|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119085910/http://www.gbnas.by/index/|archivedate=2011-01-19|deadlink=yes|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119085910/http://www.gbnas.by/index/ |date=2011-01-19 }}&lt;/ref&gt;
* Беларусь Милли фәндәр академияһы BASNET селтәре&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://basnet.by/about/index.php?sp=1|title=Сеть BASNET|accessdate=2018-11-11|archivedate=2018-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812181312/http://basnet.by/about/index.php?sp=1|deadlink=no|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812181312/http://basnet.by/about/index.php?sp=1 |date=2018-08-12 }}&lt;/ref&gt;

== Академияның проблемалары ==

=== Фәнни кадрҙарҙың ҡартайыуы ===
Милли фәндәр академияһына фәнни кадрҙарҙың даими ҡартайыуы хас (2012 йылда тикшеренеүселәрҙең 45,8 проценты 50 йәштән өлкәнерәк була), сөнки ғилми дәрәжә алыу өсөн бик ҡатмарлы процедура үтәргә кәрәк. Һөҙөмтәлә Белоруссия Милли фәндәр академияһында ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре менән шөғөлләнгән фән кандидаттарының һәм табиптарының уртаса йәше бик юғары. 2013 йылда Академияның 1877 тикшеренеүсеһе араһында 35 йәштән йәшерәк доктор булмай, ә кандидаттар 218 генә иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;{{Статья|автор=Антонова Т.А.|заглавие=Гендерные особенности кадрового состава науки Республики Беларусь|издание=Социологический альманах|год=2015|номер=6|страницы=392}}&lt;/ref&gt;. [[Фән докторы]] дәрәжәһенә эйә булған (458 тикшеренеүсенең 399-ы) тикшеренеүселәрҙең күпселеге 2013 йылда 60 йәштән өлкән була&lt;ref name=&quot;autogenerated23&quot;&gt;{{Статья|автор=Антонова Т.А.|заглавие=Гендерные особенности кадрового состава науки Республики Беларусь|издание=Социологический альманах|год=2015|номер=6|страницы=392}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни кадрҙарҙың сит илгә китеүе ===
Белоруссияның Милли фәндәр академияһына ғалимдарҙың бер аҙ өлөшө сит илгә китәс: 2001 һәм 2013 йылдарҙа даими йәшәү урынына китә һәм унан 109 тикшеренеүсе, шул иҫәптән 2 фән докторы һәм 64 фән кандидаты әйләнеп ҡайтмай&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Артюхин М.И., Пушкевич С.А.|заглавие=Состояние и основные тенденции миграции научных кадров Беларуси: социологический анализ|издание=Социологический альманах|год=2015|том=6|номер=1|страницы=76}}&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==
Белоруссияның милли фәндәр академияһының дөйөм фәнни ваҡытлы баҫмалары бер нисә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nasb.gov.by/rus/publications/|title=Издания академии|publisher=Национальная академия наук Беларуси|accessdate=2018-11-11|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111093250/http://www.nasb.gov.by/rus/publications/|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;:

* Даклады Нацыянальнай акадэмiі навук Беларусi ({{lang-ru|Доклады Национальной академии наук Беларуси}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Доклады Национальной академии наук Беларуси&lt;/span&gt;'')
* Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ({{lang-ru|Известия Национальной академии наук Беларуси}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Известия Национальной академии наук Беларуси&lt;/span&gt;'' в семи сериях)
* Серыя аграрных навук ({{lang-ru|Серия аграрных наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия аграрных наук&lt;/span&gt;'')
** Серыя біялагічных навук ({{lang-ru|Серия биологических наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия биологических наук&lt;/span&gt;'')
** Серыя гуманітарных навук ({{lang-ru|Серия гуманитарных наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия гуманитарных наук&lt;/span&gt;'')
** Серыя медыцынскіх навук ({{lang-ru|Серия медицинских наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия медицинских наук&lt;/span&gt;'')
** Серыя фізіка-матэматычных навук ({{lang-ru|Серия физико-математических наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия физико-математических наук&lt;/span&gt;'')
** Серыя фізіка-тэхнічных навук ({{lang-ru|Серия физико-технических наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия физико-технических наук&lt;/span&gt;'')
** Серыя хімічных навук ({{lang-ru|Серия химических наук}}''&lt;span lang=&quot;ru&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Серия химических наук&lt;/span&gt;'')
* Вестник Фонда фундаментальных исследований
* Наука и инновации

Шулай уҡ махсус журналдар нәшер ителә:

* Нелинейные явления в сложных системах ({{lang-en|Nonlinear phenomena in complex systems}}''&lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Nonlinear phenomena in complex systems&lt;/span&gt;'')
* Аграрная экономика
* Вычислительные методы в прикладной математике
* Дифференциальные уравнения
* Журнал прикладной спектроскопии
* Земледелие и охрана растений
* Инженерно-физический журнал
* Информатика
* Литосфера
* Личность. Культура. Общество
* Материалы. Технологии. Инструменты
* Мелиорация
* Механика машин, механизмов и материалов
* Неразрушающий контроль и диагностика
* Новости медико-биологических наук
* Пищевая промышленность: наука и технологии
* Природные ресурсы
* Трение и износ
* Труды Института математики

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] (1978 йылдың 5 декабре)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nasb.gov.by/rus/about/nasha-istoriya/|title=Наша история|author=|publisher=Национальная академия наук Беларуси|date=|access-date=2019-09-26|archive-date=2019-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927195547/http://nasb.gov.by/rus/about/nasha-istoriya/|deadlink=no|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (5 август 1975 йыл)
* Беларусь Республикаһының почетлы дәүләт байрағы (1999 йылдың 11 ғинуары) — ''социаль-мәҙәни үҫештә айырым ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://npa.gbzp.by/documents/P39900018 |title=Указ Президента Республики Беларусь от 11 января 1999 года № 18 «О присуждении Национальной академии наук Беларуси Почётного государственного знамени Республики Беларусь» |access-date=2022-03-25 |archive-date=2022-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325095430/https://npa.gbzp.by/documents/P39900018 |deadlink=noтекущая|lang=ru }}&lt;/ref&gt;.

== Аҡсалағы һүрәттәр ==
[[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|мини|250x250пкс|Беларусь Республикаһы милли фәндәр академияһы 1 [[белорус һумы]] банкнотаһында (банкнота әйләнештән сығарылған)]]
[[Файл:80_years_of_National_Academy_of_Sciences_of_Belarus_(silver)_rev.png|центр|мини|250x250пкс|«Беларусь Республикаһы милли фәндәр академияһы. 80 йыл» юбилей тәңкәһе (2009)]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Георгий Лавров (1896—1967) — архитектор, Белорус ССР-Ы фәндәр Академияһы биналары комплексының беренсе проекты авторы
* Иосиф Ландбарг (1882—1951) — архитектор, Белорус ССР ы фәндәр Академияһының беренсе биналар комплексын проектлауҙа Г. Л. Лавровтың эшен дауам итеүсе
* Беларусь милли фәндәр академияһы академиктары исемлеге

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|заглавие=ВОЗВРАЩЕННЫЕ ИМЕНА. Сотрудники АН  Беларуси пострадавшие в  период сталинских репрессий|ссылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf|ответственный=Сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев;  Под редакцией академика АН Беларуси А. С. Махнача|место=Мн.|издательство=Навука i тэхніка|год=1992|страниц=120}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20230325092459/https://csl.bas-net.by/Web/Pages/project/project.asp#history Проект «История НАН Беларуси в лицах»] на сайте Центральной научной библиотеки им. Якуба Коласа НАН Беларуси
* [http://nasb.gov.by/rus/about/presidentsr.php Президенты Национальной академии наук Беларуси с 1928 года]
* ''Юдина И.'' [http://minsknews.by/news/2010/12/07/32871 Пятая часть учёных Национальной академии наук — молодёжь до 30 лет]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* 
[[Категория:Беларусь фәндәр академияһы]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән ойошмалар]]
[[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]]</text>
      <sha1>2993tyth2vsjq07wt9ou8gh9a76jfp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорет педагогия колледжы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192013</id>
    <revision>
      <id>1308985</id>
      <parentid>1284529</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T05:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5819" sha1="ifvagsu4qs68h6piwtwamq8v4apopbn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Белорет педагогия колледжы''' — дәүләт бюджет һөнәри белем биреү учреждениеһы ({{lang-ru|Государственное бюджетное профессиональное образовательное учреждение Белорецкий педагогический колледж}}), [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет]] ҡалаһында урынлашҡан махсус урта белем биреүсе уҡыу йорто.

== Тарихы ==
Белорет педагогия колледжының тарихы 1930 йылдан башлана. Белем биреү учреждениеһы башланғыс класс уҡытыусыларын әҙерләү өсөн Белорет педагогия техникумы булараҡ ойошторола. 1937 йылда техникум Белорет педагогия училищеһы итеп үҙгәртелә.

БР Халыҡ мәғарифы министрлығының 1997 йылдың 25 авгусындағы 526-сы бойороғо менән училище Белорет педагогия колледжы итеп үҙгәртелде һәм Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы ҡарамағына бирелә&lt;ref&gt;[http://belpedcollege.ucoz.ru/prikaz_uchilishhe_v_kolledzh.pdf Копия документа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531190853/http://belpedcollege.ucoz.ru/prikaz_uchilishhe_v_kolledzh.pdf |date=2023-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдан Белорет педагогия колледжы дәүләт бюджет профессиональ белем биреү учреждениеһы тип үҙгәртелә.

Ошо йылдарҙа белем биреү учреждениелары өсөн белгестәр әҙерләү даирәһе киңәйә. Һуғыштан һуң башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларын әҙерләүсе башҡорт бүлеге, 1970 йылда мәктәпкәсә бүлек, ә һуңынан 1994 йылда — социаль бүлек, 1996 йылда — сит телдәр бүлеге асыла. Педагогия колледжы хеҙмәт баҙары талаптарына ярашлы, уҡытыусылар әҙерләүҙә маркетинг алымын тормошҡа ашырып, һуңғы йылдарҙа «Физик культура», «Туризм», «Ғәмәли информатика», «Социаль эш» һөнәрҙәрен аса.

85 йыл эсендә колледж халыҡ мәғарифы өсөн 12 меңдән ашыу урта звено белгесе әҙерләй.

Бөгөнгө көндә белем биреү эшмәкәрлеге түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла:

* «Башланғыс кластарҙа уҡытыу»
* «Ғәмәли информатика»
* «Физик культура»
* «Мәктәпкәсә белем биреү»
* «Туризм»
* «Селтәр һәм системалар менән идара итеү»

Колледж эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе булып Белорет ҡалаһының, [[Белорет районы|Белорет]], [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Учалы районы|Учалы]] райондарының мәғариф учреждениелары, йәйге сәләмәтләндереү лагерҙары, балалар шифаханалары һәм профилакторийҙары менән социаль партнерлыҡ тора&lt;ref&gt;[http://belpedcollege.ucoz.ru/index/nemnogo_istorii/0-9 Из истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216172642/http://belpedcollege.ucoz.ru/index/nemnogo_istorii/0-9 |date=2021-12-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Етәкселәре ==
* Желтухов И. П.
* Королев А. С.
* Дембицкий Б. Н.
* Чувилин А. Н.
* Кочнев А. И.
* Кузьмич Е. Ф.
* [[Сәғитов Ирек Хаммат улы]]
* Брыляков Ю. П.
* Козяева И. Ф.
* Ибраһимова Г. Т.
* Юмағужина Гөлшат Рауил ҡыҙы

== Колледжда белем алған билдәле шәхестәр ==
* [[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]]
* [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]]
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]]
* [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы]]
* [[Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы|Сөләймәнова С. Г.]]
* [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисаметдинова Ф. Ғ.]]
* Зеркин Д. П. — педагогия фәндәре докторы, профессор
* Исмәғилев С. А. — иҡтисад фәндәре докторы
* Таһирова Р. Г. — филология фәндәре кандидаты, доцент
* [[Паль Роберт Васильевич|Роберт Паль]],
* Ломакина Ю. В. — педагогия фәндәре кандидаты

{{Башҡортостан мәғарифы}}

== Сығанаҡтар ==
* Колледж сайты&lt;ref&gt;[http://belpedcollege.ucoz.ru Главная] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531185409/http://belpedcollege.ucoz.ru/ |date=2023-05-31 }}&lt;/ref&gt; 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡортостан урта махсус уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>ifvagsu4qs68h6piwtwamq8v4apopbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҙал (әҙәби-ижади берекмә)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192028</id>
    <revision>
      <id>1308966</id>
      <parentid>1287321</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T04:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6743" sha1="49gktobeonhdr5b1x1kf8t0389wevh2" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Баҙал}}
{{Ук}}
'''Баҙал әҙәби-ижади берекмәһе''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]нда йәшәгән, шулай уҡ районда тыуып-үҫкән шағирҙар һәм прозаиктар берекмәһе

== Тарихы ==
«Баҙал» әҙәби-ижади берекмәһе шағир һәм публицист [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы|Самат Мәһәҙи улы Ғәбиҙуллин]] инициативаһы буйынса 1967 йылда ойошторола. Тәүҙә 1966 йылда [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] биттәрендә әҙәби колонка булдыра. Ул ваҡытта гәзит редакцияһында Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры [[Хәсән Назар]], билдәле яҙыусы, [[Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы|Мөнир Сибәғәт улы Ишбулатов]] һәм Самат Мәһәҙи улы Ғәбиҙуллиндар эшләй.

«Базал» әҙәби-ижади берекмәһе менән С. М. Ғәбиҙуллин етәкселек итә, уға Бөрйән еренең иң матур һәм иң бейек тауы — [[Баҙал (һырт)|Баҙал]] исемен бирә. Шул ваҡыттан алып «Таң» битендә «Баҙал» башы аҫтында яҡташтарыбыҙҙың [[Шиғриәт|шиғыр]]ҙары һәм [[хикәйә]]ләре баҫыла башланы. Яңы башлап [[Әҙип|яҙыусы]]ларҙың һәм шағирҙарҙың тәүге ижади эштәре донъя күрә.

Ижади берекмә райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша — унда Урал аръяғы агросәнәжет колледжы филиалы студенттары, халыҡ менән осрашыуҙар үткәрелә.

«Баҙал» әҙәби берекмәһе инициативаһы буйынса һәм [[Бөрйән районы хакимиәте|муниципаль район хакимиәте]] ярҙамы менән [[Бөрйән районы|район]]да сәсән [[Бөрйән районы премиялары|Сабирйән Мөхәмәтҡолов һәм Самат Ғәбиҙуллин исемендәге премия]]лар булдырыла.

== Етәкселәре ==
* [[Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы]]
* Усманов Булат Нуриәхмәт улы
* [[Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы]]
* [[Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы]]
* [[Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы]]

== Ағзалары ==
* Айһылыу Рәжәп ҡыҙы Ғарифуллина — урынбаҫар
* [[Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы|Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы Баһауетдинова]]
* Булат Самат улы Тимерғәлиев
* Гүзәл Абдразаҡ ҡыҙы Һырлыбаева&lt;ref&gt;[{{Бурзянская энциклопедия|Сырлыбаева Гузель Абдразаковна|страница=501}}]&lt;/ref&gt;
* [[Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы|Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы Ҡасимова]]
* Гүзәл Әшрәф ҡыҙы Норотҡолова
* Флүр Сабирйән улы Газин&lt;ref&gt;[https://www.livelib.ru/author/1616023-flyur-gazin Газин Флүр Сабирйән улы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/litiratura/29334-kem-ul-tbit-yyrsyy-lbitt-flr.html Кем ул тәбиғәт йырсыһы? Әлбиттә, Флүр!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603171319/https://bash.bashgazet.ru/litiratura/29334-kem-ul-tbit-yyrsyy-lbitt-flr.html |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/4597-12101199r1241tt1241rend1241-j1241nt1257j1241gebe11771177e1187-me1187-j1241me.html Һүрәттәрендә — йәнтөйәгебеҙҙең мең йәме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603171320/https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/4597-12101199r1241tt1241rend1241-j1241nt1257j1241gebe11771177e1187-me1187-j1241me.html |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ihtika.ru/book/agithel-4-2022/text/85 Ағиҙел № 4 - 2022. Страница 85.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603172411/https://ihtika.ru/book/agithel-4-2022/text/85 |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;
* Зәйтүнә Шәһит ҡыҙы Айытбаева&lt;ref&gt;[https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-18/se-emeshe-z-yt-n-ayytbaeva-24302 Әсе һүҙ емеше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603171317/https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-18/se-emeshe-z-yt-n-ayytbaeva-24302 |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/proza/2023-04-24/a-ynyu-hik-y-z-yt-n-ayytbaeva-safiullina-3232420 Һағыныу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603171318/https://tanburz.ru/articles/proza/2023-04-24/a-ynyu-hik-y-z-yt-n-ayytbaeva-safiullina-3232420 |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://akbuzat-rb.ru/articles/shi-ri-k-st-n-s/2021-12-07/z-yt-n-ayytbaeva-2608992 Шиғри күстәнәс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603171318/https://akbuzat-rb.ru/articles/shi-ri-k-st-n-s/2021-12-07/z-yt-n-ayytbaeva-2608992 |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt;
* Алһыу Ғәйфи ҡыҙы Алтынбаева&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2022-12-03/tyuyr-k-ng-yshanysy-ur-3055495 Тыуыр көнгә ышанысы ҙур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603173201/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2022-12-03/tyuyr-k-ng-yshanysy-ur-3055495 |date=2023-06-03 }}&lt;/ref&gt; һ.б.

== Матбуғатта ==
* Башҡортостан гәзите. 23 апрель 2021&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-04-23/b-ry-n-bi-tebe-bishege-2277458 Бөрйән — әҙәбиәтебеҙ бишеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601084044/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-04-23/b-ry-n-bi-tebe-bishege-2277458 |date=2023-06-01 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|&quot;Базал&quot;, литературное объединение|страница=80}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөрйән районы]]
[[Категория:Башҡортостан әҙәби берекмәләре]]</text>
      <sha1>49gktobeonhdr5b1x1kf8t0389wevh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡбуҙат (һәйкәл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192152</id>
    <revision>
      <id>1308872</id>
      <parentid>1284511</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T20:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7774" sha1="8elhbea3o935rtfkzjt1weqlbe0gb42" xml:space="preserve">{{Памятник
 |Русское название         = Аҡбуҙат һәйкәле
 |Оригинальное название    =  
 |Изображение              = 
 |Подпись изображения      = Аҡбуҙат һәйкәле
 |Ширина изображения       = 
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = Рәсәй
 |Название местоположения  = Республика
 |Местоположение           = [[Башҡортостан]], [[Өфө]]
 |Координаты               = 
  |CoordScale = 2500
  |Вставка    = {{+ИПК|Выделение=да|Метка=да|Увеличение=15|Ширина=280|Высота=200}}
 |Архитектурный стиль      = 
 |Автор проекта            = 
 |Архитектор               =
 |Скульптор                =  
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Начало строительства     = 
 |Окончание строительства  = 2021 6 июль
 |Состояние                = 
 |Высота                   = 5 м
 |Материал                 = 
 |Сайт                     = 
 |Позиционная карта2 = Башҡортостан
 |Commons                  = 
}}
{{бм|Аҡбуҙат}}
'''Аҡбуҙатҡа һәйкәл''' — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]нда [[Йылҡысыҡҡанкүл|Йылҡысыҡҡан күле]] буйында урынлашҡан. Башҡорт халҡының эпик хикәйәттәре персонажына тәүге һәйкәл&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-07-06/v-bashkortostane-v-ramkah-folkloriady-otkryli-pamyatnik-mificheskomu-krylatomu-konyu-akbuzatu-2456968 В Башкортостане в рамках Фольклориады открыли памятник мифическому крылатому коню Акбузату]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Проект республиканың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге тарафынан тормошҡа ашырылған.

Ул [[Кәҫле]] ҡалаһының «Таш билбау» суйын ҡойоу заводында ҡойолған. Һәйкәлдең бейеклеге — биш, ә аттыҡы — 3,5 метр. [[Бөтә донъя фольклориадаһы|VI Бөтә донъя фольклориадаһы]]&lt;ref&gt;[http://ria.ru/culture/20151022/1306127720.html Всемирная фольклориада пройдет в Башкирии в 2020 году | РИА Новости]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1614245-v-ufe-idet-torzhestvennaya-tseremoniya-otkrytiya-vsemirnoy-folkloriady-cioff/ В Уфе идет торжественная церемония открытия Всемирной Фольклориады CIOFF]&lt;/ref&gt; сиктәрендә 2021 йылдың 6 июлендә асыла&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2021/07/06/reg-pfo/v-bashkirii-otkryli-pamiatnik-mificheskomu-koniu-akbuzatu.html В Башкирии открыли памятник мифическому коню Акбузату]&lt;/ref&gt;. [[«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы]] менән бер бөтөндө тәшкил итә.

{{Цитата|«Скульптор булыу ҙа аҙ, әгәр ысын ат һүрәтләмәһәң. [[Аҡбуҙат (мифология)|Аҡбуҙат]] - меңәр йылдар буйына [[сәсән]]дәрҙең шиғри теле менән шымартылған образы. Уны сәнғәттең монументаль төрөнә күсерергә кәрәк ине. [[Аҡбуҙат (эпос)|Эпос]]ты белмәй тороп, быны нисек эшләргә? Сәсәндәр мифик образды оҫта һүрәтләгән. Композициям тулыһынса эпостарға нигеҙләнгән. Йылан — ҡамсы, Аҡбуҙаттағы эйәр — тәхет, булат ҡылысы — батырлыҡ, фиҙаҡәрлек&lt;ref&gt;[https://cdnstatic.rg.ru/crop620x414/uploads/images/212/72/95/akbuzat.jpg Научно-производственный центр по охране и использованию недвижимых объектов культурного наследия РБ]&lt;/ref&gt;. Бында һәр атрибут мөһим. Булат ҡылыс Урал батырға һәм уға оҡшаш батырҙарға тәғәйенләнгән, биҙәлеше һәм ҙурлығы буйынса — ул уникаль ҡорал Һәйкәлде төҙөгәндә биҙәү-ҡулланма сәнғәтен дә иҫәпкә алырға кәрәк ине: металл һырлау, күнгә баҫып биҙәк төшөрөү... Быларҙың барыһы ла борон-борондан башҡорттарҙың көнкүрешендә айырым урын биләгән. Бөгөн беҙ уларҙы файҙаланмайбыҙ ғына. Ә эпоста улар күрһәтелгән!|}}, — ти [[Ҡобағошов Өлфәт Миниәхмәт улы|Өлфәт Ҡобағошов]]&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2021-07-06/v-bashkortostane-v-ramkah-folkloriady-otkryli-pamyatnik-mificheskomu-krylatomu-konyu-akbuzatu-2456968 В Башкортостане в рамках Фольклориады открыли памятник мифическому крылатому коню Акбузату]&lt;/ref&gt;.

«Аҡбуҙат һәйкәле — ҙур һәм бик мөһим объект, ул төҙөлөп ятҡан музей менән берҙәм туристик комплексҡа әүереләсәк. Ул шулай уҡ мәмерйәне [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүҙә ярҙам итәсәк, сөнки [[Шүлгәнташ мәмерйәһе|мәмерйә]]не, уның [[палеолит]] осорондағы һүрәттәрен боронғо тарих, халыҡ риүәйәттәре һәм эпостары менән бәйләй. Аҡбуҙат — башҡорттарҙың боронғо килеп сығышын иҫбатлаусы образ. Икенсе яҡтан, был объект туристарҙың йәлеп итеүсәнлеген арттырасаҡ, уның менән бергә төбәктең мәҙәни мираҫын өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу ҙа арттырасаҡ», — тине асыу тантанаһында Башҡортостандың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге директоры Данир Ғәйнуллин&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2022-07-10/danir-ynullin-a-salauat-yulaev-ordeny-2869519 Данир Ғәйнуллинға — Салауат Юлаев ордены!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230605092011/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2022-07-10/danir-ynullin-a-salauat-yulaev-ordeny-2869519 |date=2023-06-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:Башҡортостан һәйкәлдәре]]
[[Категория:Бөрйән районының иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>8elhbea3o935rtfkzjt1weqlbe0gb42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аксакова Ольга Григорьевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197544</id>
    <revision>
      <id>1308765</id>
      <parentid>1283976</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9978" sha1="d82wkvhr2acwmkegdles8jce3ap8t2b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Аксакова Ольга Григорьевна''' ([[26 декабрь]] [[1848 йыл]] — [[7 апрель]] [[1921 йыл]]) —  [[Башҡортостан]]дағы беренсе ҡымыҙ дауаханаһын (хәҙер С. Т. Аксаков исемендәге шифахана) ойоштороусы. Рус яҙыусыһы [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Тимофеевич Аксаковтың]] ейәнсәре.
== Биографияһы ==
Ольга Григорьевна Аксакова 1848 йылдың 26 декабрендә [[Сембер]]ҙә (хәҙер [[Ульяновск]] ҡалаһы) яҙыусының улы, Сембер губерна прокуроры Григорий Сергеевич Аксаков һәм боронғо дворяндар нәҫеле фамилияһын йөрөтөүсе Софья Александровна Шишкова ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;[https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2020-07-08/aksakovedenie-lyubimaya-vnuchka-s-t-aksakova-olga-grigorievna-aksakova-chast-pervaya-1120452?ysclid=lsu7s4xian163641361 Аксаковедение. Любимая внучка С.Т. Аксакова – Ольга Григорьевна Аксакова. Часть первая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240220133819/https://istokirb.ru/articles/literaturnik/2020-07-08/aksakovedenie-lyubimaya-vnuchka-s-t-aksakova-olga-grigorievna-aksakova-chast-pervaya-1120452?ysclid=lsu7s4xian163641361 |date=2024-02-20 }}&lt;/ref&gt;. Яҙыусы С.Т.Аксаковтың «Ал сәскә» («Аленький цветочек») әкиәте уның тыуыуы һәм исеме менән бәйле. Титул битендә «Ейәнсәрем Ольга Григорьевна Аксаковаға арнала» тип аталған бағышлама бар. (башта &quot;Оленькин цветочек&quot; тип аталған) (1858 йылда баҫылып сыҡҡан)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://interesnoe.me/source-56108351/post-140799|title= 26 декабря исполняется 170 лет со дня рождения Ольги Григорьевны Аксаковой, внучки великого русского писателя|website = Интересное|access-date = 2024-02-20|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Ольга Григорьевна 1861—1867 йылдарҙа [[Өфө]]лә атаһы йортонда йәшәй, унда өйҙә яҡшы белем ала. Өфөлә әсәһе ойошторған хәйриә кисәләрендә йыш ҡатнаша. [[1890 йыл]]да [[Бәләбәй]] ҡалаһы янындағы мираҫҡа алынған Надеждино ауылы эргәһендәге ерҙәрҙә Һамар табибы В.Ф Благовидов менән Башҡортостандағы тәүге ҡымыҙ менән дауалау үҙәген аса. Ул ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә башҡорт төбәгендә иң билдәлеләрҙең береһе була. Ваҡыт үтеү менән олатаһының исемен йөрөткән шифаханаға әүерелә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.bashinform.ru/news/politics/2008-12-18/olga-aksakova-pomogala-krestyanam-a-v-grazhdanskuyu-voynu-ne-boyalas-ni-belyh-ni-krasnyh-2074093?ysclid=lsu9ire9hp719298015|title= Ольга Аксакова помогала крестьянам, а в гражданскую войну не боялась ни белых, ни красных|website = Башинформ|access-date = 2024-02-20 |lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Миҙгел 15 майҙа асыла һәм 16 авгусҡа тиклем дауам итә. Дауалау сараһы булараҡ, ҡымыҙ сифатына һәм уны ҡабул итеүгә айырым иғтибар бирелә. Аксакова колонияһында, мәҫәлән, уны үҙ эшен яҡшы белгән башҡорт әҙерләгән. Эсемлекте көнөнә өс тапҡыр шешәлә мотлаҡ ваҡыт билдәһе менән ҡойоп, эсемлектең төрөн аныҡ билдәләгәндәр, ул көсһөҙ, уртаса һәм көслө була алған. Өфө табиптар йәмғиәте ҡымыҙ һәм ҡымыҙ менән дауаланыу тураһында мәғлүмәттәрҙән тыш, туберкулез менән ауырығандар өсөн ҡыҫҡаса кәңәштәр һәм ошо сиргә бирешкән балаларға иҫкәртеү кәңәштәр биргән «Ҡымыҙсы юлдашы»н сығарған&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|url =http://aksakovufa.ru/izdaniya/stati/o-g-aksakova-osnovatelnitsa-pervoy-kumysolechebnitsy-v-ufimskoy-gubernii/?ysclid=lsu9g5p2c2948146372 |title= О.Г.Аксакова – основательница первой кумысолечебницы в Уфимской губернии|website = Мемориальный дом-музей С.Т.Аксакова|access-date = 2024-02-20 |lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Колония ҡымыҙ менән дауаланыусыларға күңел асыу өсөн теннис, крокет, кегли һәм башҡа уйындар, китапхана тәҡдим иткән, был файҙаға һәр дачанан йәки фатирҙан миҙгел өсөн ике һум йәки ярты миҙгел өсөн берәр һум аҡса түләнгән. Музыка башҡарырға яратыусылар роялдә уйнаған&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Ольга Григорьевна Аксакова [[1914 йыл]]ғы һуғыш алдынан дауахана биләмәһендә йәшәй. Кешеләргә изге күңелле, иғтибарлы була, шуның өсөн ололар уны ихтирам менән иҫкә ала. Ул Аксаков ауылында мәктәп асыу инициаторҙарының береһе була. Ольга Григорьевна ауылда мәҙәни-ағартыу эшендә әүҙем ҡатнаша, ауыл йәштәренең эшмәкәрлеге менән ҡыҙыҡһына&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Әммә ХХ быуаттың 90-сы йылдарында, ә унан да алдараҡ, 1981 йылда, ҡымыҙ менән дауалау үҙәге янып китә һәм уның эргәһендә ҡасандыр дауахана хужабикәһе О.Г.Аксакова йәшәгән ике ҡатлы йортто ла юҡ итә. Революциянан һуң күп нәмә емерелһә лә, яңы власть илдә санатор-курорт эшенең мөһимлеген аңлай. О.Г. Аксакованың ҡымыҙ менән дауалау йорто 1925 йылда дәүләт курортына әүерелә һәм олатаһы Сергей Тимофеевич Аксаковтың исеме менән атала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Оҙаҡ йылдар Ольга Григорьевна Аксаковтар ғаиләһенең бай архивын һаҡлаусы ла була. Ул яҙыусының ҡыҙы Вера Аксакованың тарихсылар һәм әҙәбиәтселәр өсөн ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған көндәлеген һаҡлап ҡала һәм баҫтырып сығара. 1889 йылда ул Иван Сергеевич Аксаковтың туғандарына хаттарының өсөнсө томын баҫмаға әҙерләй. Аксаковтар ғаиләһе архивының күпселек өлөшөн ул бушлай Фәндәр академияһына тапшыра&lt;ref&gt;[http://aksakoff.ru/2010/01/chapter2-1/ XX век. Исторические судьбы представителей рода Аксаковых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240220134134/http://aksakoff.ru/2010/01/chapter2-1/ |date=2024-02-20 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ документтарының һәм әйберҙәренең бер өлөшөн яҙыусының Һамар музей-бүлмәһенә тапшыра&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[https://ar.culture.ru/ru/subject/fotografiya-olgi-grigorevny-aksakovoy?ysclid=lsu7obrs7u458132385 Аксакова Ольга Григорьевна]&lt;/ref&gt;. Атаһы вафат булғас, Ольга Григорьевна вариҫы сифатында ҡайтанан ата-әсәһенең Һамарҙағы Языково имениеһына ҡайта һәм шунда йәшәй.

1921 йылда Ольга Григорьевнаны Һамар университеты ҡарамағындағы Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ғилми хеҙмәткәре итеп тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[https://nashural.ru/culture/ural-characters/olga-grigorevna-aksakova/?ysclid=lsu7ou1kpk337381380 Ольга Григорьевна Аксакова. Жизнь, посвященная любви]&lt;/ref&gt;.

Ольга Григорьевна Аксакова 1921 йылдың 7 апрелендә әсәһенең элекке имениеһында, Һамар губернаһының Языково ауылында вафат була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

Языково ауылында Ольга Григорьевна Аксакованың музейы булдырыла&lt;ref&gt;[https://aksakovka.livejournal.com/414607.html?ysclid=lsu7uowwp5639477581 7 апреля - День памяти Ольги Григорьевны Аксаковой.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>d82wkvhr2acwmkegdles8jce3ap8t2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ануше Ансари</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197808</id>
    <revision>
      <id>1308816</id>
      <parentid>1306322</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16304" sha1="tjlmiry8ovzu1bifci4vuks6ec1sydr" xml:space="preserve">{{Значения|Ансари}}
{{Космонавт
 |имя                  = Ануше Ансари
 |оригинал имени       = {{lang-en|Anousheh Ansari}}
 |изображение          = Anousheh Ansari, 2006.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |страна               = {{Флагификация|США}}
 |специальность        = [[бизнесмен]]
 |воинское звание      = 
 |время                = 
 |миссии               = [[Союз ТМА-9]] (старт), &lt;br&gt;[[Союз ТМА-8]] (ултырыу),
 |дата рождения        = 12.9.1966
 |место рождения       = {{МестоРождения|Мәшһәд}}, [[Хорасан-Резави]], [[Иран]]
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |награды              = 
}}

'''Ануше́ Ансари́''', '''Анюше Ансари''', перс. انوشه انصاری‎ — ''Anušeh Ansâri'', {{Lang-en|Anousheh Ansari}}; [[12 сентябрь]] [[1966 йыл|1966]], [[Мәшһәд|Мәшһүд]], [[Иран]]) — фарсы сығышлы [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]] ғалимы. ''Prodea systems, Inc компанияның нигеҙ һалыусыһы һәм башлығы'' [[18 сентябрь]] [[2006 йыл]]да ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе йыһан турисы була.

Профессиональ булмаған ҡатын-ҡыҙ космонавт осошо өсөн «Энергия» РСК белгестәренә ашығыс рәүештә «Союз ТМА-9» космос карабында йәшәүҙе тәьмин итеүҙең ҡайһы бер системаларын ҡайтанан йыһазландырырға тура килә.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=На международную космическую станцию отправилась космическая туристка|url=https://rus.team/events/raketa-nositel-soyuz-s-pervoj-kosmicheskoj-turistkoj-na-bortu-startoval-s-kosmodroma-bajkonur|work=RusTeam|accessdate=2024-04-15}}&lt;/ref&gt; 

Ансари Халыҡ-ара космос университетының почётлы доктор дәрәжәһенә эйә.  Суинберн университетында астрономия буйынса магистр дәрәжәһен алыу өҫтөндә эшләй.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Донъяның — 449-сы космонавты.

Осоштар һаны — 2. Оҙайлығы — 10 тәүлек 21 сәғәт 04 минут 55 сек.

== Биографияһы ==
Ануше Ансари Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы [[Мәшһәд|Мәшһүд]] ҡалаһында тыуған. Ансари үҙенең фарсы сығышлы булыуы менән ғорурлана. Ансари космонавтар корпусына алынғандан һуң, [[Әзербайжан]] киң мәғлүмәт саралары Ансариҙың этник [[Әзербайжан теле|әзербайжа]]н булыуы тураһында мәғлүмәт тарата, шул уҡ ваҡытта хәбәрҙә фактик хаталар яһай, мәҫәлән, Ансариҙы [[Тәһран]]да тыуған тип күрһәтә. Ошо уҡ яңылыҡты, Ансариҙың этник сығышын һәм тыуған урынын күрһәтеп, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары ҡабатлай. Ануше тыуғандан һуң бер аҙҙан ата-әсәһе Тәһранға күсеп килә, бала сағы һәм үҫмер йылдарын шунда үткәрә. 1984 йылда ғаилә [[АҠШ]]-ҡа күсә, сөнки ата-әсәһе ҡыҙҙарына яҡшы белем алырға һәм фән менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирергә теләй. Ануше бакалавр дәрәжәһен Джордж Мэйсон университетында ала, унда информатика һәм электроника менән шөғөлләнә, джордж Вашингтон университетында магистр дәрәжәһен ала.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Ануше Ансари|url=https://astronaut.ru/as_turst/text/ansari.htm|work=Космическая энциклопедия|accessdate=2024-04-15}}&lt;/ref&gt;

Уҡыуын тамамлағандан һуң ''MCI, Inc.'' компанияһына эшкә урынлаша, унда Хәмид Ансари менән таныша, 1991 йылда уға кейәүгә сыға. 1993 йылда Ануше, Хәмит һәм уның ҡустыһы Әмир «Technologies, Inc (TTI)» компанияһына нигеҙ һала. Ануше компанияның генераль директоры вазифаһын башҡара. 2000 йылда TTI-ны Sonus Networks, Inc. компанияһын $550 млн-ға һаталар. Күп тә үтмәй, ''TTI'' акцияларының хаҡы түбәнәйә. Был йәһәттән килешеүҙе «Sonus Networks» компанияһы шик аҫтына ҡуя, ә Ансари эске сауҙала ғәйепләнә.

Ануше ''X Prize Foundation'' премия фондының попечителлек советы ағзаһы булып тора. Ансари ғаиләһе уға күп миллионлы инвестициялар һала һәм беренсе шәхси суборбиталь космос карабы өсөн бирелгән Ансари Ansari X Prize (тәүге исеме — ''X Prize''), титул бағыусыһы була. [[2004 йыл]]дың [[4 октябрь|4 октябренд]]ә премияны SpaceShipOne космос карабын эшләгән ''Tier One'' проектында ҡатнашыусылар яулай.
2006 йылдың февралендә Ансариҙың «Prodea Systems, Inc.» инвестиция фирмаһы Space Adventures, Ltd. һәм Рәсәйҙең Федераль космос агентлығы менән коммерция ҡулланыуы өсөн суборбиталь космос аппараттары паркын төҙөү буйынса партнёрлыҡ тураһында иғлан итә.

Туған фарсы теленән тыш, Ануше [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрен яҡшы белә. Йыһанға осоуға әҙерлек барышында рус телендә һөйләшеү оҫталығына ла эйә була.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Йыһанға әҙерлек һәм осоу ==
2002 йылда булдырылған шәхси космос аппараттарының береһендә суборбиталь осошта ҡатнашыу өсөн ғариза бирә. 2006 йылдың февраль башында Рәсәйгә килә һәм медицина тикшереүен уңышлы үтә, 26 февралдә махсус әҙерлек үтергә ҡабул ителә. 2006 йылдың 4 апрелендә Ю. Гагарин исемендәге космонавтар әҙерләү үҙәгендә 4-се космос турисы [[Япония|япон]] эшҡыуары Дайсуке Эномотоның дублеры сифатында күнекмәләр башлай, уның осошо 11-се килгән экипаж (ВК-11) программаһы буйынса 2006 йылдың сентябренә билдәләнә. Ансариҙың йыһанға осоуы 2007 йылдың мартында ВК-12 программаһы буйынса үтеүе ихтимал була. Шул уҡ ваҡытта, 2006 йылдың 5 майында Федераль космос агентлығының (Роскосмос) маневрлы программалары департаменты мөдире Алексей Краснов, Ансари менән әлегә тик «контрактҡа тиклемге килешеүгә» генә ҡул ҡуйылһа ла, ул «япон космонавтының резервы булараҡ ҡарала» тип белдерә. Севастополдә 2006 йылдың 26 майынан 2 июненә тиклемге осорҙа көтөлмәгән төшөү осрағы эше буйынса күнекмәләр үтә. Ләкин [[2006 йыл]]дың 21 авгусында Эномотоның осошо медицина күрһәткестәре буйынса туҡтатыла, һәм икенсе көндө Ануше экипаждың төп составына индерелә. 2006 йылдың 18 сентябрендә 4: сәғәт 09 минутта [[Тюрин Михаил Владиславович]] , Майкл Лопес-Алегриа һәм ''Ануше Ансари'' составындағы экипаж менән «[[:ru:Союз ТМА-9|Союз ТМА-9]]» [[Байконур]] космодромонан уңышлы старт ала.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

20 сентябрҙә 05:21 сәғәттә йыһан аппараты МКС «Звезда» модуленең артҡы тоташтырыу узелына уңышлы тоташа. Станцияла һигеҙ көн дауамында Ануше бер нисә фәнни тәжрибә үткәрә, улар башлыса космик нурланыштың һәм ауырлыҡһыҙлыҡтың экипаж ағзаларына һәм микроорганизмдарға йоғонтоһо менән бәйле. Иран милли телевидениеһында астрономик шоу өсөн йыһандан интервью ала, МКС-та булғанда үҙенең блогында белдереүҙәр баҫтыра һәм һорауҙарға яуап бирә. Ануше Ансари — йыһандан блог алып барған беренсе кеше.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=Ануше Ансари - первая мусулманка в космосе|url=http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|work=«Мусульманка» женский журнал|accessdate=2024-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190910052723/http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|archivedate=2019-09-10}}&lt;/ref&gt;

29 сентябрҙә 1:13 сәғәттә Ануша «Союз ТМА-8» космос карабы экипажы составында Ергә ҡайта. Ултырыу [[Ҡаҙағстан]]дың иҫәпләнгән районында уңышлы үтә. Туристтан тыш, кире ҡайтыу экипаж составына космонавт [[Виноградов Павел Владимирович]] һәм космонавт Джеффри Уильямс инә.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
Осош алдынан Лопес-Алегриа туристарҙы әле эш тамамланмаған станцияға алып барырға ярамай, тип әйтеүенә ҡарамаҫтан, Анушеның станциялағы эштәре экипаждың башҡа ағзаларынан яҡшы баһа ала.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Осош алдынан Ануше үҙенең скафандрына 1925—1964 йылдарҙағы Америка флагын һәм иҫке Иран флагын, уны тәрбиәләгән һәм күтәргән ике илдең символы булараҡ урынлаштырырға теләй. Әммә [[АҠШ]] һәм Рәсәй хөкүмәттәре, сәйәси эҙемтәләр тыуыу мәмкинлеге арҡаһында, АҠШ флагы менән сикләнергә тәҡдим итә. Ануше тәҡдимдәргә буйһона һәм Иран флагын урынлаштырыу урынына үҙенең космос кейеменең эмблемаһына уның төҫтәрен ҡулланырға ҡарар итә. Ирандың рәсми киң мәғлүмәт сараларында Анушеның йыһанға осоуы ыңғай ҡабул ителә.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Нәшриәт баҫмалары ==
Төрлө техник һәм тармаҡ журналдарында бер нисә баҫма авторы. Автоматлаштырылған эшсе ҡоролмалар һәм сымһыҙ идара итеү протоколдарын булдырыу өлкәһендә ике патентҡа эйә. 2010 йылда «Минең йондоҙҙар тураһында хыялым: Иран ҡыҙынан алып йыһан пионерына тиклем» («Моя мечта о звездах: От Дочери Ирана до Космического Пионера») китабының авторҙашы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
2004 йылдың 5 майында ҡәйнеше Әмир Ансари менән бергә «[[Ansari X Prize]]» премия фондының төп бағыусыһы була.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Космос тикшеренеүселәре ассоциацияһының ғүмерлек ағзаһы һәм «Космос уҡытыусыһы» проектының консультатив советы ағзаһы булып тора.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
 
Бөтә донъя иҡтисади форумының йәш глобаль лидерҙар наградаһы;

Ҡатын-ҡыҙ эшҡыуарлығын үҫтереү буйынса милли премия;

Джордж Вашингтон университетының күренекле сығарылыш уҡыусылары премияһы.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Мауығыуҙары ==
Бала саҡтан йыһанға осоу менән мауыға һәм космонавт булырға хыяллана.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Anousheh_Ansari_in_the_ISS.jpg|альт=В модуле МКС «Звезда»|МКС «Звезда» модулендә
Файл:Anousheh_Ansari_after_landing.jpg|альт=Сразу после посадки|Ергә төшкәндән һуң
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite news|title=На международную космическую станцию отправилась космическая туристка|url=https://rus.team/events/raketa-nositel-soyuz-s-pervoj-kosmicheskoj-turistkoj-na-bortu-startoval-s-kosmodroma-bajkonur|work=RusTeam|accessdate=2024-04-15}}
* {{Cite news|title=Ануше Ансари|url=https://astronaut.ru/as_turst/text/ansari.htm|work=Космическая энциклопедия|accessdate=2024-04-15}}
* {{Cite news|title=Ануше Ансари - первая мусулманка в космосе|url=http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|work=«Мусульманка» женский журнал|accessdate=2024-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190910052723/http://www.musulmanka.su/index.php/nasha-zhizn/zhenshchiny/item/anushe-ansari-pervaya-musulmanka-v-kosmose.html|archivedate=2019-09-10}}


[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ космонавтар]]
[[Категория:АҠШ астронавтары]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1966 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Иранда тыуғандар]]</text>
      <sha1>tjlmiry8ovzu1bifci4vuks6ec1sydr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Али Чаринский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198739</id>
    <revision>
      <id>1308779</id>
      <parentid>1296696</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T15:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8445" sha1="tlzc2yeoj9x9zwx4zb55j11ze19s5f6" xml:space="preserve">{{Шәхес/Ислам|имя=Али Чаринский|имя рожд=Мирзаев Арыҫлан Гаджимурадович|род деятельности=тренер, блоггер, хоҡуҡ яҡлаусы|дата рождения=[[9 ғинуар]] [[1998 йыл]]|место рождения=[[Термез]], [[Үзбәк ССР]], [[СССР]]|национальность=[[лаҡтар|лаҡ ир-аты]]|вероисповедание=[[Ислам]]|течение=[[сөнниҙәр|сөнниселек]], [[сәләфилек]]|отец=Гаджимурад Мирзаев|изображение=Чаринский Али.jpg}}

'''Али Чаринский''' (ысын исеме: '''Мирзаев Арслан Гаджимурадович'''; 9 ғинуар 1988 йыл, [[Термез]], [[Үзбәк Совет Социалистик Республикаһы|Үзбәк ССР]], [[СССР]]) — [[Дағстан]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, сәйәси ҡасаҡ, спортсы, джиуджитсу, хәрби самбо һәм грепплинг буйынса тренер&lt;ref&gt;[https://semnasem.org/articles/2023/11/01/ukrainskie-specsluzhby-i-amerikancy-povliyali-na-protesty-ne-bolshe-chem-retrogradnyj-merkurij Украинаның махсус хеҙмәттәре һәм американдар протестарға ретроград Меркурийҙан да артыҡ йоғонто яһамай]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://100biografiy.ru/sport/ali-charinskij Али Чаринский: биографияһы һәм шәхси тормошо, ҡатыны, карьераһы һәм уңышы, Инстаграм һәм фотолары]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://biografpro.ru/ali-charinskij-arslan-mirzaev/ Али Чаринский: биографияһы һәм шәхси тормошо, ҡатыны, карьераһы һәм уңыштары, Инстаграм һәм фотолары]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1988 йылдың 9 ғинуарында [[Термез]] ҡалаһында ([[Үзбәк ССР|Үзбәк ССР-ы]]) тыуған. Милләте буйынса [[Лаҡтар|лаҡ]], дин тотоу буйынса [[Сөнниҙәр|сөнни]] [[Мосолмандар|мосолман]]. Бала сағында айырыуса бер көрәшкә иғтибар итә, самбо һәм хәрби сәнғәт менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2000 йылдарҙа Мәскәү юғары уҡыу йорттарының береһенә уҡырға инә. Ислам хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының уҡыу йорттарында хиджаб кейеү хоҡуғын яҡлай. «Мосолмандар хоҡуҡтары өсөн» хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша һәм уның лидеры була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2016 йылдың аҙағында, Рәсәйҙә уға ҡаршы бер нисә енәйәт эше ҡуҙғатылғандан һуң, Украинаға күсә. Атап әйткәндә, Рәсәйҙә уны «терроризмды аҡлауҙа» ғәйепләйҙәр. 2022 йылдың аҙағында уға ҡаршы «Рәсәй армияһын дискредитациялау» статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла. Украинала сәйәси эшмәкәрлеген дауам итә. Одессала бразиль джиу-джитсу буйынса тренер булып эшләй, шулай уҡ «Хаджибей» шәхси мәктәбен аса&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Кавказ төйөнө''. [https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/384536 Дағистан блогеры армияның абруйын төшөрөүҙе үҙенең баҫмалары менән бәйләй]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''McFall, Caitlin.'' [https://www.foxnews.com/world/decades-kremlin-prejudice-dagestan-fuels-protests-putin-conscription-decree Кремлдең Дағстанға тиҫтәләгән йылдар буйына ҡарата тиҫкәре ҡарашы Путиндың хәрби хеҙмәткә саҡырыу тураһындағы указынан һуң протестар уята]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==
Уҡыу осоронда ислам хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, уҡыу йорттарында хиджаб кейеүҙе һәм намаҙ уҡыуҙы яҡлай. «Мосолмандар хоҡуҡтары өсөн» йәмәғәт хәрәкәте лидеры. Үҙ эшмәкәрлеге өсөн бер нисә тапҡыр көс хеҙмәткәрҙәре яғынан баҫымға дусар була. Һуңынан уға ҡаршы енәйәт эштәре ҡуҙғатыла, бынан һуң ул Рәсәйҙән Украинаға күсеп китә&lt;ref&gt;[https://www.opendemocracy.net/ru/moskovskiy-molodiy-musulmanye-zatrawnyiyi-ekstremisty/ Йәш мосолмандар]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/2735378 Йәш мосолмандарҙың хаталарын джихадта төҙәтәләр] - &quot;Коммерсантъ&quot; гәзитенең 29.05.2015 №92{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

«Азат Кавказ» ижтимағи-сәйәси хәрәкәтенең медиаофисы етәксеһе&lt;ref&gt;''Ximera, Ярослава Бірюк.'' [https://ximera.com.ua/2022/10/interview-ali-charinskiy/ Алі Чаринський - Свобода. Боротьба. Віра]{{Ref-uk}} (2022-10-05).&lt;/ref&gt;.

2024 йылдың апрелендә Рәсәй «экстремистар һәм террорсылар» исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[https://t.me/bad_list_updates/1872 Террористар һәм экстремистар исемлеген яңыртыу]&lt;/ref&gt;.

== Тренерлыҡ эшмәкәрлеге ==
Одессала джиуджитсу, хәрби самбо һәм грепплинг буйынса тренер булып эшләй. Али Чаринский тренерлығы аҫтында Ҡырым спортсылары 10 тапҡырҙан ашыу донъя һәм Европа чемпионаттарында еңеүсе һәм призер була. Ҡырым Автономиялы Республикаһының спорт көрәше федерацияһы етәксеһе урынбаҫары&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://qirim.news/news/ali-charinskyi-stav-zastupnikom-federatcii-sportyvnoi-borotby-ark Ғәли Чаринский Ҡырым Автономиялы Республикаһының Көрәш федерацияһы башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607105509/https://qirim.news/news/ali-charinskyi-stav-zastupnikom-federatcii-sportyvnoi-borotby-ark |date=2024-06-07 }}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Али Чаринский үҙе грепплинг буйынса спорт мастеры, самбо буйынса спорт мастерлығына кандидат, джиуджитсу буйынса ҡара билбау эйәһе&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Социаль селтәрҙәр ==
Шул уҡ исемле шәхси YouTube һәм Telegram каналын алып бара. Инстаграм аккаунты бар. Башня, Джабраилович һ. б. каналдарында даими эфирҙа сығыш яһай.

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Термезда тыуғандар]]
[[Категория:Билдәле мосолмандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Рәсәйҙә ислам]]
&lt;references /&gt;
== Һылтанмалар ==
[https://www.youtube.com/@AliCharinsky Уның шәхси YouTube каналы]</text>
      <sha1>tlzc2yeoj9x9zwx4zb55j11ze19s5f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр хәрби училищеһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200543</id>
    <revision>
      <id>1308773</id>
      <parentid>1294813</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T14:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27658" sha1="08uygt4p494jb53xrh2ak2tf1vntapb" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Александр хәрби училищеһы''' — Рәсәй император армияһының пехота офицерҙарын әҙерләгән хәрби уҡыу йорто. Мәскәүҙә урынлашҡан була.

== Училищеның ойошторолоуы ==
Венгрия походы күрһәтеүенсә, кадет корпустарында белем алған офицерҙар, үҙҙәренең зирәклеге һәм тырышлығы арҡаһында, [[рядовой]] һалдаттарҙан етештерелгән команда составына ҡарағанда ҡиммәтлерәк кадрҙар элементы булып тора. Кадет корпустарын арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1849 йылдың 25 декабрендәге император рескрипты буйынса Мәскәүҙә Александрин етемдәр институты нигеҙендә 400 етем штаб һәм юғары офицерҙар, шулай уҡ нәҫелдән килгән дворяндарҙан хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ''Александрин етемдәр кадет корпусы'' ойошторола&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Александринский сиротский кадетский корпус}}&lt;/ref&gt;. Уның директоры Пётр Александрович Грессер була; батальон командиры — Изге Георгий кресы эйәһе [[Веселовский, Николай Алексеевич|Николай Алексеевич Веселовский]]. 1860 йылда корпусҡа император [[Александр II]] килә.

Кадет корпусын хәрби гимназияларға үҙгәртеү һөҙөмтәһендә 1863 йылдың 25 авгусында Александрин етемдәр корпусы урынында хәрби училище ойошторола. 1863 йылдың сентябрендә ул ''Александр хәрби училищеһы'' тип үҙгәртелә. Тәүге ҡабул итеү яҡынса 240 ир-аттан тора, улар курсанттар тип атала башлай. Уның беренсе командиры — полковник [[Шванебах  Борис  Антонович|Борис Антонович Шванебах]] (1874 йылға тиклем). Бина менән бер рәттән сиркәү, китапхана, архив һәм бөтә матди мөлкәт элекке кадет корпусынан училищеға күсерелә. Һуғыш министрының 1863 йылдың сентябрендәге бойороғо менән училищеға ҡабул итеү ҡағиҙәләре билдәләнә. Ҡабул итеү тәү сиратта хәрби гимназияларҙы тамамлаусыларҙан тора, буш урындарҙы тамамланған урта белемле бөтә социаль синыф йәштәренә рөхсәт ителә. 1867 йылда уҡырға ҡабул итеү ҡағиҙәләре үҙгәртелә — бөтә ҡатлам кешеләре лә ҡабул ителә, әммә хәрби хеҙмәткә алыу (рекрут) бурысы булмай (хәрби гимназия һәм урта мәктәптәрҙе тамамлап, кәрәкле танытма алғандар имтиханһыҙ ҡабул ителә). 1894 йылда ҡағиҙәләргә яңынан үҙгәрештәр индерелә — дворян сығышлы булмаған кешеләрҙе ҡабул итеүгә ҡәтғи сикләү индерелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003646661/ |title=&quot;Александровское военное училище за XXXV лет&quot;, М.,1900 г. |access-date=2026-04-28  }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Москва._Александровское_военное_училище._(p)1911г_ротаЕгоВел-старш_класс_6450fa7.jpg|мини|Его Величество ротаһы, өлкән класлы. 1911 йыл.]]
1864 йылда училищеға 3-сө номер бирелә.

1867 йылдың 27 апрелендә император Александр II училищеға килә, учреждениенан да, уҡыусыларынан да бик ҡәнәғәт була, уның шефлығын ҡабул итә. Һуңынан императорҙар [[Александр III]] һәм [[Николай II]] уҡыу йорто меценаттары була. Шванебахтан һуң мәктәп етәксеһе итеп Самогит гренадер полкының элекке командиры полковник Михаил Петрович Самохвалов тәғәйенләнә; уны яҙыусы А. И. Куприн үҙенең &quot; Курсанттар &quot; романында телгә ала.

1894 йылдан уҡыу йорто үҙенең тәүге исемен (номерһыҙ) ала — ''Александр хәрби училишеһы''. 1908—1917 йылдарҙа училищеның һуңғы етәксеһе булып уның элекке сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Николай Иванович Геништа була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Уҡыу ==
[[Файл:593_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|справа|мини|''Губарев П. К.'' Буглер һәм 3-сө Александр хәрби училищеһы курсанты тулы формала. 1874 ]]
[[Файл:Leontiy_Danilin_junker_Alexander_military_academy.jpg|мини|1916 йылда тиҙләтелгән курсты тамамлаған курсант Леонтий Степанович Данилин]]
Училище дүрт ротаға бүленә, бер батальондан тора. Юнкерҙарҙың строевой уҡытыуына дөйөм етәкселек итеү менән училище начальнигы ярҙамсыһы булған батальон командиры (1864 й. мартында булдырыла) шөғөлләнә. [[Капитан (хәрби дәрәжә)|Капитан]] Лобода, батальондың (беренсе) гвардия ротаһы командиры, беренсе батальон командиры итеп тәғәйенләнә һәм подполковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Курс ике йыл дауам итә, бөтә курс ике класҡа — кесе һәм өлкән класҡа бүленә. Беренсе сығарылыш 1864 йылдың майында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1860-сы йылдарҙан түбәндәге предметтар өйрәнелә: тактика, артиллерия, нығытма, хәрби хоҡуҡ, шулай уҡ Алла Ҡануны, урыҫ теле, сит телдәр, математика, химия, физика, сәйәси тарих, статистика. Шулай уҡ кадеттар дини һәм донъяуи йыр-моңға өйрәнә. 1870—1880 йылдарҙа предметтар составы бер аҙ үҙгәрә. Уҡыуҙа уңыштарға дәртләндерер өсөн майор-сержант йәки курсант дәрәжәһен алыу мөмкинлеге индерелә. Уртаса иң юғары балл йыйған курсанттар мәрмәр таҡтаташтар менән бүләкләнә. 1887 йылдан курсанттарға аҙнаһына ике тапҡыр отпуск бирелә&lt;ref name=&quot;avu35&quot; /&gt;.

Училищеға, тәү сиратта хәрби юғары уҡыу йорттарынан йәш дворяндар ҡабул ителә. XX быуат башына тиклем мәктәпкә тәү сиратта юғары ҡатлам дворяндарын ҡабул иткәндәр.

А. Ю. Бабурин үҙенең баҫмаларында Александр мәктәбе тарихын һәм уның төҙөлөшөн тасуирлай:
&lt;blockquote&gt;1871 йылға тиклем һәр рота ике взводҡа (һуңыраҡ дүрткә) бүленә. мәктәптең тулыландырыусы һаны 300 курсантҡа тиклем билдәләнә. дүрт айлыҡ тиҙләтелгән сығарылыш практикаһы башлана, сөнки фронт кесе пехота офицерҙарына бик мохтаж була.
&lt;/blockquote&gt;.
[[Файл:Women_praporshiki_1917_Armiya_svobodnoy_Rossii.jpg|мини|Ҡатын-ҡыҙ прапорщиктар, Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар. ноябрь 1917. Алғы рәттә (һулдан уңға): Виденек (һуңынан походта пионер), [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|З.Реформатская]] (бер [[Реформаторская, Зинаида Николаевна|нисә]] тапҡыр яралана, ҡартлыҡтан АҠШ-та вафат була), [[Заборская, Надежда|Н.Заборская]] (икенсе [[Заборская, Надежда|лейтенант]], Асунсьонда үҙен атып үлтерә). Артҡы: [[Кочергина, Антонина|А.]] [[Кочергина, Антонина|Кочергина]] (Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә һәм Рәсәй армияһында . Эмиграцияға киткән . Эмиграцияға [[Готгард, Зинаида|киткән]]), З. Свирчевская (Көньяҡтан Мәскәүгә йәшерен миссия менән ебәрелгән. Әсирлеккә алына һәм үлтерелә&lt;ref name=&quot;akunin&quot;&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|title=Белые амазонки|author=[[Борис Акунин]]|date=2012-10-17|work=Блог|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2012-11-16|lang=ru|archive-date=2012-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022135457/http://www.echo.msk.ru/blog/b_akunin/941547-echo/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Готгард, Зинаида|З.]]]]
Уҡытыусылар араһында Ключевский Василий Остапович, Чупров Александр Иванович һәм Смысловский кеүек билдәле ғалимдар ҙа була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында уҡыу дүрт айға тиклем ҡыҫҡартыла. Тиҙләтелгән курсҡа 30 йәшкә тиклемге ир-егеттәр, шул иҫәптән ғаиләле ирҙәр ҙә ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартылыуға ҡарамаҫтан, училищеның традициялары һаҡлана.
1916 йылға армияла офицерҙарға ҡытлыҡ шул тиклем көсәйә,училищеға дворян балаларын ғына түгел, башҡа социаль ҡатлам йәштәрен дә ҡабул итергә рөхсәт бирелә. Рәсәй империяһы буйлап гимназияларға, социаль синыфҡа ҡарамай, курсын отличие менән тамамлаған гимназия сығарылыш уҡыусыларын Александр мәктәбенә ҡабул итеү мөмкинлеге тураһында иғлан ителгән циркулярҙар ебәрелә. Иң яҡшы сығарылыш уҡыусыларына училищела ҡалыу һәм уҡытыу мөмкинлеге тәҡдим ителә; әммә, ҡағиҙә булараҡ, сығарылыш уҡыусылары тиҙ арала фронттағы хәрәкәт итеүсе армияға эләгергә ынтыла.
1917 йылда училищеға яҡынса ике мең курсант уҡырға инә. Көн һайын бер нисә сәғәт дауамында күнекмәләр үткәрелә, ҡайһы бер фәндәр (Дин хоҡуғы, рус һәм сит телдәр, хәрби тарих, география) бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Шул ваҡытта училище 25 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 18&lt;ref name=&quot;ushakov&quot;&gt;{{Китап|автор=Ушаков А. И., Федюк В. П.|часть=|заглавие=Лавр Корнилов|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Молодая Гвардия|год=2006|том=|страницы=|страниц=398|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;) ҡатын-ҡыҙ прапорщик сығара.. Уларҙан береһе уҡыуҙы тамамлағас уҡ, Мәскәүҙә баш күтәреүсе большевиктар менән урам алыштары ваҡытында һәләк була, унда сығарылыш уҡыусыларының барыһы ла тиерлек ҡатнаша. Улар барыһы ла тиерлек [[Аҡтар хәрәкәте|Аҡтар хәрәкәтенә]] ҡушыла. Ун биш кеше «Боҙ маршында» ҡатнашты&lt;ref name=&quot;ushakov&quot; /&gt; . [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] туғыҙ кеше һәләк була. Тағы икеһе уның тамамланғандан һуң күп тә үтмәй үҙҙәрен ата&lt;ref name=&quot;akunin&quot; /&gt;.

== Октябрь революцияһында ҡатнашыуы ==
Октябрь көндәрендә, Мәскәүҙә большевиктар түңкәрелеше ваҡытында ,Александр хәрби училищеһы Мәскәү хәрби округының оператив штабы булып хеҙмәт итә. Училищела урынлашҡан офицер отрядтары һәм курсанттар Хәрби ревкомға ҡаршылыҡ күрһәтә. Училищеға яҡынлашҡан урындарҙа баррикадалар ҡуйыла, окоптар ҡаҙыла. 1ноябрҙә Кремлдән һәм тирә-яҡ урамдарҙан ҡыуып сығарылған курсанттар һәм офицерҙар училищела туплана. Көслө артиллерия бомбаға тотоуынан һуң, һаҡсылар 3 ноябрҙә капитуляцияға бирелә, училище бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;135px&quot;&gt;
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Церковь.jpg|альт=Церковь Александровского военного училища| Александр хәрби училищеһы сиркәүе .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Стрелковый_зал.jpg|альт=Стрелковый зал| Атыу залы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Зал_3-й_роты.jpg|альт=Зал 3-й роты, караульный развод| 3-сө рота залы, гвардия монтажы
Файл:Москва_Александровское_военное_училище_1.jpg|альт=Библиотека училища| Училище  китапханаһы .
Файл:Москва_Александровское_военное_училище._Различные_формы_юнкеров.jpg|альт=Различные формы юнкеров на начало XX века| XX быуат башында кадеттарҙың төрлө формалары
Файл:Москва._Александровское_военное_училище._Старики-выпускники_1899~1911г.jpg|альт=Бывшие выпускники училища на начало XX века| ХХ быуат башында училищеның  элекке сығарылыш уҡыусылары 
&lt;/gallery&gt;

== Рәсәйҙең Көньяғында һәм һөргөндә училищены тергеҙеү ==
Александр хәрби училищеһы [[аҡтар хәрәкәте]] тарфынан тергеҙелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы Көстәре составына ингән [[Краснодар|Екатеринодарҙа]] офицерҙар әҙерләү курстары ойошторола. Шул йылдың июлендә уҡытыу курстары Ейскиға тиклем киңәйтелә һәм Генерал Алексеев исемендәге хәрби ваҡыты училищеһы итеп үҙгәртелә. 1919 йылдың ноябрендә курстар Харьков губернаһындағы Чугуевҡа күсерелә. 1920 йылдың мартында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] [[Аҡмәсжит|Симферополгә]] Чугуевтан курстар [[Новороссийск|Новороссийскиға]] эвакуациялана. Гелиболға 1921 йылдың 1 мартынан Александр генерал Алексеев хәрби училищеһы тип үҙгәртелә. 1921 йылдың 25 мартында Рус армияһы баш командующийы генерал [[Врангель Пётр Николаевич|Врангелдең]] 122-се бойороғо менән училище изге Николай Чудотворец таҫмалары төшөрөлгән көмөш трубалар менән бүләкләнә. Мәктәптең тәүге сығарылышы (107 уҡыусы) 1921 йылдың 29 июнендә Галлиполи ҡалаһында була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда Рәсәй Дөйөм хәрби союзы барлыҡҡа килгәндән һуң һәм 1930-сы йылдар башына тиклем Александр хәрби училищеһы, чиндарының төрлө илдәр буйлап таралыуына ҡарамаҫтан, 1-се армия корпусы составында кадрҙар берәмеге булып ҡала. Мәктәпкә һуңғы сығарылыш кластарынан офицерҙар тәғәйенләнә. 1925 йылдың көҙөндә училищела 157 ағза, шул иҫәптән 143 офицер була.

1928—1932 йылдарҙа училище [[Өсөнсө Болгар батшалығы|Болгарияның]] [[Варна]] ҡалаһында ай һайын «Александровец» гәзитен сығара. Генерал А. Курбатов редакцияһында йәмғеһе 55 һанынәшер ителә. 1 950 йылда полковник Свистун-Жданович Парижда шул уҡ исем аҫтында ҙур иллюстрациялы гәзит сығара. Бер аҙҙан, 1965 йылда, «Военная Былы» мөхәррире А. А. Геринг А. С. Работиндың һәм училищеның башҡа элекке офицерҙары һәм курсанттарының хәтирәләре нигеҙендә Алексеев училище тураһында хәтирәләрен баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище бинаһы ==
1792 йылда мәктәп бинаһы Ф. И. Кампорези тарафынан Мәскәүҙең бай дворяны С. С. Апраксин өсөн иртә [[Классицизм|классик]] стилдә төҙөлә. XIX быуатта бина яңынан төҙөлә һәм Пречистенский (хәҙер Гоголевский) бульвары, Знаменка урамы һәм Оло Знаменский тыҡрығы араһындағы тотош кварталды биләй. 1944—1946 йылдарҙа Знаменка урамы буйындағы биналарҙы (хәҙерге адресы — Знаменка урамы, 19) М. В. Посохин һәм А. А.

Совет осоронда бинала [[Революцион хәрби совет]], артабан оборона халыҡ комиссариаты урынлашҡан. Александр хәрби училищеһы комплексын хәҙер Рәсәй Оборона министрлығы биләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Училище етәкселәре ==
* 26.09.1863 — 27.04.1874 — полковник (19.04.1864 йылдан генерал-майор) Шванебах Борис Антонович
* 27.04.1874 — 11.05.1886 — полковник (01.01.1878 йылдан генерал-майор, 1880 йылдың 19.02 [[Самохвалов, Михаил Петрович|.]]
* 20.11.1886 йыл — 22.03.1891 йыл — генерал-майор Анчутин, Пётр Николаевич
* 05.16.1891 — 06.25.1901 — генерал-майор (30.08.1894 йылдан генерал-лейтенант) Левачев, Илларион Михайлович
* 25.06.1901 йыл — 15.09.1903 йыл — генерал-майор фон Лайминг, Павел Александрович
* 10/02/1903 — 06/08/1905 — генерал-майор (12.06.1904 йылдан генерал-лейтенант) Яковлев, Пётр Петрович
* 05.07.1905 — 19.11.1908 — генерал-майор (06.12.1907 йылдан генерал-лейтенант) Ферсман, Евгений Александрович
* 12.08.1908 — 07.10.1917 — полковник (01.16.1909 йылдан генерал-майор, 03.08.1915 йылдан генерал-лейтенант) Геништа, Николай Иванович
* 08/01/1917 — хх.хх.1918 — генерал-майор Михеев, Сергей Петрович
* 01/31/1919 — тарҡатыу алдынан — генерал-майор Курбатов, Алексей Александрович

== Мәҙәниәттә ==
Александр училищеһы уны тамамлаусы Александр Куприндың «[[:ru:Юнкера (роман)|Юнкера]]» романында һәм Александр Сегендың «Господа и товарищи» (2008) романында һүрәтләнә.

Александр хәрби училищеһы һәм уны тамамлаусылар менән бәйле ваҡиғалар фильмдарҙа сағылыш таба:

* Никита Михалковтың &quot; Себер цирюльнигы &quot; фильмында (тарихи дөрөҫлөкһөҙ);
* Александр Куприн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән «[[:ru:Юнкера (телесериал)|Юнкера]]&lt;nowiki/&gt;» телесериалында;
* «Батальон» фильмында, сюжеты Мария Бочкареваның ҡатын-ҡыҙҙар батальоны тарихы буйынса төҙөлгән.
Галлиполи лагерҙарында булған осорҙа курсанттар һәм уҡытыусылар училищеға арнап бер нисә шиғыр яҙа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт ==
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557398?page=3 Александр хәрби училищеһы, 1863—1901] — Мәскәү: Г. Лисснер һәм А. Гешель нәшриәте, 1901.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003557061?page=2 1851—1863 йылдарҙа Александринский етем кадет корпусы һәм 1863—1901 йылдарҙа Александровский хәрби училищеһы] Мәскәү: Г. Лисснер һәм А.
* ''А. Ю. Бабурин'' Александр хәрби училищеһы // «Хәрби тарих журналы». — 2008. — № 1.
* ''С. В. Волков исемендәге'' рус офицерҙар корпусы. — М., 1993.
* ''Воробьева А.'' Рус кадеттары 1864—1917 йй. Хәрби мәктәптәр тарихы. — М., 2002.
* [[iarchive:aleksandrovetsse008800|«Александровец»]] — АСУ-ның сит ил ассоциацияһының ай һайын сыҡҡан бюллетене. 1928 йылдың ғинуарынан 1932 йылдың июленә тиклем сыҡҡан һандар йыйынтығы.
* Мәскәүҙә белем алыу. Тарих һәм хәҙерге заман. Мәскәү: Мәскәү ҡала архивтары ассоциацияһы, 2000.
* ''А. Н. Поливанов,'' [https://books.google.com/books?id=EnRHAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=true «2-се Мәскәү императоры Николай I кадет корпусының илле йыллығы»] — Мәскәү: опечатка-лит. ротаһы И. Н. Кушнерев һәм Ко., 1899. — 235 бит.
* А. С. Работин, &quot; [https://paris1814.com/gallipoli/avu Александр генерал Алексеев исемендәге хәрби училищела уҡыуым тураһында ҡыҫҡаса хәтирәләр] &quot;, Париж, 1965.
* [http://babal5919.narod.ru/index.html Александр хәрби училищеһы (1863—1932) М.]
* [http://subscribe.ru/archive/rest.funny.bigler/200706/17213113.html ОФИЦЕРҘАР]
* [http://www.ruscadet.ru/history/rkk_1701_1918/1863_1882/vuz.htm Хәрби уҡыу йорттары .]
* [http://www.proz.com/kudoz/1551104 Мәскәү Александр мәктәбе .]
* [https://web.archive.org/web/20100327111349/http://www.armymuseum.ru/riaf2_r.html Александр хәрби училищеһы формаһы (һүрәт)]
* [https://web.archive.org/web/20070326081435/http://historydoc.edu.ru/attach.asp?a_no=953 1917 йыл аҙағындағы мәктәп бинаһы (фото)]
* [http://babal5919.narod.ru/photootlichniki.html Александр хәрби училищеһын тамамлаусылар, фәндәге бик яҡшы ҡаҙаныштары өсөн мәрмәр таҡтаташтарға яҙылған.]
* [https://web.archive.org/web/20260604130045/http://ria1914.info/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5 РИА офицерҙары сайтында Александровское хәрби училищеһы]
[[Категория:Мәскәү хәрби юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Хәрби уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙең бөтөрөлгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Рәсәй империяһының уҡыу йорттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә мәғариф]]</text>
      <sha1>08uygt4p494jb53xrh2ak2tf1vntapb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анестезия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200754</id>
    <revision>
      <id>1308804</id>
      <parentid>1296701</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T16:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1308804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9261" sha1="b2knws9zdd5ampxy2barp4dlgwhk324" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Anesthesia_patient_simulator.jpg|мини|282x282пкс|Анестезиолог студенттарҙы өйрәтеү.]]
'''Анестезия''' ({{Lang-el|ἀναισθησία}} — «иҫһеҙ») — тәндең йәки уның бер өлөшөнөң һиҙгерлеген тирә-яҡ мөхит һәм үҙ хәле тураһында мәғлүмәтте ҡабул итеүҙе тулыһынса туҡтатыуға тиклем кәметкән процесс.

== Классификация ==
Анестезия һиҙгер нервы импульсын төрлө кимәлдә ҡабул итеү йәки тапшырыу боҙолған осраҡта барлыҡҡа килә:
* һиҙеү рецепторҙарының зарарланыуы;
* һиҙеү [[нерв]]ыларының зарарланыуы;
* нервы импульстарын ҡабул итеүҙе боҙған [[Баш мейеһе|мейе]] зарарланыуы;
* баш мейеһе һиҙгер рецепторҙарҙан алған мәғлүмәтте дөрөҫ интерпретациялауға ҡамасаулай торған [[Психик ҡаҡшау|психик ауырыуҙар]], мәҫәлән, истерия.

Боҙолған һиҙгерлектең төрөнә бәйле рәүештә, анестезия булыуы мөмкин:

* тулы анестезия (һиҙгерлектең бөтә төрҙәре блоклана)
* өлөшләтә наркоз (һиҙгерлектең билдәле бер төрөн блоклау)
** ауыртыу тойғоһо булмауы — анальгезия
** [[:ru:Температурная чувствительность|температураға һиҙгерлектең]] булмауы — терманестезия
** тактиль һиҙгерлектең булмауы
** тәндең арауыҡта урынлашыуын тоймау
** [[Аҙыҡ тәме|тәм]] тойғоһо булмау — [[Аҙыҡ тәме|агевзия]]
** еҫ тоймау — аносмия

Анестезия төрлө кимәлдәге һиҙеү нервы импульстарын ҡабул итеүҙә йәки тапшырыуҙа боҙолоуҙар булғанда барлыҡҡа килә: Әгәр ҙә күреүҙең, ишетеүҙең йәки киңлек йүнәлешенең боҙолоуы тейешле рецепторҙарға зыян килеүҙән килеп сыҡһа, уларҙы офтальмология һәм отоларингология кеүек фәндәр өйрәнә. Әгәр наркоз башҡа төр рецепторҙарға зыян килеүҙән йәки нервы күҙәнәктәре араһындағы бәйләнештәрҙең боҙолоуы арҡаһында килеп сыҡһа, ул неврология тарафынан өйрәнелә. Психик тайпылыштарҙан барлыҡҡа килгән анестезияны психиатрия өйрәнә.

Хроник ауыртыу мәсьәләләре менән [[:ru:Алгология|алгология]], ә медицинала махсус тыуҙырылған анестезия менән [[:ru:Анестезиология|анестезиология]] шөғөлләнә.

Анестезиологияла анестетиктар хирургик операция һәм башҡа ауыртыулы медицина процедуралары ваҡытында ауыртыуҙы баҫыу өсөн ҡулланыла. Яһалма наркоз [[1847 йыл]]дан алып ҡулланыла: был йылда Джеймс Симпсон хлороформды аса.

== Медицина анестезияһы ==
Медицина анестезияһы анестезиология ғәмәли фәненең өйрәнеү предметы булып тора. Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары шарттарында медицина манипуляциялары ваҡытында анестетиктарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла. Наркоз биреү менән туранан-тура табип анестезиолог-реаниматолог һәм шәфҡәт туташы-анестезист шөғөлләнә.
[[Файл:Preoxygenation_before_anesthetic_induction.jpg|мини|250x250пкс|Дөйөм наркоз алдынан преоксигенациялау]]

=== Дөйөм анестезия ===
Дөйөм анестезия йәки наркоз — үҙәк нервы системаһын тулыһынса баҫтырыу, аңын юғалтыу һәм ауыртыу һиҙгерлеген юғалтыу. Ул мускулдарҙың ял итеүе менән оҙатыла, һәм махсус наркоз-тын алыу ҡорамалдары талап ителә.

=== Тынысландырыу ===
Күп кенә медицина манипуляцияларын башҡарыу өсөн ауыртыуҙы баҫтырыу талап ителмәй — аңды һүндереү етә. Үҙенён-үҙе тын алыу һаҡлана, рефлекстар баҫтырыла, мускулдар тонусы кәмей. Ҡулланыуҙың ғәҙәти миҫалдары: быуынын урынына ултыртыу, [[:ru:Искусственный аборт|медицина аборты]], [[:ru:Колоноскопия|колоноскопия]], [[:ru:Гастроскопия|гастроскопия]], [[:ru:Эндоскопия|эндоскопия]], катетер индереү.

=== Урынлы-төбәк анестезия ===
Урындағы наркоз тәьҫирендә тәндең билдәле бер өлөшөнөң һиҙгерлеген юғалтыуы. Нерв импульсы тапшырыуҙы блокировкалау участкаһы буйынса түбәндәге аҫтөрҙәргә бүленә:

==== Нейроаксиаль (үҙәк төбәк) ====
* Арҡа йәки субарахноидаль анестезия (СМА) — анестетикты субарахноидаль арауыҡҡа индереү юлы менән арҡа нервыһы тамырҙары кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Ул тиҙ башлана, кендектән түбән операцияларҙа ҡулланыла.
* Эпидураль наркоз (ЭДА) эпидураль арауыҡҡа наркоз индереп, арҡа нервыһы тамыры кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Ул яй башлана һәм сегменталь эффектҡа эйә, пациентҡа йөрөү мөмкинлеген бирә.
** Ҡойроҡ (сакраль) — һигеҙгүҙ тапҡырындағы эпидураль анестезияның айырым осрағы
* Берләштерелгән арҡа-эпидураль анестезия — арҡа (блок үҫешенең юғары тиҙлеге) һәм эпидураль (оҙайлы ваҡыт ауыртыуҙы баҫыу мөмкинлеге) анестезияһының өҫтөнлөктәрен берләштереү.

==== Периферия төбәк ====
* Үткәреү анестезияһы — нервы олоно йәки нервы үрелештәре кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Мәҫәлән, ҡулдарға операция яһағанда яурын үрелеше блокадаһы.
* Урындағы (инфильтрация) наркоз — ауыртыу рецепторҙары һәм бәләкәй нервы тармаҡтары кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Был урындағы наркоз эретмәһен тире эсенә йәки лайлалы тышса аҫтына индереү юлы менән тормошҡа ашырыла.
* Терминаль йәки аппликация (анестетиктарҙы лайлалы тиресәгә һөртөү).

=== Башҡа төрҙәре ===
* Ҡатнаш анестезия — мәҫәлән, урынлы-төбәк анестезия ысулдарының береһе менән бергә дөйөм анестезия.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Анестезиология
* Анестетики
* Наркоз

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезия}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезирование}}
* ''Козловская Н. Г.'' (2011) [https://web.archive.org/web/20250323152644/https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-anesteziologii Из истории анестезиологии].
* ''Соловьёва А. А.'' (2015) [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Основы анестезиологии. Местная и общая анестезия]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822222849/http://www.medkras.com/information/anesthesia.html |date=2017-08-22 }}.

[[Категория:Анестезиология]]</text>
      <sha1>b2knws9zdd5ampxy2barp4dlgwhk324</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-11-07</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201636</id>
    <revision>
      <id>1308772</id>
      <timestamp>2026-11-06T14:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Aekingerzand Nationaal Park Drents-Friese Wold. 11-08-2025. (actm.) 10.jpg</comment>
      <origin>1308772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="q9zvr7w01zrmz0jwyx7hm4bw9s2qq3k" xml:space="preserve">Aekingerzand Nationaal Park Drents-Friese Wold. 11-08-2025. (actm.) 10.jpg</text>
      <sha1>q9zvr7w01zrmz0jwyx7hm4bw9s2qq3k</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>